وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 5520 410700 351795 2026-09-08T23:11:59Z Intisar Ali 8681 /* */ 410700 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> ==تاریخ== ٻہ ھزار سالن جي پراڻي تاريخ رکندڙ ھن علائقي جي لاء چيو وڃي ٿو ته ڪرشن ڀڳوان [[ مٿرا]] شھر ڇڏي ھن رياست جي علائقي (سوراشٽر جي اولھ واري ڪناري) ۾ رھائش اختيار ڪئي جتي ھاڻي [[دوارڪا]] شھر آھي. بعد واري دؤر ۾ موريا، پرٿار ۽ ٻين خاندانن ھن رياست تي حڪومت ڪئي جن مان چانڪي (سولنڪي) بادشاھن جي دؤر ۾ ھن خطي ترقي ماڻي. گجرات بعد ۾ مسلمانن ۽ پوء برطانوي راڄ جي حاڪميت ۾ آيو. برٽش انڊيا ۾ موجوده گجرات ٻن حصن ۾ ورھايل ھيو جن ۾ ھڪ حصو برطانوي قبضي وارو ۽ ٻيو حصو ديسي رياستن وارو ھيو. اڳتي ھلي انگريز سرڪار گجرات کي ۽ سنڌ کي بمبئي صوبي ۾ ملائي ڇڏيو. تقسيم ھند کان بعد انڊيا جي سرڪار 1 مئي 1960 ۾ موجوده گجرات رياست کي قائم ڪيو ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==آبادي== گجراتي آبادي [[آريا|آریہ]] یا [[دراوڙ]] نسلن ۾ ورھايل آھي. آريائي نسل ۾ [[برھمڻ]]، [[ڀٽيا]]، [[ڀديلا]]، [[رابري]] ۽ مينا ذاتيون شامل آهن. دراوڙي ذاتين ۾ [[بالميڪي]]، [[ڪولھي]]، ڊبلا، نايڪدا، مڇ ۽ کروا ذاتيون شامل آهن. باقي ذاتين ۾ قبائلي [[ڀيل]] ۽ ٻيا شامل آھن. قبائلي آبادي گھڻي ڀاڱي [[ڊيگ ضلعو|ڊيگ ضلعي]] ۾ رھندڙ آھي. گجرات ۾ آبادي جي اڪثريت ھندو مذهب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ آبادي جي ڪجهه تعداد ۾ مسلمان، جين ۽ پارسي پڻ شامل آھن ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] lpc692zkaj23j85kvutnmfpa8w7hdko 410701 410700 2026-09-08T23:14:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 410701 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> ==تاریخ== ٻہ ھزار سالن جي پراڻي تاريخ رکندڙ ھن علائقي جي لاء چيو وڃي ٿو ته ڪرشن ڀڳوان [[ مٿرا]] شھر ڇڏي ھن رياست جي علائقي (سوراشٽر جي اولھ واري ڪناري) ۾ رھائش اختيار ڪئي جتي ھاڻي [[دوارڪا]] شھر آھي. بعد واري دؤر ۾ موريا، پرٿار ۽ ٻين خاندانن ھن رياست تي حڪومت ڪئي جن مان چانڪي (سولنڪي) بادشاھن جي دؤر ۾ ھن خطي ترقي ماڻي. گجرات بعد ۾ مسلمانن ۽ پوء برطانوي راڄ جي حاڪميت ۾ آيو. برٽش انڊيا ۾ موجوده گجرات ٻن حصن ۾ ورھايل ھيو جن ۾ ھڪ حصو برطانوي قبضي وارو ۽ ٻيو حصو ديسي رياستن وارو ھيو. اڳتي ھلي انگريز سرڪار گجرات کي ۽ سنڌ کي بمبئي صوبي ۾ ملائي ڇڏيو. تقسيم ھند کان بعد انڊيا جي سرڪار 1 مئي 1960 ۾ موجوده گجرات رياست کي قائم ڪيو ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==آبادي== گجراتي آبادي [[آريا|آریہ]] یا [[دراوڙ]] نسلن ۾ ورھايل آھي. آريائي نسل ۾ [[برھمڻ]]، [[ڀٽيا]]، [[ڀديلا]]، [[رابري]] ۽ مينا ذاتيون شامل آهن. دراوڙي ذاتين ۾ [[بالميڪي]]، [[ڪولھي]]، ڊبلا، نايڪدا، مڇ ۽ کروا ذاتيون شامل آهن. باقي ذاتين ۾ قبائلي [[ڀيل]] ۽ ٻيا شامل آھن. قبائلي آبادي گھڻي ڀاڱي [[ڊيگ ضلعو|ڊيگ ضلعي]] ۾ رھندڙ آھي. گجرات ۾ آبادي جي اڪثريت ھندو مذهب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ آبادي جي ڪجهه تعداد ۾ مسلمان، جين ۽ پارسي پڻ شامل آھن ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] aip8dwb9aeyqhzzhlq2tvxr5k9o1354 410702 410701 2026-09-08T23:15:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 410702 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> ==تاریخ== ٻہ ھزار سالن جي پراڻي تاريخ رکندڙ ھن علائقي جي لاء چيو وڃي ٿو ته ڪرشن ڀڳوان [[ مٿرا]] شھر ڇڏي ھن رياست جي علائقي (سوراشٽر جي اولھ واري ڪناري) ۾ رھائش اختيار ڪئي جتي ھاڻي [[دوارڪا]] شھر آھي. بعد واري دؤر ۾ موريا، پرٿار ۽ ٻين خاندانن ھن رياست تي حڪومت ڪئي جن مان چانڪي (سولنڪي) بادشاھن جي دؤر ۾ ھن خطي ترقي ماڻي. گجرات بعد ۾ مسلمانن ۽ پوء برطانوي راڄ جي حاڪميت ۾ آيو. برٽش انڊيا ۾ موجوده گجرات ٻن حصن ۾ ورھايل ھيو جن ۾ ھڪ حصو برطانوي قبضي وارو ۽ ٻيو حصو ديسي رياستن وارو ھيو. اڳتي ھلي انگريز سرڪار گجرات کي ۽ سنڌ کي بمبئي صوبي ۾ ملائي ڇڏيو. تقسيم ھند کان بعد انڊيا جي سرڪار 1 مئي 1960 ۾ موجوده گجرات رياست کي قائم ڪيو ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==آبادي== گجراتي آبادي [[آريا|آریہ]] یا [[دراوڙ]] نسلن ۾ ورھايل آھي. آريائي نسل ۾ [[برھمڻ]]، [[ڀٽيا]]، [[ڀديلا]]، [[رابري]] ۽ مينا ذاتيون شامل آهن. دراوڙي ذاتين ۾ [[بالميڪي]]، [[ڪولھي]]، ڊبلا، نايڪدا، مڇ ۽ کروا ذاتيون شامل آهن. باقي ذاتين ۾ قبائلي [[ڀيل]] ۽ ٻيا شامل آھن. قبائلي آبادي گھڻي ڀاڱي [[ڊيگ ضلعو|ڊيگ ضلعي]] ۾ رھندڙ آھي. گجرات ۾ آبادي جي اڪثريت ھندو مذهب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ آبادي جي ڪجهه تعداد ۾ مسلمان، جين ۽ پارسي پڻ شامل آھن ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] 8ohcf7betsexvlsjh34wdklk68zl6p3 410704 410702 2026-09-08T23:20:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 410704 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> ==تاریخ== ٻہ ھزار سالن جي پراڻي تاريخ رکندڙ ھن علائقي جي لاء چيو وڃي ٿو ته ڪرشن ڀڳوان [[ مٿرا]] شھر ڇڏي ھن رياست جي علائقي (سوراشٽر جي اولھ واري ڪناري) ۾ رھائش اختيار ڪئي جتي ھاڻي [[دوارڪا]] شھر آھي. بعد واري دؤر ۾ موريا، پرٿار ۽ ٻين خاندانن ھن رياست تي حڪومت ڪئي جن مان چانڪي (سولنڪي) بادشاھن جي دؤر ۾ ھن خطي ترقي ماڻي. گجرات بعد ۾ مسلمانن ۽ پوء برطانوي راڄ جي حاڪميت ۾ آيو. برٽش انڊيا ۾ موجوده گجرات ٻن حصن ۾ ورھايل ھيو جن ۾ ھڪ حصو برطانوي قبضي وارو ۽ ٻيو حصو ديسي رياستن وارو ھيو. اڳتي ھلي انگريز سرڪار گجرات کي ۽ سنڌ کي بمبئي صوبي ۾ ملائي ڇڏيو. تقسيم ھند کان بعد انڊيا جي سرڪار 1 مئي 1960 ۾ موجوده گجرات رياست کي قائم ڪيو ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==آبادي== گجراتي آبادي [[آريا|آریہ]] یا [[دراوڙ]] نسلن ۾ ورھايل آھي. آريائي نسل ۾ [[برھمڻ]]، [[ڀٽيا]]، [[ڀديلا]]، [[رابري]] ۽ مينا ذاتيون شامل آهن. دراوڙي ذاتين ۾ [[بالميڪي]]، [[ڪولھي]]، ڊبلا، نايڪدا، مڇ ۽ کروا ذاتيون شامل آهن. باقي ذاتين ۾ قبائلي [[ڀيل]] ۽ ٻيا شامل آھن. قبائلي آبادي گھڻي ڀاڱي [[ڊيگ ضلعو|ڊيگ ضلعي]] ۾ رھندڙ آھي. گجرات ۾ آبادي جي اڪثريت ھندو مذهب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ آبادي جي ڪجهه تعداد ۾ مسلمان، جين ۽ پارسي پڻ شامل آھن ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] 8inkp2sxfyb0dalcwctm2prc4y6dyg8 410705 410704 2026-09-08T23:23:08Z Intisar Ali 8681 410705 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==آبادي== گجراتي آبادي [[آريا|آریہ]] یا [[دراوڙ]] نسلن ۾ ورھايل آھي. آريائي نسل ۾ [[برھمڻ]]، [[ڀٽيا]]، [[ڀديلا]]، [[رابري]] ۽ مينا ذاتيون شامل آهن. دراوڙي ذاتين ۾ [[بالميڪي]]، [[ڪولھي]]، ڊبلا، نايڪدا، مڇ ۽ کروا ذاتيون شامل آهن. باقي ذاتين ۾ قبائلي [[ڀيل]] ۽ ٻيا شامل آھن. قبائلي آبادي گھڻي ڀاڱي [[ڊيگ ضلعو|ڊيگ ضلعي]] ۾ رھندڙ آھي. گجرات ۾ آبادي جي اڪثريت ھندو مذهب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ آبادي جي ڪجهه تعداد ۾ مسلمان، جين ۽ پارسي پڻ شامل آھن ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] m3ad53x09tp86klised2lehicgqapug 410706 410705 2026-09-08T23:26:10Z Intisar Ali 8681 410706 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==آبادي== گجراتي آبادي [[آريا|آریہ]] یا [[دراوڙ]] نسلن ۾ ورھايل آھي. آريائي نسل ۾ [[برھمڻ]]، [[ڀٽيا]]، [[ڀديلا]]، [[رابري]] ۽ مينا ذاتيون شامل آهن. دراوڙي ذاتين ۾ [[بالميڪي]]، [[ڪولھي]]، ڊبلا، نايڪدا، مڇ ۽ کروا ذاتيون شامل آهن. باقي ذاتين ۾ قبائلي [[ڀيل]] ۽ ٻيا شامل آھن. قبائلي آبادي گھڻي ڀاڱي [[ڊيگ ضلعو|ڊيگ ضلعي]] ۾ رھندڙ آھي. گجرات ۾ آبادي جي اڪثريت ھندو مذهب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ آبادي جي ڪجهه تعداد ۾ مسلمان، جين ۽ پارسي پڻ شامل آھن ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] mcb1wq3y60iouo3c4cjq5597k055790 410707 410706 2026-09-08T23:27:44Z Intisar Ali 8681 410707 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:Akbar's conquest of Gujarat, Akbarnama.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي دور ۾ گجرات جي فتح جي منظرڪشي؛ گجرات 1570ع واري ڏهاڪي ۾ [[مغل سلطنت]] جو صوبو بڻيو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==آبادي== گجراتي آبادي [[آريا|آریہ]] یا [[دراوڙ]] نسلن ۾ ورھايل آھي. آريائي نسل ۾ [[برھمڻ]]، [[ڀٽيا]]، [[ڀديلا]]، [[رابري]] ۽ مينا ذاتيون شامل آهن. دراوڙي ذاتين ۾ [[بالميڪي]]، [[ڪولھي]]، ڊبلا، نايڪدا، مڇ ۽ کروا ذاتيون شامل آهن. باقي ذاتين ۾ قبائلي [[ڀيل]] ۽ ٻيا شامل آھن. قبائلي آبادي گھڻي ڀاڱي [[ڊيگ ضلعو|ڊيگ ضلعي]] ۾ رھندڙ آھي. گجرات ۾ آبادي جي اڪثريت ھندو مذهب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ آبادي جي ڪجهه تعداد ۾ مسلمان، جين ۽ پارسي پڻ شامل آھن ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] 0kzzbq3b6t4xuwoig4t1gymvr0i6spb 410708 410707 2026-09-08T23:28:49Z Intisar Ali 8681 410708 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:Akbar's conquest of Gujarat, Akbarnama.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي دور ۾ گجرات جي فتح جي منظرڪشي؛ گجرات 1570ع واري ڏهاڪي ۾ [[مغل سلطنت]] جو صوبو بڻيو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==آبادي== گجراتي آبادي [[آريا|آریہ]] یا [[دراوڙ]] نسلن ۾ ورھايل آھي. آريائي نسل ۾ [[برھمڻ]]، [[ڀٽيا]]، [[ڀديلا]]، [[رابري]] ۽ مينا ذاتيون شامل آهن. دراوڙي ذاتين ۾ [[بالميڪي]]، [[ڪولھي]]، ڊبلا، نايڪدا، مڇ ۽ کروا ذاتيون شامل آهن. باقي ذاتين ۾ قبائلي [[ڀيل]] ۽ ٻيا شامل آھن. قبائلي آبادي گھڻي ڀاڱي [[ڊيگ ضلعو|ڊيگ ضلعي]] ۾ رھندڙ آھي. گجرات ۾ آبادي جي اڪثريت ھندو مذهب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ آبادي جي ڪجهه تعداد ۾ مسلمان، جين ۽ پارسي پڻ شامل آھن ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] 1xjak39o25tttmtnu5pp39nks52ra22 410709 410708 2026-09-08T23:29:48Z Intisar Ali 8681 410709 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:Akbar's conquest of Gujarat, Akbarnama.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي دور ۾ گجرات جي فتح جي منظرڪشي؛ گجرات 1570ع واري ڏهاڪي ۾ [[مغل سلطنت]] جو صوبو بڻيو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==آبادي== گجراتي آبادي [[آريا|آریہ]] یا [[دراوڙ]] نسلن ۾ ورھايل آھي. آريائي نسل ۾ [[برھمڻ]]، [[ڀٽيا]]، [[ڀديلا]]، [[رابري]] ۽ مينا ذاتيون شامل آهن. دراوڙي ذاتين ۾ [[بالميڪي]]، [[ڪولھي]]، ڊبلا، نايڪدا، مڇ ۽ کروا ذاتيون شامل آهن. باقي ذاتين ۾ قبائلي [[ڀيل]] ۽ ٻيا شامل آھن. قبائلي آبادي گھڻي ڀاڱي [[ڊيگ ضلعو|ڊيگ ضلعي]] ۾ رھندڙ آھي. گجرات ۾ آبادي جي اڪثريت ھندو مذهب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ آبادي جي ڪجهه تعداد ۾ مسلمان، جين ۽ پارسي پڻ شامل آھن ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] j6lxzt4xxu4qo1oplhi0l3dvn59qqk5 410710 410709 2026-09-08T23:31:45Z Intisar Ali 8681 /* مغل سلطنت ۾ گجرات */ 410710 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==آبادي== گجراتي آبادي [[آريا|آریہ]] یا [[دراوڙ]] نسلن ۾ ورھايل آھي. آريائي نسل ۾ [[برھمڻ]]، [[ڀٽيا]]، [[ڀديلا]]، [[رابري]] ۽ مينا ذاتيون شامل آهن. دراوڙي ذاتين ۾ [[بالميڪي]]، [[ڪولھي]]، ڊبلا، نايڪدا، مڇ ۽ کروا ذاتيون شامل آهن. باقي ذاتين ۾ قبائلي [[ڀيل]] ۽ ٻيا شامل آھن. قبائلي آبادي گھڻي ڀاڱي [[ڊيگ ضلعو|ڊيگ ضلعي]] ۾ رھندڙ آھي. گجرات ۾ آبادي جي اڪثريت ھندو مذهب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ آبادي جي ڪجهه تعداد ۾ مسلمان، جين ۽ پارسي پڻ شامل آھن ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] 2rgzkog6ukho2qer1yv3xy3rf2adt8a 410711 410710 2026-09-08T23:33:44Z Intisar Ali 8681 410711 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==آبادي== گجراتي آبادي [[آريا|آریہ]] یا [[دراوڙ]] نسلن ۾ ورھايل آھي. آريائي نسل ۾ [[برھمڻ]]، [[ڀٽيا]]، [[ڀديلا]]، [[رابري]] ۽ مينا ذاتيون شامل آهن. دراوڙي ذاتين ۾ [[بالميڪي]]، [[ڪولھي]]، ڊبلا، نايڪدا، مڇ ۽ کروا ذاتيون شامل آهن. باقي ذاتين ۾ قبائلي [[ڀيل]] ۽ ٻيا شامل آھن. قبائلي آبادي گھڻي ڀاڱي [[ڊيگ ضلعو|ڊيگ ضلعي]] ۾ رھندڙ آھي. گجرات ۾ آبادي جي اڪثريت ھندو مذهب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ آبادي جي ڪجهه تعداد ۾ مسلمان، جين ۽ پارسي پڻ شامل آھن ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] kybnnvo419tg83untegfm4vmm300cvh 410712 410711 2026-09-08T23:34:44Z Intisar Ali 8681 410712 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] k2ruzfsqvkeq6fekw7scssc1xrlfiff 410713 410712 2026-09-08T23:35:45Z Intisar Ali 8681 410713 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] s6aoe87t7v1lvhirm0opxlnxpurccis 410714 410713 2026-09-08T23:37:34Z Intisar Ali 8681 410714 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] 9s7ndl4tjfxpvw5rm4jr1g89t0u9xuy 410715 410714 2026-09-08T23:39:02Z Intisar Ali 8681 /* حڪمراني ۽ انتظاميا */ 410715 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي}} {{Main|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} ==معیشت == ===زراعت=== گجرات انڊيا جي [[ڪپھ]] ، [[تماڪ]] اور [[مڱيرا|مڱ ڦرين]] جي پیداوار ۾ سڀ کان وڏي رياست آھي. زرعي فصلن ۾ ھتي ڪڻڪ جوئر [[اسپنگر]] جا فصل ڪثرت سان ٿيندا آهن. ھتان جي ٻيلن ۾ [[ساڳوان]]، ھلدريو، ساداد ۽ بانس جا وڻ پڻ ملندا آھن ===صنعت=== ریاست ۾ صنعتي ترقيءَ ۾ اضافو ٿيندو رهيو آهي ان ۾ ڪيميڪل، پيٽرو ڪيميڪل، ڀاڻ، انجنيئرنگ، اليڪٽرانڪس وغيره شامل آهن. سال 2004 ۾ رياست ۾ رجسٽرڊ فيڪٽرين جو تعداد 21،536 (عارضي) ھيو جن ۾ سراسري طور 9.27 لک مزدورن کي روزگار ميسر ھيو. ڊسمبر، 2005 تائين گجرات جي صنعتي ترقي جي ڪارپوریشن 237 صنعتي ادارا قائم ڪيا ھيا. ===آبپاشي اور بجلي === ریاست ۾ دریائي پاڻي ۽ زمین اندر پاڻي جي جملي آبپاشي جي صلاحیت 64.48 لک [[ھيڪٽر]] ھئي جنھن ۾ سردار سروور (نرمدا) منصوبي جي 17.92 لک ھيڪٽرن جي صلاحیت بہ شامل آھي. ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] q5tug0qvx9pcm73rpys6pjvpxez859n 410716 410715 2026-09-08T23:41:31Z Intisar Ali 8681 410716 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي}} {{Main|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} == معيشت == {{Main|گجرات جي معيشت}} [[File:Adani Mundra Port Kutch Gujarat.jpg|thumb|right|ڪڇ ۾ [[مُندرا بندرگاهه]]]] گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتڪاري ٿيل رياست آهي ۽ ملڪ جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ صنعتي پيداوار رکي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|date=15 November 2023|access-date=13 March 2024|title=Handbook of Statistics on Indian States|website=Reserve Bank of India|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091116/https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|url-status=live}}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن مان گجرات جون برآمدون سڀ کان وڌيڪ آهن؛ 2024–2025ع ۾ ڀارت جي مجموعي برآمدن ۾ ان جو حصو 30.7 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |last=Soupramanien |first=Sindhu Hariharan & Avantika |date=29 April 2025 |title=Telangana and Tamil Nadu clock highest growth in exports in FY25 |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |access-date=28 May 2025 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=28 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528072443/https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |url-status=live }}</ref> اها رياست ڪيميائي شين، پيٽروڪيميڪل، کير ۽ کير جي شين، دوائن ۽ دواسازي، سيمينٽ ۽ سيرامڪس، جواهرن ۽ زيورن، ڪپڙي ۽ انجنيئرنگ سميت مختلف صنعتي شعبن ۾ اڳواڻي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=GSDP of Gujarat, Economic Growth Presentation and Reports {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |access-date=3 January 2024 |website=India Brand Equity Foundation |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062751/https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |url-status=live }}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن ۾ گجرات وٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ گنجائش<ref>{{Cite news |date=22 March 2023 |title=Gujarat pips Maharashtra in power generation capacity: Report |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |access-date=3 January 2024 |issn=0971-8257 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091108/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |url-status=live }}</ref> ۽ سامونڊي بندرگاهن تي سامان جي اچ وڃ جو سڀ کان وڌيڪ مقدار آهي.<ref>{{Cite web |title=India: cargo traffic volume at ports by state 2022 |url=https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |access-date=3 January 2024 |website=Statista |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091109/https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |url-status=live }}</ref> رياست جي اهم زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، [[مونڱ ڦلي|مونڱ ڦلي (مڱيرا)]], [[کجور (ميوو)|کجور]]، [[ڪمند]]، کير ۽ کير جون شيون شامل آهن. صنعتي پيداوار ۾ سيمينٽ ۽ [[پيٽرول]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=26 December 2008 |title=Reliance commissions worlds biggest refinery |url=http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516044443/http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999 |archive-date=16 May 2013 |access-date=20 December 2014 |website=The Indian Express}}</ref> گجرات [[ڀارت ۾ دواسازي جي صنعت|ڀارت جي دواسازي جي صنعت]] ۾ پهرين نمبر تي آهي ۽ ملڪ ۾ دوائن جي پيداوار جو 33 سيڪڙو ۽ دوائن جي برآمدن جو 28 سيڪڙو حصو رکي ٿو. رياست ۾ آمريڪي ايف ڊي اي (USFDA) کان تصديق ٿيل دوائن جي پيداوار جون 130 سهولتون آهن. احمد آباد ۽ وڊودرا کي دواسازي جا مرڪز سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن شهرن ۾ ڪيتريون ئي وڏيون ۽ ننڍيون دواساز ڪمپنيون قائم آهن.<ref>{{Cite web |date=14 March 2021 |title=Despite Covid-19, fresh investments flowing into Gujarat's Pharma Sector |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |access-date=3 May 2021 |work=[[The Times of India]] |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503094424/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |url-status=live}}</ref> گجرات وٽ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي (1600&nbsp;ڪلوميٽر) آهي، ۽ ان جا بندرگاهه (نجي ۽ سرڪاري ٻنهي شعبن جا) ڀارت جي سامونڊي سامان جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سنڀالين ٿا. [[ڪڇ جي نار]] ۾ واقع [[مُندرا بندرگاهه]] سامان جي اچ وڃ جي لحاظ کان ڀارت جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، جتي 144 ملين ٽن سامان سنڀاليو وڃي ٿو؛ ان جو سبب ڀارت جي انتهائي اولهندي حصي ۾ ان جي موزون جاگرافيائي بيهڪ ۽ عالمي سامونڊي رستن سان ويجهڙائي آهي. گجرات ڀارت جي صنعتي پيداوار ۽ واپاري شين جي برآمدن ۾ بہ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. [[ڪيٽو انسٽيٽيوٽ]] جي 2009ع جي [[اقتصادي آزادي]] بابت رپورٽ موجب، گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور آزاد رياست هئي، جڏهن تہ [[تامل ناڊو]] ٻئي نمبر تي هئي.<ref>{{Cite web |title=Executive Summary |url=http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924142234/http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |archive-date=24 September 2013 |access-date=20 December 2014 |publisher=Cato.org}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] [[ڄام نگر]] ۾ تيل صاف ڪرڻ جي ريفائنري هلائي ٿي، جيڪا هڪ ئي هنڌ تي قائم دنيا جي سڀ کان وڏي گرين فيلڊ ريفائنري آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ گجرات ۾ ڀاو نگر ڀرسان [[الانگ]] ۾ واقع آهي. ڀارت جو واحد مائع ڪيميائي بندرگاهي ٽرمينل [[دهيج]] ۾ آهي، جنهن کي گجرات ڪيميڪل پورٽ ٽرمينل ڪمپني لميٽيڊ تيار ڪيو آهي. ملڪ جي ٽن مائع قدرتي گئس (LNG) ٽرمينلن مان ٻه گجرات ۾، دهيج ۽ هزيرا ۾ آهن. ٻه وڌيڪ ايل اين جي ٽرمينل [[پيپاواو]] ۽ [[مُندرا]] ۾ تجويز ڪيل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} تازن دستياب انگن اکرن موجب گجرات کي ڀارت جي چوٿين امير ترين رياست سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=GUpta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220162120/https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |url-status=live }}</ref> گجرات جي 85 سيڪڙو ڳوٺن کي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Uday Mahurkar |date=11 September 2006 |title=Gujarat – Physical fitness |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060911-gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads-783992-2006-09-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074907/http://indiatoday.intoday.in/story/gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads/1/182220.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=20 December 2014 |website=India Today}}</ref> [[جيوتي گرام يوجنا]] ذريعي گجرات جي لڳ ڀڳ سڀني 18,000 ڳوٺن کي بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن تحت گهرن کي 24 ڪلاڪ ۽ زرعي شعبن کي اٺ ڪلاڪ بجلي فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite news |date=16 October 2013 |title=Claim Check: Narendra Modi on Gujarat's Jyotigram Yojana |work=livemint.com |url=http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |url-status=live |access-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202015558/http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |archive-date=2 February 2017}}</ref> {{As of|2015}}، گجرات گئس تي ٻڌل حرارتي بجلي جي پيداوار ۾ 8 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان [[ڀارت جون رياستون نصب ٿيل بجلي گنجائش موجب|ملڪ ۾ پهرين نمبر تي]] ۽ ائٽمي بجلي جي پيداوار ۾ 1 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان ٻئي نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Executive summary of month of November 2015 |url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051607/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 January 2017 |website=cea.nic.in |publisher=Central Electricity Authority, Ministry of Power, Government of India}}</ref> رياست گذريل پنجن سالن دوران قومي سراسري 2 سيڪڙو جي مقابلي ۾ 12.8 سيڪڙو زرعي واڌ رڪارڊ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=18 November 2010 |title=Gujarat Brand |work=Business Standard |agency=Press Trust of India |url=http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012155436/http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |archive-date=12 October 2012}}</ref> گجرات ڏهن سالن جي عرصي دوران 10.97 سيڪڙو جي سڀ کان وڌيڪ زرعي واڌ جي شرح رڪارڊ ڪئي. ''S&P CNX 500'' ۾ شامل ڪاروباري گروهن مان 20 سيڪڙو کان وڌيڪ جا ڪارپوريٽ دفتر گجرات ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=List of S&P CNX 500 conglomerates |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |website=NSE India |access-date=4 May 2022 |archive-date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504103917/https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |url-status=live}}</ref> آر بي آءِ جي رپورٽ موجب{{which|date=June 2022}}، 2006–07ع ۾ ڀارت جي مجموعي بئنڪ ناڻي مان 26 سيڪڙو گجرات ۾ هو.{{citation needed|date=June 2022}} چندي ڳڙهه ليبر بيورو جي 2012ع واري سروي رپورٽ موجب گجرات ۾ بيروزگاري جي شرح 1 سيڪڙو هئي، جيڪا 3.8 سيڪڙو قومي سراسري جي مقابلي ۾ ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2012 |title=Survey says Gujarat has lowest unemployment; Narendra Modi is 'delighted' |url=http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |url-status=live |access-date=11 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713222924/http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |archive-date=13 July 2012}}</ref> [[ليگيٽم انسٽيٽيوٽ]] جي 2012ع واري گلوبل پراسپيرٽي انڊيڪس سماجي سرمائي جي معاملن ۾ گجرات کي ڀارت جي ٻن سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪندڙ رياستن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=The 2012 Legatum Prosperity Index |url=https://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624103332/http://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |archive-date=24 June 2017 |access-date=29 April 2019 |publisher=Legatum Institute |page=20 |format=PDF}}</ref> دنيا جي 142 ملڪن تي ٻڌل فهرست ۾ رياست جرمنيءَ سان گڏ 15هين نمبر تي هئي، جيڪا ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن کان مٿي هئي.<ref>{{Cite web |title=DNA India: Latest News Headlines, Breaking News & Live Updates on Politics, Business, Sports, Bollywood at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-url=https://archive.today/20141220155532/http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-date=20 December 2014 |access-date=13 February 2013}}</ref> === بنيادي ڍانچو === [[File:Tallest Building in Gujarat Gift One.jpg|thumb|گجرات جي سڀ کان اوچي عمارت: [[گجرات انٽرنيشنل فنانس ٽيڪ-سٽي|گفٽ ون]]]] گجرات جي سڀ کان اوچي ٽاور، گفٽ ون، جو افتتاح 10 جنوري 2013ع تي ڪيو ويو. گفٽ ٽو نالي هڪ ٻيو ٽاور بہ مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ وڌيڪ ٽاور تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=22 January 2009 |title=India's tallest proposed building Diamond Tower showcased (video) |url=http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113234/http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |publisher=Deshgujarat.com}}</ref> گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم، [[نريندر مودي اسٽيڊيم]]، گجرات ۾ واقع آهي. ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل اسپورٽس انڪليو]] [[احمد آباد]] ۾ تعمير هيٺ آهي ۽ اهو [[2030ع دولت مشترڪه رانديون|2030ع جي دولت مشترڪه راندين]] جي ميزباني ۾ مدد ڪندو. === صنعتي ترقي === گجرات جي اهم شهرن ۾ احمد آباد، [[سورت]]، [[وڊودرا]]، [[راجڪوٽ]]، [[ڄام نگر]] ۽ [[ڀاو نگر]] شامل آهن. 2010ع ۾ ''[[فوربز]]'' جي دنيا جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شهرن جي فهرست ۾ احمد آباد کي چين جي [[چينگدو]] ۽ [[چونگ چنگ]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Kotkin |first=Joel |title=In pictures- The Next Decade's fastest growing cities |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=10 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref><ref name="07 October 2010">{{Cite news |title=In Pictures: The Next Decade's Fastest-Growing Cities |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref> رياست [[ڪيلسائيٽ]]، [[جپسم]]، [[مينگنيز]]، [[لگنائيٽ]]، [[باڪسائيٽ]]، [[چن جو پٿر]]، [[عقيق]]، [[فيلڊسپار]] ۽ [[ڪوارٽز]] واريءَ جي ذخيرن سان مالامال آهي ۽ انهن معدنيات جي مخصوص علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان کاڻ کوٽائي ڪئي وڃي ٿي. ڄام نگر [[پتل]] جي پرزن جي پيداوار جو اهم مرڪز آهي. گجرات ڀارت جي گهربل سوڊا ايش جو لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي لوڻ جي قومي ضرورت جو لڳ ڀڳ 78 سيڪڙو فراهم ڪري ٿو. اها ڀارت جي خوشحال ترين رياستن مان هڪ آهي ۽ ان جي في ماڻهو جي ڊي پي ڀارت جي سراسري کان نمايان طور وڌيڪ آهي. [[مهيسانا]]، [[ڪالول (پنچ محل)|ڪالول]]، کمڀات ۽ [[انڪليشور]] اڄ تيل ۽ قدرتي گئس جي پيداوار لاءِ مشهور آهن. ڌووارن ۾ ڪوئلي، تيل ۽ گئس تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر آهي. ان کان سواءِ ڀاو نگر کان {{cvt|50|km|mi}} ڏکڻ اوڀر ۾ کمڀات جي نار تي الانگ شپ ريسائيڪلنگ يارڊ واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو يارڊ آهي. [[ايم جي موٽر انڊيا]] وڊودرا ڀرسان هالول ۾ پنهنجون گاڏيون تيار ڪري ٿي. دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار [[ٽاٽا نانو]] احمد آباد ڀرسان [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. [[کمڀات جي نار]] ڀرسان واقع سورت عالمي هيرن جي واپار جو مرڪز آهي. 2003ع ۾ دنيا جي 92 سيڪڙو هيرن جي ڪٽائي ۽ پالش سورت ۾ ڪئي ويندي هئي.<ref name="time.com">{{Cite magazine |last=Adiga |first=Aravind |date=12 April 2004 |title=Uncommon Brilliance |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729170654/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |archive-date=29 July 2010 |access-date=4 May 2010}}</ref> گجرات ۾ هيرن جي صنعت پنج لک ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |last=Lum |first=Kathryn |date=16 October 2014 |title=The rise and rise of Belgium's Indian diamond dynasties |publisher=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |url=http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |url-status=live |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518054721/http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |archive-date=18 May 2018}}</ref> 11 کان 13 جنوري 2015ع تائين گانڌي نگر جي مهاتما مندر ۾ منعقد ٿيل "وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽر سمٽ" ۾ رياستي حڪومت خصوصي اقتصادي علائقن لاءِ مجموعي طور {{Indian Rupee}} 2.5&nbsp;ملين ڪروڙ ([[ڊگهو ۽ مختصر پيمانو|مختصر پيمانو]]) ماليت جا 21,000 مفاهمتي يادداشت ناما (MoUs) صحيح ڪيا.<ref>{{Cite web |title='Vibrant Gujarat' signs 21000 MoUs worth Rs 25 lakh cr |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115190330/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-date=15 January 2015 |access-date=20 December 2014 |website=The Economic Times Line}}</ref> تنهن هوندي بہ سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو ملڪي صنعت مان آيو هو.<ref>{{Cite news |title=Vibrant Gujarat sees one foreign investor, the Business Standard |url=http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |access-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108232701/http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |archive-date=8 January 2009}}</ref> جنوري 2009ع ۾ احمد آباد جي سائنس سٽي ۾ ٿيل چوٿين وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ 600 پرڏيهي وفدن شرڪت ڪئي. مجموعي طور {{Indian Rupee}} 12,500&nbsp;ارب ماليت جا 8,668 مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا، جن مان رياست ۾ 25 لک نون روزگار جي موقعن پيدا ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="in.rediff.com">{{Cite web |date=10 March 2008 |title=Gujarat aims at 15% industrial growth: Rediff.com Business |url=http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622031757/http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-date=22 June 2011 |access-date=16 July 2010 |website=Rediff.com}}</ref> 2011ع جي وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ {{Indian Rupee}} 21&nbsp;ٽرلين ({{USD}} 463&nbsp;ارب) ماليت جا مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا. گجرات بجليءَ جي ضرورت کان وڌيڪ پيداوار ڪندڙ رياست آهي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2014 |title=How Gujarat became a power surplus State |work=Business Line |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |access-date=16 February 2016 |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430130135/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |url-status=live }}</ref> [[ڪاڪراپار ائٽمي بجلي گهر]] اين پي سي آءِ ايل پاران هلندڙ ائٽمي بجلي گهر آهي، جيڪو سورت شهر جي ويجهو واقع آهي. سرڪاري ذريعن موجب اپريل 2010ع کان پوءِ نون مهينن دوران 40,793&nbsp;ملين يونٽن جي طلب جي مقابلي ۾ گجرات 43,848&nbsp;ملين يونٽ بجلي پيدا ڪئي. گجرات پنهنجي واڌو بجلي 12 رياستن—راجسٿان، تامل ناڊو، اتر پرديش، مهاراشٽر، آنڌرا پرديش، دهلي، هرياڻا، ڪرناٽڪ، ڇتيس ڳڙهه، اتراکنڊ، مڌيا پرديش ۽ اولهه بنگال—کي وڪرو ڪئي.<ref>{{Cite news |date=8 March 2011 |title=Gujarat sold surplus power to 12 states |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-sold-surplus-power-to-12-states/articleshow/7650494.cms |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://archive.today/20120708120149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/ahmedabad/28667798_1_surplus-power-industrial-units-uninterrupted-power-supply |archive-date=8 July 2012}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Nano.jpg|هتي [[ٽاٽا نانو]] ڏيکاريل آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار هئي.<ref name="forbes.com">{{Cite news |last=Robyn Meredith |date=16 April 2007 |title=The Next People's Car |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |url-status=live |access-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120 ==آمدورفت == ===سڙڪون=== 2005-06 جي آخر ۾ ریاست ۾ سڙڪن جي ڪل ڊيگهه تقریبن 74،038 ڪلومیٽر ھئي. ===ھوائي ٽرئفڪ=== ریاست جي شھر [[احمد آباد]] ۾ واقع اھم ھوائي اڏي کان [[ممبئي]] ، [[دھلي]] ۽ ٻين شھرن جي لاءِ روزانو طیارن جي سروس ميسر رھندي آھي. احمد آباد ہوائي اڏي کي ھاڻي بین الاقوامي ھوائي اڏي جو درجو ملي چڪو آهي. ٻين هوائي اڏن ۾ [[وڊودرا]]، [[ڀاونگر]]، [[ڀج]]، [[سورت]]، [[ڄام نگر]]، [[ڪاڊلا]]، [[ڪیشود]]، [[پوربندر ]]۽ [[راجڪوٽ]] جا ھوائي اڏا شامل آهن. ===ریل === گجرات جي سڀ کان مصروف ریلوي اسٽیشن وڊودرا جنڪشن آھي. جتان ھر روز 150 کان بہ زیادہ ٽرینن جي آمد ٿيندي آھي۽ [[هندوستان]] جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين ھتان کان ٽرينون نڪرنديون آهن. [[وڊودرا]] کان علاوہ گجرات جي وڏين اسٽیشنن ۾ احمد آباد، سورت، راج ڪوٽ، ڀج ۽ ڀاونگر شامل آھن. گجرات ملڪ جي اولھندي ریلوي زون ۾ شامل آھي. ===بندرگاھون=== گجرات ۾ ڪل 40 بندرگاھون آھن. ڪاڊلا ریاست جي سڀ کان وڏي بندرگاهه آهي. سال 05-2004 دوران گجرات جي وچولين ۽ ننڍين بندرگاھن مان ڪل 971.28 لک ٽن مال ڍويو ويو جنهن ۾ ڪاڊلا جي بندرگاھ تان 415.51 لک ٽن مال جي ڍوئي شامل ھئي. ==سیاحتي مقام== ریاست ۾ دوارڪا، [[سومناٿ]]، پاليتانا، پاواڳڙھ، اباجي ڀدرہشور، شاملاجي، ترگا ۽ گرناڙ جھڙن مذهبي مقامن کان علاوہ مهاتما گانڌيءَ جي جنم ڀومي پوربندر ۽ پراتتو ۽ فن تعمیر جي لحاظ کان قابل ذڪر پاٽن، سدڌپر، گھرنلي، بڊنگر، موڌيرا، لوٿل ۽ احمد آباد جا مقام بہ شامل آهن. احمدپور ماڊوی، چارباڙ اڀارت ۽ تيٿل جا خوبصورت سامونڊي ڪنارا، ستپڙ جا پھاڙي منظر، گر جنگلن جا پاڪ آستانا پڻ سیاحتي جايون آهن. ==انتظامیہ== ===حڪومت=== صدر طرفان مقرر گورنر گجرات جي انتظامیہ جو سربراھ ھوندو آھي. وزیر اعلي جي قیادت ۾ ڪابینہ گورنر جي سندس ڪم ڪار ۾ تعاون ۽ مشورو ڏيندي آھي. ریاست ۾ ھڪ چونڊيل ادارو قانون ساز اسمبلي آھي. ھاء ڪورٽ ریاست جي وڏي ۾ وڏي عدالت آھي. ھن رياست کي 25 ضلعن ۾ ورھايو ويو آهي جن م شامل آهن: *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، *[[امريلي ضلعو|امريلي]]، *[[بناسڪانٿا ضلعو|بناسڪانٿا]]، *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]]، *[[ڀاونگر ضلعو|ڀاونگر]]، *[[ڊيگ ضلعو|ڊيگ]]، *[[ گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]]، *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]]، *[[مھسانا ضلعو|مھسانا]]، *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]]، *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]]، *[[ سابرڪانٿا ضلعو|سابرڪانٿا]]، *[[سورت ضلعو|سورت]]، *[[سريندرنگر ضلعو|سريندرنگر]]، *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]]، *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]]، *[[نوساري ضلعو|نوساري]]، *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]]، *[[دوھد ضلعو|دوھد]]، *[[آنند ضلعو|آنند]]، *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]]، *[[جام نگر ضلعو|جام نگر]]، *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]]، *[[جونا ڳڙھ ضلعو|جونا ڳڙھ]] ۽ *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]]. ھر ضلعي جو روينيو ۽ جنرل ايڊمنسٽريشن ڊسٽرڪٽ ڪمشنر جي نگراني ۾ ھوندا آھن. ==تعلیم== 500 یا ان کان زیادہ آبادي وارن تقريبن ھر ڳوٺ ۾ ستن کان يارھن سالن جي سڀني ٻارن جي لاء بنیادي تعلیمي ادارا کلي چڪا آهن. تحقیقي ادارن ۾ احمد آباد ۾ فزیڪل ریسرچ لیبارٽري، احمد آباد ٽیڪسٽائل انڊسٽریز ریسرچ ايسوسيئيشن، سيٺ ڀولاڀائي جي سگڀائی انسٽيٽيوٽ آف لرننگ اینڊ ریسرچ، دی انڊین انسٽيٽيوٽ آف مینجمينٽ، دي نیشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊیزائن ۽ دي سردار پٽیل انسٽيٽیوٽ آف ايڪانامڪ اینڊ سوشل ریسرچ، وڊودرا ۾ اورینٽل انسٽيٽیوٹ ۽ ڀاونگر ۾ سینٽرل سالٽ اینڊ مرين ڪیمیڪل ریسرچ انسٽيٽيوٽ شامل آهن۔ ==زبان== [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ھندي|ھندي ٻولي]] ریاست جون سرڪاري ٻوليون آهن. گجراتي ٻولي [[سنسڪرت]]، [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرش ٻولي|اپڀرش]] مان نڪتل ھندوستان جي ھڪ آريائي ٻولي آھي. ھن رياست ۾ انگريزي ۽ مراٺي يا مرھٽي ٻوليون پڻ مروج آهن. ==فن== ھن رياست جي تعميري فن جا شاھڪار مندرن جي صورت ۾ سومناٿ، دوارڪا، موڌيرا، ٿان، گھملي ۽ گرناڙ ۾ موجود آهن. پندرهين صدي عيسويءَ کان وٺي جي علائقو ڪاٺي جي فن نقاشي جي ڪري مشھور رھيو آھي. == تصويرن جي گيلري == <gallery> Mount Kiro.jpg |<!--ڪيرو جبل--> Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|<!--رڻ ۽ ڪڇ جي چيرن واري زمين-> Salt worker in Rann of Kutch.jpg|<!--لوڻ جا مزدور--> Sam sand dunes.jpg|<!--واري جون ڀٽون--> </gallery> [[زمرو:گجرات (ڀارت)]] [[زمرو:1960ء ۾ قائم ٿيڻ وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارتي ریاستون ۽ علائقا]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] 18z0pnv2h2fdqn4s06ibk960icmhy8w 410717 410716 2026-09-08T23:46:01Z Intisar Ali 8681 410717 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي}} {{Main|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} == معيشت == {{Main|گجرات جي معيشت}} [[File:Adani Mundra Port Kutch Gujarat.jpg|thumb|right|ڪڇ ۾ [[مُندرا بندرگاهه]]]] گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتڪاري ٿيل رياست آهي ۽ ملڪ جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ صنعتي پيداوار رکي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|date=15 November 2023|access-date=13 March 2024|title=Handbook of Statistics on Indian States|website=Reserve Bank of India|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091116/https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|url-status=live}}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن مان گجرات جون برآمدون سڀ کان وڌيڪ آهن؛ 2024–2025ع ۾ ڀارت جي مجموعي برآمدن ۾ ان جو حصو 30.7 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |last=Soupramanien |first=Sindhu Hariharan & Avantika |date=29 April 2025 |title=Telangana and Tamil Nadu clock highest growth in exports in FY25 |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |access-date=28 May 2025 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=28 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528072443/https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |url-status=live }}</ref> اها رياست ڪيميائي شين، پيٽروڪيميڪل، کير ۽ کير جي شين، دوائن ۽ دواسازي، سيمينٽ ۽ سيرامڪس، جواهرن ۽ زيورن، ڪپڙي ۽ انجنيئرنگ سميت مختلف صنعتي شعبن ۾ اڳواڻي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=GSDP of Gujarat, Economic Growth Presentation and Reports {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |access-date=3 January 2024 |website=India Brand Equity Foundation |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062751/https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |url-status=live }}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن ۾ گجرات وٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ گنجائش<ref>{{Cite news |date=22 March 2023 |title=Gujarat pips Maharashtra in power generation capacity: Report |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |access-date=3 January 2024 |issn=0971-8257 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091108/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |url-status=live }}</ref> ۽ سامونڊي بندرگاهن تي سامان جي اچ وڃ جو سڀ کان وڌيڪ مقدار آهي.<ref>{{Cite web |title=India: cargo traffic volume at ports by state 2022 |url=https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |access-date=3 January 2024 |website=Statista |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091109/https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |url-status=live }}</ref> رياست جي اهم زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، [[مونڱ ڦلي|مونڱ ڦلي (مڱيرا)]], [[کجور (ميوو)|کجور]]، [[ڪمند]]، کير ۽ کير جون شيون شامل آهن. صنعتي پيداوار ۾ سيمينٽ ۽ [[پيٽرول]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=26 December 2008 |title=Reliance commissions worlds biggest refinery |url=http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516044443/http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999 |archive-date=16 May 2013 |access-date=20 December 2014 |website=The Indian Express}}</ref> گجرات [[ڀارت ۾ دواسازي جي صنعت|ڀارت جي دواسازي جي صنعت]] ۾ پهرين نمبر تي آهي ۽ ملڪ ۾ دوائن جي پيداوار جو 33 سيڪڙو ۽ دوائن جي برآمدن جو 28 سيڪڙو حصو رکي ٿو. رياست ۾ آمريڪي ايف ڊي اي (USFDA) کان تصديق ٿيل دوائن جي پيداوار جون 130 سهولتون آهن. احمد آباد ۽ وڊودرا کي دواسازي جا مرڪز سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن شهرن ۾ ڪيتريون ئي وڏيون ۽ ننڍيون دواساز ڪمپنيون قائم آهن.<ref>{{Cite web |date=14 March 2021 |title=Despite Covid-19, fresh investments flowing into Gujarat's Pharma Sector |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |access-date=3 May 2021 |work=[[The Times of India]] |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503094424/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |url-status=live}}</ref> گجرات وٽ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي (1600&nbsp;ڪلوميٽر) آهي، ۽ ان جا بندرگاهه (نجي ۽ سرڪاري ٻنهي شعبن جا) ڀارت جي سامونڊي سامان جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سنڀالين ٿا. [[ڪڇ جي نار]] ۾ واقع [[مُندرا بندرگاهه]] سامان جي اچ وڃ جي لحاظ کان ڀارت جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، جتي 144 ملين ٽن سامان سنڀاليو وڃي ٿو؛ ان جو سبب ڀارت جي انتهائي اولهندي حصي ۾ ان جي موزون جاگرافيائي بيهڪ ۽ عالمي سامونڊي رستن سان ويجهڙائي آهي. گجرات ڀارت جي صنعتي پيداوار ۽ واپاري شين جي برآمدن ۾ بہ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. [[ڪيٽو انسٽيٽيوٽ]] جي 2009ع جي [[اقتصادي آزادي]] بابت رپورٽ موجب، گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور آزاد رياست هئي، جڏهن تہ [[تامل ناڊو]] ٻئي نمبر تي هئي.<ref>{{Cite web |title=Executive Summary |url=http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924142234/http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |archive-date=24 September 2013 |access-date=20 December 2014 |publisher=Cato.org}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] [[ڄام نگر]] ۾ تيل صاف ڪرڻ جي ريفائنري هلائي ٿي، جيڪا هڪ ئي هنڌ تي قائم دنيا جي سڀ کان وڏي گرين فيلڊ ريفائنري آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ گجرات ۾ ڀاو نگر ڀرسان [[الانگ]] ۾ واقع آهي. ڀارت جو واحد مائع ڪيميائي بندرگاهي ٽرمينل [[دهيج]] ۾ آهي، جنهن کي گجرات ڪيميڪل پورٽ ٽرمينل ڪمپني لميٽيڊ تيار ڪيو آهي. ملڪ جي ٽن مائع قدرتي گئس (LNG) ٽرمينلن مان ٻه گجرات ۾، دهيج ۽ هزيرا ۾ آهن. ٻه وڌيڪ ايل اين جي ٽرمينل [[پيپاواو]] ۽ [[مُندرا]] ۾ تجويز ڪيل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} تازن دستياب انگن اکرن موجب گجرات کي ڀارت جي چوٿين امير ترين رياست سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=GUpta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220162120/https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |url-status=live }}</ref> گجرات جي 85 سيڪڙو ڳوٺن کي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Uday Mahurkar |date=11 September 2006 |title=Gujarat – Physical fitness |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060911-gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads-783992-2006-09-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074907/http://indiatoday.intoday.in/story/gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads/1/182220.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=20 December 2014 |website=India Today}}</ref> [[جيوتي گرام يوجنا]] ذريعي گجرات جي لڳ ڀڳ سڀني 18,000 ڳوٺن کي بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن تحت گهرن کي 24 ڪلاڪ ۽ زرعي شعبن کي اٺ ڪلاڪ بجلي فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite news |date=16 October 2013 |title=Claim Check: Narendra Modi on Gujarat's Jyotigram Yojana |work=livemint.com |url=http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |url-status=live |access-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202015558/http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |archive-date=2 February 2017}}</ref> {{As of|2015}}، گجرات گئس تي ٻڌل حرارتي بجلي جي پيداوار ۾ 8 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان [[ڀارت جون رياستون نصب ٿيل بجلي گنجائش موجب|ملڪ ۾ پهرين نمبر تي]] ۽ ائٽمي بجلي جي پيداوار ۾ 1 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان ٻئي نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Executive summary of month of November 2015 |url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051607/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 January 2017 |website=cea.nic.in |publisher=Central Electricity Authority, Ministry of Power, Government of India}}</ref> رياست گذريل پنجن سالن دوران قومي سراسري 2 سيڪڙو جي مقابلي ۾ 12.8 سيڪڙو زرعي واڌ رڪارڊ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=18 November 2010 |title=Gujarat Brand |work=Business Standard |agency=Press Trust of India |url=http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012155436/http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |archive-date=12 October 2012}}</ref> گجرات ڏهن سالن جي عرصي دوران 10.97 سيڪڙو جي سڀ کان وڌيڪ زرعي واڌ جي شرح رڪارڊ ڪئي. ''S&P CNX 500'' ۾ شامل ڪاروباري گروهن مان 20 سيڪڙو کان وڌيڪ جا ڪارپوريٽ دفتر گجرات ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=List of S&P CNX 500 conglomerates |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |website=NSE India |access-date=4 May 2022 |archive-date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504103917/https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |url-status=live}}</ref> آر بي آءِ جي رپورٽ موجب{{which|date=June 2022}}، 2006–07ع ۾ ڀارت جي مجموعي بئنڪ ناڻي مان 26 سيڪڙو گجرات ۾ هو.{{citation needed|date=June 2022}} چندي ڳڙهه ليبر بيورو جي 2012ع واري سروي رپورٽ موجب گجرات ۾ بيروزگاري جي شرح 1 سيڪڙو هئي، جيڪا 3.8 سيڪڙو قومي سراسري جي مقابلي ۾ ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2012 |title=Survey says Gujarat has lowest unemployment; Narendra Modi is 'delighted' |url=http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |url-status=live |access-date=11 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713222924/http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |archive-date=13 July 2012}}</ref> [[ليگيٽم انسٽيٽيوٽ]] جي 2012ع واري گلوبل پراسپيرٽي انڊيڪس سماجي سرمائي جي معاملن ۾ گجرات کي ڀارت جي ٻن سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪندڙ رياستن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=The 2012 Legatum Prosperity Index |url=https://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624103332/http://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |archive-date=24 June 2017 |access-date=29 April 2019 |publisher=Legatum Institute |page=20 |format=PDF}}</ref> دنيا جي 142 ملڪن تي ٻڌل فهرست ۾ رياست جرمنيءَ سان گڏ 15هين نمبر تي هئي، جيڪا ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن کان مٿي هئي.<ref>{{Cite web |title=DNA India: Latest News Headlines, Breaking News & Live Updates on Politics, Business, Sports, Bollywood at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-url=https://archive.today/20141220155532/http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-date=20 December 2014 |access-date=13 February 2013}}</ref> === بنيادي ڍانچو === [[File:Tallest Building in Gujarat Gift One.jpg|thumb|گجرات جي سڀ کان اوچي عمارت: [[گجرات انٽرنيشنل فنانس ٽيڪ-سٽي|گفٽ ون]]]] گجرات جي سڀ کان اوچي ٽاور، گفٽ ون، جو افتتاح 10 جنوري 2013ع تي ڪيو ويو. گفٽ ٽو نالي هڪ ٻيو ٽاور بہ مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ وڌيڪ ٽاور تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=22 January 2009 |title=India's tallest proposed building Diamond Tower showcased (video) |url=http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113234/http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |publisher=Deshgujarat.com}}</ref> گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم، [[نريندر مودي اسٽيڊيم]]، گجرات ۾ واقع آهي. ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل اسپورٽس انڪليو]] [[احمد آباد]] ۾ تعمير هيٺ آهي ۽ اهو [[2030ع دولت مشترڪه رانديون|2030ع جي دولت مشترڪه راندين]] جي ميزباني ۾ مدد ڪندو. === صنعتي ترقي === گجرات جي اهم شهرن ۾ احمد آباد، [[سورت]]، [[وڊودرا]]، [[راجڪوٽ]]، [[ڄام نگر]] ۽ [[ڀاو نگر]] شامل آهن. 2010ع ۾ ''[[فوربز]]'' جي دنيا جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شهرن جي فهرست ۾ احمد آباد کي چين جي [[چينگدو]] ۽ [[چونگ چنگ]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Kotkin |first=Joel |title=In pictures- The Next Decade's fastest growing cities |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=10 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref><ref name="07 October 2010">{{Cite news |title=In Pictures: The Next Decade's Fastest-Growing Cities |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref> رياست [[ڪيلسائيٽ]]، [[جپسم]]، [[مينگنيز]]، [[لگنائيٽ]]، [[باڪسائيٽ]]، [[چن جو پٿر]]، [[عقيق]]، [[فيلڊسپار]] ۽ [[ڪوارٽز]] واريءَ جي ذخيرن سان مالامال آهي ۽ انهن معدنيات جي مخصوص علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان کاڻ کوٽائي ڪئي وڃي ٿي. ڄام نگر [[پتل]] جي پرزن جي پيداوار جو اهم مرڪز آهي. گجرات ڀارت جي گهربل سوڊا ايش جو لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي لوڻ جي قومي ضرورت جو لڳ ڀڳ 78 سيڪڙو فراهم ڪري ٿو. اها ڀارت جي خوشحال ترين رياستن مان هڪ آهي ۽ ان جي في ماڻهو جي ڊي پي ڀارت جي سراسري کان نمايان طور وڌيڪ آهي. [[مهيسانا]]، [[ڪالول (پنچ محل)|ڪالول]]، کمڀات ۽ [[انڪليشور]] اڄ تيل ۽ قدرتي گئس جي پيداوار لاءِ مشهور آهن. ڌووارن ۾ ڪوئلي، تيل ۽ گئس تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر آهي. ان کان سواءِ ڀاو نگر کان {{cvt|50|km|mi}} ڏکڻ اوڀر ۾ کمڀات جي نار تي الانگ شپ ريسائيڪلنگ يارڊ واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو يارڊ آهي. [[ايم جي موٽر انڊيا]] وڊودرا ڀرسان هالول ۾ پنهنجون گاڏيون تيار ڪري ٿي. دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار [[ٽاٽا نانو]] احمد آباد ڀرسان [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. [[کمڀات جي نار]] ڀرسان واقع سورت عالمي هيرن جي واپار جو مرڪز آهي. 2003ع ۾ دنيا جي 92 سيڪڙو هيرن جي ڪٽائي ۽ پالش سورت ۾ ڪئي ويندي هئي.<ref name="time.com">{{Cite magazine |last=Adiga |first=Aravind |date=12 April 2004 |title=Uncommon Brilliance |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729170654/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |archive-date=29 July 2010 |access-date=4 May 2010}}</ref> گجرات ۾ هيرن جي صنعت پنج لک ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |last=Lum |first=Kathryn |date=16 October 2014 |title=The rise and rise of Belgium's Indian diamond dynasties |publisher=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |url=http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |url-status=live |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518054721/http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |archive-date=18 May 2018}}</ref> 11 کان 13 جنوري 2015ع تائين گانڌي نگر جي مهاتما مندر ۾ منعقد ٿيل "وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽر سمٽ" ۾ رياستي حڪومت خصوصي اقتصادي علائقن لاءِ مجموعي طور {{Indian Rupee}} 2.5&nbsp;ملين ڪروڙ ([[ڊگهو ۽ مختصر پيمانو|مختصر پيمانو]]) ماليت جا 21,000 مفاهمتي يادداشت ناما (MoUs) صحيح ڪيا.<ref>{{Cite web |title='Vibrant Gujarat' signs 21000 MoUs worth Rs 25 lakh cr |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115190330/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-date=15 January 2015 |access-date=20 December 2014 |website=The Economic Times Line}}</ref> تنهن هوندي بہ سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو ملڪي صنعت مان آيو هو.<ref>{{Cite news |title=Vibrant Gujarat sees one foreign investor, the Business Standard |url=http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |access-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108232701/http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |archive-date=8 January 2009}}</ref> جنوري 2009ع ۾ احمد آباد جي سائنس سٽي ۾ ٿيل چوٿين وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ 600 پرڏيهي وفدن شرڪت ڪئي. مجموعي طور {{Indian Rupee}} 12,500&nbsp;ارب ماليت جا 8,668 مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا، جن مان رياست ۾ 25 لک نون روزگار جي موقعن پيدا ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="in.rediff.com">{{Cite web |date=10 March 2008 |title=Gujarat aims at 15% industrial growth: Rediff.com Business |url=http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622031757/http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-date=22 June 2011 |access-date=16 July 2010 |website=Rediff.com}}</ref> 2011ع جي وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ {{Indian Rupee}} 21&nbsp;ٽرلين ({{USD}} 463&nbsp;ارب) ماليت جا مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا. گجرات بجليءَ جي ضرورت کان وڌيڪ پيداوار ڪندڙ رياست آهي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2014 |title=How Gujarat became a power surplus State |work=Business Line |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |access-date=16 February 2016 |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430130135/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |url-status=live }}</ref> [[ڪاڪراپار ائٽمي بجلي گهر]] اين پي سي آءِ ايل پاران هلندڙ هڪ ائٽمي بجلي گهر آهي، جيڪو سورت شهر جي ويجهو واقع آهي. سرڪاري ذريعن موجب، اپريل 2010ع کان پوءِ نون مهينن دوران 40,793&nbsp;ملين يونٽن جي طلب جي مقابلي ۾ گجرات 43,848&nbsp;ملين يونٽ بجلي پيدا ڪئي. گجرات پنهنجي واڌو بجلي 12 رياستن: راجسٿان، تامل ناڊو، اتر پرديش، مهاراشٽر، آنڌرا پرديش، دهلي، هرياڻا، ڪرناٽڪ، ڇتيس ڳڙهه، اتراکنڊ، مڌيا پرديش ۽ اولهه بنگال کي وڪرو ڪئي.<ref>{{Cite news |date=8 March 2011 |title=Gujarat sold surplus power to 12 states |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-sold-surplus-power-to-12-states/articleshow/7650494.cms |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://archive.today/20120708120149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/ahmedabad/28667798_1_surplus-power-industrial-units-uninterrupted-power-supply |archive-date=8 July 2012}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Nano.jpg|هتي [[ٽاٽا نانو]] ڏيکاريل آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار هئي.<ref name="forbes.com">{{Cite news |last=Robyn Meredith |date=16 April 2007 |title=The Next People's Car |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |url-status=live |access-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118032004/http://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |archive-date=18 January 2012}}</ref> [[ٽاٽا نانو]] گجرات جي [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. File:GauravPath1.jpg|[[سورت]] دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي. File:Alang Ship Breaking - panoramio.jpg|[[الانگ]] جو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ </gallery> === توانائي === {{see also|گجرات ۾ شمسي توانائي}} [[File:Astonfield 11.5MW Solar Plant Gujarat.jpg|thumb|گجرات ۾ ايسٽن فيلڊ جو 11.5 ميگاواٽ جو شمسي بجلي گهر]] مئي 2024ع تائين رياست ۾ بجليءَ جي وڌ ۾ وڌ طلب 25,088 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | title=State's peak power demand grew by 66% in 9 years | newspaper=The Times of India | date=June 2024 | archive-date=17 June 2024 | access-date=17 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240617075402/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | url-status=live }}</ref> مارچ 2024ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 52,945.13 ميگاواٽ هئي. ان مان 23,643.41 ميگاواٽ حرارتي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي، جڏهن تہ 27,461.72 ميگاواٽ (51.87 سيڪڙو) [[پاڻيءَ مان بجلي]] جي 1,990 ميگاواٽ سميت قابل تجديد توانائي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي. باقي 1,840 ميگاواٽ ائٽمي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي.<ref>{{cite web|title=Western region installed capacity|url=https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|website=National Power Portal|access-date=9 May 2024|archive-date=18 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618011705/https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|url-status=live}}</ref> جون 2024ع تائين قابل تجديد توانائي جي نصب ٿيل گنجائش ۾ 11,823 ميگاواٽ هوائي توانائي ۽ 14,182 ميگاواٽ شمسي توانائي شامل هئي، جن جو مجموعو 26,005 ميگاواٽ هو.<ref>{{Cite web |last=Ramesh |first=M. |date=16 June 2024 |title=Gujarat plans ₹96,000 crore transmission infrastructure push |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |access-date=17 June 2024 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617022822/https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |url-status=live }}</ref> اپريل 2024ع تائين رياست ۾ ڇتين تي لڳل شمسي بجلي نظامن جي مجموعي نصب ٿيل گنجائش 3,455.90 ميگاواٽ هئي.<ref>{{Cite web |title=Top 5 States In Rooftop Solar In India – Saur Energy International |url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |access-date=17 June 2024 |website=www.saurenergy.com |date=24 April 2024 |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617080202/https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |url-status=live }}</ref> === زراعت === [[File:SherdiImage6.JPG|thumb|right|روايتي زراعت]] گجرات جي ڪُل جاگرافيائي ايراضي 19,602,400 هيڪٽر آهي، جنهن مان 10,630,700 هيڪٽر ايراضي فصلن هيٺ آهي.{{Verify source|date=July 2013}}<ref>{{Cite web |title=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat: Information, Statistics |url=http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208034720/http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |archive-date=8 February 2013 |access-date=24 February 2013 |publisher=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat}}</ref> گجرات جي زرعي واڌ جا ٽي مکيه ذريعا ڪپهه جي پيداوار، مال پالڻ، ميون ۽ ڀاڄين جهڙين وڌيڪ قدر وارين خوراڪي شين جي تيز واڌ، ۽ ڪڻڪ جي پيداوار آهن؛ [[بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي ادارو|بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي اداري]] موجب، ڪڻڪ جي پيداوار 2000ع کان 2008ع تائين سالياني سراسري 28 سيڪڙو جي شرح سان وڌي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat State Portal |url=http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk/rntr0H+OnwOK0bubU/5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA== |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102042740/http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk%2Frntr0H+OnwOK0bubU%2F5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA%3D%3D |archive-date=2 January 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> ٻين اهم پيداوارن ۾ ٻاجهري، مونڱ ڦلي، ڪپهه، چانور، مڪئي، ڪڻڪ، سرنهن، تر، تور دال، مڱ، ڪمند، انب، ڪيلا، چيڪو، ليمون، امرود، ٽماٽا، پٽاٽا، بصر، جيرو، ٿوم، اسپغول ۽ سونف شامل آهن. هاڻوڪي دور ۾ گجرات جي زرعي شعبي ۾ سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهي آهي، جڏهن تہ باقي ڀارت ۾ اها شرح لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهي. ڀارت جي اڳوڻي صدر [[اي پي جي عبدالڪلام]] هن ڪاميابيءَ جي واکاڻ ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |year=2012 |title=Gujarat's agriculture turnaround an eye opener for the entire nation: Dr. Kalam |work=IBTL for CNBC |url=http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam/ |access-date=20 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033503/http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam |archive-date=14 February 2013}}</ref> گجرات جي زرعي ڪاميابيءَ جا اهم سبب فصلن ۽ فصل پوکڻ جي نمونن ۾ تنوع؛ موسمي تنوع (زراعت لاءِ اٺ موسمي علائقا)؛ رياست ۾ چئن زرعي يونيورسٽين جي موجودگي، جيڪي زرعي ڪارڪردگي ۽ پائيداري بابت تحقيق کي هٿي ڏين ٿيون؛<ref>{{Cite book |last=Pattanayak |first=Debi |url=https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |title=Multilingualism in India |publisher=Multilingual Matters Ltd. |year=1990 |isbn=978-1-85359-072-6 |location=USA |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414155116/https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |url-status=live}}</ref> ڪوآپريٽو ادارا؛ ٽشو ڪلچر، گرين هائوس ۽ شيڊ نيٽ هائوس جهڙين جديد زرعي ٽيڪنالاجين جو استعمال؛ زرعي برآمدي علائقا؛ ۽ مضبوط مارڪيٽنگ جو بنيادي ڍانچو آهن، جنهن ۾ ٿڌا گودام، پروسيسنگ يونٽ، لاجسٽڪ مرڪز ۽ صلاحڪاري جون سهولتون شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Modi |first=Narendra |title=Agricultural Exhibition and Conference |url=http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629005930/http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-date=29 June 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Agritech Asia}}</ref> گجرات ڀارت ۾ تمباڪو، ڪپهه ۽ مونڱ ڦليءَ جو مکيه پيدا ڪندڙ آهي. ٻين اهم خوراڪي فصلن ۾ چانور، ڪڻڪ، ''جوار، ٻاجهري''، مڪئي، ''تور'' ۽ ''چڻا'' شامل آهن. رياست جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي؛ فصلن هيٺ ڪُل ايراضي رياست جي مجموعي زميني ايراضيءَ جي اڌ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=About Gujarat State Agriculture Marketing Board |url=http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204125421/http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-date=4 February 2011 |access-date=16 July 2010 |publisher=Agri.gujarat.gov.in}}</ref> مال پالڻ ۽ کير جي پيداوار گجرات جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. کير جي پيداوار تي بنيادي ڌيان ڏيندڙ ڊيري فارمنگ ڪوآپريٽو بنيادن تي ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا ڏهه لک کان وڌيڪ ميمبر آهن. گجرات ڀارت ۾ کير جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي. [[امول]] کير ڪوآپريٽو فيڊريشن سڄي ڀارت ۾ مشهور آهي ۽ اها ايشيا جي سڀ کان وڏي ڊيري آهي.<ref>{{Cite news |date=14 September 2006 |title=Amul to become world's largest liquid milk brand-Food-Cons. Products-News By Industry-News |work=The Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |url-status=live |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518071424/http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |archive-date=18 May 2014}}</ref> پاليل چوپائي مال ۾ مينهون ۽ ٻيا ڍور، رڍون ۽ ٻڪريون شامل آهن. 1997ع جي چوپائي مال جي آدمشماريءَ موجب گجرات رياست ۾ 20.97&nbsp;ملين چوپائي مال موجود هو. چوپائي مال جي اهم پيداوار بابت سروي جي تخمينن موجب، 2002–03ع دوران گجرات 6.09&nbsp;ملين ٽن کير، 385&nbsp;ملين آنا ۽ 2.71&nbsp;ملين ڪلوگرام اُن پيدا ڪئي. گجرات ڪپڙي، تيل ۽ صابڻ جي صنعتن لاءِ بہ خام مال فراهم ڪري ٿو. گجرات ۾ ڪوآپريٽو نظام اختيار ڪرڻ کي زرعي شعبي، خاص طور کنڊ ۽ کير جي [[ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ادارن]] جي ڪاميابيءَ جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. ڪوآپريٽو زراعت 1951ع کان ڀارت جي زرعي ترقيءَ واري حڪمت عمليءَ جو حصو رهي آهي. جيتوڻيڪ سڄي ملڪ ۾ انهن جي ڪاميابيءَ جا نتيجا مختلف رهيا، پر مهاراشٽر ۽ گجرات تي انهن جو مثبت اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان رهيو. صرف 1995ع ۾ انهن ٻنهي رياستن ۾ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي علائقي کان وڌيڪ رجسٽرڊ ڪوآپريٽو ادارا هئا. انهن مان زرعي ڪوآپريٽو ادارن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي ادارن هارين لاءِ سبسڊين ۽ قرضن تي ڌيان ڏنو آهي ۽ گڏيل پوک جي بدران زرعي پيداوار جي گڏيل پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ کي آسان بڻائڻ تي زور ڏنو آهي. تنهن هوندي بہ، جيتوڻيڪ انهن پيداوار وڌائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر علائقي ۾ برابريءَ تي سندن اثر بابت سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ زرعي ڪوآپريٽو ادارن جي رڪنيت عام طور زميندارن جي حق ۾ رهي آهي، جڏهن تہ بي زمين زرعي مزدورن جي داخلا محدود رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ebrahim |first=Alnoor |year=2000 |title=Agricultural cooperatives in Gujarat, India: Agents of equity or differentiation? |journal=Development in Practice |volume=10 |issue=2 |pages=178–188 |doi=10.1080/09614520050010214 |s2cid=154497407}}</ref> گجرات ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جو هڪ نمايان مثال کير جا ڪوآپريٽو ادارا آهن، جن مان خاص طور [[امول]] (آنند ملڪ يونين لميٽيڊ) مشهور آهي. [[File:Amul Plant at Anand.jpg|thumb|right|[[آنند، گجرات|آنند]] ۾ امول جو ڪارخانو]] امول 1946ع ۾ گجرات جي آنند شهر ۾ کير جي ڪوآپريٽو اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Bellur |first1=Venkatakrishna |last2=Saraswathi P. Singh |last3=Radharao Chaganti |last4=Rajeswararao Chaganti |year=1990 |title=The white revolution—How Amul brought milk to India |journal=Long Range Planning |volume=23 |issue=6 |pages=71–79 |doi=10.1016/0024-6301(90)90104-C}}</ref> گجرات ڪوآپريٽو ملڪ مارڪيٽنگ فيڊريشن لميٽيڊ (GCMMF) گڏيل طور گجرات جي لڳ ڀڳ 2.6&nbsp;ملين کير پيدا ڪندڙن جي ملڪيت آهي. امول کي ترقي پذير معيشت ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جي بهترين مثالن مان هڪ سمجهيو ويو آهي، ۽ امول جي ترقيءَ واري نموني کي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ، خاص طور ترقي پذير معيشتن جي زرعي شعبي لاءِ هڪ ماڊل طور اختيار ڪيو ويو آهي. ڪمپني ڀارت جي سفيد انقلاب (جنهن کي [[آپريشن فلڊ]] پڻ چيو وڃي ٿو) کي هٿي ڏني، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيري ترقياتي پروگرام هو، ۽ کير جي کوٽ واري ملڪ ڀارت کي 2010ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو کير پيدا ڪندڙ ملڪ بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=20 December 2011 |title=India largest milk producing nation in 2010–11: NDDB |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426131554/http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |archive-date=26 April 2013}}</ref> "امول ماڊل" جو مقصد وچولن جي استحصال کي روڪڻ ۽ هارين جي آزاديءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، ڇاڪاڻ تہ کير ۽ کير جي شين جي خريداري، پروسيسنگ ۽ پيڪنگ تي هارين جو ڪنٽرول هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Amul Model |url=http://www.amul.com/m/about-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306085945/http://www.amul.com/m/about-us |archive-date=6 March 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=Amul}}</ref> {{as of|2012|lc=y}} ڪمپني جي ماليت 2.5&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=News Release: Taste of India Continues to Commemorate its Producers |url=http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224507/http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-date=2 February 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=GCMMF}}</ref> گجرات جي 70 سيڪڙو ايراضيءَ کي موسمي لحاظ کان نيم خشڪ کان خشڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، تنهنڪري مختلف معاشي سرگرمين لاءِ پاڻيءَ جي طلب موجود وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Suran |first=B |date=10 June 2012 |title=Is Agriculture in Gujarat on a Different Growth Trajectory? |journal=Social Science Research Network |publisher=National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) |ssrn=2080876}}</ref> مجموعي آبپاشي ٿيل ايراضيءَ مان 16–17 سيڪڙو سرڪاري واهن ذريعي ۽ 83–84 سيڪڙو نجي ٽيوب ويلن ۽ ٻين کوهن ذريعي زير زمين پاڻي ڪڍي سيراب ڪيو وڃي ٿو؛ زير زمين پاڻي زرعي علائقن ۾ آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو مکيه ذريعو آهي. نتيجي طور، گجرات کي [[زير زمين پاڻي جي حد کان وڌيڪ ڪڍڻ|زير زمين پاڻيءَ جي گهٽتائي]] جا مسئلا درپيش رهيا آهن، خاص طور 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جڏهن پاڻيءَ جي طلب وڌي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بجليءَ تائين رسائي وڌڻ سان 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ آبدوز برقي پمپ وڌيڪ مقبول ٿيا. تنهن هوندي بہ، گجرات اليڪٽرِسٽي بورڊ پمپن جي هارس پاور سان ڳنڍيل مقرر ٽيرف لاڳو ڪيو، جنهن سان ٽيوب ويل آبپاشي ٻيهر وڌي ۽ برقي پمپن جو استعمال گهٽيو. 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڪيترن ئي ضلعن ۾ زير زمين پاڻي ڪڍڻ جي شرح ان جي ٻيهر ڀرجڻ واري شرح کان وڌي وئي، جڏهن تہ سڀني ضلعن مان رڳو 37.5 سيڪڙو ۾ ٻيهر ڀرجڻ جي شرح "محفوظ" هئي. زير زمين پاڻيءَ جي حفاظت ۽ موجود پاڻيءَ جي ذخيرن جي غيرضروري ضايع ٿيڻ کي روڪڻ هاڻي رياست کي درپيش اهم مسئلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Gulati |first=Ashok |url=http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20&%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |title=Agriculture performance in Gujarat since 2000 |publisher=International Water Management Institute & International Food Policy Research Institute |year=2009 |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221231/http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20%26%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> نرمدا ماٿريءَ ۾ واهن جي ڄار تي ٻڌل تڪراري ڊيم منصوبي، سردار سروور منصوبي، علائقي ۾ آبپاشيءَ ۾ نمايان واڌ آندي آهي. تنهن هوندي بہ، منصوبي سبب بي گهر ٿيل آبادين تي ان جي اثرن بابت اڃا اختلاف موجود آهن. 2012ع ۾ گجرات واهن مان بخارات سبب ٿيندڙ پاڻيءَ جي نقصان کي گهٽائڻ ۽ علائقي ۾ پائيداري وڌائڻ لاءِ واهن مٿان شمسي پينل لڳائڻ جو تجربو شروع ڪيو. گجرات جي چندراسان ۾ قائم هڪ ميگاواٽ (MW) شمسي بجلي منصوبي ۾ آبپاشي واهه جي 750 ميٽر ڊگهي حصي مٿان شمسي پينل لڳايا ويا آهن. ٻين ڪيترن شمسي بجلي منصوبن جي ابتڙ، هي منصوبو وڏي زميني ايراضي استعمال نٿو ڪري، ڇاڪاڻ تہ پينل اضافي زمين بدران واهن جي مٿان لڳايا ويا آهن. ان سان شروعاتي خرچ گهٽ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ پينل لڳائڻ لاءِ زمين خريد ڪرڻ، صاف ڪرڻ يا ان ۾ تبديليون آڻڻ جي ضرورت نٿي پوي. چندراسان منصوبي مان هر سال 9&nbsp;ملين ليٽر پاڻي بچائڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=D.C. |date=June 2012 |title=India Launches Solar Power Project |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=10 |issue=5 |page=230 |doi=10.1890/i1540-9295-10-5-228 |doi-access=free}}</ref> گجرات حڪومت [[مٽيءَ جي انتظام]] کي بهتر بڻائڻ ۽ هارين کي نئين ٽيڪنالاجيءَ سان متعارف ڪرائڻ لاءِ هڪ منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت هر هاريءَ کي "سوئل هيلٿ ڪارڊ" ڏنو ويو. هي ڪارڊ راشن ڪارڊ وانگر ڪم ڪري ٿو ۽ پوک هيٺ زمين جي حالت سان گڏ هاريءَ جو نالو، اڪائونٽ نمبر، سروي نمبر، [[مٽيءَ جي زرخيزي]] جي حالت ۽ ڀاڻ جي عام مقدار بابت مستقل سڃاڻپ ۽ ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. هر ڳوٺ مان زمين جا نمونا ورتا وڃن ٿا ۽ انهن جو تجزيو [[گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزرز|گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزر ڪارپوريشن]]، اسٽيٽ فرٽيلائيزر ڪارپوريشن ۽ [[انڊين فارمرز فرٽيلائيزر ڪوآپريٽو لميٽيڊ|انڊين فارمرز فرٽيلائيزرز ڪوآپريٽو]] پاران ڪيو وڃي ٿو. 2008ع تائين ڳوٺن مان 1,200,000 [[مٽيءَ جي چڪاس]] جا انگ اکر گڏ ڪري ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا هئا. هن منصوبي لاءِ مقامي زرعي يونيورسٽين مدد ۽ صلاح ڏني، ۽ فصلن توڙي مٽيءَ بابت مخصوص انگ اکر پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا. ان سان مٽيءَ جي چڪاس وارن انگن اکرن جي تشريح ڪري سگهجي ٿي ۽ ڀاڻ جي ضرورتن بابت سفارشون يا تبديليون طئي ڪري، انهن کي پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Attri |first=S.D. |url=https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |title=Challenges and Opportunities in Agrometeorology |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-3-642-19360-6 |location=Heidelberg |page=265 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105621/https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |url-status=live}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] tfiyhg69l4894mavi37x1p2nrrd9gwj 410718 410717 2026-09-08T23:48:43Z Intisar Ali 8681 410718 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي}} {{Main|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} == معيشت == {{Main|گجرات جي معيشت}} [[File:Adani Mundra Port Kutch Gujarat.jpg|thumb|right|ڪڇ ۾ [[مُندرا بندرگاهه]]]] گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتڪاري ٿيل رياست آهي ۽ ملڪ جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ صنعتي پيداوار رکي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|date=15 November 2023|access-date=13 March 2024|title=Handbook of Statistics on Indian States|website=Reserve Bank of India|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091116/https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|url-status=live}}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن مان گجرات جون برآمدون سڀ کان وڌيڪ آهن؛ 2024–2025ع ۾ ڀارت جي مجموعي برآمدن ۾ ان جو حصو 30.7 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |last=Soupramanien |first=Sindhu Hariharan & Avantika |date=29 April 2025 |title=Telangana and Tamil Nadu clock highest growth in exports in FY25 |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |access-date=28 May 2025 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=28 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528072443/https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |url-status=live }}</ref> اها رياست ڪيميائي شين، پيٽروڪيميڪل، کير ۽ کير جي شين، دوائن ۽ دواسازي، سيمينٽ ۽ سيرامڪس، جواهرن ۽ زيورن، ڪپڙي ۽ انجنيئرنگ سميت مختلف صنعتي شعبن ۾ اڳواڻي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=GSDP of Gujarat, Economic Growth Presentation and Reports {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |access-date=3 January 2024 |website=India Brand Equity Foundation |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062751/https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |url-status=live }}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن ۾ گجرات وٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ گنجائش<ref>{{Cite news |date=22 March 2023 |title=Gujarat pips Maharashtra in power generation capacity: Report |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |access-date=3 January 2024 |issn=0971-8257 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091108/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |url-status=live }}</ref> ۽ سامونڊي بندرگاهن تي سامان جي اچ وڃ جو سڀ کان وڌيڪ مقدار آهي.<ref>{{Cite web |title=India: cargo traffic volume at ports by state 2022 |url=https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |access-date=3 January 2024 |website=Statista |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091109/https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |url-status=live }}</ref> رياست جي اهم زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، [[مونڱ ڦلي|مونڱ ڦلي (مڱيرا)]], [[کجور (ميوو)|کجور]]، [[ڪمند]]، کير ۽ کير جون شيون شامل آهن. صنعتي پيداوار ۾ سيمينٽ ۽ [[پيٽرول]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=26 December 2008 |title=Reliance commissions worlds biggest refinery |url=http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516044443/http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999 |archive-date=16 May 2013 |access-date=20 December 2014 |website=The Indian Express}}</ref> گجرات [[ڀارت ۾ دواسازي جي صنعت|ڀارت جي دواسازي جي صنعت]] ۾ پهرين نمبر تي آهي ۽ ملڪ ۾ دوائن جي پيداوار جو 33 سيڪڙو ۽ دوائن جي برآمدن جو 28 سيڪڙو حصو رکي ٿو. رياست ۾ آمريڪي ايف ڊي اي (USFDA) کان تصديق ٿيل دوائن جي پيداوار جون 130 سهولتون آهن. احمد آباد ۽ وڊودرا کي دواسازي جا مرڪز سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن شهرن ۾ ڪيتريون ئي وڏيون ۽ ننڍيون دواساز ڪمپنيون قائم آهن.<ref>{{Cite web |date=14 March 2021 |title=Despite Covid-19, fresh investments flowing into Gujarat's Pharma Sector |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |access-date=3 May 2021 |work=[[The Times of India]] |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503094424/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |url-status=live}}</ref> گجرات وٽ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي (1600&nbsp;ڪلوميٽر) آهي، ۽ ان جا بندرگاهه (نجي ۽ سرڪاري ٻنهي شعبن جا) ڀارت جي سامونڊي سامان جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سنڀالين ٿا. [[ڪڇ جي نار]] ۾ واقع [[مُندرا بندرگاهه]] سامان جي اچ وڃ جي لحاظ کان ڀارت جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، جتي 144 ملين ٽن سامان سنڀاليو وڃي ٿو؛ ان جو سبب ڀارت جي انتهائي اولهندي حصي ۾ ان جي موزون جاگرافيائي بيهڪ ۽ عالمي سامونڊي رستن سان ويجهڙائي آهي. گجرات ڀارت جي صنعتي پيداوار ۽ واپاري شين جي برآمدن ۾ بہ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. [[ڪيٽو انسٽيٽيوٽ]] جي 2009ع جي [[اقتصادي آزادي]] بابت رپورٽ موجب، گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور آزاد رياست هئي، جڏهن تہ [[تامل ناڊو]] ٻئي نمبر تي هئي.<ref>{{Cite web |title=Executive Summary |url=http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924142234/http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |archive-date=24 September 2013 |access-date=20 December 2014 |publisher=Cato.org}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] [[ڄام نگر]] ۾ تيل صاف ڪرڻ جي ريفائنري هلائي ٿي، جيڪا هڪ ئي هنڌ تي قائم دنيا جي سڀ کان وڏي گرين فيلڊ ريفائنري آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ گجرات ۾ ڀاو نگر ڀرسان [[الانگ]] ۾ واقع آهي. ڀارت جو واحد مائع ڪيميائي بندرگاهي ٽرمينل [[دهيج]] ۾ آهي، جنهن کي گجرات ڪيميڪل پورٽ ٽرمينل ڪمپني لميٽيڊ تيار ڪيو آهي. ملڪ جي ٽن مائع قدرتي گئس (LNG) ٽرمينلن مان ٻه گجرات ۾، دهيج ۽ هزيرا ۾ آهن. ٻه وڌيڪ ايل اين جي ٽرمينل [[پيپاواو]] ۽ [[مُندرا]] ۾ تجويز ڪيل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} تازن دستياب انگن اکرن موجب گجرات کي ڀارت جي چوٿين امير ترين رياست سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=GUpta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220162120/https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |url-status=live }}</ref> گجرات جي 85 سيڪڙو ڳوٺن کي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Uday Mahurkar |date=11 September 2006 |title=Gujarat – Physical fitness |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060911-gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads-783992-2006-09-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074907/http://indiatoday.intoday.in/story/gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads/1/182220.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=20 December 2014 |website=India Today}}</ref> [[جيوتي گرام يوجنا]] ذريعي گجرات جي لڳ ڀڳ سڀني 18,000 ڳوٺن کي بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن تحت گهرن کي 24 ڪلاڪ ۽ زرعي شعبن کي اٺ ڪلاڪ بجلي فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite news |date=16 October 2013 |title=Claim Check: Narendra Modi on Gujarat's Jyotigram Yojana |work=livemint.com |url=http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |url-status=live |access-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202015558/http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |archive-date=2 February 2017}}</ref> {{As of|2015}}، گجرات گئس تي ٻڌل حرارتي بجلي جي پيداوار ۾ 8 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان [[ڀارت جون رياستون نصب ٿيل بجلي گنجائش موجب|ملڪ ۾ پهرين نمبر تي]] ۽ ائٽمي بجلي جي پيداوار ۾ 1 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان ٻئي نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Executive summary of month of November 2015 |url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051607/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 January 2017 |website=cea.nic.in |publisher=Central Electricity Authority, Ministry of Power, Government of India}}</ref> رياست گذريل پنجن سالن دوران قومي سراسري 2 سيڪڙو جي مقابلي ۾ 12.8 سيڪڙو زرعي واڌ رڪارڊ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=18 November 2010 |title=Gujarat Brand |work=Business Standard |agency=Press Trust of India |url=http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012155436/http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |archive-date=12 October 2012}}</ref> گجرات ڏهن سالن جي عرصي دوران 10.97 سيڪڙو جي سڀ کان وڌيڪ زرعي واڌ جي شرح رڪارڊ ڪئي. ''S&P CNX 500'' ۾ شامل ڪاروباري گروهن مان 20 سيڪڙو کان وڌيڪ جا ڪارپوريٽ دفتر گجرات ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=List of S&P CNX 500 conglomerates |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |website=NSE India |access-date=4 May 2022 |archive-date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504103917/https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |url-status=live}}</ref> آر بي آءِ جي رپورٽ موجب{{which|date=June 2022}}، 2006–07ع ۾ ڀارت جي مجموعي بئنڪ ناڻي مان 26 سيڪڙو گجرات ۾ هو.{{citation needed|date=June 2022}} چندي ڳڙهه ليبر بيورو جي 2012ع واري سروي رپورٽ موجب گجرات ۾ بيروزگاري جي شرح 1 سيڪڙو هئي، جيڪا 3.8 سيڪڙو قومي سراسري جي مقابلي ۾ ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2012 |title=Survey says Gujarat has lowest unemployment; Narendra Modi is 'delighted' |url=http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |url-status=live |access-date=11 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713222924/http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |archive-date=13 July 2012}}</ref> [[ليگيٽم انسٽيٽيوٽ]] جي 2012ع واري گلوبل پراسپيرٽي انڊيڪس سماجي سرمائي جي معاملن ۾ گجرات کي ڀارت جي ٻن سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪندڙ رياستن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=The 2012 Legatum Prosperity Index |url=https://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624103332/http://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |archive-date=24 June 2017 |access-date=29 April 2019 |publisher=Legatum Institute |page=20 |format=PDF}}</ref> دنيا جي 142 ملڪن تي ٻڌل فهرست ۾ رياست جرمنيءَ سان گڏ 15هين نمبر تي هئي، جيڪا ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن کان مٿي هئي.<ref>{{Cite web |title=DNA India: Latest News Headlines, Breaking News & Live Updates on Politics, Business, Sports, Bollywood at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-url=https://archive.today/20141220155532/http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-date=20 December 2014 |access-date=13 February 2013}}</ref> === بنيادي ڍانچو === [[File:Tallest Building in Gujarat Gift One.jpg|thumb|گجرات جي سڀ کان اوچي عمارت: [[گجرات انٽرنيشنل فنانس ٽيڪ-سٽي|گفٽ ون]]]] گجرات جي سڀ کان اوچي ٽاور، گفٽ ون، جو افتتاح 10 جنوري 2013ع تي ڪيو ويو. گفٽ ٽو نالي هڪ ٻيو ٽاور بہ مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ وڌيڪ ٽاور تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=22 January 2009 |title=India's tallest proposed building Diamond Tower showcased (video) |url=http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113234/http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |publisher=Deshgujarat.com}}</ref> گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم، [[نريندر مودي اسٽيڊيم]]، گجرات ۾ واقع آهي. ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل اسپورٽس انڪليو]] [[احمد آباد]] ۾ تعمير هيٺ آهي ۽ اهو [[2030ع دولت مشترڪه رانديون|2030ع جي دولت مشترڪه راندين]] جي ميزباني ۾ مدد ڪندو. === صنعتي ترقي === گجرات جي اهم شهرن ۾ احمد آباد، [[سورت]]، [[وڊودرا]]، [[راجڪوٽ]]، [[ڄام نگر]] ۽ [[ڀاو نگر]] شامل آهن. 2010ع ۾ ''[[فوربز]]'' جي دنيا جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شهرن جي فهرست ۾ احمد آباد کي چين جي [[چينگدو]] ۽ [[چونگ چنگ]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Kotkin |first=Joel |title=In pictures- The Next Decade's fastest growing cities |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=10 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref><ref name="07 October 2010">{{Cite news |title=In Pictures: The Next Decade's Fastest-Growing Cities |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref> رياست [[ڪيلسائيٽ]]، [[جپسم]]، [[مينگنيز]]، [[لگنائيٽ]]، [[باڪسائيٽ]]، [[چن جو پٿر]]، [[عقيق]]، [[فيلڊسپار]] ۽ [[ڪوارٽز]] واريءَ جي ذخيرن سان مالامال آهي ۽ انهن معدنيات جي مخصوص علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان کاڻ کوٽائي ڪئي وڃي ٿي. ڄام نگر [[پتل]] جي پرزن جي پيداوار جو اهم مرڪز آهي. گجرات ڀارت جي گهربل سوڊا ايش جو لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي لوڻ جي قومي ضرورت جو لڳ ڀڳ 78 سيڪڙو فراهم ڪري ٿو. اها ڀارت جي خوشحال ترين رياستن مان هڪ آهي ۽ ان جي في ماڻهو جي ڊي پي ڀارت جي سراسري کان نمايان طور وڌيڪ آهي. [[مهيسانا]]، [[ڪالول (پنچ محل)|ڪالول]]، کمڀات ۽ [[انڪليشور]] اڄ تيل ۽ قدرتي گئس جي پيداوار لاءِ مشهور آهن. ڌووارن ۾ ڪوئلي، تيل ۽ گئس تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر آهي. ان کان سواءِ ڀاو نگر کان {{cvt|50|km|mi}} ڏکڻ اوڀر ۾ کمڀات جي نار تي الانگ شپ ريسائيڪلنگ يارڊ واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو يارڊ آهي. [[ايم جي موٽر انڊيا]] وڊودرا ڀرسان هالول ۾ پنهنجون گاڏيون تيار ڪري ٿي. دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار [[ٽاٽا نانو]] احمد آباد ڀرسان [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. [[کمڀات جي نار]] ڀرسان واقع سورت عالمي هيرن جي واپار جو مرڪز آهي. 2003ع ۾ دنيا جي 92 سيڪڙو هيرن جي ڪٽائي ۽ پالش سورت ۾ ڪئي ويندي هئي.<ref name="time.com">{{Cite magazine |last=Adiga |first=Aravind |date=12 April 2004 |title=Uncommon Brilliance |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729170654/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |archive-date=29 July 2010 |access-date=4 May 2010}}</ref> گجرات ۾ هيرن جي صنعت پنج لک ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |last=Lum |first=Kathryn |date=16 October 2014 |title=The rise and rise of Belgium's Indian diamond dynasties |publisher=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |url=http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |url-status=live |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518054721/http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |archive-date=18 May 2018}}</ref> 11 کان 13 جنوري 2015ع تائين گانڌي نگر جي مهاتما مندر ۾ منعقد ٿيل "وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽر سمٽ" ۾ رياستي حڪومت خصوصي اقتصادي علائقن لاءِ مجموعي طور {{Indian Rupee}} 2.5&nbsp;ملين ڪروڙ ([[ڊگهو ۽ مختصر پيمانو|مختصر پيمانو]]) ماليت جا 21,000 مفاهمتي يادداشت ناما (MoUs) صحيح ڪيا.<ref>{{Cite web |title='Vibrant Gujarat' signs 21000 MoUs worth Rs 25 lakh cr |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115190330/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-date=15 January 2015 |access-date=20 December 2014 |website=The Economic Times Line}}</ref> تنهن هوندي بہ سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو ملڪي صنعت مان آيو هو.<ref>{{Cite news |title=Vibrant Gujarat sees one foreign investor, the Business Standard |url=http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |access-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108232701/http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |archive-date=8 January 2009}}</ref> جنوري 2009ع ۾ احمد آباد جي سائنس سٽي ۾ ٿيل چوٿين وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ 600 پرڏيهي وفدن شرڪت ڪئي. مجموعي طور {{Indian Rupee}} 12,500&nbsp;ارب ماليت جا 8,668 مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا، جن مان رياست ۾ 25 لک نون روزگار جي موقعن پيدا ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="in.rediff.com">{{Cite web |date=10 March 2008 |title=Gujarat aims at 15% industrial growth: Rediff.com Business |url=http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622031757/http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-date=22 June 2011 |access-date=16 July 2010 |website=Rediff.com}}</ref> 2011ع جي وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ {{Indian Rupee}} 21&nbsp;ٽرلين ({{USD}} 463&nbsp;ارب) ماليت جا مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا. گجرات بجليءَ جي ضرورت کان وڌيڪ پيداوار ڪندڙ رياست آهي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2014 |title=How Gujarat became a power surplus State |work=Business Line |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |access-date=16 February 2016 |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430130135/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |url-status=live }}</ref> [[ڪاڪراپار ائٽمي بجلي گهر]] اين پي سي آءِ ايل پاران هلندڙ هڪ ائٽمي بجلي گهر آهي، جيڪو سورت شهر جي ويجهو واقع آهي. سرڪاري ذريعن موجب، اپريل 2010ع کان پوءِ نون مهينن دوران 40,793&nbsp;ملين يونٽن جي طلب جي مقابلي ۾ گجرات 43,848&nbsp;ملين يونٽ بجلي پيدا ڪئي. گجرات پنهنجي واڌو بجلي 12 رياستن: راجسٿان، تامل ناڊو، اتر پرديش، مهاراشٽر، آنڌرا پرديش، دهلي، هرياڻا، ڪرناٽڪ، ڇتيس ڳڙهه، اتراکنڊ، مڌيا پرديش ۽ اولهه بنگال کي وڪرو ڪئي.<ref>{{Cite news |date=8 March 2011 |title=Gujarat sold surplus power to 12 states |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-sold-surplus-power-to-12-states/articleshow/7650494.cms |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://archive.today/20120708120149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/ahmedabad/28667798_1_surplus-power-industrial-units-uninterrupted-power-supply |archive-date=8 July 2012}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Nano.jpg|هتي [[ٽاٽا نانو]] ڏيکاريل آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار هئي.<ref name="forbes.com">{{Cite news |last=Robyn Meredith |date=16 April 2007 |title=The Next People's Car |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |url-status=live |access-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118032004/http://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |archive-date=18 January 2012}}</ref> [[ٽاٽا نانو]] گجرات جي [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. File:GauravPath1.jpg|[[سورت]] دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي. File:Alang Ship Breaking - panoramio.jpg|[[الانگ]] جو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ </gallery> === توانائي === {{see also|گجرات ۾ شمسي توانائي}} [[File:Astonfield 11.5MW Solar Plant Gujarat.jpg|thumb|گجرات ۾ ايسٽن فيلڊ جو 11.5 ميگاواٽ جو شمسي بجلي گهر]] مئي 2024ع تائين رياست ۾ بجليءَ جي وڌ ۾ وڌ طلب 25,088 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | title=State's peak power demand grew by 66% in 9 years | newspaper=The Times of India | date=June 2024 | archive-date=17 June 2024 | access-date=17 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240617075402/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | url-status=live }}</ref> مارچ 2024ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 52,945.13 ميگاواٽ هئي. ان مان 23,643.41 ميگاواٽ حرارتي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي، جڏهن تہ 27,461.72 ميگاواٽ (51.87 سيڪڙو) [[پاڻيءَ مان بجلي]] جي 1,990 ميگاواٽ سميت قابل تجديد توانائي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي. باقي 1,840 ميگاواٽ ائٽمي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي.<ref>{{cite web|title=Western region installed capacity|url=https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|website=National Power Portal|access-date=9 May 2024|archive-date=18 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618011705/https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|url-status=live}}</ref> جون 2024ع تائين قابل تجديد توانائي جي نصب ٿيل گنجائش ۾ 11,823 ميگاواٽ هوائي توانائي ۽ 14,182 ميگاواٽ شمسي توانائي شامل هئي، جن جو مجموعو 26,005 ميگاواٽ هو.<ref>{{Cite web |last=Ramesh |first=M. |date=16 June 2024 |title=Gujarat plans ₹96,000 crore transmission infrastructure push |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |access-date=17 June 2024 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617022822/https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |url-status=live }}</ref> اپريل 2024ع تائين رياست ۾ ڇتين تي لڳل شمسي بجلي نظامن جي مجموعي نصب ٿيل گنجائش 3,455.90 ميگاواٽ هئي.<ref>{{Cite web |title=Top 5 States In Rooftop Solar In India – Saur Energy International |url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |access-date=17 June 2024 |website=www.saurenergy.com |date=24 April 2024 |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617080202/https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |url-status=live }}</ref> === زراعت === [[File:SherdiImage6.JPG|thumb|right|روايتي زراعت]] گجرات جي ڪُل جاگرافيائي ايراضي 19,602,400 هيڪٽر آهي، جنهن مان 10,630,700 هيڪٽر ايراضي فصلن هيٺ آهي.{{Verify source|date=July 2013}}<ref>{{Cite web |title=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat: Information, Statistics |url=http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208034720/http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |archive-date=8 February 2013 |access-date=24 February 2013 |publisher=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat}}</ref> گجرات جي زرعي واڌ جا ٽي مکيه ذريعا ڪپهه جي پيداوار، مال پالڻ، ميون ۽ ڀاڄين جهڙين وڌيڪ قدر وارين خوراڪي شين جي تيز واڌ، ۽ ڪڻڪ جي پيداوار آهن؛ [[بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي ادارو|بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي اداري]] موجب، ڪڻڪ جي پيداوار 2000ع کان 2008ع تائين سالياني سراسري 28 سيڪڙو جي شرح سان وڌي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat State Portal |url=http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk/rntr0H+OnwOK0bubU/5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA== |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102042740/http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk%2Frntr0H+OnwOK0bubU%2F5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA%3D%3D |archive-date=2 January 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> ٻين اهم پيداوارن ۾ ٻاجهري، مونڱ ڦلي، ڪپهه، چانور، مڪئي، ڪڻڪ، سرنهن، تر، تور دال، مڱ، ڪمند، انب، ڪيلا، چيڪو، ليمون، امرود، ٽماٽا، پٽاٽا، بصر، جيرو، ٿوم، اسپغول ۽ سونف شامل آهن. هاڻوڪي دور ۾ گجرات جي زرعي شعبي ۾ سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهي آهي، جڏهن تہ باقي ڀارت ۾ اها شرح لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهي. ڀارت جي اڳوڻي صدر [[اي پي جي عبدالڪلام]] هن ڪاميابيءَ جي واکاڻ ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |year=2012 |title=Gujarat's agriculture turnaround an eye opener for the entire nation: Dr. Kalam |work=IBTL for CNBC |url=http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam/ |access-date=20 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033503/http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam |archive-date=14 February 2013}}</ref> گجرات جي زرعي ڪاميابيءَ جا اهم سبب فصلن ۽ فصل پوکڻ جي نمونن ۾ تنوع؛ موسمي تنوع (زراعت لاءِ اٺ موسمي علائقا)؛ رياست ۾ چئن زرعي يونيورسٽين جي موجودگي، جيڪي زرعي ڪارڪردگي ۽ پائيداري بابت تحقيق کي هٿي ڏين ٿيون؛<ref>{{Cite book |last=Pattanayak |first=Debi |url=https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |title=Multilingualism in India |publisher=Multilingual Matters Ltd. |year=1990 |isbn=978-1-85359-072-6 |location=USA |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414155116/https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |url-status=live}}</ref> ڪوآپريٽو ادارا؛ ٽشو ڪلچر، گرين هائوس ۽ شيڊ نيٽ هائوس جهڙين جديد زرعي ٽيڪنالاجين جو استعمال؛ زرعي برآمدي علائقا؛ ۽ مضبوط مارڪيٽنگ جو بنيادي ڍانچو آهن، جنهن ۾ ٿڌا گودام، پروسيسنگ يونٽ، لاجسٽڪ مرڪز ۽ صلاحڪاري جون سهولتون شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Modi |first=Narendra |title=Agricultural Exhibition and Conference |url=http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629005930/http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-date=29 June 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Agritech Asia}}</ref> گجرات ڀارت ۾ تمباڪو، ڪپهه ۽ مونڱ ڦليءَ جو مکيه پيدا ڪندڙ آهي. ٻين اهم خوراڪي فصلن ۾ چانور، ڪڻڪ، ''جوار، ٻاجهري''، مڪئي، ''تور'' ۽ ''چڻا'' شامل آهن. رياست جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي؛ فصلن هيٺ ڪُل ايراضي رياست جي مجموعي زميني ايراضيءَ جي اڌ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=About Gujarat State Agriculture Marketing Board |url=http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204125421/http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-date=4 February 2011 |access-date=16 July 2010 |publisher=Agri.gujarat.gov.in}}</ref> مال پالڻ ۽ کير جي پيداوار گجرات جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. کير جي پيداوار تي بنيادي ڌيان ڏيندڙ ڊيري فارمنگ ڪوآپريٽو بنيادن تي ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا ڏهه لک کان وڌيڪ ميمبر آهن. گجرات ڀارت ۾ کير جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي. [[امول]] کير ڪوآپريٽو فيڊريشن سڄي ڀارت ۾ مشهور آهي ۽ اها ايشيا جي سڀ کان وڏي ڊيري آهي.<ref>{{Cite news |date=14 September 2006 |title=Amul to become world's largest liquid milk brand-Food-Cons. Products-News By Industry-News |work=The Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |url-status=live |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518071424/http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |archive-date=18 May 2014}}</ref> پاليل چوپائي مال ۾ مينهون ۽ ٻيا ڍور، رڍون ۽ ٻڪريون شامل آهن. 1997ع جي چوپائي مال جي آدمشماريءَ موجب گجرات رياست ۾ 20.97&nbsp;ملين چوپائي مال موجود هو. چوپائي مال جي اهم پيداوار بابت سروي جي تخمينن موجب، 2002–03ع دوران گجرات 6.09&nbsp;ملين ٽن کير، 385&nbsp;ملين آنا ۽ 2.71&nbsp;ملين ڪلوگرام اُن پيدا ڪئي. گجرات ڪپڙي، تيل ۽ صابڻ جي صنعتن لاءِ بہ خام مال فراهم ڪري ٿو. گجرات ۾ ڪوآپريٽو نظام اختيار ڪرڻ کي زرعي شعبي، خاص طور کنڊ ۽ کير جي [[ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ادارن]] جي ڪاميابيءَ جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. ڪوآپريٽو زراعت 1951ع کان ڀارت جي زرعي ترقيءَ واري حڪمت عمليءَ جو حصو رهي آهي. جيتوڻيڪ سڄي ملڪ ۾ انهن جي ڪاميابيءَ جا نتيجا مختلف رهيا، پر مهاراشٽر ۽ گجرات تي انهن جو مثبت اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان رهيو. صرف 1995ع ۾ انهن ٻنهي رياستن ۾ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي علائقي کان وڌيڪ رجسٽرڊ ڪوآپريٽو ادارا هئا. انهن مان زرعي ڪوآپريٽو ادارن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي ادارن هارين لاءِ سبسڊين ۽ قرضن تي ڌيان ڏنو آهي ۽ گڏيل پوک جي بدران زرعي پيداوار جي گڏيل پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ کي آسان بڻائڻ تي زور ڏنو آهي. تنهن هوندي بہ، جيتوڻيڪ انهن پيداوار وڌائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر علائقي ۾ برابريءَ تي سندن اثر بابت سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ زرعي ڪوآپريٽو ادارن جي رڪنيت عام طور زميندارن جي حق ۾ رهي آهي، جڏهن تہ بي زمين زرعي مزدورن جي داخلا محدود رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ebrahim |first=Alnoor |year=2000 |title=Agricultural cooperatives in Gujarat, India: Agents of equity or differentiation? |journal=Development in Practice |volume=10 |issue=2 |pages=178–188 |doi=10.1080/09614520050010214 |s2cid=154497407}}</ref> گجرات ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جو هڪ نمايان مثال کير جا ڪوآپريٽو ادارا آهن، جن مان خاص طور [[امول]] (آنند ملڪ يونين لميٽيڊ) مشهور آهي. [[File:Amul Plant at Anand.jpg|thumb|right|[[آنند، گجرات|آنند]] ۾ امول جو ڪارخانو]] امول 1946ع ۾ گجرات جي آنند شهر ۾ کير جي ڪوآپريٽو اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Bellur |first1=Venkatakrishna |last2=Saraswathi P. Singh |last3=Radharao Chaganti |last4=Rajeswararao Chaganti |year=1990 |title=The white revolution—How Amul brought milk to India |journal=Long Range Planning |volume=23 |issue=6 |pages=71–79 |doi=10.1016/0024-6301(90)90104-C}}</ref> گجرات ڪوآپريٽو ملڪ مارڪيٽنگ فيڊريشن لميٽيڊ (GCMMF) گڏيل طور گجرات جي لڳ ڀڳ 2.6&nbsp;ملين کير پيدا ڪندڙن جي ملڪيت آهي. امول کي ترقي پذير معيشت ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جي بهترين مثالن مان هڪ سمجهيو ويو آهي، ۽ امول جي ترقيءَ واري نموني کي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ، خاص طور ترقي پذير معيشتن جي زرعي شعبي لاءِ هڪ ماڊل طور اختيار ڪيو ويو آهي. ڪمپني ڀارت جي سفيد انقلاب (جنهن کي [[آپريشن فلڊ]] پڻ چيو وڃي ٿو) کي هٿي ڏني، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيري ترقياتي پروگرام هو، ۽ کير جي کوٽ واري ملڪ ڀارت کي 2010ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو کير پيدا ڪندڙ ملڪ بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=20 December 2011 |title=India largest milk producing nation in 2010–11: NDDB |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426131554/http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |archive-date=26 April 2013}}</ref> "امول ماڊل" جو مقصد وچولن جي استحصال کي روڪڻ ۽ هارين جي آزاديءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، ڇاڪاڻ تہ کير ۽ کير جي شين جي خريداري، پروسيسنگ ۽ پيڪنگ تي هارين جو ڪنٽرول هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Amul Model |url=http://www.amul.com/m/about-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306085945/http://www.amul.com/m/about-us |archive-date=6 March 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=Amul}}</ref> {{as of|2012|lc=y}} ڪمپني جي ماليت 2.5&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=News Release: Taste of India Continues to Commemorate its Producers |url=http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224507/http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-date=2 February 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=GCMMF}}</ref> گجرات جي 70 سيڪڙو ايراضيءَ کي موسمي لحاظ کان نيم خشڪ کان خشڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، تنهنڪري مختلف معاشي سرگرمين لاءِ پاڻيءَ جي طلب موجود وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Suran |first=B |date=10 June 2012 |title=Is Agriculture in Gujarat on a Different Growth Trajectory? |journal=Social Science Research Network |publisher=National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) |ssrn=2080876}}</ref> مجموعي آبپاشي ٿيل ايراضيءَ مان 16–17 سيڪڙو سرڪاري واهن ذريعي ۽ 83–84 سيڪڙو نجي ٽيوب ويلن ۽ ٻين کوهن ذريعي زير زمين پاڻي ڪڍي سيراب ڪيو وڃي ٿو؛ زير زمين پاڻي زرعي علائقن ۾ آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو مکيه ذريعو آهي. نتيجي طور، گجرات کي [[زير زمين پاڻي جي حد کان وڌيڪ ڪڍڻ|زير زمين پاڻيءَ جي گهٽتائي]] جا مسئلا درپيش رهيا آهن، خاص طور 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جڏهن پاڻيءَ جي طلب وڌي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بجليءَ تائين رسائي وڌڻ سان 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ آبدوز برقي پمپ وڌيڪ مقبول ٿيا. تنهن هوندي بہ، گجرات اليڪٽرِسٽي بورڊ پمپن جي هارس پاور سان ڳنڍيل مقرر ٽيرف لاڳو ڪيو، جنهن سان ٽيوب ويل آبپاشي ٻيهر وڌي ۽ برقي پمپن جو استعمال گهٽيو. 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڪيترن ئي ضلعن ۾ زير زمين پاڻي ڪڍڻ جي شرح ان جي ٻيهر ڀرجڻ واري شرح کان وڌي وئي، جڏهن تہ سڀني ضلعن مان رڳو 37.5 سيڪڙو ۾ ٻيهر ڀرجڻ جي شرح "محفوظ" هئي. زير زمين پاڻيءَ جي حفاظت ۽ موجود پاڻيءَ جي ذخيرن جي غيرضروري ضايع ٿيڻ کي روڪڻ هاڻي رياست کي درپيش اهم مسئلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Gulati |first=Ashok |url=http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20&%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |title=Agriculture performance in Gujarat since 2000 |publisher=International Water Management Institute & International Food Policy Research Institute |year=2009 |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221231/http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20%26%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> نرمدا ماٿريءَ ۾ واهن جي ڄار تي ٻڌل تڪراري ڊيم منصوبي، سردار سروور منصوبي، علائقي ۾ آبپاشيءَ ۾ نمايان واڌ آندي آهي. تنهن هوندي بہ، منصوبي سبب بي گهر ٿيل آبادين تي ان جي اثرن بابت اڃا اختلاف موجود آهن. 2012ع ۾ گجرات واهن مان بخارات سبب ٿيندڙ پاڻيءَ جي نقصان کي گهٽائڻ ۽ علائقي ۾ پائيداري وڌائڻ لاءِ واهن مٿان شمسي پينل لڳائڻ جو تجربو شروع ڪيو. گجرات جي چندراسان ۾ قائم هڪ ميگاواٽ (MW) شمسي بجلي منصوبي ۾ آبپاشي واهه جي 750 ميٽر ڊگهي حصي مٿان شمسي پينل لڳايا ويا آهن. ٻين ڪيترن شمسي بجلي منصوبن جي ابتڙ، هي منصوبو وڏي زميني ايراضي استعمال نٿو ڪري، ڇاڪاڻ تہ پينل اضافي زمين بدران واهن جي مٿان لڳايا ويا آهن. ان سان شروعاتي خرچ گهٽ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ پينل لڳائڻ لاءِ زمين خريد ڪرڻ، صاف ڪرڻ يا ان ۾ تبديليون آڻڻ جي ضرورت نٿي پوي. چندراسان منصوبي مان هر سال 9&nbsp;ملين ليٽر پاڻي بچائڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=D.C. |date=June 2012 |title=India Launches Solar Power Project |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=10 |issue=5 |page=230 |doi=10.1890/i1540-9295-10-5-228 |doi-access=free}}</ref> گجرات حڪومت [[مٽيءَ جي انتظام]] کي بهتر بڻائڻ ۽ هارين کي نئين ٽيڪنالاجيءَ سان متعارف ڪرائڻ لاءِ هڪ منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت هر هاريءَ کي "سوئل هيلٿ ڪارڊ" ڏنو ويو. هي ڪارڊ راشن ڪارڊ وانگر ڪم ڪري ٿو ۽ پوک هيٺ زمين جي حالت سان گڏ هاريءَ جو نالو، اڪائونٽ نمبر، سروي نمبر، [[مٽيءَ جي زرخيزي]] جي حالت ۽ ڀاڻ جي عام مقدار بابت مستقل سڃاڻپ ۽ ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. هر ڳوٺ مان زمين جا نمونا ورتا وڃن ٿا ۽ انهن جو تجزيو [[گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزرز|گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزر ڪارپوريشن]]، اسٽيٽ فرٽيلائيزر ڪارپوريشن ۽ [[انڊين فارمرز فرٽيلائيزر ڪوآپريٽو لميٽيڊ|انڊين فارمرز فرٽيلائيزرز ڪوآپريٽو]] پاران ڪيو وڃي ٿو. 2008ع تائين ڳوٺن مان 1,200,000 [[مٽيءَ جي چڪاس]] جا انگ اکر گڏ ڪري ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا هئا. هن منصوبي لاءِ مقامي زرعي يونيورسٽين مدد ۽ صلاح ڏني، ۽ فصلن توڙي مٽيءَ بابت مخصوص انگ اکر پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا. ان سان مٽيءَ جي چڪاس وارن انگن اکرن جي تشريح ڪري سگهجي ٿي ۽ ڀاڻ جي ضرورتن بابت سفارشون يا تبديليون طئي ڪري، انهن کي پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Attri |first=S.D. |url=https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |title=Challenges and Opportunities in Agrometeorology |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-3-642-19360-6 |location=Heidelberg |page=265 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105621/https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{Main|گجرات جي ثقافت}} === ادب === {{Main|گجراتي ادب}} [[File:Hemachandra JCNJ.jpg|thumb|200px|[[نيو جرسي]] جي هڪ جين مندر ۾ هيم چندر آچاريا جو بت؛ کيس گجراتي ٻوليءَ جو ابو سڏيو وڃي ٿو.]] [[پاتن، گجرات|پاتن]] شهر قديم جين مخطوطن جي وڏي ذخيري ۽ جين علم جي شاهي مرڪز طور مشهور هو،<ref>{{cite journal |last1=Kudalk |first1=J. S. |title=The Jain Manuscript-Bhandars at Patan a Final Word on Their Search |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |date=1920 |volume=3 |pages=35–52 |jstor=44526773}}</ref> جنهن ڪيترن ئي عالمن کي متاثر ڪيو. [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] [[هنديات|هنديات دان]] ۽ [[سنسڪرت]] ماهر پيٽر پيٽرسن هن ذخيري کي هن ريت بيان ڪيو: {{blockquote|مون کي ڀارت ۾ اهڙو ڪو ٻيو شهر معلوم ناهي، ۽ دنيا ۾ بہ رڳو ڪي ٿورا شهر آهن، جيڪي ايتري وڏي تعداد ۾ اهڙا قديم ۽ قابل احترام دستاويز رکڻ جو فخر ڪري سگهن. اهي يورپ جي ڪنهن بہ يونيورسٽي لائبريريءَ لاءِ فخر ۽ نهايت حفاظت سان رکڻ جهڙو خزانو هجن ها.<ref>{{cite web |title=Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference — General President's Address by A. N. Upadhye (1969) |url=https://archive.org/details/xtgk_proceedings-and-transactions-of-the-all-india-oriental-confeence-ed-by-a.-s.-alt/page/19/mode/2up |publisher=Gurukul Kangri University |date=1969 |page=19 |access-date=25 September 2025}}</ref>}} [[گجراتي ادب]] جي تاريخ کي لڳ ڀڳ 1000ع تائين پوئتي ڳولي سگهجي ٿو. گجراتي ادب جي مشهور شاعرن ۽ اديبن ۾ [[هيم چندراچاريا]]، [[نرسنھ مهتا]]، [[ميرابائي]]، [[اکو]]، [[پريمانند ڀٽ]]، [[شامل ڀٽ]]، [[ديارام]]، [[دلپترم]]، [[نرماد]]، [[گوورڌن رام ترپاٺي]]، [[مهاتما گانڌي]]، [[ڪي. ايم. منشي]]، [[اوماشنڪر جوشي]]، [[سريش جوشي]]، [[سوامي نارائڻ]]، [[پننالال پٽيل]] ۽ [[راجندر شاھ (اديب)|راجندر شاھ]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Gujarati Writers in India, Gujarati Novelists of India, Gujarati Poets |url=http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502000438/http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-date=2 May 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Culturopedia.com}}</ref> [[ڪوي ڪانت]]، [[زاويرچند ميگهاڻي]] ۽ [[ڪلاپي]] مشهور گجراتي شاعر آهن.{{citation needed|date=September 2025}} [[گجرات وديا سڀا]]، [[گجرات ساهتيه سڀا]] ۽ [[گجراتي ساهتيه پريشد]] احمدآباد ۾ قائم ادبي ادارا آهن، جيڪي گجراتي ادب جي واڌ ويجهه لاءِ ڪم ڪن ٿا. [[سرسوتي چندر (ناول)|سرسوتي چندر]] [[گوورڌن رام ترپاٺي]] جو هڪ اهم ناول آهي. آنند شنڪر ڌرو، اشوِني ڀٽ، [[بلونتراءِ ٺاڪر]]، ڀاوين ڪڇي، [[ڀڳوتي ڪمار شرما]]، [[چندرڪانت بخشي]]، [[گنونت شاھ]]، هريندر ديو، هرڪشن مهتا، جئي واساواڊا، جوتيندر ديو، ڪانتي ڀٽ، ڪوي نانالال، خبردار، [[تربھوونداس لوهر|سندرم]]، مڪرند ديو، رميش پاريک، سريش دلال، تارڪ مهتا، ونود ڀٽ، ڌرو ڀٽ ۽ ورشا ادالجا جهڙن اديبن گجراتي فڪر تي اثر وڌو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} [[File:Shrimad Rajchandra and Ambalal.jpg|200px|thumb|شريمَد راجچندر کي ڏيکاريندڙ منظر، جيڪو 1.5 ڪلاڪن جي هڪڙي ويهڪ ۾ [[آتما سڌي]] لکندي ڏيکاريل آهي؛ هي [[جين فلسفي]] تي ٻڌل ڊگهن گجراتي نظمن مان هڪ آهي.]] گجراتي ادب ۾ [[ڀڳوان سوامي نارائڻ|سوامي نارائڻ]] جي پرم هنسن، جهڙوڪ [[برهمانند سوامي]] ۽ پريمانند، پڻ اهم حصو وڌو؛ سندن نثري ڪم ۾ [[وچنامرت]] ۽ شاعريءَ ۾ [[ڀڄن]] شامل آهن.<ref name="Williams">{{Cite book |last=Williams |first=Raymond |url=https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |title=Introduction to Swaminarayan Hinduism |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-65422-7 |pages=187–190 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154258/https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |url-status=live}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ جين فيلسوف ۽ شاعر [[شريمَد راجچندر]]، جيڪو مهاتما گانڌيءَ جو روحاني رهنما پڻ هو، جا لکيل ''شريمَد راجچندر وچنامرت'' ۽ ''شري [[آتما سڌي]] شاستر'' نهايت مشهور آهن.<ref>{{Cite book |last=Shrimad Rajchandra |url=https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |title=Shrimad Rajchandra Vachanamrut |access-date=14 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019221956/https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |archive-date=19 October 2017 |url-status=live |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atma Siddhi |url=http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214202803/http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-date=14 February 2018 |access-date=14 February 2018 |website=Shree Raj Saubhag}}</ref> گجراتي ناٽڪ تي [[ڀاوائي]] جو گهرو اثر آهي. ڀاوائي هڪ [[لوڪ موسيقي|لوڪ]] موسيقيءَ سان ڳنڍيل اسٽيج فن آهي. [[ڪيتن مهتا]] ۽ [[سنجئي ليلا ڀنسالي]] ڀاوائي جي فني صورت کي ''[[ڀوني ڀاوائي]]''، ''[[او ڊارلنگ! يہ هَي انڊيا]]'' ۽ ''[[هم دل دي چُڪي صنم]]'' جهڙين فلمن ۾ استعمال ڪيو. ديرو يا ''دايرو'' اهڙي گڏجاڻيءَ کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڳائڻ ۽ ڳالهه ٻولهه وسيلي انساني فطرت تي ويچار ڪيو ويندو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} ممبئي جي ناٽڪ جي مشهور شخصيت [[عليق پدمسي]]، جيڪو انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ سر [[رچرڊ اٽنبرو]] جي فلم ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' ۾ [[محمد علي جناح]] جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ مشهور آهي، ڪاٺياواڙ جي روايتي گجراتي-ڪڇي خاندان سان واسطو رکندو هو.<ref name="Padamsee1999">{{Cite book |last1=Padamsee |first1=Alyque |url=https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |title=A Double Life: My Exciting Years in Theatre and Advertising |last2=Prabhu |first2=Arun |date=11 January 2007 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-024071-9 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105640/https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |url-status=live}}</ref> === کاڌا === {{Main|گجراتي کاڌا}} [[File:Gujarati Dish.jpg|thumb|گجراتي ٿالي]] گجراتي کاڌا گهڻو ڪري ڀاڄين تي ٻڌل هوندا آهن. روايتي گجراتي ''[[ٿالي]]'' ۾ عام طور ''[[روٽي|روٽلي]]'' يا ''[[ڀاڪڙي|ڀاڪڙي]]''، ٿيپلا يا روٽلو، ''[[دال]]'' يا ''[[ڪڙهي]]''، ''[[کچڙي]]''، ڀات ۽ ''[[ڪيري|شاڪ]]'' شامل هوندا آهن. [[ڏکڻ ايشيائي اچار#ڀارت|اٿاڻو (ڀارتي اچار)]] ۽ ''[[ڇونڊو]]'' ذائقي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. گجرات جي چئن وڏن علائقن مان هر هڪ جي کاڌن جو پنهنجو الڳ انداز آهي. ڪيترائي گجراتي کاڌا هڪ ئي وقت مٺا، کارا ۽ مصالحيدار هوندا آهن. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ ڪڇ واري علائقي ۾ ''[[ڇاس|ڇاڇ]]'' کي روزاني کاڌي جو لازمي حصو سمجهيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=September 2025}} === سئنيما === {{Main|گجراتي سئنيما}} [[گجراتي فلم صنعت]] جي شروعات 1932ع کان ٿي، جڏهن پهرين گجراتي فلم ''[[نرسنھ مهتا (1932ع فلم)|نرسنھ مهتا]]'' جاري ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 March 2009 |title=Narsinh Mehta |url=http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512105953/http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-date=12 May 2012 |access-date=12 February 2012}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=4 May 2007 |title=NEWS: Limping at 75 |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=15692 |magazine=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 April 2007 |title='Dhollywood' at 75 finds few takers in urban Gujarat |work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]] |url=http://www.financialexpress.com/printer/news/104966/ |access-date=1 October 2016 |archive-date=2 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602081522/https://www.financialexpress.com/industry/news-and-the-ugly-truth/1080794/ |url-status=live}}</ref> 1960ع کان 1980ع واري عرصي ۾ ترقيءَ کان پوءِ صنعت زوال جو شڪار ٿي، پر جديد دور ۾ ٻيهر بحال ٿي آهي. پنهنجي شروعات کان وٺي صنعت هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺاهي چڪي آهي.<ref name="Thou2011">{{Cite web |date=29 July 2011 |title=Golly! Gujarati films cross 1k mark |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018215219/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |archive-date=18 October 2015 |access-date=15 July 2015 |website=The Times of India}}</ref> گجرات حڪومت 2005ع ۾ گجراتي فلمن لاءِ تفريحي ٽيڪس ۾ 100 سيڪڙو ڇوٽ ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name="Roy 2005">{{Cite news |last=Roy |first=Mithun |date=3 May 2005 |title=Crisis-hit Gujarati film industry gets 100% tax rebate |work=Business Standard India |url=http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |url-status=live |access-date=13 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714025118/http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |archive-date=14 July 2015}}</ref> ۽ 2016ع ۾ ترغيبي پاليسي متعارف ڪرائي.<ref name="polic2016">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=2 February 2016 |title=Gujarat govt announces new policy for incentives to Gujarati films |url=http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204040324/http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-date=4 February 2016 |access-date=4 February 2016 |website=DeshGujarat}}</ref> === موسيقي === {{Main|گجرات جي موسيقي}} گجراتي لوڪ موسيقي، جنهن کي ''سگم سنگيت'' چيو وڃي ٿو، [[باروٽ (ذات)|باروٽ]] برادريءَ جو روايتي ورثي وارو پيشو رهي آهي. جديد دور ۾ [[گڍوي]] ۽ [[چارن]] برادرين پڻ وڏو حصو وڌو آهي. گجراتي لوڪ موسيقيءَ ۾ عام طور هوائي ساز، جهڙوڪ {{transliteration|gu|توري}}، {{transliteration|gu|بنگل}} ۽ {{transliteration|gu|پاوا}}؛ [[تارن وارا ساز]]، جهڙوڪ {{transliteration|gu|راون هٺو}}، {{transliteration|gu|ايڪتارو}} ۽ {{transliteration|gu|جنتر}}؛ ۽ ضرب وارا ساز، جهڙوڪ {{transliteration|gu|منجيرا}} ۽ {{transliteration|gu|زانز}} استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Dance & Music |url=http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213195733/http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |archive-date=13 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=NRI Division [[Government of Gujarat]]}}</ref> === تہوار === <gallery mode="packed" heights="134"> File:Navratri Garba.jpg|[[احمدآباد]] ۾ نوراتري دوران [[گربا (رقص)|گربا]] File:Navratri garba at Ambaji temple.jpg|[[امباجي ماتا مندر]] ۾ نوراتري گربا File:Dandiya Raas.jpg|سياح [[ڊانڊيا راس]] کيڏندي File:International Kite Festival,India.JPG|[[گجرات جو بين الاقوامي پتنگ ميلو – اترائن|بين الاقوامي پتنگ ميلو]]، احمدآباد </gallery> گجرات جي لوڪ روايتن ۾ {{transliteration|gu|[[ڀاوائي]]}} ۽ {{transliteration|gu|[[ڊانڊيا راس|راس]]-[[گربا (رقص)|گربا]]}} شامل آهن. ''ڀاوائي'' هڪ لوڪ ناٽڪ آهي، جيڪو جزوي طور تفريح ۽ جزوي طور مذهبي رسم آهي ۽ [[درگا|امبا]] سان منسوب آهي. {{transliteration|gu|راس-گربا}} گجراتي ماڻهن طرفان [[نوراتري]] جي موقعي تي ڪيو ويندڙ لوڪ رقص آهي. هن رقص ۾ عورتون ''[[گاگره چولي|چنيا چولي]]'' ۽ مرد {{transliteration|gu|ڪيڊيا}} پائين ٿا. {{transliteration|gu|گربا}} جا مختلف انداز ۽ قدم {{transliteration|gu|دوڌيو}}، سادو پنج، سادو ست، {{transliteration|gu|پوپٽيو}}، {{transliteration|gu|ترڪونيا}}، {{transliteration|gu|لهري}}، {{transliteration|gu|ترن تالي}}، بٽر فلائي، {{transliteration|gu|هوڊو}}، ٻه تاڙيون ۽ ٻيا ڪيترائي آهن. {{transliteration|gu|شيري گربا}} گربا جي سڀ کان پراڻين صورتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ عورتون ڳاڙهي پٽولا ساڙي پائي گڏجي ڳائينديون ۽ ناچ ڪنديون آهن. هي گربا جي نهايت نفيس صورت سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Navratri |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725085151/http://gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-date=25 July 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> ''[[مڪر سنڪرانتي]]'' هڪ تہوار آهي، جنهن دوران گجرات جا ماڻهو پتنگ اڏائين ٿا. گجرات ۾ ڊسمبر کان ''مڪر سنڪرانتي'' تائين پتنگ بازيءَ جو موسم شروع ٿي وڃي ٿو. ''[[اونڌيو]]'' مختلف ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ هڪ خاص کاڌو آهي، جيڪو ''مڪر سنڪرانتي'' جي موقعي تي گجراتي ماڻهن ۾ مشهور آهي. سورت خاص طور تي اهڙي مضبوط ڏور لاءِ مشهور آهي، جنهن تي شيشي جو پائوڊر لڳائي ان کي تيز ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Kite Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103200212/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-date=3 January 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> نوراتري ۽ مڪر سنڪرانتي (اترائن) کانسواءِ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[جنم اشٽمي]]، [[رکشا بندھن]]، [[وجيا دشمي|دسهره]]، [[رام نومي]]، [[مهاوير جينتي|مهاوير جنم ڪليانڪ]]، [[مسلمانن جا تہوار|عيد]]، [[چپ تعزيو|تعزيو]]، [[پريوشن]]، [[ڀاوناتھ ميلو]] ۽ ٻيا تہوار پڻ ملهايا وڃن ٿا. === ثقافت جو ڦهلاءُ === عربي سمنڊ جي ويجهڙائيءَ سبب گجرات ۾ قديم دور کان سامونڊي سفر، ڊگهي مفاصلي واري واپار ۽ پرڏيهي دنيا سان لاڳاپن تي ٻڌل واپاري مزاج پيدا ٿيو، ۽ گجراتي [[پرڏيهي آبادي]] ذريعي ثقافت جو ڦهلاءُ انهيءَ روايت جو فطري نتيجو هو. جديد دور کان اڳ جي زماني ۾ مختلف يورپي ذريعن لکيو آهي تہ گجراتي واپارين گجرات کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن، جهڙوڪ [[فارسي نار]]، وچ اوڀر، [[هورن آف آفريڪا]]، هانگ ڪانگ، [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ واپاري برادريون قائم ڪيون هيون.<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |title=The South Asian Diaspora: Transnational networks and changing identities |last2=Reeves |first2=Peter |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0-203-89235-0 |editor-last=Rajesh Rai, Peter Reeves |page=41 |quote=گجراتي واپاري پرڏيهي آبادي اڄ بہ هڪ طرف اولهه ايشيا ۽ آفريڪا جي ساحلي شهرن ۾ ۽ ٻئي طرف ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ملي ٿي. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414153225/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |url-status=live}}</ref> اهي برادريون [[مراٺا]] خاندان جي اندروني اڀار ۽ [[برطانوي راڄ]] جي نوآبادياتي قبضي کان گهڻو اڳ قائم ٿي چڪيون هيون.<ref>{{Cite web |date=11 December 2012 |title=Even British were envious of Gujaratis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/Even-British-were-envious-of-Gujaratis/articleshow/17575976.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928112046/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-11/vadodara/35748553_1_gujaratis-maritime-history-subcontinent |archive-date=28 September 2013 |access-date=25 September 2013 |website=[[The Times of India]] |quote=گهڻا ماڻهو اهو سمجهن ٿا تہ 19هين صديءَ ۾ جڏهن ڀارتي ننڍو کنڊ برطانوي قبضي هيٺ هو، تڏهن برطانيا هر شيءِ تي حاوي هو. پر گجراتي واپارين، خاص طور ڪڇ وارن، اوڀر آفريڪا جي سڄي سامونڊي ڪناري جي معيشت تي غلبو رکيو. تنهنڪري برطانيا حڪومت ڪري رهيو هو، جڏهن تہ گجراتي پئسا ڪمائي رهيا هئا، پيئرسن چيو. هن چيو تہ مالياتي فراهم ڪندڙن طور انهن وٽ ٽيڪس گڏ ڪرڻ لاءِ ايجنٽ هئا، قرض ڏيڻ لاءِ پئسا هئا، واپار تي سندن بالادستي هئي ۽ اهي [[نيروبي]]، [[ممباسا]] ۽ [[زئنزيبار]] سميت اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي غلامن جي واپار ۾ بہ شامل هئا، ۽ ڪجهه حد تائين ڏکڻ آفريڪا تائين بہ سندن اثر هو. حقيقت ۾، معيشت تي گجراتي واپارين جي بالادستي ايتري هئي جو هڪ وقت برطانوي بہ ان بابت شڪايت ڪندا هئا. تنهن هوندي بہ، اهي گهڻو فرق پيدا نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ تہ برطانوي گهڻو ڪري منتظم يا سپاهي هئا، پيئرسن چيو.}}</ref> پهرين صديءَ جي مغربي تاريخدانن، جهڙوڪ [[اسٽرابو]] ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]]، جا بيان بحيرۂ روم واري علائقي ۾ ٻڌمت جي ڦهلاءَ ۾ گجراتي ماڻهن جي ڪردار بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن موجب [[ڀروچ|باريگازا]] جو ''[[شرمن|شرمن]]'' ڀڪشو [[زرمانوچيگاس]] (Ζαρμανοχηγὰς) رومي شهنشاهه آگسٽس جي دور ۾ [[انطاڪيه]] ۾ [[نيڪولس آف دمشق]] سان مليو ۽ ان کان پوءِ [[ايٿنس]] ويو، جتي هن پنهنجي عقيدي جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي باهه ڏئي]] جان ڏني.<ref>{{Cite web |title=Strabo, Geography, NOTICE. |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004061428/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |archive-date=4 October 2008 |access-date=20 December 2014 |publisher=Perseus.tufts.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio – Book 54 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54*.html |access-date=20 December 2014 |publisher=Penelope.uchicago.edu |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925090709/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54%2A.html |url-status=live}}</ref> [[پلوٽارڪ]] جي دور ۾ بہ ان ''شرمن'' جي قبر موجود هئي،<ref>Plutarch. 'Life of Alexander' in The Lives of the Noble Grecians and Romans. (trans John Dryden and revised Arthur Hugh Clough) The Modern Library (Random House Inc). New York. p.850</ref> جنهن تي لکيل هو: "ΖΑΡΜΑΝΟΧΗΓΑΣ ΙΝΔΟΣ ΑΠΟ ΒΑΡΓΟΣΗΣ" ("ڀارت جي باريگازا مان شرمن استاد").<ref>Elledge CD. Life After Death in Early Judaism. Mohr Siebeck Tilbringen 2006 {{ISBN|3-16-148875-X}} pp. 122–125</ref> [[سنهالي ٻولي]] جي باني شخصيت جي روايت [[شهزادو وجيا]] سان جوڙي وڃي ٿي، جيڪو راجا سمهاٻاهو جو پٽ هو، جنهن سمهاپورا، موجوده ڀاونگر ڀرسان سيهور، تي حڪومت ڪئي.<ref>P. 25 ''Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1'' by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> روايت موجب شهزادو وجيا بدانتظامي سبب پنهنجي پيءُ هٿان جلاوطن ڪيو ويو ۽ ساٿين جي هڪ ٽولي سان نڪري پيو. بعد ۾ ٻين گجراتين پڻ اهڙي روايت تي عمل ڪيو. مثال طور، [[اجنتا غارون|اجنتا]] جي ڀتين تي هڪ تصوير ۾ هڪ گجراتي شهزادي کي [[سري لنڪا]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ReferenceB">P. 4 ''Shyamji Krishna Varma, the unknown patriot'' by Ganeshi Lal Verma, India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division</ref> ڪيترائي ڀارتي [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ڏانهن لڏي ويا، جن مان گهڻا گجراتي هئا. روايت موجب راجا اجي ساڪا، جيڪو ساڪا ڪئلينڊر جي پهرين سال ۾ جاوا پهتو، ڪجهه ماڻهن جي خيال ۾ گجرات جو حڪمران هو.<ref name="ReferenceA">P. 67 ''An era of peace'' By Krishna Chandra Sagar</ref> فلپائن ۽ انڊونيشيا جي جاوا ٻيٽ ۾ پهرين ڀارتي آبادين بابت چيو وڃي ٿو تہ اهي گجرات جي شهزادي ڌروووجيا سان گڏ 5,000 واپارين جي اچڻ سان قائم ٿيون.<ref name="ReferenceA"/> ڪجهه روايتن موجب ترترستا نالي هڪ برهمڻ پهريون شخص هو، جيڪو گجراتي مهاجرن کي پاڻ سان گڏ جاوا وٺي آيو، جنهن ڪري ڪجهه عالمن کيس اجي ساڪا سان هڪجهڙو سمجهيو آهي.<ref>P. 158 ''Foreign Influence on Ancient India'' By Krishna Chandra Sagar</ref> [[جاوا]] جي بوروبدور واري سنگ تراشيءَ ۾ هڪ گجراتي جهاز جي تصوير پڻ ڏيکاريل آهي.<ref name="ReferenceB"/> == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] dfzn8bvlodfbj74yw0lkwnrl24ip8j3 410719 410718 2026-09-08T23:54:13Z Intisar Ali 8681 410719 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي}} {{Main|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} == معيشت == {{Main|گجرات جي معيشت}} [[File:Adani Mundra Port Kutch Gujarat.jpg|thumb|right|ڪڇ ۾ [[مُندرا بندرگاهه]]]] گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتڪاري ٿيل رياست آهي ۽ ملڪ جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ صنعتي پيداوار رکي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|date=15 November 2023|access-date=13 March 2024|title=Handbook of Statistics on Indian States|website=Reserve Bank of India|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091116/https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|url-status=live}}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن مان گجرات جون برآمدون سڀ کان وڌيڪ آهن؛ 2024–2025ع ۾ ڀارت جي مجموعي برآمدن ۾ ان جو حصو 30.7 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |last=Soupramanien |first=Sindhu Hariharan & Avantika |date=29 April 2025 |title=Telangana and Tamil Nadu clock highest growth in exports in FY25 |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |access-date=28 May 2025 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=28 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528072443/https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |url-status=live }}</ref> اها رياست ڪيميائي شين، پيٽروڪيميڪل، کير ۽ کير جي شين، دوائن ۽ دواسازي، سيمينٽ ۽ سيرامڪس، جواهرن ۽ زيورن، ڪپڙي ۽ انجنيئرنگ سميت مختلف صنعتي شعبن ۾ اڳواڻي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=GSDP of Gujarat, Economic Growth Presentation and Reports {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |access-date=3 January 2024 |website=India Brand Equity Foundation |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062751/https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |url-status=live }}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن ۾ گجرات وٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ گنجائش<ref>{{Cite news |date=22 March 2023 |title=Gujarat pips Maharashtra in power generation capacity: Report |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |access-date=3 January 2024 |issn=0971-8257 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091108/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |url-status=live }}</ref> ۽ سامونڊي بندرگاهن تي سامان جي اچ وڃ جو سڀ کان وڌيڪ مقدار آهي.<ref>{{Cite web |title=India: cargo traffic volume at ports by state 2022 |url=https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |access-date=3 January 2024 |website=Statista |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091109/https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |url-status=live }}</ref> رياست جي اهم زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، [[مونڱ ڦلي|مونڱ ڦلي (مڱيرا)]], [[کجور (ميوو)|کجور]]، [[ڪمند]]، کير ۽ کير جون شيون شامل آهن. صنعتي پيداوار ۾ سيمينٽ ۽ [[پيٽرول]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=26 December 2008 |title=Reliance commissions worlds biggest refinery |url=http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516044443/http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999 |archive-date=16 May 2013 |access-date=20 December 2014 |website=The Indian Express}}</ref> گجرات [[ڀارت ۾ دواسازي جي صنعت|ڀارت جي دواسازي جي صنعت]] ۾ پهرين نمبر تي آهي ۽ ملڪ ۾ دوائن جي پيداوار جو 33 سيڪڙو ۽ دوائن جي برآمدن جو 28 سيڪڙو حصو رکي ٿو. رياست ۾ آمريڪي ايف ڊي اي (USFDA) کان تصديق ٿيل دوائن جي پيداوار جون 130 سهولتون آهن. احمد آباد ۽ وڊودرا کي دواسازي جا مرڪز سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن شهرن ۾ ڪيتريون ئي وڏيون ۽ ننڍيون دواساز ڪمپنيون قائم آهن.<ref>{{Cite web |date=14 March 2021 |title=Despite Covid-19, fresh investments flowing into Gujarat's Pharma Sector |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |access-date=3 May 2021 |work=[[The Times of India]] |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503094424/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |url-status=live}}</ref> گجرات وٽ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي (1600&nbsp;ڪلوميٽر) آهي، ۽ ان جا بندرگاهه (نجي ۽ سرڪاري ٻنهي شعبن جا) ڀارت جي سامونڊي سامان جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سنڀالين ٿا. [[ڪڇ جي نار]] ۾ واقع [[مُندرا بندرگاهه]] سامان جي اچ وڃ جي لحاظ کان ڀارت جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، جتي 144 ملين ٽن سامان سنڀاليو وڃي ٿو؛ ان جو سبب ڀارت جي انتهائي اولهندي حصي ۾ ان جي موزون جاگرافيائي بيهڪ ۽ عالمي سامونڊي رستن سان ويجهڙائي آهي. گجرات ڀارت جي صنعتي پيداوار ۽ واپاري شين جي برآمدن ۾ بہ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. [[ڪيٽو انسٽيٽيوٽ]] جي 2009ع جي [[اقتصادي آزادي]] بابت رپورٽ موجب، گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور آزاد رياست هئي، جڏهن تہ [[تامل ناڊو]] ٻئي نمبر تي هئي.<ref>{{Cite web |title=Executive Summary |url=http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924142234/http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |archive-date=24 September 2013 |access-date=20 December 2014 |publisher=Cato.org}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] [[ڄام نگر]] ۾ تيل صاف ڪرڻ جي ريفائنري هلائي ٿي، جيڪا هڪ ئي هنڌ تي قائم دنيا جي سڀ کان وڏي گرين فيلڊ ريفائنري آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ گجرات ۾ ڀاو نگر ڀرسان [[الانگ]] ۾ واقع آهي. ڀارت جو واحد مائع ڪيميائي بندرگاهي ٽرمينل [[دهيج]] ۾ آهي، جنهن کي گجرات ڪيميڪل پورٽ ٽرمينل ڪمپني لميٽيڊ تيار ڪيو آهي. ملڪ جي ٽن مائع قدرتي گئس (LNG) ٽرمينلن مان ٻه گجرات ۾، دهيج ۽ هزيرا ۾ آهن. ٻه وڌيڪ ايل اين جي ٽرمينل [[پيپاواو]] ۽ [[مُندرا]] ۾ تجويز ڪيل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} تازن دستياب انگن اکرن موجب گجرات کي ڀارت جي چوٿين امير ترين رياست سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=GUpta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220162120/https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |url-status=live }}</ref> گجرات جي 85 سيڪڙو ڳوٺن کي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Uday Mahurkar |date=11 September 2006 |title=Gujarat – Physical fitness |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060911-gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads-783992-2006-09-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074907/http://indiatoday.intoday.in/story/gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads/1/182220.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=20 December 2014 |website=India Today}}</ref> [[جيوتي گرام يوجنا]] ذريعي گجرات جي لڳ ڀڳ سڀني 18,000 ڳوٺن کي بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن تحت گهرن کي 24 ڪلاڪ ۽ زرعي شعبن کي اٺ ڪلاڪ بجلي فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite news |date=16 October 2013 |title=Claim Check: Narendra Modi on Gujarat's Jyotigram Yojana |work=livemint.com |url=http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |url-status=live |access-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202015558/http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |archive-date=2 February 2017}}</ref> {{As of|2015}}، گجرات گئس تي ٻڌل حرارتي بجلي جي پيداوار ۾ 8 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان [[ڀارت جون رياستون نصب ٿيل بجلي گنجائش موجب|ملڪ ۾ پهرين نمبر تي]] ۽ ائٽمي بجلي جي پيداوار ۾ 1 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان ٻئي نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Executive summary of month of November 2015 |url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051607/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 January 2017 |website=cea.nic.in |publisher=Central Electricity Authority, Ministry of Power, Government of India}}</ref> رياست گذريل پنجن سالن دوران قومي سراسري 2 سيڪڙو جي مقابلي ۾ 12.8 سيڪڙو زرعي واڌ رڪارڊ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=18 November 2010 |title=Gujarat Brand |work=Business Standard |agency=Press Trust of India |url=http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012155436/http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |archive-date=12 October 2012}}</ref> گجرات ڏهن سالن جي عرصي دوران 10.97 سيڪڙو جي سڀ کان وڌيڪ زرعي واڌ جي شرح رڪارڊ ڪئي. ''S&P CNX 500'' ۾ شامل ڪاروباري گروهن مان 20 سيڪڙو کان وڌيڪ جا ڪارپوريٽ دفتر گجرات ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=List of S&P CNX 500 conglomerates |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |website=NSE India |access-date=4 May 2022 |archive-date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504103917/https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |url-status=live}}</ref> آر بي آءِ جي رپورٽ موجب{{which|date=June 2022}}، 2006–07ع ۾ ڀارت جي مجموعي بئنڪ ناڻي مان 26 سيڪڙو گجرات ۾ هو.{{citation needed|date=June 2022}} چندي ڳڙهه ليبر بيورو جي 2012ع واري سروي رپورٽ موجب گجرات ۾ بيروزگاري جي شرح 1 سيڪڙو هئي، جيڪا 3.8 سيڪڙو قومي سراسري جي مقابلي ۾ ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2012 |title=Survey says Gujarat has lowest unemployment; Narendra Modi is 'delighted' |url=http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |url-status=live |access-date=11 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713222924/http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |archive-date=13 July 2012}}</ref> [[ليگيٽم انسٽيٽيوٽ]] جي 2012ع واري گلوبل پراسپيرٽي انڊيڪس سماجي سرمائي جي معاملن ۾ گجرات کي ڀارت جي ٻن سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪندڙ رياستن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=The 2012 Legatum Prosperity Index |url=https://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624103332/http://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |archive-date=24 June 2017 |access-date=29 April 2019 |publisher=Legatum Institute |page=20 |format=PDF}}</ref> دنيا جي 142 ملڪن تي ٻڌل فهرست ۾ رياست جرمنيءَ سان گڏ 15هين نمبر تي هئي، جيڪا ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن کان مٿي هئي.<ref>{{Cite web |title=DNA India: Latest News Headlines, Breaking News & Live Updates on Politics, Business, Sports, Bollywood at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-url=https://archive.today/20141220155532/http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-date=20 December 2014 |access-date=13 February 2013}}</ref> === بنيادي ڍانچو === [[File:Tallest Building in Gujarat Gift One.jpg|thumb|گجرات جي سڀ کان اوچي عمارت: [[گجرات انٽرنيشنل فنانس ٽيڪ-سٽي|گفٽ ون]]]] گجرات جي سڀ کان اوچي ٽاور، گفٽ ون، جو افتتاح 10 جنوري 2013ع تي ڪيو ويو. گفٽ ٽو نالي هڪ ٻيو ٽاور بہ مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ وڌيڪ ٽاور تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=22 January 2009 |title=India's tallest proposed building Diamond Tower showcased (video) |url=http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113234/http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |publisher=Deshgujarat.com}}</ref> گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم، [[نريندر مودي اسٽيڊيم]]، گجرات ۾ واقع آهي. ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل اسپورٽس انڪليو]] [[احمد آباد]] ۾ تعمير هيٺ آهي ۽ اهو [[2030ع دولت مشترڪه رانديون|2030ع جي دولت مشترڪه راندين]] جي ميزباني ۾ مدد ڪندو. === صنعتي ترقي === گجرات جي اهم شهرن ۾ احمد آباد، [[سورت]]، [[وڊودرا]]، [[راجڪوٽ]]، [[ڄام نگر]] ۽ [[ڀاو نگر]] شامل آهن. 2010ع ۾ ''[[فوربز]]'' جي دنيا جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شهرن جي فهرست ۾ احمد آباد کي چين جي [[چينگدو]] ۽ [[چونگ چنگ]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Kotkin |first=Joel |title=In pictures- The Next Decade's fastest growing cities |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=10 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref><ref name="07 October 2010">{{Cite news |title=In Pictures: The Next Decade's Fastest-Growing Cities |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref> رياست [[ڪيلسائيٽ]]، [[جپسم]]، [[مينگنيز]]، [[لگنائيٽ]]، [[باڪسائيٽ]]، [[چن جو پٿر]]، [[عقيق]]، [[فيلڊسپار]] ۽ [[ڪوارٽز]] واريءَ جي ذخيرن سان مالامال آهي ۽ انهن معدنيات جي مخصوص علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان کاڻ کوٽائي ڪئي وڃي ٿي. ڄام نگر [[پتل]] جي پرزن جي پيداوار جو اهم مرڪز آهي. گجرات ڀارت جي گهربل سوڊا ايش جو لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي لوڻ جي قومي ضرورت جو لڳ ڀڳ 78 سيڪڙو فراهم ڪري ٿو. اها ڀارت جي خوشحال ترين رياستن مان هڪ آهي ۽ ان جي في ماڻهو جي ڊي پي ڀارت جي سراسري کان نمايان طور وڌيڪ آهي. [[مهيسانا]]، [[ڪالول (پنچ محل)|ڪالول]]، کمڀات ۽ [[انڪليشور]] اڄ تيل ۽ قدرتي گئس جي پيداوار لاءِ مشهور آهن. ڌووارن ۾ ڪوئلي، تيل ۽ گئس تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر آهي. ان کان سواءِ ڀاو نگر کان {{cvt|50|km|mi}} ڏکڻ اوڀر ۾ کمڀات جي نار تي الانگ شپ ريسائيڪلنگ يارڊ واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو يارڊ آهي. [[ايم جي موٽر انڊيا]] وڊودرا ڀرسان هالول ۾ پنهنجون گاڏيون تيار ڪري ٿي. دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار [[ٽاٽا نانو]] احمد آباد ڀرسان [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. [[کمڀات جي نار]] ڀرسان واقع سورت عالمي هيرن جي واپار جو مرڪز آهي. 2003ع ۾ دنيا جي 92 سيڪڙو هيرن جي ڪٽائي ۽ پالش سورت ۾ ڪئي ويندي هئي.<ref name="time.com">{{Cite magazine |last=Adiga |first=Aravind |date=12 April 2004 |title=Uncommon Brilliance |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729170654/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |archive-date=29 July 2010 |access-date=4 May 2010}}</ref> گجرات ۾ هيرن جي صنعت پنج لک ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |last=Lum |first=Kathryn |date=16 October 2014 |title=The rise and rise of Belgium's Indian diamond dynasties |publisher=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |url=http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |url-status=live |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518054721/http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |archive-date=18 May 2018}}</ref> 11 کان 13 جنوري 2015ع تائين گانڌي نگر جي مهاتما مندر ۾ منعقد ٿيل "وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽر سمٽ" ۾ رياستي حڪومت خصوصي اقتصادي علائقن لاءِ مجموعي طور {{Indian Rupee}} 2.5&nbsp;ملين ڪروڙ ([[ڊگهو ۽ مختصر پيمانو|مختصر پيمانو]]) ماليت جا 21,000 مفاهمتي يادداشت ناما (MoUs) صحيح ڪيا.<ref>{{Cite web |title='Vibrant Gujarat' signs 21000 MoUs worth Rs 25 lakh cr |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115190330/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-date=15 January 2015 |access-date=20 December 2014 |website=The Economic Times Line}}</ref> تنهن هوندي بہ سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو ملڪي صنعت مان آيو هو.<ref>{{Cite news |title=Vibrant Gujarat sees one foreign investor, the Business Standard |url=http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |access-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108232701/http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |archive-date=8 January 2009}}</ref> جنوري 2009ع ۾ احمد آباد جي سائنس سٽي ۾ ٿيل چوٿين وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ 600 پرڏيهي وفدن شرڪت ڪئي. مجموعي طور {{Indian Rupee}} 12,500&nbsp;ارب ماليت جا 8,668 مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا، جن مان رياست ۾ 25 لک نون روزگار جي موقعن پيدا ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="in.rediff.com">{{Cite web |date=10 March 2008 |title=Gujarat aims at 15% industrial growth: Rediff.com Business |url=http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622031757/http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-date=22 June 2011 |access-date=16 July 2010 |website=Rediff.com}}</ref> 2011ع جي وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ {{Indian Rupee}} 21&nbsp;ٽرلين ({{USD}} 463&nbsp;ارب) ماليت جا مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا. گجرات بجليءَ جي ضرورت کان وڌيڪ پيداوار ڪندڙ رياست آهي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2014 |title=How Gujarat became a power surplus State |work=Business Line |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |access-date=16 February 2016 |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430130135/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |url-status=live }}</ref> [[ڪاڪراپار ائٽمي بجلي گهر]] اين پي سي آءِ ايل پاران هلندڙ هڪ ائٽمي بجلي گهر آهي، جيڪو سورت شهر جي ويجهو واقع آهي. سرڪاري ذريعن موجب، اپريل 2010ع کان پوءِ نون مهينن دوران 40,793&nbsp;ملين يونٽن جي طلب جي مقابلي ۾ گجرات 43,848&nbsp;ملين يونٽ بجلي پيدا ڪئي. گجرات پنهنجي واڌو بجلي 12 رياستن: راجسٿان، تامل ناڊو، اتر پرديش، مهاراشٽر، آنڌرا پرديش، دهلي، هرياڻا، ڪرناٽڪ، ڇتيس ڳڙهه، اتراکنڊ، مڌيا پرديش ۽ اولهه بنگال کي وڪرو ڪئي.<ref>{{Cite news |date=8 March 2011 |title=Gujarat sold surplus power to 12 states |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-sold-surplus-power-to-12-states/articleshow/7650494.cms |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://archive.today/20120708120149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/ahmedabad/28667798_1_surplus-power-industrial-units-uninterrupted-power-supply |archive-date=8 July 2012}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Nano.jpg|هتي [[ٽاٽا نانو]] ڏيکاريل آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار هئي.<ref name="forbes.com">{{Cite news |last=Robyn Meredith |date=16 April 2007 |title=The Next People's Car |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |url-status=live |access-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118032004/http://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |archive-date=18 January 2012}}</ref> [[ٽاٽا نانو]] گجرات جي [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. File:GauravPath1.jpg|[[سورت]] دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي. File:Alang Ship Breaking - panoramio.jpg|[[الانگ]] جو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ </gallery> === توانائي === {{see also|گجرات ۾ شمسي توانائي}} [[File:Astonfield 11.5MW Solar Plant Gujarat.jpg|thumb|گجرات ۾ ايسٽن فيلڊ جو 11.5 ميگاواٽ جو شمسي بجلي گهر]] مئي 2024ع تائين رياست ۾ بجليءَ جي وڌ ۾ وڌ طلب 25,088 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | title=State's peak power demand grew by 66% in 9 years | newspaper=The Times of India | date=June 2024 | archive-date=17 June 2024 | access-date=17 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240617075402/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | url-status=live }}</ref> مارچ 2024ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 52,945.13 ميگاواٽ هئي. ان مان 23,643.41 ميگاواٽ حرارتي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي، جڏهن تہ 27,461.72 ميگاواٽ (51.87 سيڪڙو) [[پاڻيءَ مان بجلي]] جي 1,990 ميگاواٽ سميت قابل تجديد توانائي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي. باقي 1,840 ميگاواٽ ائٽمي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي.<ref>{{cite web|title=Western region installed capacity|url=https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|website=National Power Portal|access-date=9 May 2024|archive-date=18 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618011705/https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|url-status=live}}</ref> جون 2024ع تائين قابل تجديد توانائي جي نصب ٿيل گنجائش ۾ 11,823 ميگاواٽ هوائي توانائي ۽ 14,182 ميگاواٽ شمسي توانائي شامل هئي، جن جو مجموعو 26,005 ميگاواٽ هو.<ref>{{Cite web |last=Ramesh |first=M. |date=16 June 2024 |title=Gujarat plans ₹96,000 crore transmission infrastructure push |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |access-date=17 June 2024 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617022822/https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |url-status=live }}</ref> اپريل 2024ع تائين رياست ۾ ڇتين تي لڳل شمسي بجلي نظامن جي مجموعي نصب ٿيل گنجائش 3,455.90 ميگاواٽ هئي.<ref>{{Cite web |title=Top 5 States In Rooftop Solar In India – Saur Energy International |url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |access-date=17 June 2024 |website=www.saurenergy.com |date=24 April 2024 |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617080202/https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |url-status=live }}</ref> === زراعت === [[File:SherdiImage6.JPG|thumb|right|روايتي زراعت]] گجرات جي ڪُل جاگرافيائي ايراضي 19,602,400 هيڪٽر آهي، جنهن مان 10,630,700 هيڪٽر ايراضي فصلن هيٺ آهي.{{Verify source|date=July 2013}}<ref>{{Cite web |title=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat: Information, Statistics |url=http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208034720/http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |archive-date=8 February 2013 |access-date=24 February 2013 |publisher=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat}}</ref> گجرات جي زرعي واڌ جا ٽي مکيه ذريعا ڪپهه جي پيداوار، مال پالڻ، ميون ۽ ڀاڄين جهڙين وڌيڪ قدر وارين خوراڪي شين جي تيز واڌ، ۽ ڪڻڪ جي پيداوار آهن؛ [[بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي ادارو|بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي اداري]] موجب، ڪڻڪ جي پيداوار 2000ع کان 2008ع تائين سالياني سراسري 28 سيڪڙو جي شرح سان وڌي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat State Portal |url=http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk/rntr0H+OnwOK0bubU/5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA== |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102042740/http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk%2Frntr0H+OnwOK0bubU%2F5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA%3D%3D |archive-date=2 January 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> ٻين اهم پيداوارن ۾ ٻاجهري، مونڱ ڦلي، ڪپهه، چانور، مڪئي، ڪڻڪ، سرنهن، تر، تور دال، مڱ، ڪمند، انب، ڪيلا، چيڪو، ليمون، امرود، ٽماٽا، پٽاٽا، بصر، جيرو، ٿوم، اسپغول ۽ سونف شامل آهن. هاڻوڪي دور ۾ گجرات جي زرعي شعبي ۾ سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهي آهي، جڏهن تہ باقي ڀارت ۾ اها شرح لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهي. ڀارت جي اڳوڻي صدر [[اي پي جي عبدالڪلام]] هن ڪاميابيءَ جي واکاڻ ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |year=2012 |title=Gujarat's agriculture turnaround an eye opener for the entire nation: Dr. Kalam |work=IBTL for CNBC |url=http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam/ |access-date=20 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033503/http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam |archive-date=14 February 2013}}</ref> گجرات جي زرعي ڪاميابيءَ جا اهم سبب فصلن ۽ فصل پوکڻ جي نمونن ۾ تنوع؛ موسمي تنوع (زراعت لاءِ اٺ موسمي علائقا)؛ رياست ۾ چئن زرعي يونيورسٽين جي موجودگي، جيڪي زرعي ڪارڪردگي ۽ پائيداري بابت تحقيق کي هٿي ڏين ٿيون؛<ref>{{Cite book |last=Pattanayak |first=Debi |url=https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |title=Multilingualism in India |publisher=Multilingual Matters Ltd. |year=1990 |isbn=978-1-85359-072-6 |location=USA |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414155116/https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |url-status=live}}</ref> ڪوآپريٽو ادارا؛ ٽشو ڪلچر، گرين هائوس ۽ شيڊ نيٽ هائوس جهڙين جديد زرعي ٽيڪنالاجين جو استعمال؛ زرعي برآمدي علائقا؛ ۽ مضبوط مارڪيٽنگ جو بنيادي ڍانچو آهن، جنهن ۾ ٿڌا گودام، پروسيسنگ يونٽ، لاجسٽڪ مرڪز ۽ صلاحڪاري جون سهولتون شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Modi |first=Narendra |title=Agricultural Exhibition and Conference |url=http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629005930/http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-date=29 June 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Agritech Asia}}</ref> گجرات ڀارت ۾ تمباڪو، ڪپهه ۽ مونڱ ڦليءَ جو مکيه پيدا ڪندڙ آهي. ٻين اهم خوراڪي فصلن ۾ چانور، ڪڻڪ، ''جوار، ٻاجهري''، مڪئي، ''تور'' ۽ ''چڻا'' شامل آهن. رياست جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي؛ فصلن هيٺ ڪُل ايراضي رياست جي مجموعي زميني ايراضيءَ جي اڌ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=About Gujarat State Agriculture Marketing Board |url=http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204125421/http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-date=4 February 2011 |access-date=16 July 2010 |publisher=Agri.gujarat.gov.in}}</ref> مال پالڻ ۽ کير جي پيداوار گجرات جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. کير جي پيداوار تي بنيادي ڌيان ڏيندڙ ڊيري فارمنگ ڪوآپريٽو بنيادن تي ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا ڏهه لک کان وڌيڪ ميمبر آهن. گجرات ڀارت ۾ کير جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي. [[امول]] کير ڪوآپريٽو فيڊريشن سڄي ڀارت ۾ مشهور آهي ۽ اها ايشيا جي سڀ کان وڏي ڊيري آهي.<ref>{{Cite news |date=14 September 2006 |title=Amul to become world's largest liquid milk brand-Food-Cons. Products-News By Industry-News |work=The Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |url-status=live |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518071424/http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |archive-date=18 May 2014}}</ref> پاليل چوپائي مال ۾ مينهون ۽ ٻيا ڍور، رڍون ۽ ٻڪريون شامل آهن. 1997ع جي چوپائي مال جي آدمشماريءَ موجب گجرات رياست ۾ 20.97&nbsp;ملين چوپائي مال موجود هو. چوپائي مال جي اهم پيداوار بابت سروي جي تخمينن موجب، 2002–03ع دوران گجرات 6.09&nbsp;ملين ٽن کير، 385&nbsp;ملين آنا ۽ 2.71&nbsp;ملين ڪلوگرام اُن پيدا ڪئي. گجرات ڪپڙي، تيل ۽ صابڻ جي صنعتن لاءِ بہ خام مال فراهم ڪري ٿو. گجرات ۾ ڪوآپريٽو نظام اختيار ڪرڻ کي زرعي شعبي، خاص طور کنڊ ۽ کير جي [[ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ادارن]] جي ڪاميابيءَ جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. ڪوآپريٽو زراعت 1951ع کان ڀارت جي زرعي ترقيءَ واري حڪمت عمليءَ جو حصو رهي آهي. جيتوڻيڪ سڄي ملڪ ۾ انهن جي ڪاميابيءَ جا نتيجا مختلف رهيا، پر مهاراشٽر ۽ گجرات تي انهن جو مثبت اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان رهيو. صرف 1995ع ۾ انهن ٻنهي رياستن ۾ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي علائقي کان وڌيڪ رجسٽرڊ ڪوآپريٽو ادارا هئا. انهن مان زرعي ڪوآپريٽو ادارن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي ادارن هارين لاءِ سبسڊين ۽ قرضن تي ڌيان ڏنو آهي ۽ گڏيل پوک جي بدران زرعي پيداوار جي گڏيل پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ کي آسان بڻائڻ تي زور ڏنو آهي. تنهن هوندي بہ، جيتوڻيڪ انهن پيداوار وڌائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر علائقي ۾ برابريءَ تي سندن اثر بابت سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ زرعي ڪوآپريٽو ادارن جي رڪنيت عام طور زميندارن جي حق ۾ رهي آهي، جڏهن تہ بي زمين زرعي مزدورن جي داخلا محدود رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ebrahim |first=Alnoor |year=2000 |title=Agricultural cooperatives in Gujarat, India: Agents of equity or differentiation? |journal=Development in Practice |volume=10 |issue=2 |pages=178–188 |doi=10.1080/09614520050010214 |s2cid=154497407}}</ref> گجرات ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جو هڪ نمايان مثال کير جا ڪوآپريٽو ادارا آهن، جن مان خاص طور [[امول]] (آنند ملڪ يونين لميٽيڊ) مشهور آهي. [[File:Amul Plant at Anand.jpg|thumb|right|[[آنند، گجرات|آنند]] ۾ امول جو ڪارخانو]] امول 1946ع ۾ گجرات جي آنند شهر ۾ کير جي ڪوآپريٽو اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Bellur |first1=Venkatakrishna |last2=Saraswathi P. Singh |last3=Radharao Chaganti |last4=Rajeswararao Chaganti |year=1990 |title=The white revolution—How Amul brought milk to India |journal=Long Range Planning |volume=23 |issue=6 |pages=71–79 |doi=10.1016/0024-6301(90)90104-C}}</ref> گجرات ڪوآپريٽو ملڪ مارڪيٽنگ فيڊريشن لميٽيڊ (GCMMF) گڏيل طور گجرات جي لڳ ڀڳ 2.6&nbsp;ملين کير پيدا ڪندڙن جي ملڪيت آهي. امول کي ترقي پذير معيشت ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جي بهترين مثالن مان هڪ سمجهيو ويو آهي، ۽ امول جي ترقيءَ واري نموني کي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ، خاص طور ترقي پذير معيشتن جي زرعي شعبي لاءِ هڪ ماڊل طور اختيار ڪيو ويو آهي. ڪمپني ڀارت جي سفيد انقلاب (جنهن کي [[آپريشن فلڊ]] پڻ چيو وڃي ٿو) کي هٿي ڏني، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيري ترقياتي پروگرام هو، ۽ کير جي کوٽ واري ملڪ ڀارت کي 2010ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو کير پيدا ڪندڙ ملڪ بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=20 December 2011 |title=India largest milk producing nation in 2010–11: NDDB |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426131554/http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |archive-date=26 April 2013}}</ref> "امول ماڊل" جو مقصد وچولن جي استحصال کي روڪڻ ۽ هارين جي آزاديءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، ڇاڪاڻ تہ کير ۽ کير جي شين جي خريداري، پروسيسنگ ۽ پيڪنگ تي هارين جو ڪنٽرول هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Amul Model |url=http://www.amul.com/m/about-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306085945/http://www.amul.com/m/about-us |archive-date=6 March 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=Amul}}</ref> {{as of|2012|lc=y}} ڪمپني جي ماليت 2.5&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=News Release: Taste of India Continues to Commemorate its Producers |url=http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224507/http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-date=2 February 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=GCMMF}}</ref> گجرات جي 70 سيڪڙو ايراضيءَ کي موسمي لحاظ کان نيم خشڪ کان خشڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، تنهنڪري مختلف معاشي سرگرمين لاءِ پاڻيءَ جي طلب موجود وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Suran |first=B |date=10 June 2012 |title=Is Agriculture in Gujarat on a Different Growth Trajectory? |journal=Social Science Research Network |publisher=National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) |ssrn=2080876}}</ref> مجموعي آبپاشي ٿيل ايراضيءَ مان 16–17 سيڪڙو سرڪاري واهن ذريعي ۽ 83–84 سيڪڙو نجي ٽيوب ويلن ۽ ٻين کوهن ذريعي زير زمين پاڻي ڪڍي سيراب ڪيو وڃي ٿو؛ زير زمين پاڻي زرعي علائقن ۾ آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو مکيه ذريعو آهي. نتيجي طور، گجرات کي [[زير زمين پاڻي جي حد کان وڌيڪ ڪڍڻ|زير زمين پاڻيءَ جي گهٽتائي]] جا مسئلا درپيش رهيا آهن، خاص طور 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جڏهن پاڻيءَ جي طلب وڌي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بجليءَ تائين رسائي وڌڻ سان 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ آبدوز برقي پمپ وڌيڪ مقبول ٿيا. تنهن هوندي بہ، گجرات اليڪٽرِسٽي بورڊ پمپن جي هارس پاور سان ڳنڍيل مقرر ٽيرف لاڳو ڪيو، جنهن سان ٽيوب ويل آبپاشي ٻيهر وڌي ۽ برقي پمپن جو استعمال گهٽيو. 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڪيترن ئي ضلعن ۾ زير زمين پاڻي ڪڍڻ جي شرح ان جي ٻيهر ڀرجڻ واري شرح کان وڌي وئي، جڏهن تہ سڀني ضلعن مان رڳو 37.5 سيڪڙو ۾ ٻيهر ڀرجڻ جي شرح "محفوظ" هئي. زير زمين پاڻيءَ جي حفاظت ۽ موجود پاڻيءَ جي ذخيرن جي غيرضروري ضايع ٿيڻ کي روڪڻ هاڻي رياست کي درپيش اهم مسئلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Gulati |first=Ashok |url=http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20&%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |title=Agriculture performance in Gujarat since 2000 |publisher=International Water Management Institute & International Food Policy Research Institute |year=2009 |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221231/http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20%26%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> نرمدا ماٿريءَ ۾ واهن جي ڄار تي ٻڌل تڪراري ڊيم منصوبي، سردار سروور منصوبي، علائقي ۾ آبپاشيءَ ۾ نمايان واڌ آندي آهي. تنهن هوندي بہ، منصوبي سبب بي گهر ٿيل آبادين تي ان جي اثرن بابت اڃا اختلاف موجود آهن. 2012ع ۾ گجرات واهن مان بخارات سبب ٿيندڙ پاڻيءَ جي نقصان کي گهٽائڻ ۽ علائقي ۾ پائيداري وڌائڻ لاءِ واهن مٿان شمسي پينل لڳائڻ جو تجربو شروع ڪيو. گجرات جي چندراسان ۾ قائم هڪ ميگاواٽ (MW) شمسي بجلي منصوبي ۾ آبپاشي واهه جي 750 ميٽر ڊگهي حصي مٿان شمسي پينل لڳايا ويا آهن. ٻين ڪيترن شمسي بجلي منصوبن جي ابتڙ، هي منصوبو وڏي زميني ايراضي استعمال نٿو ڪري، ڇاڪاڻ تہ پينل اضافي زمين بدران واهن جي مٿان لڳايا ويا آهن. ان سان شروعاتي خرچ گهٽ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ پينل لڳائڻ لاءِ زمين خريد ڪرڻ، صاف ڪرڻ يا ان ۾ تبديليون آڻڻ جي ضرورت نٿي پوي. چندراسان منصوبي مان هر سال 9&nbsp;ملين ليٽر پاڻي بچائڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=D.C. |date=June 2012 |title=India Launches Solar Power Project |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=10 |issue=5 |page=230 |doi=10.1890/i1540-9295-10-5-228 |doi-access=free}}</ref> گجرات حڪومت [[مٽيءَ جي انتظام]] کي بهتر بڻائڻ ۽ هارين کي نئين ٽيڪنالاجيءَ سان متعارف ڪرائڻ لاءِ هڪ منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت هر هاريءَ کي "سوئل هيلٿ ڪارڊ" ڏنو ويو. هي ڪارڊ راشن ڪارڊ وانگر ڪم ڪري ٿو ۽ پوک هيٺ زمين جي حالت سان گڏ هاريءَ جو نالو، اڪائونٽ نمبر، سروي نمبر، [[مٽيءَ جي زرخيزي]] جي حالت ۽ ڀاڻ جي عام مقدار بابت مستقل سڃاڻپ ۽ ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. هر ڳوٺ مان زمين جا نمونا ورتا وڃن ٿا ۽ انهن جو تجزيو [[گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزرز|گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزر ڪارپوريشن]]، اسٽيٽ فرٽيلائيزر ڪارپوريشن ۽ [[انڊين فارمرز فرٽيلائيزر ڪوآپريٽو لميٽيڊ|انڊين فارمرز فرٽيلائيزرز ڪوآپريٽو]] پاران ڪيو وڃي ٿو. 2008ع تائين ڳوٺن مان 1,200,000 [[مٽيءَ جي چڪاس]] جا انگ اکر گڏ ڪري ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا هئا. هن منصوبي لاءِ مقامي زرعي يونيورسٽين مدد ۽ صلاح ڏني، ۽ فصلن توڙي مٽيءَ بابت مخصوص انگ اکر پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا. ان سان مٽيءَ جي چڪاس وارن انگن اکرن جي تشريح ڪري سگهجي ٿي ۽ ڀاڻ جي ضرورتن بابت سفارشون يا تبديليون طئي ڪري، انهن کي پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Attri |first=S.D. |url=https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |title=Challenges and Opportunities in Agrometeorology |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-3-642-19360-6 |location=Heidelberg |page=265 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105621/https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{Main|گجرات جي ثقافت}} === ادب === {{Main|گجراتي ادب}} [[File:Hemachandra JCNJ.jpg|thumb|200px|[[نيو جرسي]] جي هڪ جين مندر ۾ هيم چندر آچاريا جو بت؛ کيس گجراتي ٻوليءَ جو ابو سڏيو وڃي ٿو.]] [[پاتن، گجرات|پاتن]] شهر قديم جين مخطوطن جي وڏي ذخيري ۽ جين علم جي شاهي مرڪز طور مشهور هو،<ref>{{cite journal |last1=Kudalk |first1=J. S. |title=The Jain Manuscript-Bhandars at Patan a Final Word on Their Search |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |date=1920 |volume=3 |pages=35–52 |jstor=44526773}}</ref> جنهن ڪيترن ئي عالمن کي متاثر ڪيو. [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] [[هنديات|هنديات دان]] ۽ [[سنسڪرت]] ماهر پيٽر پيٽرسن هن ذخيري کي هن ريت بيان ڪيو: {{blockquote|مون کي ڀارت ۾ اهڙو ڪو ٻيو شهر معلوم ناهي، ۽ دنيا ۾ بہ رڳو ڪي ٿورا شهر آهن، جيڪي ايتري وڏي تعداد ۾ اهڙا قديم ۽ قابل احترام دستاويز رکڻ جو فخر ڪري سگهن. اهي يورپ جي ڪنهن بہ يونيورسٽي لائبريريءَ لاءِ فخر ۽ نهايت حفاظت سان رکڻ جهڙو خزانو هجن ها.<ref>{{cite web |title=Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference — General President's Address by A. N. Upadhye (1969) |url=https://archive.org/details/xtgk_proceedings-and-transactions-of-the-all-india-oriental-confeence-ed-by-a.-s.-alt/page/19/mode/2up |publisher=Gurukul Kangri University |date=1969 |page=19 |access-date=25 September 2025}}</ref>}} [[گجراتي ادب]] جي تاريخ کي لڳ ڀڳ 1000ع تائين پوئتي ڳولي سگهجي ٿو. گجراتي ادب جي مشهور شاعرن ۽ اديبن ۾ [[هيم چندراچاريا]]، [[نرسنھ مهتا]]، [[ميرابائي]]، [[اکو]]، [[پريمانند ڀٽ]]، [[شامل ڀٽ]]، [[ديارام]]، [[دلپترم]]، [[نرماد]]، [[گوورڌن رام ترپاٺي]]، [[مهاتما گانڌي]]، [[ڪي. ايم. منشي]]، [[اوماشنڪر جوشي]]، [[سريش جوشي]]، [[سوامي نارائڻ]]، [[پننالال پٽيل]] ۽ [[راجندر شاھ (اديب)|راجندر شاھ]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Gujarati Writers in India, Gujarati Novelists of India, Gujarati Poets |url=http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502000438/http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-date=2 May 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Culturopedia.com}}</ref> [[ڪوي ڪانت]]، [[زاويرچند ميگهاڻي]] ۽ [[ڪلاپي]] مشهور گجراتي شاعر آهن.{{citation needed|date=September 2025}} [[گجرات وديا سڀا]]، [[گجرات ساهتيه سڀا]] ۽ [[گجراتي ساهتيه پريشد]] احمدآباد ۾ قائم ادبي ادارا آهن، جيڪي گجراتي ادب جي واڌ ويجهه لاءِ ڪم ڪن ٿا. [[سرسوتي چندر (ناول)|سرسوتي چندر]] [[گوورڌن رام ترپاٺي]] جو هڪ اهم ناول آهي. آنند شنڪر ڌرو، اشوِني ڀٽ، [[بلونتراءِ ٺاڪر]]، ڀاوين ڪڇي، [[ڀڳوتي ڪمار شرما]]، [[چندرڪانت بخشي]]، [[گنونت شاھ]]، هريندر ديو، هرڪشن مهتا، جئي واساواڊا، جوتيندر ديو، ڪانتي ڀٽ، ڪوي نانالال، خبردار، [[تربھوونداس لوهر|سندرم]]، مڪرند ديو، رميش پاريک، سريش دلال، تارڪ مهتا، ونود ڀٽ، ڌرو ڀٽ ۽ ورشا ادالجا جهڙن اديبن گجراتي فڪر تي اثر وڌو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} [[File:Shrimad Rajchandra and Ambalal.jpg|200px|thumb|شريمَد راجچندر کي ڏيکاريندڙ منظر، جيڪو 1.5 ڪلاڪن جي هڪڙي ويهڪ ۾ [[آتما سڌي]] لکندي ڏيکاريل آهي؛ هي [[جين فلسفي]] تي ٻڌل ڊگهن گجراتي نظمن مان هڪ آهي.]] گجراتي ادب ۾ [[ڀڳوان سوامي نارائڻ|سوامي نارائڻ]] جي پرم هنسن، جهڙوڪ [[برهمانند سوامي]] ۽ پريمانند، پڻ اهم حصو وڌو؛ سندن نثري ڪم ۾ [[وچنامرت]] ۽ شاعريءَ ۾ [[ڀڄن]] شامل آهن.<ref name="Williams">{{Cite book |last=Williams |first=Raymond |url=https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |title=Introduction to Swaminarayan Hinduism |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-65422-7 |pages=187–190 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154258/https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |url-status=live}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ جين فيلسوف ۽ شاعر [[شريمَد راجچندر]]، جيڪو مهاتما گانڌيءَ جو روحاني رهنما پڻ هو، جا لکيل ''شريمَد راجچندر وچنامرت'' ۽ ''شري [[آتما سڌي]] شاستر'' نهايت مشهور آهن.<ref>{{Cite book |last=Shrimad Rajchandra |url=https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |title=Shrimad Rajchandra Vachanamrut |access-date=14 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019221956/https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |archive-date=19 October 2017 |url-status=live |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atma Siddhi |url=http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214202803/http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-date=14 February 2018 |access-date=14 February 2018 |website=Shree Raj Saubhag}}</ref> گجراتي ناٽڪ تي [[ڀاوائي]] جو گهرو اثر آهي. ڀاوائي هڪ [[لوڪ موسيقي|لوڪ]] موسيقيءَ سان ڳنڍيل اسٽيج فن آهي. [[ڪيتن مهتا]] ۽ [[سنجئي ليلا ڀنسالي]] ڀاوائي جي فني صورت کي ''[[ڀوني ڀاوائي]]''، ''[[او ڊارلنگ! يہ هَي انڊيا]]'' ۽ ''[[هم دل دي چُڪي صنم]]'' جهڙين فلمن ۾ استعمال ڪيو. ديرو يا ''دايرو'' اهڙي گڏجاڻيءَ کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڳائڻ ۽ ڳالهه ٻولهه وسيلي انساني فطرت تي ويچار ڪيو ويندو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} ممبئي جي ناٽڪ جي مشهور شخصيت [[عليق پدمسي]]، جيڪو انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ سر [[رچرڊ اٽنبرو]] جي فلم ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' ۾ [[محمد علي جناح]] جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ مشهور آهي، ڪاٺياواڙ جي روايتي گجراتي-ڪڇي خاندان سان واسطو رکندو هو.<ref name="Padamsee1999">{{Cite book |last1=Padamsee |first1=Alyque |url=https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |title=A Double Life: My Exciting Years in Theatre and Advertising |last2=Prabhu |first2=Arun |date=11 January 2007 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-024071-9 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105640/https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |url-status=live}}</ref> === کاڌا === {{Main|گجراتي کاڌا}} [[File:Gujarati Dish.jpg|thumb|گجراتي ٿالي]] گجراتي کاڌا گهڻو ڪري ڀاڄين تي ٻڌل هوندا آهن. روايتي گجراتي ''[[ٿالي]]'' ۾ عام طور ''[[روٽي|روٽلي]]'' يا ''[[ڀاڪڙي|ڀاڪڙي]]''، ٿيپلا يا روٽلو، ''[[دال]]'' يا ''[[ڪڙهي]]''، ''[[کچڙي]]''، ڀات ۽ ''[[ڪيري|شاڪ]]'' شامل هوندا آهن. [[ڏکڻ ايشيائي اچار#ڀارت|اٿاڻو (ڀارتي اچار)]] ۽ ''[[ڇونڊو]]'' ذائقي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. گجرات جي چئن وڏن علائقن مان هر هڪ جي کاڌن جو پنهنجو الڳ انداز آهي. ڪيترائي گجراتي کاڌا هڪ ئي وقت مٺا، کارا ۽ مصالحيدار هوندا آهن. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ ڪڇ واري علائقي ۾ ''[[ڇاس|ڇاڇ]]'' کي روزاني کاڌي جو لازمي حصو سمجهيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=September 2025}} === سئنيما === {{Main|گجراتي سئنيما}} [[گجراتي فلم صنعت]] جي شروعات 1932ع کان ٿي، جڏهن پهرين گجراتي فلم ''[[نرسنھ مهتا (1932ع فلم)|نرسنھ مهتا]]'' جاري ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 March 2009 |title=Narsinh Mehta |url=http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512105953/http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-date=12 May 2012 |access-date=12 February 2012}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=4 May 2007 |title=NEWS: Limping at 75 |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=15692 |magazine=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 April 2007 |title='Dhollywood' at 75 finds few takers in urban Gujarat |work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]] |url=http://www.financialexpress.com/printer/news/104966/ |access-date=1 October 2016 |archive-date=2 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602081522/https://www.financialexpress.com/industry/news-and-the-ugly-truth/1080794/ |url-status=live}}</ref> 1960ع کان 1980ع واري عرصي ۾ ترقيءَ کان پوءِ صنعت زوال جو شڪار ٿي، پر جديد دور ۾ ٻيهر بحال ٿي آهي. پنهنجي شروعات کان وٺي صنعت هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺاهي چڪي آهي.<ref name="Thou2011">{{Cite web |date=29 July 2011 |title=Golly! Gujarati films cross 1k mark |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018215219/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |archive-date=18 October 2015 |access-date=15 July 2015 |website=The Times of India}}</ref> گجرات حڪومت 2005ع ۾ گجراتي فلمن لاءِ تفريحي ٽيڪس ۾ 100 سيڪڙو ڇوٽ ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name="Roy 2005">{{Cite news |last=Roy |first=Mithun |date=3 May 2005 |title=Crisis-hit Gujarati film industry gets 100% tax rebate |work=Business Standard India |url=http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |url-status=live |access-date=13 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714025118/http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |archive-date=14 July 2015}}</ref> ۽ 2016ع ۾ ترغيبي پاليسي متعارف ڪرائي.<ref name="polic2016">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=2 February 2016 |title=Gujarat govt announces new policy for incentives to Gujarati films |url=http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204040324/http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-date=4 February 2016 |access-date=4 February 2016 |website=DeshGujarat}}</ref> === موسيقي === {{Main|گجرات جي موسيقي}} گجراتي لوڪ موسيقي، جنهن کي ''سگم سنگيت'' چيو وڃي ٿو، [[باروٽ (ذات)|باروٽ]] برادريءَ جو روايتي ورثي وارو پيشو رهي آهي. جديد دور ۾ [[گڍوي]] ۽ [[چارن]] برادرين پڻ وڏو حصو وڌو آهي. گجراتي لوڪ موسيقيءَ ۾ عام طور هوائي ساز، جهڙوڪ [[توري (ساز)|توري]]، [[بنگل (ساز)|بنگل]] ۽ [[پاوا (ساز)|پاوا]]؛ [[تارن وارا ساز]]، جهڙوڪ [[راون هٺو (ساز)|راون هٺو]]، [[يڪتارو]] ۽ [[جنتر (ساز)|جنتر]]؛ ۽ ضرب وارا ساز، جهڙوڪ [[منجيرا (ساز)|منجيرا]] ۽ [[زانز (ساز)|زانز]] استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Dance & Music |url=http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213195733/http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |archive-date=13 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=NRI Division [[Government of Gujarat]]}}</ref> === تہوار === <gallery mode="packed" heights="134"> File:Navratri Garba.jpg|[[احمدآباد]] ۾ نوراتري دوران [[گربا (رقص)|گربا]] File:Navratri garba at Ambaji temple.jpg|[[امباجي ماتا مندر]] ۾ نوراتري گربا File:Dandiya Raas.jpg|سياح [[ڊانڊيا راس]] کيڏندي File:International Kite Festival,India.JPG|[[گجرات جو بين الاقوامي پتنگ ميلو – اترائن|بين الاقوامي پتنگ ميلو]]، احمدآباد </gallery> گجرات جي لوڪ روايتن ۾ {{transliteration|gu|[[ڀاوائي]]}} ۽ {{transliteration|gu|[[ڊانڊيا راس|راس]]-[[گربا (رقص)|گربا]]}} شامل آهن. ''ڀاوائي'' هڪ لوڪ ناٽڪ آهي، جيڪو جزوي طور تفريح ۽ جزوي طور مذهبي رسم آهي ۽ [[درگا|امبا]] سان منسوب آهي. {{transliteration|gu|راس-گربا}} گجراتي ماڻهن طرفان [[نوراتري]] جي موقعي تي ڪيو ويندڙ لوڪ رقص آهي. هن رقص ۾ عورتون ''[[گاگره چولي|چنيا چولي]]'' ۽ مرد {{transliteration|gu|ڪيڊيا}} پائين ٿا. {{transliteration|gu|گربا}} جا مختلف انداز ۽ قدم {{transliteration|gu|دوڌيو}}، سادو پنج، سادو ست، {{transliteration|gu|پوپٽيو}}، {{transliteration|gu|ترڪونيا}}، {{transliteration|gu|لهري}}، {{transliteration|gu|ترن تالي}}، بٽر فلائي، {{transliteration|gu|هوڊو}}، ٻه تاڙيون ۽ ٻيا ڪيترائي آهن. {{transliteration|gu|شيري گربا}} گربا جي سڀ کان پراڻين صورتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ عورتون ڳاڙهي پٽولا ساڙي پائي گڏجي ڳائينديون ۽ ناچ ڪنديون آهن. هي گربا جي نهايت نفيس صورت سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Navratri |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725085151/http://gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-date=25 July 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> ''[[مڪر سنڪرانتي]]'' هڪ تہوار آهي، جنهن دوران گجرات جا ماڻهو پتنگ اڏائين ٿا. گجرات ۾ ڊسمبر کان ''مڪر سنڪرانتي'' تائين پتنگ بازيءَ جو موسم شروع ٿي وڃي ٿو. ''[[اونڌيو]]'' مختلف ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ هڪ خاص کاڌو آهي، جيڪو ''مڪر سنڪرانتي'' جي موقعي تي گجراتي ماڻهن ۾ مشهور آهي. سورت خاص طور تي اهڙي مضبوط ڏور لاءِ مشهور آهي، جنهن تي شيشي جو پائوڊر لڳائي ان کي تيز ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Kite Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103200212/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-date=3 January 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> نوراتري ۽ مڪر سنڪرانتي (اترائن) کانسواءِ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[جنم اشٽمي]]، [[رکشا بندھن]]، [[وجيا دشمي|دسهره]]، [[رام نومي]]، [[مهاوير جينتي|مهاوير جنم ڪليانڪ]]، [[مسلمانن جا تہوار|عيد]]، [[چپ تعزيو|تعزيو]]، [[پريوشن]]، [[ڀاوناتھ ميلو]] ۽ ٻيا تہوار پڻ ملهايا وڃن ٿا. === ثقافت جو ڦهلاءُ === عربي سمنڊ جي ويجهڙائيءَ سبب گجرات ۾ قديم دور کان سامونڊي سفر، ڊگهي مفاصلي واري واپار ۽ پرڏيهي دنيا سان لاڳاپن تي ٻڌل واپاري مزاج پيدا ٿيو، ۽ گجراتي [[پرڏيهي آبادي]] ذريعي ثقافت جو ڦهلاءُ انهيءَ روايت جو فطري نتيجو هو. جديد دور کان اڳ جي زماني ۾ مختلف يورپي ذريعن لکيو آهي تہ گجراتي واپارين گجرات کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن، جهڙوڪ [[فارسي نار]]، وچ اوڀر، [[هورن آف آفريڪا]]، هانگ ڪانگ، [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ واپاري برادريون قائم ڪيون هيون.<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |title=The South Asian Diaspora: Transnational networks and changing identities |last2=Reeves |first2=Peter |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0-203-89235-0 |editor-last=Rajesh Rai, Peter Reeves |page=41 |quote=گجراتي واپاري پرڏيهي آبادي اڄ بہ هڪ طرف اولهه ايشيا ۽ آفريڪا جي ساحلي شهرن ۾ ۽ ٻئي طرف ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ملي ٿي. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414153225/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |url-status=live}}</ref> اهي برادريون [[مراٺا]] خاندان جي اندروني اڀار ۽ [[برطانوي راڄ]] جي نوآبادياتي قبضي کان گهڻو اڳ قائم ٿي چڪيون هيون.<ref>{{Cite web |date=11 December 2012 |title=Even British were envious of Gujaratis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/Even-British-were-envious-of-Gujaratis/articleshow/17575976.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928112046/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-11/vadodara/35748553_1_gujaratis-maritime-history-subcontinent |archive-date=28 September 2013 |access-date=25 September 2013 |website=[[The Times of India]] |quote=گهڻا ماڻهو اهو سمجهن ٿا تہ 19هين صديءَ ۾ جڏهن ڀارتي ننڍو کنڊ برطانوي قبضي هيٺ هو، تڏهن برطانيا هر شيءِ تي حاوي هو. پر گجراتي واپارين، خاص طور ڪڇ وارن، اوڀر آفريڪا جي سڄي سامونڊي ڪناري جي معيشت تي غلبو رکيو. تنهنڪري برطانيا حڪومت ڪري رهيو هو، جڏهن تہ گجراتي پئسا ڪمائي رهيا هئا، پيئرسن چيو. هن چيو تہ مالياتي فراهم ڪندڙن طور انهن وٽ ٽيڪس گڏ ڪرڻ لاءِ ايجنٽ هئا، قرض ڏيڻ لاءِ پئسا هئا، واپار تي سندن بالادستي هئي ۽ اهي [[نيروبي]]، [[ممباسا]] ۽ [[زئنزيبار]] سميت اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي غلامن جي واپار ۾ بہ شامل هئا، ۽ ڪجهه حد تائين ڏکڻ آفريڪا تائين بہ سندن اثر هو. حقيقت ۾، معيشت تي گجراتي واپارين جي بالادستي ايتري هئي جو هڪ وقت برطانوي بہ ان بابت شڪايت ڪندا هئا. تنهن هوندي بہ، اهي گهڻو فرق پيدا نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ تہ برطانوي گهڻو ڪري منتظم يا سپاهي هئا، پيئرسن چيو.}}</ref> پهرين صديءَ جي مغربي تاريخدانن، جهڙوڪ [[اسٽرابو]] ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]]، جا بيان بحيرۂ روم واري علائقي ۾ ٻڌمت جي ڦهلاءَ ۾ گجراتي ماڻهن جي ڪردار بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن موجب [[ڀروچ|باريگازا]] جو ''[[شرمن|شرمن]]'' ڀڪشو [[زرمانوچيگاس]] (Ζαρμανοχηγὰς) رومي شهنشاهه آگسٽس جي دور ۾ [[انطاڪيه]] ۾ [[نيڪولس آف دمشق]] سان مليو ۽ ان کان پوءِ [[ايٿنس]] ويو، جتي هن پنهنجي عقيدي جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي باهه ڏئي]] جان ڏني.<ref>{{Cite web |title=Strabo, Geography, NOTICE. |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004061428/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |archive-date=4 October 2008 |access-date=20 December 2014 |publisher=Perseus.tufts.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio – Book 54 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54*.html |access-date=20 December 2014 |publisher=Penelope.uchicago.edu |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925090709/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54%2A.html |url-status=live}}</ref> [[پلوٽارڪ]] جي دور ۾ بہ ان ''شرمن'' جي قبر موجود هئي،<ref>Plutarch. 'Life of Alexander' in The Lives of the Noble Grecians and Romans. (trans John Dryden and revised Arthur Hugh Clough) The Modern Library (Random House Inc). New York. p.850</ref> جنهن تي لکيل هو: "ΖΑΡΜΑΝΟΧΗΓΑΣ ΙΝΔΟΣ ΑΠΟ ΒΑΡΓΟΣΗΣ" ("ڀارت جي باريگازا مان شرمن استاد").<ref>Elledge CD. Life After Death in Early Judaism. Mohr Siebeck Tilbringen 2006 {{ISBN|3-16-148875-X}} pp. 122–125</ref> [[سنهالي ٻولي]] جي باني شخصيت جي روايت [[شهزادو وجيا]] سان جوڙي وڃي ٿي، جيڪو راجا سمهاٻاهو جو پٽ هو، جنهن سمهاپورا، موجوده ڀاونگر ڀرسان سيهور، تي حڪومت ڪئي.<ref>P. 25 ''Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1'' by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> روايت موجب شهزادو وجيا بدانتظامي سبب پنهنجي پيءُ هٿان جلاوطن ڪيو ويو ۽ ساٿين جي هڪ ٽولي سان نڪري پيو. بعد ۾ ٻين گجراتين پڻ اهڙي روايت تي عمل ڪيو. مثال طور، [[اجنتا غارون|اجنتا]] جي ڀتين تي هڪ تصوير ۾ هڪ گجراتي شهزادي کي [[سري لنڪا]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ReferenceB">P. 4 ''Shyamji Krishna Varma, the unknown patriot'' by Ganeshi Lal Verma, India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division</ref> ڪيترائي ڀارتي [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ڏانهن لڏي ويا، جن مان گهڻا گجراتي هئا. روايت موجب راجا اجي ساڪا، جيڪو ساڪا ڪئلينڊر جي پهرين سال ۾ جاوا پهتو، ڪجهه ماڻهن جي خيال ۾ گجرات جو حڪمران هو.<ref name="ReferenceA">P. 67 ''An era of peace'' By Krishna Chandra Sagar</ref> فلپائن ۽ انڊونيشيا جي جاوا ٻيٽ ۾ پهرين ڀارتي آبادين بابت چيو وڃي ٿو تہ اهي گجرات جي شهزادي ڌروووجيا سان گڏ 5,000 واپارين جي اچڻ سان قائم ٿيون.<ref name="ReferenceA"/> ڪجهه روايتن موجب ترترستا نالي هڪ برهمڻ پهريون شخص هو، جيڪو گجراتي مهاجرن کي پاڻ سان گڏ جاوا وٺي آيو، جنهن ڪري ڪجهه عالمن کيس اجي ساڪا سان هڪجهڙو سمجهيو آهي.<ref>P. 158 ''Foreign Influence on Ancient India'' By Krishna Chandra Sagar</ref> [[جاوا]] جي بوروبدور واري سنگ تراشيءَ ۾ هڪ گجراتي جهاز جي تصوير پڻ ڏيکاريل آهي.<ref name="ReferenceB"/> == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] los52i8nt7fuaawh6l35m69sklwaeq1 410720 410719 2026-09-08T23:58:26Z Intisar Ali 8681 /* تھوار */ 410720 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي}} {{Main|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} == معيشت == {{Main|گجرات جي معيشت}} [[File:Adani Mundra Port Kutch Gujarat.jpg|thumb|right|ڪڇ ۾ [[مُندرا بندرگاهه]]]] گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتڪاري ٿيل رياست آهي ۽ ملڪ جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ صنعتي پيداوار رکي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|date=15 November 2023|access-date=13 March 2024|title=Handbook of Statistics on Indian States|website=Reserve Bank of India|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091116/https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|url-status=live}}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن مان گجرات جون برآمدون سڀ کان وڌيڪ آهن؛ 2024–2025ع ۾ ڀارت جي مجموعي برآمدن ۾ ان جو حصو 30.7 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |last=Soupramanien |first=Sindhu Hariharan & Avantika |date=29 April 2025 |title=Telangana and Tamil Nadu clock highest growth in exports in FY25 |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |access-date=28 May 2025 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=28 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528072443/https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |url-status=live }}</ref> اها رياست ڪيميائي شين، پيٽروڪيميڪل، کير ۽ کير جي شين، دوائن ۽ دواسازي، سيمينٽ ۽ سيرامڪس، جواهرن ۽ زيورن، ڪپڙي ۽ انجنيئرنگ سميت مختلف صنعتي شعبن ۾ اڳواڻي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=GSDP of Gujarat, Economic Growth Presentation and Reports {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |access-date=3 January 2024 |website=India Brand Equity Foundation |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062751/https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |url-status=live }}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن ۾ گجرات وٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ گنجائش<ref>{{Cite news |date=22 March 2023 |title=Gujarat pips Maharashtra in power generation capacity: Report |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |access-date=3 January 2024 |issn=0971-8257 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091108/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |url-status=live }}</ref> ۽ سامونڊي بندرگاهن تي سامان جي اچ وڃ جو سڀ کان وڌيڪ مقدار آهي.<ref>{{Cite web |title=India: cargo traffic volume at ports by state 2022 |url=https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |access-date=3 January 2024 |website=Statista |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091109/https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |url-status=live }}</ref> رياست جي اهم زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، [[مونڱ ڦلي|مونڱ ڦلي (مڱيرا)]], [[کجور (ميوو)|کجور]]، [[ڪمند]]، کير ۽ کير جون شيون شامل آهن. صنعتي پيداوار ۾ سيمينٽ ۽ [[پيٽرول]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=26 December 2008 |title=Reliance commissions worlds biggest refinery |url=http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516044443/http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999 |archive-date=16 May 2013 |access-date=20 December 2014 |website=The Indian Express}}</ref> گجرات [[ڀارت ۾ دواسازي جي صنعت|ڀارت جي دواسازي جي صنعت]] ۾ پهرين نمبر تي آهي ۽ ملڪ ۾ دوائن جي پيداوار جو 33 سيڪڙو ۽ دوائن جي برآمدن جو 28 سيڪڙو حصو رکي ٿو. رياست ۾ آمريڪي ايف ڊي اي (USFDA) کان تصديق ٿيل دوائن جي پيداوار جون 130 سهولتون آهن. احمد آباد ۽ وڊودرا کي دواسازي جا مرڪز سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن شهرن ۾ ڪيتريون ئي وڏيون ۽ ننڍيون دواساز ڪمپنيون قائم آهن.<ref>{{Cite web |date=14 March 2021 |title=Despite Covid-19, fresh investments flowing into Gujarat's Pharma Sector |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |access-date=3 May 2021 |work=[[The Times of India]] |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503094424/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |url-status=live}}</ref> گجرات وٽ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي (1600&nbsp;ڪلوميٽر) آهي، ۽ ان جا بندرگاهه (نجي ۽ سرڪاري ٻنهي شعبن جا) ڀارت جي سامونڊي سامان جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سنڀالين ٿا. [[ڪڇ جي نار]] ۾ واقع [[مُندرا بندرگاهه]] سامان جي اچ وڃ جي لحاظ کان ڀارت جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، جتي 144 ملين ٽن سامان سنڀاليو وڃي ٿو؛ ان جو سبب ڀارت جي انتهائي اولهندي حصي ۾ ان جي موزون جاگرافيائي بيهڪ ۽ عالمي سامونڊي رستن سان ويجهڙائي آهي. گجرات ڀارت جي صنعتي پيداوار ۽ واپاري شين جي برآمدن ۾ بہ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. [[ڪيٽو انسٽيٽيوٽ]] جي 2009ع جي [[اقتصادي آزادي]] بابت رپورٽ موجب، گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور آزاد رياست هئي، جڏهن تہ [[تامل ناڊو]] ٻئي نمبر تي هئي.<ref>{{Cite web |title=Executive Summary |url=http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924142234/http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |archive-date=24 September 2013 |access-date=20 December 2014 |publisher=Cato.org}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] [[ڄام نگر]] ۾ تيل صاف ڪرڻ جي ريفائنري هلائي ٿي، جيڪا هڪ ئي هنڌ تي قائم دنيا جي سڀ کان وڏي گرين فيلڊ ريفائنري آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ گجرات ۾ ڀاو نگر ڀرسان [[الانگ]] ۾ واقع آهي. ڀارت جو واحد مائع ڪيميائي بندرگاهي ٽرمينل [[دهيج]] ۾ آهي، جنهن کي گجرات ڪيميڪل پورٽ ٽرمينل ڪمپني لميٽيڊ تيار ڪيو آهي. ملڪ جي ٽن مائع قدرتي گئس (LNG) ٽرمينلن مان ٻه گجرات ۾، دهيج ۽ هزيرا ۾ آهن. ٻه وڌيڪ ايل اين جي ٽرمينل [[پيپاواو]] ۽ [[مُندرا]] ۾ تجويز ڪيل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} تازن دستياب انگن اکرن موجب گجرات کي ڀارت جي چوٿين امير ترين رياست سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=GUpta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220162120/https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |url-status=live }}</ref> گجرات جي 85 سيڪڙو ڳوٺن کي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Uday Mahurkar |date=11 September 2006 |title=Gujarat – Physical fitness |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060911-gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads-783992-2006-09-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074907/http://indiatoday.intoday.in/story/gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads/1/182220.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=20 December 2014 |website=India Today}}</ref> [[جيوتي گرام يوجنا]] ذريعي گجرات جي لڳ ڀڳ سڀني 18,000 ڳوٺن کي بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن تحت گهرن کي 24 ڪلاڪ ۽ زرعي شعبن کي اٺ ڪلاڪ بجلي فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite news |date=16 October 2013 |title=Claim Check: Narendra Modi on Gujarat's Jyotigram Yojana |work=livemint.com |url=http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |url-status=live |access-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202015558/http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |archive-date=2 February 2017}}</ref> {{As of|2015}}، گجرات گئس تي ٻڌل حرارتي بجلي جي پيداوار ۾ 8 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان [[ڀارت جون رياستون نصب ٿيل بجلي گنجائش موجب|ملڪ ۾ پهرين نمبر تي]] ۽ ائٽمي بجلي جي پيداوار ۾ 1 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان ٻئي نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Executive summary of month of November 2015 |url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051607/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 January 2017 |website=cea.nic.in |publisher=Central Electricity Authority, Ministry of Power, Government of India}}</ref> رياست گذريل پنجن سالن دوران قومي سراسري 2 سيڪڙو جي مقابلي ۾ 12.8 سيڪڙو زرعي واڌ رڪارڊ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=18 November 2010 |title=Gujarat Brand |work=Business Standard |agency=Press Trust of India |url=http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012155436/http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |archive-date=12 October 2012}}</ref> گجرات ڏهن سالن جي عرصي دوران 10.97 سيڪڙو جي سڀ کان وڌيڪ زرعي واڌ جي شرح رڪارڊ ڪئي. ''S&P CNX 500'' ۾ شامل ڪاروباري گروهن مان 20 سيڪڙو کان وڌيڪ جا ڪارپوريٽ دفتر گجرات ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=List of S&P CNX 500 conglomerates |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |website=NSE India |access-date=4 May 2022 |archive-date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504103917/https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |url-status=live}}</ref> آر بي آءِ جي رپورٽ موجب{{which|date=June 2022}}، 2006–07ع ۾ ڀارت جي مجموعي بئنڪ ناڻي مان 26 سيڪڙو گجرات ۾ هو.{{citation needed|date=June 2022}} چندي ڳڙهه ليبر بيورو جي 2012ع واري سروي رپورٽ موجب گجرات ۾ بيروزگاري جي شرح 1 سيڪڙو هئي، جيڪا 3.8 سيڪڙو قومي سراسري جي مقابلي ۾ ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2012 |title=Survey says Gujarat has lowest unemployment; Narendra Modi is 'delighted' |url=http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |url-status=live |access-date=11 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713222924/http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |archive-date=13 July 2012}}</ref> [[ليگيٽم انسٽيٽيوٽ]] جي 2012ع واري گلوبل پراسپيرٽي انڊيڪس سماجي سرمائي جي معاملن ۾ گجرات کي ڀارت جي ٻن سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪندڙ رياستن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=The 2012 Legatum Prosperity Index |url=https://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624103332/http://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |archive-date=24 June 2017 |access-date=29 April 2019 |publisher=Legatum Institute |page=20 |format=PDF}}</ref> دنيا جي 142 ملڪن تي ٻڌل فهرست ۾ رياست جرمنيءَ سان گڏ 15هين نمبر تي هئي، جيڪا ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن کان مٿي هئي.<ref>{{Cite web |title=DNA India: Latest News Headlines, Breaking News & Live Updates on Politics, Business, Sports, Bollywood at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-url=https://archive.today/20141220155532/http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-date=20 December 2014 |access-date=13 February 2013}}</ref> === بنيادي ڍانچو === [[File:Tallest Building in Gujarat Gift One.jpg|thumb|گجرات جي سڀ کان اوچي عمارت: [[گجرات انٽرنيشنل فنانس ٽيڪ-سٽي|گفٽ ون]]]] گجرات جي سڀ کان اوچي ٽاور، گفٽ ون، جو افتتاح 10 جنوري 2013ع تي ڪيو ويو. گفٽ ٽو نالي هڪ ٻيو ٽاور بہ مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ وڌيڪ ٽاور تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=22 January 2009 |title=India's tallest proposed building Diamond Tower showcased (video) |url=http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113234/http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |publisher=Deshgujarat.com}}</ref> گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم، [[نريندر مودي اسٽيڊيم]]، گجرات ۾ واقع آهي. ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل اسپورٽس انڪليو]] [[احمد آباد]] ۾ تعمير هيٺ آهي ۽ اهو [[2030ع دولت مشترڪه رانديون|2030ع جي دولت مشترڪه راندين]] جي ميزباني ۾ مدد ڪندو. === صنعتي ترقي === گجرات جي اهم شهرن ۾ احمد آباد، [[سورت]]، [[وڊودرا]]، [[راجڪوٽ]]، [[ڄام نگر]] ۽ [[ڀاو نگر]] شامل آهن. 2010ع ۾ ''[[فوربز]]'' جي دنيا جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شهرن جي فهرست ۾ احمد آباد کي چين جي [[چينگدو]] ۽ [[چونگ چنگ]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Kotkin |first=Joel |title=In pictures- The Next Decade's fastest growing cities |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=10 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref><ref name="07 October 2010">{{Cite news |title=In Pictures: The Next Decade's Fastest-Growing Cities |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref> رياست [[ڪيلسائيٽ]]، [[جپسم]]، [[مينگنيز]]، [[لگنائيٽ]]، [[باڪسائيٽ]]، [[چن جو پٿر]]، [[عقيق]]، [[فيلڊسپار]] ۽ [[ڪوارٽز]] واريءَ جي ذخيرن سان مالامال آهي ۽ انهن معدنيات جي مخصوص علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان کاڻ کوٽائي ڪئي وڃي ٿي. ڄام نگر [[پتل]] جي پرزن جي پيداوار جو اهم مرڪز آهي. گجرات ڀارت جي گهربل سوڊا ايش جو لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي لوڻ جي قومي ضرورت جو لڳ ڀڳ 78 سيڪڙو فراهم ڪري ٿو. اها ڀارت جي خوشحال ترين رياستن مان هڪ آهي ۽ ان جي في ماڻهو جي ڊي پي ڀارت جي سراسري کان نمايان طور وڌيڪ آهي. [[مهيسانا]]، [[ڪالول (پنچ محل)|ڪالول]]، کمڀات ۽ [[انڪليشور]] اڄ تيل ۽ قدرتي گئس جي پيداوار لاءِ مشهور آهن. ڌووارن ۾ ڪوئلي، تيل ۽ گئس تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر آهي. ان کان سواءِ ڀاو نگر کان {{cvt|50|km|mi}} ڏکڻ اوڀر ۾ کمڀات جي نار تي الانگ شپ ريسائيڪلنگ يارڊ واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو يارڊ آهي. [[ايم جي موٽر انڊيا]] وڊودرا ڀرسان هالول ۾ پنهنجون گاڏيون تيار ڪري ٿي. دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار [[ٽاٽا نانو]] احمد آباد ڀرسان [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. [[کمڀات جي نار]] ڀرسان واقع سورت عالمي هيرن جي واپار جو مرڪز آهي. 2003ع ۾ دنيا جي 92 سيڪڙو هيرن جي ڪٽائي ۽ پالش سورت ۾ ڪئي ويندي هئي.<ref name="time.com">{{Cite magazine |last=Adiga |first=Aravind |date=12 April 2004 |title=Uncommon Brilliance |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729170654/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |archive-date=29 July 2010 |access-date=4 May 2010}}</ref> گجرات ۾ هيرن جي صنعت پنج لک ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |last=Lum |first=Kathryn |date=16 October 2014 |title=The rise and rise of Belgium's Indian diamond dynasties |publisher=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |url=http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |url-status=live |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518054721/http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |archive-date=18 May 2018}}</ref> 11 کان 13 جنوري 2015ع تائين گانڌي نگر جي مهاتما مندر ۾ منعقد ٿيل "وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽر سمٽ" ۾ رياستي حڪومت خصوصي اقتصادي علائقن لاءِ مجموعي طور {{Indian Rupee}} 2.5&nbsp;ملين ڪروڙ ([[ڊگهو ۽ مختصر پيمانو|مختصر پيمانو]]) ماليت جا 21,000 مفاهمتي يادداشت ناما (MoUs) صحيح ڪيا.<ref>{{Cite web |title='Vibrant Gujarat' signs 21000 MoUs worth Rs 25 lakh cr |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115190330/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-date=15 January 2015 |access-date=20 December 2014 |website=The Economic Times Line}}</ref> تنهن هوندي بہ سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو ملڪي صنعت مان آيو هو.<ref>{{Cite news |title=Vibrant Gujarat sees one foreign investor, the Business Standard |url=http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |access-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108232701/http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |archive-date=8 January 2009}}</ref> جنوري 2009ع ۾ احمد آباد جي سائنس سٽي ۾ ٿيل چوٿين وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ 600 پرڏيهي وفدن شرڪت ڪئي. مجموعي طور {{Indian Rupee}} 12,500&nbsp;ارب ماليت جا 8,668 مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا، جن مان رياست ۾ 25 لک نون روزگار جي موقعن پيدا ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="in.rediff.com">{{Cite web |date=10 March 2008 |title=Gujarat aims at 15% industrial growth: Rediff.com Business |url=http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622031757/http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-date=22 June 2011 |access-date=16 July 2010 |website=Rediff.com}}</ref> 2011ع جي وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ {{Indian Rupee}} 21&nbsp;ٽرلين ({{USD}} 463&nbsp;ارب) ماليت جا مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا. گجرات بجليءَ جي ضرورت کان وڌيڪ پيداوار ڪندڙ رياست آهي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2014 |title=How Gujarat became a power surplus State |work=Business Line |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |access-date=16 February 2016 |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430130135/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |url-status=live }}</ref> [[ڪاڪراپار ائٽمي بجلي گهر]] اين پي سي آءِ ايل پاران هلندڙ هڪ ائٽمي بجلي گهر آهي، جيڪو سورت شهر جي ويجهو واقع آهي. سرڪاري ذريعن موجب، اپريل 2010ع کان پوءِ نون مهينن دوران 40,793&nbsp;ملين يونٽن جي طلب جي مقابلي ۾ گجرات 43,848&nbsp;ملين يونٽ بجلي پيدا ڪئي. گجرات پنهنجي واڌو بجلي 12 رياستن: راجسٿان، تامل ناڊو، اتر پرديش، مهاراشٽر، آنڌرا پرديش، دهلي، هرياڻا، ڪرناٽڪ، ڇتيس ڳڙهه، اتراکنڊ، مڌيا پرديش ۽ اولهه بنگال کي وڪرو ڪئي.<ref>{{Cite news |date=8 March 2011 |title=Gujarat sold surplus power to 12 states |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-sold-surplus-power-to-12-states/articleshow/7650494.cms |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://archive.today/20120708120149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/ahmedabad/28667798_1_surplus-power-industrial-units-uninterrupted-power-supply |archive-date=8 July 2012}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Nano.jpg|هتي [[ٽاٽا نانو]] ڏيکاريل آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار هئي.<ref name="forbes.com">{{Cite news |last=Robyn Meredith |date=16 April 2007 |title=The Next People's Car |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |url-status=live |access-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118032004/http://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |archive-date=18 January 2012}}</ref> [[ٽاٽا نانو]] گجرات جي [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. File:GauravPath1.jpg|[[سورت]] دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي. File:Alang Ship Breaking - panoramio.jpg|[[الانگ]] جو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ </gallery> === توانائي === {{see also|گجرات ۾ شمسي توانائي}} [[File:Astonfield 11.5MW Solar Plant Gujarat.jpg|thumb|گجرات ۾ ايسٽن فيلڊ جو 11.5 ميگاواٽ جو شمسي بجلي گهر]] مئي 2024ع تائين رياست ۾ بجليءَ جي وڌ ۾ وڌ طلب 25,088 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | title=State's peak power demand grew by 66% in 9 years | newspaper=The Times of India | date=June 2024 | archive-date=17 June 2024 | access-date=17 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240617075402/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | url-status=live }}</ref> مارچ 2024ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 52,945.13 ميگاواٽ هئي. ان مان 23,643.41 ميگاواٽ حرارتي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي، جڏهن تہ 27,461.72 ميگاواٽ (51.87 سيڪڙو) [[پاڻيءَ مان بجلي]] جي 1,990 ميگاواٽ سميت قابل تجديد توانائي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي. باقي 1,840 ميگاواٽ ائٽمي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي.<ref>{{cite web|title=Western region installed capacity|url=https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|website=National Power Portal|access-date=9 May 2024|archive-date=18 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618011705/https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|url-status=live}}</ref> جون 2024ع تائين قابل تجديد توانائي جي نصب ٿيل گنجائش ۾ 11,823 ميگاواٽ هوائي توانائي ۽ 14,182 ميگاواٽ شمسي توانائي شامل هئي، جن جو مجموعو 26,005 ميگاواٽ هو.<ref>{{Cite web |last=Ramesh |first=M. |date=16 June 2024 |title=Gujarat plans ₹96,000 crore transmission infrastructure push |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |access-date=17 June 2024 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617022822/https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |url-status=live }}</ref> اپريل 2024ع تائين رياست ۾ ڇتين تي لڳل شمسي بجلي نظامن جي مجموعي نصب ٿيل گنجائش 3,455.90 ميگاواٽ هئي.<ref>{{Cite web |title=Top 5 States In Rooftop Solar In India – Saur Energy International |url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |access-date=17 June 2024 |website=www.saurenergy.com |date=24 April 2024 |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617080202/https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |url-status=live }}</ref> === زراعت === [[File:SherdiImage6.JPG|thumb|right|روايتي زراعت]] گجرات جي ڪُل جاگرافيائي ايراضي 19,602,400 هيڪٽر آهي، جنهن مان 10,630,700 هيڪٽر ايراضي فصلن هيٺ آهي.{{Verify source|date=July 2013}}<ref>{{Cite web |title=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat: Information, Statistics |url=http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208034720/http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |archive-date=8 February 2013 |access-date=24 February 2013 |publisher=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat}}</ref> گجرات جي زرعي واڌ جا ٽي مکيه ذريعا ڪپهه جي پيداوار، مال پالڻ، ميون ۽ ڀاڄين جهڙين وڌيڪ قدر وارين خوراڪي شين جي تيز واڌ، ۽ ڪڻڪ جي پيداوار آهن؛ [[بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي ادارو|بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي اداري]] موجب، ڪڻڪ جي پيداوار 2000ع کان 2008ع تائين سالياني سراسري 28 سيڪڙو جي شرح سان وڌي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat State Portal |url=http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk/rntr0H+OnwOK0bubU/5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA== |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102042740/http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk%2Frntr0H+OnwOK0bubU%2F5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA%3D%3D |archive-date=2 January 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> ٻين اهم پيداوارن ۾ ٻاجهري، مونڱ ڦلي، ڪپهه، چانور، مڪئي، ڪڻڪ، سرنهن، تر، تور دال، مڱ، ڪمند، انب، ڪيلا، چيڪو، ليمون، امرود، ٽماٽا، پٽاٽا، بصر، جيرو، ٿوم، اسپغول ۽ سونف شامل آهن. هاڻوڪي دور ۾ گجرات جي زرعي شعبي ۾ سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهي آهي، جڏهن تہ باقي ڀارت ۾ اها شرح لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهي. ڀارت جي اڳوڻي صدر [[اي پي جي عبدالڪلام]] هن ڪاميابيءَ جي واکاڻ ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |year=2012 |title=Gujarat's agriculture turnaround an eye opener for the entire nation: Dr. Kalam |work=IBTL for CNBC |url=http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam/ |access-date=20 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033503/http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam |archive-date=14 February 2013}}</ref> گجرات جي زرعي ڪاميابيءَ جا اهم سبب فصلن ۽ فصل پوکڻ جي نمونن ۾ تنوع؛ موسمي تنوع (زراعت لاءِ اٺ موسمي علائقا)؛ رياست ۾ چئن زرعي يونيورسٽين جي موجودگي، جيڪي زرعي ڪارڪردگي ۽ پائيداري بابت تحقيق کي هٿي ڏين ٿيون؛<ref>{{Cite book |last=Pattanayak |first=Debi |url=https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |title=Multilingualism in India |publisher=Multilingual Matters Ltd. |year=1990 |isbn=978-1-85359-072-6 |location=USA |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414155116/https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |url-status=live}}</ref> ڪوآپريٽو ادارا؛ ٽشو ڪلچر، گرين هائوس ۽ شيڊ نيٽ هائوس جهڙين جديد زرعي ٽيڪنالاجين جو استعمال؛ زرعي برآمدي علائقا؛ ۽ مضبوط مارڪيٽنگ جو بنيادي ڍانچو آهن، جنهن ۾ ٿڌا گودام، پروسيسنگ يونٽ، لاجسٽڪ مرڪز ۽ صلاحڪاري جون سهولتون شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Modi |first=Narendra |title=Agricultural Exhibition and Conference |url=http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629005930/http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-date=29 June 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Agritech Asia}}</ref> گجرات ڀارت ۾ تمباڪو، ڪپهه ۽ مونڱ ڦليءَ جو مکيه پيدا ڪندڙ آهي. ٻين اهم خوراڪي فصلن ۾ چانور، ڪڻڪ، ''جوار، ٻاجهري''، مڪئي، ''تور'' ۽ ''چڻا'' شامل آهن. رياست جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي؛ فصلن هيٺ ڪُل ايراضي رياست جي مجموعي زميني ايراضيءَ جي اڌ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=About Gujarat State Agriculture Marketing Board |url=http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204125421/http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-date=4 February 2011 |access-date=16 July 2010 |publisher=Agri.gujarat.gov.in}}</ref> مال پالڻ ۽ کير جي پيداوار گجرات جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. کير جي پيداوار تي بنيادي ڌيان ڏيندڙ ڊيري فارمنگ ڪوآپريٽو بنيادن تي ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا ڏهه لک کان وڌيڪ ميمبر آهن. گجرات ڀارت ۾ کير جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي. [[امول]] کير ڪوآپريٽو فيڊريشن سڄي ڀارت ۾ مشهور آهي ۽ اها ايشيا جي سڀ کان وڏي ڊيري آهي.<ref>{{Cite news |date=14 September 2006 |title=Amul to become world's largest liquid milk brand-Food-Cons. Products-News By Industry-News |work=The Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |url-status=live |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518071424/http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |archive-date=18 May 2014}}</ref> پاليل چوپائي مال ۾ مينهون ۽ ٻيا ڍور، رڍون ۽ ٻڪريون شامل آهن. 1997ع جي چوپائي مال جي آدمشماريءَ موجب گجرات رياست ۾ 20.97&nbsp;ملين چوپائي مال موجود هو. چوپائي مال جي اهم پيداوار بابت سروي جي تخمينن موجب، 2002–03ع دوران گجرات 6.09&nbsp;ملين ٽن کير، 385&nbsp;ملين آنا ۽ 2.71&nbsp;ملين ڪلوگرام اُن پيدا ڪئي. گجرات ڪپڙي، تيل ۽ صابڻ جي صنعتن لاءِ بہ خام مال فراهم ڪري ٿو. گجرات ۾ ڪوآپريٽو نظام اختيار ڪرڻ کي زرعي شعبي، خاص طور کنڊ ۽ کير جي [[ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ادارن]] جي ڪاميابيءَ جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. ڪوآپريٽو زراعت 1951ع کان ڀارت جي زرعي ترقيءَ واري حڪمت عمليءَ جو حصو رهي آهي. جيتوڻيڪ سڄي ملڪ ۾ انهن جي ڪاميابيءَ جا نتيجا مختلف رهيا، پر مهاراشٽر ۽ گجرات تي انهن جو مثبت اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان رهيو. صرف 1995ع ۾ انهن ٻنهي رياستن ۾ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي علائقي کان وڌيڪ رجسٽرڊ ڪوآپريٽو ادارا هئا. انهن مان زرعي ڪوآپريٽو ادارن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي ادارن هارين لاءِ سبسڊين ۽ قرضن تي ڌيان ڏنو آهي ۽ گڏيل پوک جي بدران زرعي پيداوار جي گڏيل پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ کي آسان بڻائڻ تي زور ڏنو آهي. تنهن هوندي بہ، جيتوڻيڪ انهن پيداوار وڌائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر علائقي ۾ برابريءَ تي سندن اثر بابت سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ زرعي ڪوآپريٽو ادارن جي رڪنيت عام طور زميندارن جي حق ۾ رهي آهي، جڏهن تہ بي زمين زرعي مزدورن جي داخلا محدود رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ebrahim |first=Alnoor |year=2000 |title=Agricultural cooperatives in Gujarat, India: Agents of equity or differentiation? |journal=Development in Practice |volume=10 |issue=2 |pages=178–188 |doi=10.1080/09614520050010214 |s2cid=154497407}}</ref> گجرات ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جو هڪ نمايان مثال کير جا ڪوآپريٽو ادارا آهن، جن مان خاص طور [[امول]] (آنند ملڪ يونين لميٽيڊ) مشهور آهي. [[File:Amul Plant at Anand.jpg|thumb|right|[[آنند، گجرات|آنند]] ۾ امول جو ڪارخانو]] امول 1946ع ۾ گجرات جي آنند شهر ۾ کير جي ڪوآپريٽو اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Bellur |first1=Venkatakrishna |last2=Saraswathi P. Singh |last3=Radharao Chaganti |last4=Rajeswararao Chaganti |year=1990 |title=The white revolution—How Amul brought milk to India |journal=Long Range Planning |volume=23 |issue=6 |pages=71–79 |doi=10.1016/0024-6301(90)90104-C}}</ref> گجرات ڪوآپريٽو ملڪ مارڪيٽنگ فيڊريشن لميٽيڊ (GCMMF) گڏيل طور گجرات جي لڳ ڀڳ 2.6&nbsp;ملين کير پيدا ڪندڙن جي ملڪيت آهي. امول کي ترقي پذير معيشت ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جي بهترين مثالن مان هڪ سمجهيو ويو آهي، ۽ امول جي ترقيءَ واري نموني کي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ، خاص طور ترقي پذير معيشتن جي زرعي شعبي لاءِ هڪ ماڊل طور اختيار ڪيو ويو آهي. ڪمپني ڀارت جي سفيد انقلاب (جنهن کي [[آپريشن فلڊ]] پڻ چيو وڃي ٿو) کي هٿي ڏني، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيري ترقياتي پروگرام هو، ۽ کير جي کوٽ واري ملڪ ڀارت کي 2010ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو کير پيدا ڪندڙ ملڪ بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=20 December 2011 |title=India largest milk producing nation in 2010–11: NDDB |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426131554/http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |archive-date=26 April 2013}}</ref> "امول ماڊل" جو مقصد وچولن جي استحصال کي روڪڻ ۽ هارين جي آزاديءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، ڇاڪاڻ تہ کير ۽ کير جي شين جي خريداري، پروسيسنگ ۽ پيڪنگ تي هارين جو ڪنٽرول هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Amul Model |url=http://www.amul.com/m/about-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306085945/http://www.amul.com/m/about-us |archive-date=6 March 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=Amul}}</ref> {{as of|2012|lc=y}} ڪمپني جي ماليت 2.5&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=News Release: Taste of India Continues to Commemorate its Producers |url=http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224507/http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-date=2 February 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=GCMMF}}</ref> گجرات جي 70 سيڪڙو ايراضيءَ کي موسمي لحاظ کان نيم خشڪ کان خشڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، تنهنڪري مختلف معاشي سرگرمين لاءِ پاڻيءَ جي طلب موجود وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Suran |first=B |date=10 June 2012 |title=Is Agriculture in Gujarat on a Different Growth Trajectory? |journal=Social Science Research Network |publisher=National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) |ssrn=2080876}}</ref> مجموعي آبپاشي ٿيل ايراضيءَ مان 16–17 سيڪڙو سرڪاري واهن ذريعي ۽ 83–84 سيڪڙو نجي ٽيوب ويلن ۽ ٻين کوهن ذريعي زير زمين پاڻي ڪڍي سيراب ڪيو وڃي ٿو؛ زير زمين پاڻي زرعي علائقن ۾ آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو مکيه ذريعو آهي. نتيجي طور، گجرات کي [[زير زمين پاڻي جي حد کان وڌيڪ ڪڍڻ|زير زمين پاڻيءَ جي گهٽتائي]] جا مسئلا درپيش رهيا آهن، خاص طور 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جڏهن پاڻيءَ جي طلب وڌي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بجليءَ تائين رسائي وڌڻ سان 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ آبدوز برقي پمپ وڌيڪ مقبول ٿيا. تنهن هوندي بہ، گجرات اليڪٽرِسٽي بورڊ پمپن جي هارس پاور سان ڳنڍيل مقرر ٽيرف لاڳو ڪيو، جنهن سان ٽيوب ويل آبپاشي ٻيهر وڌي ۽ برقي پمپن جو استعمال گهٽيو. 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڪيترن ئي ضلعن ۾ زير زمين پاڻي ڪڍڻ جي شرح ان جي ٻيهر ڀرجڻ واري شرح کان وڌي وئي، جڏهن تہ سڀني ضلعن مان رڳو 37.5 سيڪڙو ۾ ٻيهر ڀرجڻ جي شرح "محفوظ" هئي. زير زمين پاڻيءَ جي حفاظت ۽ موجود پاڻيءَ جي ذخيرن جي غيرضروري ضايع ٿيڻ کي روڪڻ هاڻي رياست کي درپيش اهم مسئلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Gulati |first=Ashok |url=http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20&%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |title=Agriculture performance in Gujarat since 2000 |publisher=International Water Management Institute & International Food Policy Research Institute |year=2009 |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221231/http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20%26%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> نرمدا ماٿريءَ ۾ واهن جي ڄار تي ٻڌل تڪراري ڊيم منصوبي، سردار سروور منصوبي، علائقي ۾ آبپاشيءَ ۾ نمايان واڌ آندي آهي. تنهن هوندي بہ، منصوبي سبب بي گهر ٿيل آبادين تي ان جي اثرن بابت اڃا اختلاف موجود آهن. 2012ع ۾ گجرات واهن مان بخارات سبب ٿيندڙ پاڻيءَ جي نقصان کي گهٽائڻ ۽ علائقي ۾ پائيداري وڌائڻ لاءِ واهن مٿان شمسي پينل لڳائڻ جو تجربو شروع ڪيو. گجرات جي چندراسان ۾ قائم هڪ ميگاواٽ (MW) شمسي بجلي منصوبي ۾ آبپاشي واهه جي 750 ميٽر ڊگهي حصي مٿان شمسي پينل لڳايا ويا آهن. ٻين ڪيترن شمسي بجلي منصوبن جي ابتڙ، هي منصوبو وڏي زميني ايراضي استعمال نٿو ڪري، ڇاڪاڻ تہ پينل اضافي زمين بدران واهن جي مٿان لڳايا ويا آهن. ان سان شروعاتي خرچ گهٽ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ پينل لڳائڻ لاءِ زمين خريد ڪرڻ، صاف ڪرڻ يا ان ۾ تبديليون آڻڻ جي ضرورت نٿي پوي. چندراسان منصوبي مان هر سال 9&nbsp;ملين ليٽر پاڻي بچائڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=D.C. |date=June 2012 |title=India Launches Solar Power Project |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=10 |issue=5 |page=230 |doi=10.1890/i1540-9295-10-5-228 |doi-access=free}}</ref> گجرات حڪومت [[مٽيءَ جي انتظام]] کي بهتر بڻائڻ ۽ هارين کي نئين ٽيڪنالاجيءَ سان متعارف ڪرائڻ لاءِ هڪ منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت هر هاريءَ کي "سوئل هيلٿ ڪارڊ" ڏنو ويو. هي ڪارڊ راشن ڪارڊ وانگر ڪم ڪري ٿو ۽ پوک هيٺ زمين جي حالت سان گڏ هاريءَ جو نالو، اڪائونٽ نمبر، سروي نمبر، [[مٽيءَ جي زرخيزي]] جي حالت ۽ ڀاڻ جي عام مقدار بابت مستقل سڃاڻپ ۽ ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. هر ڳوٺ مان زمين جا نمونا ورتا وڃن ٿا ۽ انهن جو تجزيو [[گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزرز|گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزر ڪارپوريشن]]، اسٽيٽ فرٽيلائيزر ڪارپوريشن ۽ [[انڊين فارمرز فرٽيلائيزر ڪوآپريٽو لميٽيڊ|انڊين فارمرز فرٽيلائيزرز ڪوآپريٽو]] پاران ڪيو وڃي ٿو. 2008ع تائين ڳوٺن مان 1,200,000 [[مٽيءَ جي چڪاس]] جا انگ اکر گڏ ڪري ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا هئا. هن منصوبي لاءِ مقامي زرعي يونيورسٽين مدد ۽ صلاح ڏني، ۽ فصلن توڙي مٽيءَ بابت مخصوص انگ اکر پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا. ان سان مٽيءَ جي چڪاس وارن انگن اکرن جي تشريح ڪري سگهجي ٿي ۽ ڀاڻ جي ضرورتن بابت سفارشون يا تبديليون طئي ڪري، انهن کي پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Attri |first=S.D. |url=https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |title=Challenges and Opportunities in Agrometeorology |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-3-642-19360-6 |location=Heidelberg |page=265 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105621/https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{Main|گجرات جي ثقافت}} === ادب === {{Main|گجراتي ادب}} [[File:Hemachandra JCNJ.jpg|thumb|200px|[[نيو جرسي]] جي هڪ جين مندر ۾ هيم چندر آچاريا جو بت؛ کيس گجراتي ٻوليءَ جو ابو سڏيو وڃي ٿو.]] [[پاتن، گجرات|پاتن]] شهر قديم جين مخطوطن جي وڏي ذخيري ۽ جين علم جي شاهي مرڪز طور مشهور هو،<ref>{{cite journal |last1=Kudalk |first1=J. S. |title=The Jain Manuscript-Bhandars at Patan a Final Word on Their Search |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |date=1920 |volume=3 |pages=35–52 |jstor=44526773}}</ref> جنهن ڪيترن ئي عالمن کي متاثر ڪيو. [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] [[هنديات|هنديات دان]] ۽ [[سنسڪرت]] ماهر پيٽر پيٽرسن هن ذخيري کي هن ريت بيان ڪيو: {{blockquote|مون کي ڀارت ۾ اهڙو ڪو ٻيو شهر معلوم ناهي، ۽ دنيا ۾ بہ رڳو ڪي ٿورا شهر آهن، جيڪي ايتري وڏي تعداد ۾ اهڙا قديم ۽ قابل احترام دستاويز رکڻ جو فخر ڪري سگهن. اهي يورپ جي ڪنهن بہ يونيورسٽي لائبريريءَ لاءِ فخر ۽ نهايت حفاظت سان رکڻ جهڙو خزانو هجن ها.<ref>{{cite web |title=Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference — General President's Address by A. N. Upadhye (1969) |url=https://archive.org/details/xtgk_proceedings-and-transactions-of-the-all-india-oriental-confeence-ed-by-a.-s.-alt/page/19/mode/2up |publisher=Gurukul Kangri University |date=1969 |page=19 |access-date=25 September 2025}}</ref>}} [[گجراتي ادب]] جي تاريخ کي لڳ ڀڳ 1000ع تائين پوئتي ڳولي سگهجي ٿو. گجراتي ادب جي مشهور شاعرن ۽ اديبن ۾ [[هيم چندراچاريا]]، [[نرسنھ مهتا]]، [[ميرابائي]]، [[اکو]]، [[پريمانند ڀٽ]]، [[شامل ڀٽ]]، [[ديارام]]، [[دلپترم]]، [[نرماد]]، [[گوورڌن رام ترپاٺي]]، [[مهاتما گانڌي]]، [[ڪي. ايم. منشي]]، [[اوماشنڪر جوشي]]، [[سريش جوشي]]، [[سوامي نارائڻ]]، [[پننالال پٽيل]] ۽ [[راجندر شاھ (اديب)|راجندر شاھ]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Gujarati Writers in India, Gujarati Novelists of India, Gujarati Poets |url=http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502000438/http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-date=2 May 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Culturopedia.com}}</ref> [[ڪوي ڪانت]]، [[زاويرچند ميگهاڻي]] ۽ [[ڪلاپي]] مشهور گجراتي شاعر آهن.{{citation needed|date=September 2025}} [[گجرات وديا سڀا]]، [[گجرات ساهتيه سڀا]] ۽ [[گجراتي ساهتيه پريشد]] احمدآباد ۾ قائم ادبي ادارا آهن، جيڪي گجراتي ادب جي واڌ ويجهه لاءِ ڪم ڪن ٿا. [[سرسوتي چندر (ناول)|سرسوتي چندر]] [[گوورڌن رام ترپاٺي]] جو هڪ اهم ناول آهي. آنند شنڪر ڌرو، اشوِني ڀٽ، [[بلونتراءِ ٺاڪر]]، ڀاوين ڪڇي، [[ڀڳوتي ڪمار شرما]]، [[چندرڪانت بخشي]]، [[گنونت شاھ]]، هريندر ديو، هرڪشن مهتا، جئي واساواڊا، جوتيندر ديو، ڪانتي ڀٽ، ڪوي نانالال، خبردار، [[تربھوونداس لوهر|سندرم]]، مڪرند ديو، رميش پاريک، سريش دلال، تارڪ مهتا، ونود ڀٽ، ڌرو ڀٽ ۽ ورشا ادالجا جهڙن اديبن گجراتي فڪر تي اثر وڌو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} [[File:Shrimad Rajchandra and Ambalal.jpg|200px|thumb|شريمَد راجچندر کي ڏيکاريندڙ منظر، جيڪو 1.5 ڪلاڪن جي هڪڙي ويهڪ ۾ [[آتما سڌي]] لکندي ڏيکاريل آهي؛ هي [[جين فلسفي]] تي ٻڌل ڊگهن گجراتي نظمن مان هڪ آهي.]] گجراتي ادب ۾ [[ڀڳوان سوامي نارائڻ|سوامي نارائڻ]] جي پرم هنسن، جهڙوڪ [[برهمانند سوامي]] ۽ پريمانند، پڻ اهم حصو وڌو؛ سندن نثري ڪم ۾ [[وچنامرت]] ۽ شاعريءَ ۾ [[ڀڄن]] شامل آهن.<ref name="Williams">{{Cite book |last=Williams |first=Raymond |url=https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |title=Introduction to Swaminarayan Hinduism |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-65422-7 |pages=187–190 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154258/https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |url-status=live}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ جين فيلسوف ۽ شاعر [[شريمَد راجچندر]]، جيڪو مهاتما گانڌيءَ جو روحاني رهنما پڻ هو، جا لکيل ''شريمَد راجچندر وچنامرت'' ۽ ''شري [[آتما سڌي]] شاستر'' نهايت مشهور آهن.<ref>{{Cite book |last=Shrimad Rajchandra |url=https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |title=Shrimad Rajchandra Vachanamrut |access-date=14 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019221956/https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |archive-date=19 October 2017 |url-status=live |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atma Siddhi |url=http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214202803/http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-date=14 February 2018 |access-date=14 February 2018 |website=Shree Raj Saubhag}}</ref> گجراتي ناٽڪ تي [[ڀاوائي]] جو گهرو اثر آهي. ڀاوائي هڪ [[لوڪ موسيقي|لوڪ]] موسيقيءَ سان ڳنڍيل اسٽيج فن آهي. [[ڪيتن مهتا]] ۽ [[سنجئي ليلا ڀنسالي]] ڀاوائي جي فني صورت کي ''[[ڀوني ڀاوائي]]''، ''[[او ڊارلنگ! يہ هَي انڊيا]]'' ۽ ''[[هم دل دي چُڪي صنم]]'' جهڙين فلمن ۾ استعمال ڪيو. ديرو يا ''دايرو'' اهڙي گڏجاڻيءَ کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڳائڻ ۽ ڳالهه ٻولهه وسيلي انساني فطرت تي ويچار ڪيو ويندو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} ممبئي جي ناٽڪ جي مشهور شخصيت [[عليق پدمسي]]، جيڪو انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ سر [[رچرڊ اٽنبرو]] جي فلم ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' ۾ [[محمد علي جناح]] جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ مشهور آهي، ڪاٺياواڙ جي روايتي گجراتي-ڪڇي خاندان سان واسطو رکندو هو.<ref name="Padamsee1999">{{Cite book |last1=Padamsee |first1=Alyque |url=https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |title=A Double Life: My Exciting Years in Theatre and Advertising |last2=Prabhu |first2=Arun |date=11 January 2007 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-024071-9 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105640/https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |url-status=live}}</ref> === کاڌا === {{Main|گجراتي کاڌا}} [[File:Gujarati Dish.jpg|thumb|گجراتي ٿالي]] گجراتي کاڌا گهڻو ڪري ڀاڄين تي ٻڌل هوندا آهن. روايتي گجراتي ''[[ٿالي]]'' ۾ عام طور ''[[روٽي|روٽلي]]'' يا ''[[ڀاڪڙي|ڀاڪڙي]]''، ٿيپلا يا روٽلو، ''[[دال]]'' يا ''[[ڪڙهي]]''، ''[[کچڙي]]''، ڀات ۽ ''[[ڪيري|شاڪ]]'' شامل هوندا آهن. [[ڏکڻ ايشيائي اچار#ڀارت|اٿاڻو (ڀارتي اچار)]] ۽ ''[[ڇونڊو]]'' ذائقي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. گجرات جي چئن وڏن علائقن مان هر هڪ جي کاڌن جو پنهنجو الڳ انداز آهي. ڪيترائي گجراتي کاڌا هڪ ئي وقت مٺا، کارا ۽ مصالحيدار هوندا آهن. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ ڪڇ واري علائقي ۾ ''[[ڇاس|ڇاڇ]]'' کي روزاني کاڌي جو لازمي حصو سمجهيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=September 2025}} === سئنيما === {{Main|گجراتي سئنيما}} [[گجراتي فلم صنعت]] جي شروعات 1932ع کان ٿي، جڏهن پهرين گجراتي فلم ''[[نرسنھ مهتا (1932ع فلم)|نرسنھ مهتا]]'' جاري ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 March 2009 |title=Narsinh Mehta |url=http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512105953/http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-date=12 May 2012 |access-date=12 February 2012}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=4 May 2007 |title=NEWS: Limping at 75 |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=15692 |magazine=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 April 2007 |title='Dhollywood' at 75 finds few takers in urban Gujarat |work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]] |url=http://www.financialexpress.com/printer/news/104966/ |access-date=1 October 2016 |archive-date=2 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602081522/https://www.financialexpress.com/industry/news-and-the-ugly-truth/1080794/ |url-status=live}}</ref> 1960ع کان 1980ع واري عرصي ۾ ترقيءَ کان پوءِ صنعت زوال جو شڪار ٿي، پر جديد دور ۾ ٻيهر بحال ٿي آهي. پنهنجي شروعات کان وٺي صنعت هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺاهي چڪي آهي.<ref name="Thou2011">{{Cite web |date=29 July 2011 |title=Golly! Gujarati films cross 1k mark |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018215219/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |archive-date=18 October 2015 |access-date=15 July 2015 |website=The Times of India}}</ref> گجرات حڪومت 2005ع ۾ گجراتي فلمن لاءِ تفريحي ٽيڪس ۾ 100 سيڪڙو ڇوٽ ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name="Roy 2005">{{Cite news |last=Roy |first=Mithun |date=3 May 2005 |title=Crisis-hit Gujarati film industry gets 100% tax rebate |work=Business Standard India |url=http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |url-status=live |access-date=13 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714025118/http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |archive-date=14 July 2015}}</ref> ۽ 2016ع ۾ ترغيبي پاليسي متعارف ڪرائي.<ref name="polic2016">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=2 February 2016 |title=Gujarat govt announces new policy for incentives to Gujarati films |url=http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204040324/http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-date=4 February 2016 |access-date=4 February 2016 |website=DeshGujarat}}</ref> === موسيقي === {{Main|گجرات جي موسيقي}} گجراتي لوڪ موسيقي، جنهن کي ''سگم سنگيت'' چيو وڃي ٿو، [[باروٽ (ذات)|باروٽ]] برادريءَ جو روايتي ورثي وارو پيشو رهي آهي. جديد دور ۾ [[گڍوي]] ۽ [[چارن]] برادرين پڻ وڏو حصو وڌو آهي. گجراتي لوڪ موسيقيءَ ۾ عام طور هوائي ساز، جهڙوڪ [[توري (ساز)|توري]]، [[بنگل (ساز)|بنگل]] ۽ [[پاوا (ساز)|پاوا]]؛ [[تارن وارا ساز]]، جهڙوڪ [[راون هٺو (ساز)|راون هٺو]]، [[يڪتارو]] ۽ [[جنتر (ساز)|جنتر]]؛ ۽ ضرب وارا ساز، جهڙوڪ [[منجيرا (ساز)|منجيرا]] ۽ [[زانز (ساز)|زانز]] استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Dance & Music |url=http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213195733/http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |archive-date=13 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=NRI Division [[Government of Gujarat]]}}</ref> === تھوار === <gallery mode="packed" heights="134"> File:Navratri Garba.jpg|[[احمدآباد]] ۾ نوراتري دوران [[گربا (رقص)|گربا]] File:Navratri garba at Ambaji temple.jpg|[[امباجي ماتا مندر]] ۾ نوراتري گربا File:Dandiya Raas.jpg|سياح [[ڊانڊيا راس]] کيڏندي File:International Kite Festival,India.JPG|[[گجرات جو بين الاقوامي پتنگ ميلو – اترائن|بين الاقوامي پتنگ ميلو]]، احمدآباد </gallery> گجرات جي لوڪ روايتن ۾ [[ڀاوائي]] ۽ [[ڊانڊيا راس|راس]]-[[گربا (رقص)|گربا]] شامل آهن. ''ڀاوائي'' هڪ لوڪ ناٽڪ آهي، جيڪو جزوي طور تفريح ۽ جزوي طور مذهبي رسم آهي ۽ [[درگا|امبا]] سان منسوب آهي. [[راس-گربا]] گجراتي ماڻهن طرفان [[نوراتري]] جي موقعي تي ڪيو ويندڙ لوڪ رقص آهي. هن رقص ۾ عورتون ''[[گاگره چولي|چنيا چولي]]'' ۽ مرد [[ڪيڊيا]] پائين ٿا. [[گربا]] جا مختلف انداز ۽ قدم [[دوڌيو]]، سادو پنج، سادو ست، [[پوپٽيو]]، [[ترڪونيا]]، [[لھري]]، [[ترن تالي]]، بٽر فلائي، [[هوڊو]]، ٻه تاڙيون ۽ ٻيا ڪيترائي آهن. [[شيري گربا]] گربا جي سڀ کان پراڻين صورتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ عورتون ڳاڙهي پٽولا ساڙي پائي گڏجي ڳائينديون ۽ ناچ ڪنديون آهن. هي گربا جي نهايت نفيس صورت سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Navratri |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725085151/http://gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-date=25 July 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> ''[[مڪر سنڪرانتي]]'' هڪ تہوار آهي، جنهن دوران گجرات جا ماڻهو پتنگ اڏائين ٿا. گجرات ۾ ڊسمبر کان ''مڪر سنڪرانتي'' تائين پتنگ بازيءَ جو موسم شروع ٿي وڃي ٿو. ''[[اونڌيو]]'' مختلف ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ هڪ خاص کاڌو آهي، جيڪو ''مڪر سنڪرانتي'' جي موقعي تي گجراتي ماڻهن ۾ مشهور آهي. سورت خاص طور تي اهڙي مضبوط ڏور لاءِ مشهور آهي، جنهن تي شيشي جو پائوڊر لڳائي ان کي تيز ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Kite Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103200212/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-date=3 January 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> نوراتري ۽ مڪر سنڪرانتي (اترائن) کانسواءِ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[جنم اشٽمي]]، [[رکشا بندھن]]، [[وجيا دشمي|دسهره]]، [[رام نومي]]، [[مهاوير جينتي|مهاوير جنم ڪليانڪ]]، [[مسلمانن جا تہوار|عيد]]، [[چپ تعزيو|تعزيو]]، [[پريوشن]]، [[ڀاوناتھ ميلو]] ۽ ٻيا تہوار پڻ ملهايا وڃن ٿا. === ثقافت جو ڦهلاءُ === عربي سمنڊ جي ويجهڙائيءَ سبب گجرات ۾ قديم دور کان سامونڊي سفر، ڊگهي مفاصلي واري واپار ۽ پرڏيهي دنيا سان لاڳاپن تي ٻڌل واپاري مزاج پيدا ٿيو، ۽ گجراتي [[پرڏيهي آبادي]] ذريعي ثقافت جو ڦهلاءُ انهيءَ روايت جو فطري نتيجو هو. جديد دور کان اڳ جي زماني ۾ مختلف يورپي ذريعن لکيو آهي تہ گجراتي واپارين گجرات کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن، جهڙوڪ [[فارسي نار]]، وچ اوڀر، [[هورن آف آفريڪا]]، هانگ ڪانگ، [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ واپاري برادريون قائم ڪيون هيون.<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |title=The South Asian Diaspora: Transnational networks and changing identities |last2=Reeves |first2=Peter |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0-203-89235-0 |editor-last=Rajesh Rai, Peter Reeves |page=41 |quote=گجراتي واپاري پرڏيهي آبادي اڄ بہ هڪ طرف اولهه ايشيا ۽ آفريڪا جي ساحلي شهرن ۾ ۽ ٻئي طرف ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ملي ٿي. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414153225/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |url-status=live}}</ref> اهي برادريون [[مراٺا]] خاندان جي اندروني اڀار ۽ [[برطانوي راڄ]] جي نوآبادياتي قبضي کان گهڻو اڳ قائم ٿي چڪيون هيون.<ref>{{Cite web |date=11 December 2012 |title=Even British were envious of Gujaratis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/Even-British-were-envious-of-Gujaratis/articleshow/17575976.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928112046/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-11/vadodara/35748553_1_gujaratis-maritime-history-subcontinent |archive-date=28 September 2013 |access-date=25 September 2013 |website=[[The Times of India]] |quote=گهڻا ماڻهو اهو سمجهن ٿا تہ 19هين صديءَ ۾ جڏهن ڀارتي ننڍو کنڊ برطانوي قبضي هيٺ هو، تڏهن برطانيا هر شيءِ تي حاوي هو. پر گجراتي واپارين، خاص طور ڪڇ وارن، اوڀر آفريڪا جي سڄي سامونڊي ڪناري جي معيشت تي غلبو رکيو. تنهنڪري برطانيا حڪومت ڪري رهيو هو، جڏهن تہ گجراتي پئسا ڪمائي رهيا هئا، پيئرسن چيو. هن چيو تہ مالياتي فراهم ڪندڙن طور انهن وٽ ٽيڪس گڏ ڪرڻ لاءِ ايجنٽ هئا، قرض ڏيڻ لاءِ پئسا هئا، واپار تي سندن بالادستي هئي ۽ اهي [[نيروبي]]، [[ممباسا]] ۽ [[زئنزيبار]] سميت اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي غلامن جي واپار ۾ بہ شامل هئا، ۽ ڪجهه حد تائين ڏکڻ آفريڪا تائين بہ سندن اثر هو. حقيقت ۾، معيشت تي گجراتي واپارين جي بالادستي ايتري هئي جو هڪ وقت برطانوي بہ ان بابت شڪايت ڪندا هئا. تنهن هوندي بہ، اهي گهڻو فرق پيدا نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ تہ برطانوي گهڻو ڪري منتظم يا سپاهي هئا، پيئرسن چيو.}}</ref> پهرين صديءَ جي مغربي تاريخدانن، جهڙوڪ [[اسٽرابو]] ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]]، جا بيان بحيرۂ روم واري علائقي ۾ ٻڌمت جي ڦهلاءَ ۾ گجراتي ماڻهن جي ڪردار بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن موجب [[ڀروچ|باريگازا]] جو ''[[شرمن|شرمن]]'' ڀڪشو [[زرمانوچيگاس]] (Ζαρμανοχηγὰς) رومي شهنشاهه آگسٽس جي دور ۾ [[انطاڪيه]] ۾ [[نيڪولس آف دمشق]] سان مليو ۽ ان کان پوءِ [[ايٿنس]] ويو، جتي هن پنهنجي عقيدي جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي باهه ڏئي]] جان ڏني.<ref>{{Cite web |title=Strabo, Geography, NOTICE. |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004061428/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |archive-date=4 October 2008 |access-date=20 December 2014 |publisher=Perseus.tufts.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio – Book 54 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54*.html |access-date=20 December 2014 |publisher=Penelope.uchicago.edu |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925090709/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54%2A.html |url-status=live}}</ref> [[پلوٽارڪ]] جي دور ۾ بہ ان ''شرمن'' جي قبر موجود هئي،<ref>Plutarch. 'Life of Alexander' in The Lives of the Noble Grecians and Romans. (trans John Dryden and revised Arthur Hugh Clough) The Modern Library (Random House Inc). New York. p.850</ref> جنهن تي لکيل هو: "ΖΑΡΜΑΝΟΧΗΓΑΣ ΙΝΔΟΣ ΑΠΟ ΒΑΡΓΟΣΗΣ" ("ڀارت جي باريگازا مان شرمن استاد").<ref>Elledge CD. Life After Death in Early Judaism. Mohr Siebeck Tilbringen 2006 {{ISBN|3-16-148875-X}} pp. 122–125</ref> [[سنهالي ٻولي]] جي باني شخصيت جي روايت [[شهزادو وجيا]] سان جوڙي وڃي ٿي، جيڪو راجا سمهاٻاهو جو پٽ هو، جنهن سمهاپورا، موجوده ڀاونگر ڀرسان سيهور، تي حڪومت ڪئي.<ref>P. 25 ''Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1'' by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> روايت موجب شهزادو وجيا بدانتظامي سبب پنهنجي پيءُ هٿان جلاوطن ڪيو ويو ۽ ساٿين جي هڪ ٽولي سان نڪري پيو. بعد ۾ ٻين گجراتين پڻ اهڙي روايت تي عمل ڪيو. مثال طور، [[اجنتا غارون|اجنتا]] جي ڀتين تي هڪ تصوير ۾ هڪ گجراتي شهزادي کي [[سري لنڪا]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ReferenceB">P. 4 ''Shyamji Krishna Varma, the unknown patriot'' by Ganeshi Lal Verma, India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division</ref> ڪيترائي ڀارتي [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ڏانهن لڏي ويا، جن مان گهڻا گجراتي هئا. روايت موجب راجا اجي ساڪا، جيڪو ساڪا ڪئلينڊر جي پهرين سال ۾ جاوا پهتو، ڪجهه ماڻهن جي خيال ۾ گجرات جو حڪمران هو.<ref name="ReferenceA">P. 67 ''An era of peace'' By Krishna Chandra Sagar</ref> فلپائن ۽ انڊونيشيا جي جاوا ٻيٽ ۾ پهرين ڀارتي آبادين بابت چيو وڃي ٿو تہ اهي گجرات جي شهزادي ڌروووجيا سان گڏ 5,000 واپارين جي اچڻ سان قائم ٿيون.<ref name="ReferenceA"/> ڪجهه روايتن موجب ترترستا نالي هڪ برهمڻ پهريون شخص هو، جيڪو گجراتي مهاجرن کي پاڻ سان گڏ جاوا وٺي آيو، جنهن ڪري ڪجهه عالمن کيس اجي ساڪا سان هڪجهڙو سمجهيو آهي.<ref>P. 158 ''Foreign Influence on Ancient India'' By Krishna Chandra Sagar</ref> [[جاوا]] جي بوروبدور واري سنگ تراشيءَ ۾ هڪ گجراتي جهاز جي تصوير پڻ ڏيکاريل آهي.<ref name="ReferenceB"/> == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] e1a3kcyn19ozwtpledh8cq5x7iesfb3 410721 410720 2026-09-08T23:59:33Z Intisar Ali 8681 410721 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي}} {{Main|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} == معيشت == {{Main|گجرات جي معيشت}} [[File:Adani Mundra Port Kutch Gujarat.jpg|thumb|right|ڪڇ ۾ [[مُندرا بندرگاهه]]]] گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتڪاري ٿيل رياست آهي ۽ ملڪ جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ صنعتي پيداوار رکي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|date=15 November 2023|access-date=13 March 2024|title=Handbook of Statistics on Indian States|website=Reserve Bank of India|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091116/https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|url-status=live}}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن مان گجرات جون برآمدون سڀ کان وڌيڪ آهن؛ 2024–2025ع ۾ ڀارت جي مجموعي برآمدن ۾ ان جو حصو 30.7 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |last=Soupramanien |first=Sindhu Hariharan & Avantika |date=29 April 2025 |title=Telangana and Tamil Nadu clock highest growth in exports in FY25 |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |access-date=28 May 2025 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=28 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528072443/https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |url-status=live }}</ref> اها رياست ڪيميائي شين، پيٽروڪيميڪل، کير ۽ کير جي شين، دوائن ۽ دواسازي، سيمينٽ ۽ سيرامڪس، جواهرن ۽ زيورن، ڪپڙي ۽ انجنيئرنگ سميت مختلف صنعتي شعبن ۾ اڳواڻي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=GSDP of Gujarat, Economic Growth Presentation and Reports {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |access-date=3 January 2024 |website=India Brand Equity Foundation |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062751/https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |url-status=live }}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن ۾ گجرات وٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ گنجائش<ref>{{Cite news |date=22 March 2023 |title=Gujarat pips Maharashtra in power generation capacity: Report |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |access-date=3 January 2024 |issn=0971-8257 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091108/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |url-status=live }}</ref> ۽ سامونڊي بندرگاهن تي سامان جي اچ وڃ جو سڀ کان وڌيڪ مقدار آهي.<ref>{{Cite web |title=India: cargo traffic volume at ports by state 2022 |url=https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |access-date=3 January 2024 |website=Statista |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091109/https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |url-status=live }}</ref> رياست جي اهم زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، [[مونڱ ڦلي|مونڱ ڦلي (مڱيرا)]], [[کجور (ميوو)|کجور]]، [[ڪمند]]، کير ۽ کير جون شيون شامل آهن. صنعتي پيداوار ۾ سيمينٽ ۽ [[پيٽرول]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=26 December 2008 |title=Reliance commissions worlds biggest refinery |url=http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516044443/http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999 |archive-date=16 May 2013 |access-date=20 December 2014 |website=The Indian Express}}</ref> گجرات [[ڀارت ۾ دواسازي جي صنعت|ڀارت جي دواسازي جي صنعت]] ۾ پهرين نمبر تي آهي ۽ ملڪ ۾ دوائن جي پيداوار جو 33 سيڪڙو ۽ دوائن جي برآمدن جو 28 سيڪڙو حصو رکي ٿو. رياست ۾ آمريڪي ايف ڊي اي (USFDA) کان تصديق ٿيل دوائن جي پيداوار جون 130 سهولتون آهن. احمد آباد ۽ وڊودرا کي دواسازي جا مرڪز سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن شهرن ۾ ڪيتريون ئي وڏيون ۽ ننڍيون دواساز ڪمپنيون قائم آهن.<ref>{{Cite web |date=14 March 2021 |title=Despite Covid-19, fresh investments flowing into Gujarat's Pharma Sector |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |access-date=3 May 2021 |work=[[The Times of India]] |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503094424/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |url-status=live}}</ref> گجرات وٽ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي (1600&nbsp;ڪلوميٽر) آهي، ۽ ان جا بندرگاهه (نجي ۽ سرڪاري ٻنهي شعبن جا) ڀارت جي سامونڊي سامان جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سنڀالين ٿا. [[ڪڇ جي نار]] ۾ واقع [[مُندرا بندرگاهه]] سامان جي اچ وڃ جي لحاظ کان ڀارت جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، جتي 144 ملين ٽن سامان سنڀاليو وڃي ٿو؛ ان جو سبب ڀارت جي انتهائي اولهندي حصي ۾ ان جي موزون جاگرافيائي بيهڪ ۽ عالمي سامونڊي رستن سان ويجهڙائي آهي. گجرات ڀارت جي صنعتي پيداوار ۽ واپاري شين جي برآمدن ۾ بہ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. [[ڪيٽو انسٽيٽيوٽ]] جي 2009ع جي [[اقتصادي آزادي]] بابت رپورٽ موجب، گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور آزاد رياست هئي، جڏهن تہ [[تامل ناڊو]] ٻئي نمبر تي هئي.<ref>{{Cite web |title=Executive Summary |url=http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924142234/http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |archive-date=24 September 2013 |access-date=20 December 2014 |publisher=Cato.org}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] [[ڄام نگر]] ۾ تيل صاف ڪرڻ جي ريفائنري هلائي ٿي، جيڪا هڪ ئي هنڌ تي قائم دنيا جي سڀ کان وڏي گرين فيلڊ ريفائنري آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ گجرات ۾ ڀاو نگر ڀرسان [[الانگ]] ۾ واقع آهي. ڀارت جو واحد مائع ڪيميائي بندرگاهي ٽرمينل [[دهيج]] ۾ آهي، جنهن کي گجرات ڪيميڪل پورٽ ٽرمينل ڪمپني لميٽيڊ تيار ڪيو آهي. ملڪ جي ٽن مائع قدرتي گئس (LNG) ٽرمينلن مان ٻه گجرات ۾، دهيج ۽ هزيرا ۾ آهن. ٻه وڌيڪ ايل اين جي ٽرمينل [[پيپاواو]] ۽ [[مُندرا]] ۾ تجويز ڪيل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} تازن دستياب انگن اکرن موجب گجرات کي ڀارت جي چوٿين امير ترين رياست سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=GUpta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220162120/https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |url-status=live }}</ref> گجرات جي 85 سيڪڙو ڳوٺن کي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Uday Mahurkar |date=11 September 2006 |title=Gujarat – Physical fitness |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060911-gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads-783992-2006-09-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074907/http://indiatoday.intoday.in/story/gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads/1/182220.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=20 December 2014 |website=India Today}}</ref> [[جيوتي گرام يوجنا]] ذريعي گجرات جي لڳ ڀڳ سڀني 18,000 ڳوٺن کي بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن تحت گهرن کي 24 ڪلاڪ ۽ زرعي شعبن کي اٺ ڪلاڪ بجلي فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite news |date=16 October 2013 |title=Claim Check: Narendra Modi on Gujarat's Jyotigram Yojana |work=livemint.com |url=http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |url-status=live |access-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202015558/http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |archive-date=2 February 2017}}</ref> {{As of|2015}}، گجرات گئس تي ٻڌل حرارتي بجلي جي پيداوار ۾ 8 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان [[ڀارت جون رياستون نصب ٿيل بجلي گنجائش موجب|ملڪ ۾ پهرين نمبر تي]] ۽ ائٽمي بجلي جي پيداوار ۾ 1 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان ٻئي نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Executive summary of month of November 2015 |url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051607/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 January 2017 |website=cea.nic.in |publisher=Central Electricity Authority, Ministry of Power, Government of India}}</ref> رياست گذريل پنجن سالن دوران قومي سراسري 2 سيڪڙو جي مقابلي ۾ 12.8 سيڪڙو زرعي واڌ رڪارڊ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=18 November 2010 |title=Gujarat Brand |work=Business Standard |agency=Press Trust of India |url=http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012155436/http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |archive-date=12 October 2012}}</ref> گجرات ڏهن سالن جي عرصي دوران 10.97 سيڪڙو جي سڀ کان وڌيڪ زرعي واڌ جي شرح رڪارڊ ڪئي. ''S&P CNX 500'' ۾ شامل ڪاروباري گروهن مان 20 سيڪڙو کان وڌيڪ جا ڪارپوريٽ دفتر گجرات ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=List of S&P CNX 500 conglomerates |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |website=NSE India |access-date=4 May 2022 |archive-date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504103917/https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |url-status=live}}</ref> آر بي آءِ جي رپورٽ موجب{{which|date=June 2022}}، 2006–07ع ۾ ڀارت جي مجموعي بئنڪ ناڻي مان 26 سيڪڙو گجرات ۾ هو.{{citation needed|date=June 2022}} چندي ڳڙهه ليبر بيورو جي 2012ع واري سروي رپورٽ موجب گجرات ۾ بيروزگاري جي شرح 1 سيڪڙو هئي، جيڪا 3.8 سيڪڙو قومي سراسري جي مقابلي ۾ ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2012 |title=Survey says Gujarat has lowest unemployment; Narendra Modi is 'delighted' |url=http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |url-status=live |access-date=11 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713222924/http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |archive-date=13 July 2012}}</ref> [[ليگيٽم انسٽيٽيوٽ]] جي 2012ع واري گلوبل پراسپيرٽي انڊيڪس سماجي سرمائي جي معاملن ۾ گجرات کي ڀارت جي ٻن سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪندڙ رياستن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=The 2012 Legatum Prosperity Index |url=https://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624103332/http://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |archive-date=24 June 2017 |access-date=29 April 2019 |publisher=Legatum Institute |page=20 |format=PDF}}</ref> دنيا جي 142 ملڪن تي ٻڌل فهرست ۾ رياست جرمنيءَ سان گڏ 15هين نمبر تي هئي، جيڪا ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن کان مٿي هئي.<ref>{{Cite web |title=DNA India: Latest News Headlines, Breaking News & Live Updates on Politics, Business, Sports, Bollywood at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-url=https://archive.today/20141220155532/http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-date=20 December 2014 |access-date=13 February 2013}}</ref> === بنيادي ڍانچو === [[File:Tallest Building in Gujarat Gift One.jpg|thumb|گجرات جي سڀ کان اوچي عمارت: [[گجرات انٽرنيشنل فنانس ٽيڪ-سٽي|گفٽ ون]]]] گجرات جي سڀ کان اوچي ٽاور، گفٽ ون، جو افتتاح 10 جنوري 2013ع تي ڪيو ويو. گفٽ ٽو نالي هڪ ٻيو ٽاور بہ مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ وڌيڪ ٽاور تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=22 January 2009 |title=India's tallest proposed building Diamond Tower showcased (video) |url=http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113234/http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |publisher=Deshgujarat.com}}</ref> گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم، [[نريندر مودي اسٽيڊيم]]، گجرات ۾ واقع آهي. ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل اسپورٽس انڪليو]] [[احمد آباد]] ۾ تعمير هيٺ آهي ۽ اهو [[2030ع دولت مشترڪه رانديون|2030ع جي دولت مشترڪه راندين]] جي ميزباني ۾ مدد ڪندو. === صنعتي ترقي === گجرات جي اهم شهرن ۾ احمد آباد، [[سورت]]، [[وڊودرا]]، [[راجڪوٽ]]، [[ڄام نگر]] ۽ [[ڀاو نگر]] شامل آهن. 2010ع ۾ ''[[فوربز]]'' جي دنيا جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شهرن جي فهرست ۾ احمد آباد کي چين جي [[چينگدو]] ۽ [[چونگ چنگ]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Kotkin |first=Joel |title=In pictures- The Next Decade's fastest growing cities |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=10 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref><ref name="07 October 2010">{{Cite news |title=In Pictures: The Next Decade's Fastest-Growing Cities |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref> رياست [[ڪيلسائيٽ]]، [[جپسم]]، [[مينگنيز]]، [[لگنائيٽ]]، [[باڪسائيٽ]]، [[چن جو پٿر]]، [[عقيق]]، [[فيلڊسپار]] ۽ [[ڪوارٽز]] واريءَ جي ذخيرن سان مالامال آهي ۽ انهن معدنيات جي مخصوص علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان کاڻ کوٽائي ڪئي وڃي ٿي. ڄام نگر [[پتل]] جي پرزن جي پيداوار جو اهم مرڪز آهي. گجرات ڀارت جي گهربل سوڊا ايش جو لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي لوڻ جي قومي ضرورت جو لڳ ڀڳ 78 سيڪڙو فراهم ڪري ٿو. اها ڀارت جي خوشحال ترين رياستن مان هڪ آهي ۽ ان جي في ماڻهو جي ڊي پي ڀارت جي سراسري کان نمايان طور وڌيڪ آهي. [[مهيسانا]]، [[ڪالول (پنچ محل)|ڪالول]]، کمڀات ۽ [[انڪليشور]] اڄ تيل ۽ قدرتي گئس جي پيداوار لاءِ مشهور آهن. ڌووارن ۾ ڪوئلي، تيل ۽ گئس تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر آهي. ان کان سواءِ ڀاو نگر کان {{cvt|50|km|mi}} ڏکڻ اوڀر ۾ کمڀات جي نار تي الانگ شپ ريسائيڪلنگ يارڊ واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو يارڊ آهي. [[ايم جي موٽر انڊيا]] وڊودرا ڀرسان هالول ۾ پنهنجون گاڏيون تيار ڪري ٿي. دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار [[ٽاٽا نانو]] احمد آباد ڀرسان [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. [[کمڀات جي نار]] ڀرسان واقع سورت عالمي هيرن جي واپار جو مرڪز آهي. 2003ع ۾ دنيا جي 92 سيڪڙو هيرن جي ڪٽائي ۽ پالش سورت ۾ ڪئي ويندي هئي.<ref name="time.com">{{Cite magazine |last=Adiga |first=Aravind |date=12 April 2004 |title=Uncommon Brilliance |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729170654/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |archive-date=29 July 2010 |access-date=4 May 2010}}</ref> گجرات ۾ هيرن جي صنعت پنج لک ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |last=Lum |first=Kathryn |date=16 October 2014 |title=The rise and rise of Belgium's Indian diamond dynasties |publisher=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |url=http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |url-status=live |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518054721/http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |archive-date=18 May 2018}}</ref> 11 کان 13 جنوري 2015ع تائين گانڌي نگر جي مهاتما مندر ۾ منعقد ٿيل "وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽر سمٽ" ۾ رياستي حڪومت خصوصي اقتصادي علائقن لاءِ مجموعي طور {{Indian Rupee}} 2.5&nbsp;ملين ڪروڙ ([[ڊگهو ۽ مختصر پيمانو|مختصر پيمانو]]) ماليت جا 21,000 مفاهمتي يادداشت ناما (MoUs) صحيح ڪيا.<ref>{{Cite web |title='Vibrant Gujarat' signs 21000 MoUs worth Rs 25 lakh cr |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115190330/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-date=15 January 2015 |access-date=20 December 2014 |website=The Economic Times Line}}</ref> تنهن هوندي بہ سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو ملڪي صنعت مان آيو هو.<ref>{{Cite news |title=Vibrant Gujarat sees one foreign investor, the Business Standard |url=http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |access-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108232701/http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |archive-date=8 January 2009}}</ref> جنوري 2009ع ۾ احمد آباد جي سائنس سٽي ۾ ٿيل چوٿين وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ 600 پرڏيهي وفدن شرڪت ڪئي. مجموعي طور {{Indian Rupee}} 12,500&nbsp;ارب ماليت جا 8,668 مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا، جن مان رياست ۾ 25 لک نون روزگار جي موقعن پيدا ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="in.rediff.com">{{Cite web |date=10 March 2008 |title=Gujarat aims at 15% industrial growth: Rediff.com Business |url=http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622031757/http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-date=22 June 2011 |access-date=16 July 2010 |website=Rediff.com}}</ref> 2011ع جي وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ {{Indian Rupee}} 21&nbsp;ٽرلين ({{USD}} 463&nbsp;ارب) ماليت جا مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا. گجرات بجليءَ جي ضرورت کان وڌيڪ پيداوار ڪندڙ رياست آهي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2014 |title=How Gujarat became a power surplus State |work=Business Line |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |access-date=16 February 2016 |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430130135/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |url-status=live }}</ref> [[ڪاڪراپار ائٽمي بجلي گهر]] اين پي سي آءِ ايل پاران هلندڙ هڪ ائٽمي بجلي گهر آهي، جيڪو سورت شهر جي ويجهو واقع آهي. سرڪاري ذريعن موجب، اپريل 2010ع کان پوءِ نون مهينن دوران 40,793&nbsp;ملين يونٽن جي طلب جي مقابلي ۾ گجرات 43,848&nbsp;ملين يونٽ بجلي پيدا ڪئي. گجرات پنهنجي واڌو بجلي 12 رياستن: راجسٿان، تامل ناڊو، اتر پرديش، مهاراشٽر، آنڌرا پرديش، دهلي، هرياڻا، ڪرناٽڪ، ڇتيس ڳڙهه، اتراکنڊ، مڌيا پرديش ۽ اولهه بنگال کي وڪرو ڪئي.<ref>{{Cite news |date=8 March 2011 |title=Gujarat sold surplus power to 12 states |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-sold-surplus-power-to-12-states/articleshow/7650494.cms |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://archive.today/20120708120149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/ahmedabad/28667798_1_surplus-power-industrial-units-uninterrupted-power-supply |archive-date=8 July 2012}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Nano.jpg|هتي [[ٽاٽا نانو]] ڏيکاريل آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار هئي.<ref name="forbes.com">{{Cite news |last=Robyn Meredith |date=16 April 2007 |title=The Next People's Car |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |url-status=live |access-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118032004/http://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |archive-date=18 January 2012}}</ref> [[ٽاٽا نانو]] گجرات جي [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. File:GauravPath1.jpg|[[سورت]] دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي. File:Alang Ship Breaking - panoramio.jpg|[[الانگ]] جو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ </gallery> === توانائي === {{see also|گجرات ۾ شمسي توانائي}} [[File:Astonfield 11.5MW Solar Plant Gujarat.jpg|thumb|گجرات ۾ ايسٽن فيلڊ جو 11.5 ميگاواٽ جو شمسي بجلي گهر]] مئي 2024ع تائين رياست ۾ بجليءَ جي وڌ ۾ وڌ طلب 25,088 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | title=State's peak power demand grew by 66% in 9 years | newspaper=The Times of India | date=June 2024 | archive-date=17 June 2024 | access-date=17 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240617075402/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | url-status=live }}</ref> مارچ 2024ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 52,945.13 ميگاواٽ هئي. ان مان 23,643.41 ميگاواٽ حرارتي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي، جڏهن تہ 27,461.72 ميگاواٽ (51.87 سيڪڙو) [[پاڻيءَ مان بجلي]] جي 1,990 ميگاواٽ سميت قابل تجديد توانائي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي. باقي 1,840 ميگاواٽ ائٽمي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي.<ref>{{cite web|title=Western region installed capacity|url=https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|website=National Power Portal|access-date=9 May 2024|archive-date=18 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618011705/https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|url-status=live}}</ref> جون 2024ع تائين قابل تجديد توانائي جي نصب ٿيل گنجائش ۾ 11,823 ميگاواٽ هوائي توانائي ۽ 14,182 ميگاواٽ شمسي توانائي شامل هئي، جن جو مجموعو 26,005 ميگاواٽ هو.<ref>{{Cite web |last=Ramesh |first=M. |date=16 June 2024 |title=Gujarat plans ₹96,000 crore transmission infrastructure push |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |access-date=17 June 2024 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617022822/https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |url-status=live }}</ref> اپريل 2024ع تائين رياست ۾ ڇتين تي لڳل شمسي بجلي نظامن جي مجموعي نصب ٿيل گنجائش 3,455.90 ميگاواٽ هئي.<ref>{{Cite web |title=Top 5 States In Rooftop Solar In India – Saur Energy International |url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |access-date=17 June 2024 |website=www.saurenergy.com |date=24 April 2024 |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617080202/https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |url-status=live }}</ref> === زراعت === [[File:SherdiImage6.JPG|thumb|right|روايتي زراعت]] گجرات جي ڪُل جاگرافيائي ايراضي 19,602,400 هيڪٽر آهي، جنهن مان 10,630,700 هيڪٽر ايراضي فصلن هيٺ آهي.{{Verify source|date=July 2013}}<ref>{{Cite web |title=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat: Information, Statistics |url=http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208034720/http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |archive-date=8 February 2013 |access-date=24 February 2013 |publisher=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat}}</ref> گجرات جي زرعي واڌ جا ٽي مکيه ذريعا ڪپهه جي پيداوار، مال پالڻ، ميون ۽ ڀاڄين جهڙين وڌيڪ قدر وارين خوراڪي شين جي تيز واڌ، ۽ ڪڻڪ جي پيداوار آهن؛ [[بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي ادارو|بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي اداري]] موجب، ڪڻڪ جي پيداوار 2000ع کان 2008ع تائين سالياني سراسري 28 سيڪڙو جي شرح سان وڌي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat State Portal |url=http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk/rntr0H+OnwOK0bubU/5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA== |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102042740/http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk%2Frntr0H+OnwOK0bubU%2F5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA%3D%3D |archive-date=2 January 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> ٻين اهم پيداوارن ۾ ٻاجهري، مونڱ ڦلي، ڪپهه، چانور، مڪئي، ڪڻڪ، سرنهن، تر، تور دال، مڱ، ڪمند، انب، ڪيلا، چيڪو، ليمون، امرود، ٽماٽا، پٽاٽا، بصر، جيرو، ٿوم، اسپغول ۽ سونف شامل آهن. هاڻوڪي دور ۾ گجرات جي زرعي شعبي ۾ سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهي آهي، جڏهن تہ باقي ڀارت ۾ اها شرح لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهي. ڀارت جي اڳوڻي صدر [[اي پي جي عبدالڪلام]] هن ڪاميابيءَ جي واکاڻ ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |year=2012 |title=Gujarat's agriculture turnaround an eye opener for the entire nation: Dr. Kalam |work=IBTL for CNBC |url=http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam/ |access-date=20 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033503/http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam |archive-date=14 February 2013}}</ref> گجرات جي زرعي ڪاميابيءَ جا اهم سبب فصلن ۽ فصل پوکڻ جي نمونن ۾ تنوع؛ موسمي تنوع (زراعت لاءِ اٺ موسمي علائقا)؛ رياست ۾ چئن زرعي يونيورسٽين جي موجودگي، جيڪي زرعي ڪارڪردگي ۽ پائيداري بابت تحقيق کي هٿي ڏين ٿيون؛<ref>{{Cite book |last=Pattanayak |first=Debi |url=https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |title=Multilingualism in India |publisher=Multilingual Matters Ltd. |year=1990 |isbn=978-1-85359-072-6 |location=USA |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414155116/https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |url-status=live}}</ref> ڪوآپريٽو ادارا؛ ٽشو ڪلچر، گرين هائوس ۽ شيڊ نيٽ هائوس جهڙين جديد زرعي ٽيڪنالاجين جو استعمال؛ زرعي برآمدي علائقا؛ ۽ مضبوط مارڪيٽنگ جو بنيادي ڍانچو آهن، جنهن ۾ ٿڌا گودام، پروسيسنگ يونٽ، لاجسٽڪ مرڪز ۽ صلاحڪاري جون سهولتون شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Modi |first=Narendra |title=Agricultural Exhibition and Conference |url=http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629005930/http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-date=29 June 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Agritech Asia}}</ref> گجرات ڀارت ۾ تمباڪو، ڪپهه ۽ مونڱ ڦليءَ جو مکيه پيدا ڪندڙ آهي. ٻين اهم خوراڪي فصلن ۾ چانور، ڪڻڪ، ''جوار، ٻاجهري''، مڪئي، ''تور'' ۽ ''چڻا'' شامل آهن. رياست جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي؛ فصلن هيٺ ڪُل ايراضي رياست جي مجموعي زميني ايراضيءَ جي اڌ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=About Gujarat State Agriculture Marketing Board |url=http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204125421/http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-date=4 February 2011 |access-date=16 July 2010 |publisher=Agri.gujarat.gov.in}}</ref> مال پالڻ ۽ کير جي پيداوار گجرات جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. کير جي پيداوار تي بنيادي ڌيان ڏيندڙ ڊيري فارمنگ ڪوآپريٽو بنيادن تي ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا ڏهه لک کان وڌيڪ ميمبر آهن. گجرات ڀارت ۾ کير جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي. [[امول]] کير ڪوآپريٽو فيڊريشن سڄي ڀارت ۾ مشهور آهي ۽ اها ايشيا جي سڀ کان وڏي ڊيري آهي.<ref>{{Cite news |date=14 September 2006 |title=Amul to become world's largest liquid milk brand-Food-Cons. Products-News By Industry-News |work=The Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |url-status=live |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518071424/http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |archive-date=18 May 2014}}</ref> پاليل چوپائي مال ۾ مينهون ۽ ٻيا ڍور، رڍون ۽ ٻڪريون شامل آهن. 1997ع جي چوپائي مال جي آدمشماريءَ موجب گجرات رياست ۾ 20.97&nbsp;ملين چوپائي مال موجود هو. چوپائي مال جي اهم پيداوار بابت سروي جي تخمينن موجب، 2002–03ع دوران گجرات 6.09&nbsp;ملين ٽن کير، 385&nbsp;ملين آنا ۽ 2.71&nbsp;ملين ڪلوگرام اُن پيدا ڪئي. گجرات ڪپڙي، تيل ۽ صابڻ جي صنعتن لاءِ بہ خام مال فراهم ڪري ٿو. گجرات ۾ ڪوآپريٽو نظام اختيار ڪرڻ کي زرعي شعبي، خاص طور کنڊ ۽ کير جي [[ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ادارن]] جي ڪاميابيءَ جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. ڪوآپريٽو زراعت 1951ع کان ڀارت جي زرعي ترقيءَ واري حڪمت عمليءَ جو حصو رهي آهي. جيتوڻيڪ سڄي ملڪ ۾ انهن جي ڪاميابيءَ جا نتيجا مختلف رهيا، پر مهاراشٽر ۽ گجرات تي انهن جو مثبت اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان رهيو. صرف 1995ع ۾ انهن ٻنهي رياستن ۾ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي علائقي کان وڌيڪ رجسٽرڊ ڪوآپريٽو ادارا هئا. انهن مان زرعي ڪوآپريٽو ادارن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي ادارن هارين لاءِ سبسڊين ۽ قرضن تي ڌيان ڏنو آهي ۽ گڏيل پوک جي بدران زرعي پيداوار جي گڏيل پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ کي آسان بڻائڻ تي زور ڏنو آهي. تنهن هوندي بہ، جيتوڻيڪ انهن پيداوار وڌائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر علائقي ۾ برابريءَ تي سندن اثر بابت سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ زرعي ڪوآپريٽو ادارن جي رڪنيت عام طور زميندارن جي حق ۾ رهي آهي، جڏهن تہ بي زمين زرعي مزدورن جي داخلا محدود رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ebrahim |first=Alnoor |year=2000 |title=Agricultural cooperatives in Gujarat, India: Agents of equity or differentiation? |journal=Development in Practice |volume=10 |issue=2 |pages=178–188 |doi=10.1080/09614520050010214 |s2cid=154497407}}</ref> گجرات ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جو هڪ نمايان مثال کير جا ڪوآپريٽو ادارا آهن، جن مان خاص طور [[امول]] (آنند ملڪ يونين لميٽيڊ) مشهور آهي. [[File:Amul Plant at Anand.jpg|thumb|right|[[آنند، گجرات|آنند]] ۾ امول جو ڪارخانو]] امول 1946ع ۾ گجرات جي آنند شهر ۾ کير جي ڪوآپريٽو اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Bellur |first1=Venkatakrishna |last2=Saraswathi P. Singh |last3=Radharao Chaganti |last4=Rajeswararao Chaganti |year=1990 |title=The white revolution—How Amul brought milk to India |journal=Long Range Planning |volume=23 |issue=6 |pages=71–79 |doi=10.1016/0024-6301(90)90104-C}}</ref> گجرات ڪوآپريٽو ملڪ مارڪيٽنگ فيڊريشن لميٽيڊ (GCMMF) گڏيل طور گجرات جي لڳ ڀڳ 2.6&nbsp;ملين کير پيدا ڪندڙن جي ملڪيت آهي. امول کي ترقي پذير معيشت ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جي بهترين مثالن مان هڪ سمجهيو ويو آهي، ۽ امول جي ترقيءَ واري نموني کي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ، خاص طور ترقي پذير معيشتن جي زرعي شعبي لاءِ هڪ ماڊل طور اختيار ڪيو ويو آهي. ڪمپني ڀارت جي سفيد انقلاب (جنهن کي [[آپريشن فلڊ]] پڻ چيو وڃي ٿو) کي هٿي ڏني، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيري ترقياتي پروگرام هو، ۽ کير جي کوٽ واري ملڪ ڀارت کي 2010ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو کير پيدا ڪندڙ ملڪ بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=20 December 2011 |title=India largest milk producing nation in 2010–11: NDDB |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426131554/http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |archive-date=26 April 2013}}</ref> "امول ماڊل" جو مقصد وچولن جي استحصال کي روڪڻ ۽ هارين جي آزاديءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، ڇاڪاڻ تہ کير ۽ کير جي شين جي خريداري، پروسيسنگ ۽ پيڪنگ تي هارين جو ڪنٽرول هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Amul Model |url=http://www.amul.com/m/about-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306085945/http://www.amul.com/m/about-us |archive-date=6 March 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=Amul}}</ref> {{as of|2012|lc=y}} ڪمپني جي ماليت 2.5&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=News Release: Taste of India Continues to Commemorate its Producers |url=http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224507/http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-date=2 February 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=GCMMF}}</ref> گجرات جي 70 سيڪڙو ايراضيءَ کي موسمي لحاظ کان نيم خشڪ کان خشڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، تنهنڪري مختلف معاشي سرگرمين لاءِ پاڻيءَ جي طلب موجود وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Suran |first=B |date=10 June 2012 |title=Is Agriculture in Gujarat on a Different Growth Trajectory? |journal=Social Science Research Network |publisher=National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) |ssrn=2080876}}</ref> مجموعي آبپاشي ٿيل ايراضيءَ مان 16–17 سيڪڙو سرڪاري واهن ذريعي ۽ 83–84 سيڪڙو نجي ٽيوب ويلن ۽ ٻين کوهن ذريعي زير زمين پاڻي ڪڍي سيراب ڪيو وڃي ٿو؛ زير زمين پاڻي زرعي علائقن ۾ آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو مکيه ذريعو آهي. نتيجي طور، گجرات کي [[زير زمين پاڻي جي حد کان وڌيڪ ڪڍڻ|زير زمين پاڻيءَ جي گهٽتائي]] جا مسئلا درپيش رهيا آهن، خاص طور 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جڏهن پاڻيءَ جي طلب وڌي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بجليءَ تائين رسائي وڌڻ سان 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ آبدوز برقي پمپ وڌيڪ مقبول ٿيا. تنهن هوندي بہ، گجرات اليڪٽرِسٽي بورڊ پمپن جي هارس پاور سان ڳنڍيل مقرر ٽيرف لاڳو ڪيو، جنهن سان ٽيوب ويل آبپاشي ٻيهر وڌي ۽ برقي پمپن جو استعمال گهٽيو. 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڪيترن ئي ضلعن ۾ زير زمين پاڻي ڪڍڻ جي شرح ان جي ٻيهر ڀرجڻ واري شرح کان وڌي وئي، جڏهن تہ سڀني ضلعن مان رڳو 37.5 سيڪڙو ۾ ٻيهر ڀرجڻ جي شرح "محفوظ" هئي. زير زمين پاڻيءَ جي حفاظت ۽ موجود پاڻيءَ جي ذخيرن جي غيرضروري ضايع ٿيڻ کي روڪڻ هاڻي رياست کي درپيش اهم مسئلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Gulati |first=Ashok |url=http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20&%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |title=Agriculture performance in Gujarat since 2000 |publisher=International Water Management Institute & International Food Policy Research Institute |year=2009 |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221231/http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20%26%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> نرمدا ماٿريءَ ۾ واهن جي ڄار تي ٻڌل تڪراري ڊيم منصوبي، سردار سروور منصوبي، علائقي ۾ آبپاشيءَ ۾ نمايان واڌ آندي آهي. تنهن هوندي بہ، منصوبي سبب بي گهر ٿيل آبادين تي ان جي اثرن بابت اڃا اختلاف موجود آهن. 2012ع ۾ گجرات واهن مان بخارات سبب ٿيندڙ پاڻيءَ جي نقصان کي گهٽائڻ ۽ علائقي ۾ پائيداري وڌائڻ لاءِ واهن مٿان شمسي پينل لڳائڻ جو تجربو شروع ڪيو. گجرات جي چندراسان ۾ قائم هڪ ميگاواٽ (MW) شمسي بجلي منصوبي ۾ آبپاشي واهه جي 750 ميٽر ڊگهي حصي مٿان شمسي پينل لڳايا ويا آهن. ٻين ڪيترن شمسي بجلي منصوبن جي ابتڙ، هي منصوبو وڏي زميني ايراضي استعمال نٿو ڪري، ڇاڪاڻ تہ پينل اضافي زمين بدران واهن جي مٿان لڳايا ويا آهن. ان سان شروعاتي خرچ گهٽ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ پينل لڳائڻ لاءِ زمين خريد ڪرڻ، صاف ڪرڻ يا ان ۾ تبديليون آڻڻ جي ضرورت نٿي پوي. چندراسان منصوبي مان هر سال 9&nbsp;ملين ليٽر پاڻي بچائڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=D.C. |date=June 2012 |title=India Launches Solar Power Project |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=10 |issue=5 |page=230 |doi=10.1890/i1540-9295-10-5-228 |doi-access=free}}</ref> گجرات حڪومت [[مٽيءَ جي انتظام]] کي بهتر بڻائڻ ۽ هارين کي نئين ٽيڪنالاجيءَ سان متعارف ڪرائڻ لاءِ هڪ منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت هر هاريءَ کي "سوئل هيلٿ ڪارڊ" ڏنو ويو. هي ڪارڊ راشن ڪارڊ وانگر ڪم ڪري ٿو ۽ پوک هيٺ زمين جي حالت سان گڏ هاريءَ جو نالو، اڪائونٽ نمبر، سروي نمبر، [[مٽيءَ جي زرخيزي]] جي حالت ۽ ڀاڻ جي عام مقدار بابت مستقل سڃاڻپ ۽ ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. هر ڳوٺ مان زمين جا نمونا ورتا وڃن ٿا ۽ انهن جو تجزيو [[گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزرز|گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزر ڪارپوريشن]]، اسٽيٽ فرٽيلائيزر ڪارپوريشن ۽ [[انڊين فارمرز فرٽيلائيزر ڪوآپريٽو لميٽيڊ|انڊين فارمرز فرٽيلائيزرز ڪوآپريٽو]] پاران ڪيو وڃي ٿو. 2008ع تائين ڳوٺن مان 1,200,000 [[مٽيءَ جي چڪاس]] جا انگ اکر گڏ ڪري ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا هئا. هن منصوبي لاءِ مقامي زرعي يونيورسٽين مدد ۽ صلاح ڏني، ۽ فصلن توڙي مٽيءَ بابت مخصوص انگ اکر پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا. ان سان مٽيءَ جي چڪاس وارن انگن اکرن جي تشريح ڪري سگهجي ٿي ۽ ڀاڻ جي ضرورتن بابت سفارشون يا تبديليون طئي ڪري، انهن کي پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Attri |first=S.D. |url=https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |title=Challenges and Opportunities in Agrometeorology |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-3-642-19360-6 |location=Heidelberg |page=265 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105621/https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{Main|گجرات جي ثقافت}} === ادب === {{Main|گجراتي ادب}} [[File:Hemachandra JCNJ.jpg|thumb|200px|[[نيو جرسي]] جي هڪ جين مندر ۾ هيم چندر آچاريا جو بت؛ کيس گجراتي ٻوليءَ جو ابو سڏيو وڃي ٿو.]] [[پاتن، گجرات|پاتن]] شهر قديم جين مخطوطن جي وڏي ذخيري ۽ جين علم جي شاهي مرڪز طور مشهور هو،<ref>{{cite journal |last1=Kudalk |first1=J. S. |title=The Jain Manuscript-Bhandars at Patan a Final Word on Their Search |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |date=1920 |volume=3 |pages=35–52 |jstor=44526773}}</ref> جنهن ڪيترن ئي عالمن کي متاثر ڪيو. [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] [[هنديات|هنديات دان]] ۽ [[سنسڪرت]] ماهر پيٽر پيٽرسن هن ذخيري کي هن ريت بيان ڪيو: {{blockquote|مون کي ڀارت ۾ اهڙو ڪو ٻيو شهر معلوم ناهي، ۽ دنيا ۾ بہ رڳو ڪي ٿورا شهر آهن، جيڪي ايتري وڏي تعداد ۾ اهڙا قديم ۽ قابل احترام دستاويز رکڻ جو فخر ڪري سگهن. اهي يورپ جي ڪنهن بہ يونيورسٽي لائبريريءَ لاءِ فخر ۽ نهايت حفاظت سان رکڻ جهڙو خزانو هجن ها.<ref>{{cite web |title=Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference — General President's Address by A. N. Upadhye (1969) |url=https://archive.org/details/xtgk_proceedings-and-transactions-of-the-all-india-oriental-confeence-ed-by-a.-s.-alt/page/19/mode/2up |publisher=Gurukul Kangri University |date=1969 |page=19 |access-date=25 September 2025}}</ref>}} [[گجراتي ادب]] جي تاريخ کي لڳ ڀڳ 1000ع تائين پوئتي ڳولي سگهجي ٿو. گجراتي ادب جي مشهور شاعرن ۽ اديبن ۾ [[هيم چندراچاريا]]، [[نرسنھ مهتا]]، [[ميرابائي]]، [[اکو]]، [[پريمانند ڀٽ]]، [[شامل ڀٽ]]، [[ديارام]]، [[دلپترم]]، [[نرماد]]، [[گوورڌن رام ترپاٺي]]، [[مهاتما گانڌي]]، [[ڪي. ايم. منشي]]، [[اوماشنڪر جوشي]]، [[سريش جوشي]]، [[سوامي نارائڻ]]، [[پننالال پٽيل]] ۽ [[راجندر شاھ (اديب)|راجندر شاھ]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Gujarati Writers in India, Gujarati Novelists of India, Gujarati Poets |url=http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502000438/http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-date=2 May 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Culturopedia.com}}</ref> [[ڪوي ڪانت]]، [[زاويرچند ميگهاڻي]] ۽ [[ڪلاپي]] مشهور گجراتي شاعر آهن.{{citation needed|date=September 2025}} [[گجرات وديا سڀا]]، [[گجرات ساهتيه سڀا]] ۽ [[گجراتي ساهتيه پريشد]] احمدآباد ۾ قائم ادبي ادارا آهن، جيڪي گجراتي ادب جي واڌ ويجهه لاءِ ڪم ڪن ٿا. [[سرسوتي چندر (ناول)|سرسوتي چندر]] [[گوورڌن رام ترپاٺي]] جو هڪ اهم ناول آهي. آنند شنڪر ڌرو، اشوِني ڀٽ، [[بلونتراءِ ٺاڪر]]، ڀاوين ڪڇي، [[ڀڳوتي ڪمار شرما]]، [[چندرڪانت بخشي]]، [[گنونت شاھ]]، هريندر ديو، هرڪشن مهتا، جئي واساواڊا، جوتيندر ديو، ڪانتي ڀٽ، ڪوي نانالال، خبردار، [[تربھوونداس لوهر|سندرم]]، مڪرند ديو، رميش پاريک، سريش دلال، تارڪ مهتا، ونود ڀٽ، ڌرو ڀٽ ۽ ورشا ادالجا جهڙن اديبن گجراتي فڪر تي اثر وڌو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} [[File:Shrimad Rajchandra and Ambalal.jpg|200px|thumb|شريمَد راجچندر کي ڏيکاريندڙ منظر، جيڪو 1.5 ڪلاڪن جي هڪڙي ويهڪ ۾ [[آتما سڌي]] لکندي ڏيکاريل آهي؛ هي [[جين فلسفي]] تي ٻڌل ڊگهن گجراتي نظمن مان هڪ آهي.]] گجراتي ادب ۾ [[ڀڳوان سوامي نارائڻ|سوامي نارائڻ]] جي پرم هنسن، جهڙوڪ [[برهمانند سوامي]] ۽ پريمانند، پڻ اهم حصو وڌو؛ سندن نثري ڪم ۾ [[وچنامرت]] ۽ شاعريءَ ۾ [[ڀڄن]] شامل آهن.<ref name="Williams">{{Cite book |last=Williams |first=Raymond |url=https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |title=Introduction to Swaminarayan Hinduism |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-65422-7 |pages=187–190 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154258/https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |url-status=live}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ جين فيلسوف ۽ شاعر [[شريمَد راجچندر]]، جيڪو مهاتما گانڌيءَ جو روحاني رهنما پڻ هو، جا لکيل ''شريمَد راجچندر وچنامرت'' ۽ ''شري [[آتما سڌي]] شاستر'' نهايت مشهور آهن.<ref>{{Cite book |last=Shrimad Rajchandra |url=https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |title=Shrimad Rajchandra Vachanamrut |access-date=14 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019221956/https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |archive-date=19 October 2017 |url-status=live |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atma Siddhi |url=http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214202803/http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-date=14 February 2018 |access-date=14 February 2018 |website=Shree Raj Saubhag}}</ref> گجراتي ناٽڪ تي [[ڀاوائي]] جو گهرو اثر آهي. ڀاوائي هڪ [[لوڪ موسيقي|لوڪ]] موسيقيءَ سان ڳنڍيل اسٽيج فن آهي. [[ڪيتن مهتا]] ۽ [[سنجئي ليلا ڀنسالي]] ڀاوائي جي فني صورت کي ''[[ڀوني ڀاوائي]]''، ''[[او ڊارلنگ! يہ هَي انڊيا]]'' ۽ ''[[هم دل دي چُڪي صنم]]'' جهڙين فلمن ۾ استعمال ڪيو. ديرو يا ''دايرو'' اهڙي گڏجاڻيءَ کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڳائڻ ۽ ڳالهه ٻولهه وسيلي انساني فطرت تي ويچار ڪيو ويندو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} ممبئي جي ناٽڪ جي مشهور شخصيت [[عليق پدمسي]]، جيڪو انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ سر [[رچرڊ اٽنبرو]] جي فلم ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' ۾ [[محمد علي جناح]] جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ مشهور آهي، ڪاٺياواڙ جي روايتي گجراتي-ڪڇي خاندان سان واسطو رکندو هو.<ref name="Padamsee1999">{{Cite book |last1=Padamsee |first1=Alyque |url=https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |title=A Double Life: My Exciting Years in Theatre and Advertising |last2=Prabhu |first2=Arun |date=11 January 2007 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-024071-9 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105640/https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |url-status=live}}</ref> === کاڌا === {{Main|گجراتي کاڌا}} [[File:Gujarati Dish.jpg|thumb|گجراتي ٿالي]] گجراتي کاڌا گهڻو ڪري ڀاڄين تي ٻڌل هوندا آهن. روايتي گجراتي ''[[ٿالي]]'' ۾ عام طور ''[[روٽي|روٽلي]]'' يا ''[[ڀاڪڙي|ڀاڪڙي]]''، ٿيپلا يا روٽلو، ''[[دال]]'' يا ''[[ڪڙهي]]''، ''[[کچڙي]]''، ڀات ۽ ''[[ڪيري|شاڪ]]'' شامل هوندا آهن. [[ڏکڻ ايشيائي اچار#ڀارت|اٿاڻو (ڀارتي اچار)]] ۽ ''[[ڇونڊو]]'' ذائقي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. گجرات جي چئن وڏن علائقن مان هر هڪ جي کاڌن جو پنهنجو الڳ انداز آهي. ڪيترائي گجراتي کاڌا هڪ ئي وقت مٺا، کارا ۽ مصالحيدار هوندا آهن. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ ڪڇ واري علائقي ۾ ''[[ڇاس|ڇاڇ]]'' کي روزاني کاڌي جو لازمي حصو سمجهيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=September 2025}} === سئنيما === {{Main|گجراتي سئنيما}} [[گجراتي فلم صنعت]] جي شروعات 1932ع کان ٿي، جڏهن پهرين گجراتي فلم ''[[نرسنھ مهتا (1932ع فلم)|نرسنھ مهتا]]'' جاري ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 March 2009 |title=Narsinh Mehta |url=http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512105953/http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-date=12 May 2012 |access-date=12 February 2012}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=4 May 2007 |title=NEWS: Limping at 75 |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=15692 |magazine=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 April 2007 |title='Dhollywood' at 75 finds few takers in urban Gujarat |work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]] |url=http://www.financialexpress.com/printer/news/104966/ |access-date=1 October 2016 |archive-date=2 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602081522/https://www.financialexpress.com/industry/news-and-the-ugly-truth/1080794/ |url-status=live}}</ref> 1960ع کان 1980ع واري عرصي ۾ ترقيءَ کان پوءِ صنعت زوال جو شڪار ٿي، پر جديد دور ۾ ٻيهر بحال ٿي آهي. پنهنجي شروعات کان وٺي صنعت هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺاهي چڪي آهي.<ref name="Thou2011">{{Cite web |date=29 July 2011 |title=Golly! Gujarati films cross 1k mark |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018215219/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |archive-date=18 October 2015 |access-date=15 July 2015 |website=The Times of India}}</ref> گجرات حڪومت 2005ع ۾ گجراتي فلمن لاءِ تفريحي ٽيڪس ۾ 100 سيڪڙو ڇوٽ ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name="Roy 2005">{{Cite news |last=Roy |first=Mithun |date=3 May 2005 |title=Crisis-hit Gujarati film industry gets 100% tax rebate |work=Business Standard India |url=http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |url-status=live |access-date=13 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714025118/http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |archive-date=14 July 2015}}</ref> ۽ 2016ع ۾ ترغيبي پاليسي متعارف ڪرائي.<ref name="polic2016">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=2 February 2016 |title=Gujarat govt announces new policy for incentives to Gujarati films |url=http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204040324/http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-date=4 February 2016 |access-date=4 February 2016 |website=DeshGujarat}}</ref> === موسيقي === {{Main|گجرات جي موسيقي}} گجراتي لوڪ موسيقي، جنهن کي ''سگم سنگيت'' چيو وڃي ٿو، [[باروٽ (ذات)|باروٽ]] برادريءَ جو روايتي ورثي وارو پيشو رهي آهي. جديد دور ۾ [[گڍوي]] ۽ [[چارن]] برادرين پڻ وڏو حصو وڌو آهي. گجراتي لوڪ موسيقيءَ ۾ عام طور هوائي ساز، جهڙوڪ [[توري (ساز)|توري]]، [[بنگل (ساز)|بنگل]] ۽ [[پاوا (ساز)|پاوا]]؛ [[تارن وارا ساز]]، جهڙوڪ [[راون هٺو (ساز)|راون هٺو]]، [[يڪتارو]] ۽ [[جنتر (ساز)|جنتر]]؛ ۽ ضرب وارا ساز، جهڙوڪ [[منجيرا (ساز)|منجيرا]] ۽ [[زانز (ساز)|زانز]] استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Dance & Music |url=http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213195733/http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |archive-date=13 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=NRI Division [[Government of Gujarat]]}}</ref> === تھوار === <gallery mode="packed" heights="134"> File:Navratri Garba.jpg|[[احمدآباد]] ۾ نوراتري دوران [[گربا (رقص)|گربا]] File:Navratri garba at Ambaji temple.jpg|[[امباجي ماتا مندر]] ۾ نوراتري گربا File:Dandiya Raas.jpg|سياح [[ڊانڊيا راس]] کيڏندي File:International Kite Festival,India.JPG|[[گجرات جو بين الاقوامي پتنگ ميلو – اترائن|بين الاقوامي پتنگ ميلو]]، احمدآباد </gallery> گجرات جي لوڪ روايتن ۾ [[ڀاوائي]] ۽ [[ڊانڊيا راس|راس]]-[[گربا (رقص)|گربا]] شامل آهن. ''ڀاوائي'' هڪ لوڪ ناٽڪ آهي، جيڪو جزوي طور تفريح ۽ جزوي طور مذهبي رسم آهي ۽ [[درگا|امبا]] سان منسوب آهي. [[راس-گربا]] گجراتي ماڻهن طرفان [[نوراتري]] جي موقعي تي ڪيو ويندڙ لوڪ رقص آهي. هن رقص ۾ عورتون ''[[گاگره چولي|چنيا چولي]]'' ۽ مرد [[ڪيڊيا]] پائين ٿا. [[گربا]] جا مختلف انداز ۽ قدم [[دوڌيو]]، سادو پنج، سادو ست، [[پوپٽيو]]، [[ترڪونيا]]، [[لھري]]، [[ترن تالي]]، بٽر فلائي، [[هوڊو]]، ٻه تاڙيون ۽ ٻيا ڪيترائي آهن. [[شيري گربا]] گربا جي سڀ کان پراڻين صورتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ عورتون ڳاڙهي پٽولا ساڙي پائي گڏجي ڳائينديون ۽ ناچ ڪنديون آهن. هي گربا جي نهايت نفيس صورت سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Navratri |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725085151/http://gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-date=25 July 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> ''[[مڪر سنڪرانتي]]'' هڪ تہوار آهي، جنهن دوران گجرات جا ماڻهو پتنگ اڏائين ٿا. گجرات ۾ ڊسمبر کان ''مڪر سنڪرانتي'' تائين پتنگ بازيءَ جو موسم شروع ٿي وڃي ٿو. ''[[اونڌيو]]'' مختلف ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ هڪ خاص کاڌو آهي، جيڪو ''مڪر سنڪرانتي'' جي موقعي تي گجراتي ماڻهن ۾ مشهور آهي. سورت خاص طور تي اهڙي مضبوط ڏور لاءِ مشهور آهي، جنهن تي شيشي جو پائوڊر لڳائي ان کي تيز ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Kite Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103200212/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-date=3 January 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> نوراتري ۽ مڪر سنڪرانتي (اترائن) کانسواءِ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[جنم اشٽمي]]، [[رکشا بندھن]]، [[وجيا دشمي|دسهره]]، [[رام نومي]]، [[مهاوير جينتي|مهاوير جنم ڪليانڪ]]، [[مسلمانن جا تہوار|عيد]]، [[چپ تعزيو|تعزيو]]، [[پريوشن]]، [[ڀاوناتھ ميلو]] ۽ ٻيا تہوار پڻ ملهايا وڃن ٿا. === ثقافت جو ڦهلاءُ === عربي سمنڊ جي ويجهڙائيءَ سبب گجرات ۾ قديم دور کان سامونڊي سفر، ڊگهي مفاصلي واري واپار ۽ پرڏيهي دنيا سان لاڳاپن تي ٻڌل واپاري مزاج پيدا ٿيو، ۽ گجراتي [[پرڏيهي آبادي]] ذريعي ثقافت جو ڦهلاءُ انهيءَ روايت جو فطري نتيجو هو. جديد دور کان اڳ جي زماني ۾ مختلف يورپي ذريعن لکيو آهي تہ گجراتي واپارين گجرات کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن، جهڙوڪ [[فارسي نار]]، وچ اوڀر، [[هورن آف آفريڪا]]، هانگ ڪانگ، [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ واپاري برادريون قائم ڪيون هيون.<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |title=The South Asian Diaspora: Transnational networks and changing identities |last2=Reeves |first2=Peter |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0-203-89235-0 |editor-last=Rajesh Rai, Peter Reeves |page=41 |quote=گجراتي واپاري پرڏيهي آبادي اڄ بہ هڪ طرف اولهه ايشيا ۽ آفريڪا جي ساحلي شهرن ۾ ۽ ٻئي طرف ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ملي ٿي. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414153225/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |url-status=live}}</ref> اهي برادريون [[مراٺا]] خاندان جي اندروني اڀار ۽ [[برطانوي راڄ]] جي نوآبادياتي قبضي کان گهڻو اڳ قائم ٿي چڪيون هيون.<ref>{{Cite web |date=11 December 2012 |title=Even British were envious of Gujaratis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/Even-British-were-envious-of-Gujaratis/articleshow/17575976.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928112046/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-11/vadodara/35748553_1_gujaratis-maritime-history-subcontinent |archive-date=28 September 2013 |access-date=25 September 2013 |website=[[The Times of India]] |quote=گهڻا ماڻهو اهو سمجهن ٿا تہ 19هين صديءَ ۾ جڏهن ڀارتي ننڍو کنڊ برطانوي قبضي هيٺ هو، تڏهن برطانيا هر شيءِ تي حاوي هو. پر گجراتي واپارين، خاص طور ڪڇ وارن، اوڀر آفريڪا جي سڄي سامونڊي ڪناري جي معيشت تي غلبو رکيو. تنهنڪري برطانيا حڪومت ڪري رهيو هو، جڏهن تہ گجراتي پئسا ڪمائي رهيا هئا، پيئرسن چيو. هن چيو تہ مالياتي فراهم ڪندڙن طور انهن وٽ ٽيڪس گڏ ڪرڻ لاءِ ايجنٽ هئا، قرض ڏيڻ لاءِ پئسا هئا، واپار تي سندن بالادستي هئي ۽ اهي [[نيروبي]]، [[ممباسا]] ۽ [[زئنزيبار]] سميت اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي غلامن جي واپار ۾ بہ شامل هئا، ۽ ڪجهه حد تائين ڏکڻ آفريڪا تائين بہ سندن اثر هو. حقيقت ۾، معيشت تي گجراتي واپارين جي بالادستي ايتري هئي جو هڪ وقت برطانوي بہ ان بابت شڪايت ڪندا هئا. تنهن هوندي بہ، اهي گهڻو فرق پيدا نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ تہ برطانوي گهڻو ڪري منتظم يا سپاهي هئا، پيئرسن چيو.}}</ref> پهرين صديءَ جي مغربي تاريخدانن، جهڙوڪ [[اسٽرابو]] ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]]، جا بيان بحيرۂ روم واري علائقي ۾ ٻڌمت جي ڦهلاءَ ۾ گجراتي ماڻهن جي ڪردار بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن موجب [[ڀروچ|باريگازا]] جو ''[[شرمن|شرمن]]'' ڀڪشو [[زرمانوچيگاس]] (Ζαρμανοχηγὰς) رومي شهنشاهه آگسٽس جي دور ۾ [[انطاڪيه]] ۾ [[نيڪولس آف دمشق]] سان مليو ۽ ان کان پوءِ [[ايٿنس]] ويو، جتي هن پنهنجي عقيدي جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي باهه ڏئي]] جان ڏني.<ref>{{Cite web |title=Strabo, Geography, NOTICE. |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004061428/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |archive-date=4 October 2008 |access-date=20 December 2014 |publisher=Perseus.tufts.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio – Book 54 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54*.html |access-date=20 December 2014 |publisher=Penelope.uchicago.edu |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925090709/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54%2A.html |url-status=live}}</ref> [[پلوٽارڪ]] جي دور ۾ بہ ان ''شرمن'' جي قبر موجود هئي،<ref>Plutarch. 'Life of Alexander' in The Lives of the Noble Grecians and Romans. (trans John Dryden and revised Arthur Hugh Clough) The Modern Library (Random House Inc). New York. p.850</ref> جنهن تي لکيل هو: "ΖΑΡΜΑΝΟΧΗΓΑΣ ΙΝΔΟΣ ΑΠΟ ΒΑΡΓΟΣΗΣ" ("ڀارت جي باريگازا مان شرمن استاد").<ref>Elledge CD. Life After Death in Early Judaism. Mohr Siebeck Tilbringen 2006 {{ISBN|3-16-148875-X}} pp. 122–125</ref> [[سنهالي ٻولي]] جي باني شخصيت جي روايت [[شهزادو وجيا]] سان جوڙي وڃي ٿي، جيڪو راجا سمهاٻاهو جو پٽ هو، جنهن سمهاپورا، موجوده ڀاونگر ڀرسان سيهور، تي حڪومت ڪئي.<ref>P. 25 ''Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1'' by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> روايت موجب شهزادو وجيا بدانتظامي سبب پنهنجي پيءُ هٿان جلاوطن ڪيو ويو ۽ ساٿين جي هڪ ٽولي سان نڪري پيو. بعد ۾ ٻين گجراتين پڻ اهڙي روايت تي عمل ڪيو. مثال طور، [[اجنتا غارون|اجنتا]] جي ڀتين تي هڪ تصوير ۾ هڪ گجراتي شهزادي کي [[سري لنڪا]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ReferenceB">P. 4 ''Shyamji Krishna Varma, the unknown patriot'' by Ganeshi Lal Verma, India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division</ref> ڪيترائي ڀارتي [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ڏانهن لڏي ويا، جن مان گهڻا گجراتي هئا. روايت موجب راجا اجي ساڪا، جيڪو ساڪا ڪئلينڊر جي پهرين سال ۾ جاوا پهتو، ڪجهه ماڻهن جي خيال ۾ گجرات جو حڪمران هو.<ref name="ReferenceA">P. 67 ''An era of peace'' By Krishna Chandra Sagar</ref> فلپائن ۽ انڊونيشيا جي جاوا ٻيٽ ۾ پهرين ڀارتي آبادين بابت چيو وڃي ٿو تہ اهي گجرات جي شهزادي ڌروووجيا سان گڏ 5,000 واپارين جي اچڻ سان قائم ٿيون.<ref name="ReferenceA"/> ڪجهه روايتن موجب ترترستا نالي هڪ برهمڻ پهريون شخص هو، جيڪو گجراتي مهاجرن کي پاڻ سان گڏ جاوا وٺي آيو، جنهن ڪري ڪجهه عالمن کيس اجي ساڪا سان هڪجهڙو سمجهيو آهي.<ref>P. 158 ''Foreign Influence on Ancient India'' By Krishna Chandra Sagar</ref> [[جاوا]] جي بوروبدور واري سنگ تراشيءَ ۾ هڪ گجراتي جهاز جي تصوير پڻ ڏيکاريل آهي.<ref name="ReferenceB"/> == سياحت == {{Main|گجرات ۾ سياحت}} [[File:Saputara, Gujarat, India - panoramio (5).jpg|thumb|[[ساپوتارا]] – گجرات جو هڪ جابلو تفريحي ماڳ]] گجرات جي قدرتي ماحول ۾ [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] ۽ [[ساپوتارا]] جون ٽڪريون شامل آهن، ۽ هي دنيا ۾ خالص ايشيائي شينهن جو واحد قدرتي مسڪن آهي.<ref>{{Cite news |date=7 January 2010 |title=Amitabh Bachchan offers to become brand ambassador of Gujarat |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Amitabh-Bachchan-offers-to-become-brand-ambassador-of-Gujarat/articleshow/5418507.cms |url-status=live |access-date=14 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419042844/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-07/india/28113940_1_brand-ambassador-harivansh-rai-bachchan-amitabh-bachchan |archive-date=19 April 2013}}</ref> سلطانن جي دور ۾ هندو دستڪاري [[اسلامي فن تعمير]] سان ملي، جنهن جي نتيجي ۾ [[هند-سراسيني فن تعمير|هند-سراسيني]] طرز وجود ۾ آئي. رياست جون ڪيتريون ئي عمارتون انهيءَ طرز تي تعمير ٿيل آهن. گجرات [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جي اهم شخصيتن [[مهاتما گانڌي]] ۽ [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل]] جي جنم ڀومي پڻ آهي. [[اميتاب بچن]] هن وقت گجرات سياحت جو برانڊ سفير آهي.<ref>{{Cite web |title=TAAI award for Gujarat Tourism |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/TAAI-award-for-Gujarat-Tourism/article20373068.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026035058/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/economy/article2735467.ece?homepage=true |archive-date=26 October 2012 |access-date=10 December 2019 |website=@businessline}}</ref> [[File:Statue of Unity in 2018.jpg|thumb|[[نرمدا]] نديءَ تي ڪيوڙيا ڪالونيءَ ۾ [[سردار سروور ڊيم]] جي سامهون [[اسٽيچو آف يونٽي]]]] === عجائب گهر ۽ يادگار === گجرات ۾ مختلف موضوعن تي ڪيترائي عجائب گهر آهن، جن جو انتظام رياست جو عجائب گهرن وارو کاتو ڪري ٿو. هن کاتي جو مرڪزي ادارو [[بڙودا ميوزيم ۽ پڪچر گيلري]] [[وڊودرا]] ۾ واقع آهي،<ref>{{Cite web |title=Contact us |url=http://sycd.gov.in/museum/mus_contact_us.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103165553/http://sycd.gov.in/museum/mus_contact_us.htm |archive-date=3 November 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> جتي [[مهاراجا فتح سنگهه ميوزيم]] پڻ واقع آهي. [[ڪيرتي مندر، پوربندر]]، [[سابر متي آشرم]] ۽ [[ڪابا گانڌي نو ڊيلو]] مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپيل عجائب گهر آهن؛ پهريون سندس جنم ڀومي آهي، جڏهن تہ پوين ٻن هنڌن تي هو پنهنجي زندگيءَ دوران رهيو هو. [[راجڪوٽ]] ۾ ڪابا گانڌي نو ڊيلو ۾ مهاتما گانڌيءَ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل ناياب تصويرن جي ذخيري جو هڪ حصو نمائش لاءِ رکيل آهي. سابر متي آشرم اهو هنڌ آهي، جتان گانڌيءَ [[ڊانڊي مارچ]] شروع ڪيو. 12 مارچ 1930ع تي هن وچن ڪيو تہ ڀارت جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين هو آشرم واپس نہ موٽندو.<ref>{{Cite web |last=Gandhi |first=Mohandas |title=Gandhi Ashram Official Website |url=http://www.gandhiashram.org.in/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=41 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205221519/http://www.gandhiashram.org.in/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=41 |archive-date=5 December 2011}}</ref> [[مهاراجا فتح سنگهه ميوزيم]] [[لڪشمي ولاس محل]] جي احاطي ۾ قائم آهي، جيڪو [[وڊودرا]] جي اڳوڻن [[مهاراجا]]ئن جي رهائشگاهه هو.<ref>{{cite journal |title=Vadodara Circle |url=https://www.nma.gov.in/WriteReadData/RTF1984/1682685450.pdf |journal=Archaeological Survey of India |access-date=12 May 2026 |archive-date=22 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222092620/http://nma.gov.in/WriteReadData/RTF1984/1682685450.pdf |url-status=live }}</ref> [[ڪيليڪو ميوزيم آف ٽيڪسٽائيلز]] جو انتظام سرابھائي فائونڊيشن وٽ آهي ۽ اهو احمدآباد جي مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |last=Pancholi |first=Preksha |date=25 April 2023 |title=Museums of the World: The Calico Museum of Textiles |url=https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a9943-museums-of-the-world-the-calico-museum-of-textiles/ |access-date=4 December 2024 |website=RTF {{!}} Rethinking The Future |language=en-US |archive-date=17 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217005032/https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a9943-museums-of-the-world-the-calico-museum-of-textiles/ |url-status=live }}</ref>{{citation needed|date=July 2019}} ڄام نگر جو لکوٽا ميوزيم هڪ محل کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪري قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو اڳ جاڙيجا راجپوتن جي رهائشگاهه هو. عجائب گهر جي ذخيري ۾ نائين کان ارڙهين صديءَ تائين جا نوادرات، ڀرپاسي جي وچئين دور جي ڳوٺن مان مليل ٺڪر جا ٿانوَ ۽ هڪ وهيل مڇيءَ جو ڍانچو شامل آهن. رياست جي ٻين مشهور عجائب گهرن ۾ [[ڀڄ]] جو [[ڪڇ ميوزيم]]، جيڪو 1877ع ۾ قائم ٿيو ۽ گجرات جو سڀ کان پراڻو عجائب گهر آهي؛ [[راجڪوٽ]] جو انساني تاريخ ۽ ثقافت بابت [[واٽسن ميوزيم]]،<ref>{{Cite web |title=Watson Museum |url=http://www.lonelyplanet.com/india/gujarat/rajkot/sights/other/watson-museum-library |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220115535/http://www.lonelyplanet.com/india/gujarat/rajkot/sights/other/watson-museum-library |archive-date=20 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Lonely Planet]]}}</ref> [[گجرات سائنس سٽي]] ۽ احمدآباد جو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل قومي يادگار]] شامل آهن. آڪٽوبر 2018ع ۾ آزاديءَ جي اڳواڻ سردار پٽيل جي ياد ۾ دنيا جي سڀ کان اوچي مجسمي جو افتتاح ڪيو ويو. 182 ميٽر اوچو [[اسٽيچو آف يونٽي]] گجرات جي جديد سياحتي ماڳن مان هڪ آهي، جتي روزانو 30,000 کان وڌيڪ سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Statue of Unity – Project Features, Progress & Major Facts |url=http://www.statueofunity.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091552/http://www.statueofunity.in/ |archive-date=27 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=statueofunity.in}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 December 2018 |title=Statue of Unity now getting 30k daily visitors: Guj officials |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-of-unity-now-getting-30k-daily-visitors-guj-officials/articleshow/66920618.cms |url-status=live |access-date=26 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327151106/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-of-unity-now-getting-30k-daily-visitors-guj-officials/articleshow/66920618.cms |archive-date=27 March 2019}}</ref> === مذهبي ماڳ === مذهبي ماڳ گجرات جي سياحت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. [[سومناتھ]] ٻارهن [[جيوترلنگ]]ن مان پهريون آهي ۽ ان جو ذڪر [[رگ ويد]] ۾ پڻ ملي ٿو.{{Citation needed|date=May 2025}} [[دوارڪاڌيش مندر]]، [[راڌا دامودر مندر، جوناڳڙهه]] ۽ [[ڊاڪور]] [[ڪرشن]] سان منسوب مندرن وارا مقدس زيارت گاهه آهن. [[سج مندر، موڌيرا]] ٽڪيٽ وارو تاريخي يادگار آهي، جنهن جو انتظام [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Sun Temple, Modhera |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_gujarat_suntemple.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416092518/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_gujarat_suntemple.asp |archive-date=16 April 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Archaeological Survey of India]]}}</ref> رياست جي ٻين مذهبي ماڳن ۾ [[امباجي]]، ڊاڪور، [[شاملاجي]]، [[چوٽيلا]]، [[بيچراجي]]، [[مهوڊي]] ۽ [[شنکيشور]] وغيره شامل آهن. [[پاليتانا مندر|شتروُنجيا مها تيرٿ]]، جيڪو [[پاليتانا]] ۾ [[شتروُنجيا]] جبل تي واقع آهي، [[جين ڌرم]] جي [[شويتامبر]] ۽ [[دگمبر]] [[جين برادري]]ن طرفان سڀني کان مقدس [[تيرٿ (جين ڌرم)|زيارت گاهن]] مان سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title="Murtipujakas, Jainism", ''Encyclopedia of World Religions'' (PHILTAR), University of Cambria |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/jainism/murti.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013131021/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/jainism/murti.html |archive-date=13 October 2007 |access-date=30 September 2014 |publisher=Philtar.ucsm.ac.uk}}</ref> پاليتانا دنيا جو واحد جبل آهي، جنهن تي 900 کان وڌيڪ مندر آهن.<ref>{{Cite web |date=3 April 2013 |title=World's only mountain that has more than 900 temples |url=http://daily.bhaskar.com/article/JM-world---s-only-mountain-that-has-more-than-900-temples-4225137-PHO.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121080531/http://daily.bhaskar.com/article/JM-world---s-only-mountain-that-has-more-than-900-temples-4225137-PHO.html |archive-date=21 November 2013 |access-date=6 February 2018}}</ref> [[گرنار|گرنار مها تيرٿ]] پڻ جين ڌرم جي پوئلڳن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{Cite book |last=The {{sic|Gover|ment|nolink=y}} Central Press |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.53162 |title=Revised Lists Of Antiquarian Remains In The Bombay Presidency |date=1897}}</ref><ref name="Ginas">{{Cite web |title=Jaina Sutras, Part I (SBE22): Lives of the Ginas: Life of Arishtanemi |url=https://sacred-texts.com/jai/sbe22/sbe2287.htm |access-date=22 September 2024 |website=sacred-texts.com |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922220054/https://sacred-texts.com/jai/sbe22/sbe2287.htm |url-status=live }}</ref><ref name="gs"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:0081323 Arasuri Ambaji mandir, Shakti Peeth, north Gujarat 037.jpg|[[امباجي ماتا مندر]]، [[امباجي]] File:Sheth Hutheesinh Temple.jpg|[[هٺيسنگ جين مندر|هٺيسنگ مندر]]، [[احمدآباد]] File:Palitana.jpg|[[پاليتانا مندر|شتروُنجيا مها تيرٿ]]، [[پاليتانا]] File:Gurudwara Govinddham.JPG|گردوارا گووندڌام، احمدآباد File:Ahmedabad Synagogue.jpg|[[ميگن ابراهام سيناگاگ|ميگن ابراهام]] يهودي عبادت گاهه، احمدآباد </gallery> === ميلا === [[File:Tarnetar01.jpg|thumb|right|[[ترنيتر]] جو ترنيتر ميلو]] [[File:Tarnetar Fair 09.jpg|thumb|[[ترنيتر]] ميلي دوران روايتي لباس ۾ هڪ شخص]] [[مها شيو راتري]] جي موقعي تي [[گرنار]]، جوناڳڙهه جي قلعي وٽ پنج ڏينهن وارو تہوار منعقد ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ڀاوناتھ مهاديو ميلو (گجراتي: ભવનાથ નો મેળો) چيو وڃي ٿو. ڪڇ تہوار يا رڻ تہوار (گجراتي: કચ્છ or રણ ઉત્સવ) [[مها شيو راتري]] دوران ڪڇ ۾ ملهايو ويندو آهي. ''موڌيرا ناچ تہوار'' ڪلاسيڪي رقص جو تہوار آهي، جيڪو [[گجرات حڪومت]] جو ثقافتي کاتو رياست ۾ سياحت کي هٿي ڏيڻ ۽ روايتن ۽ ثقافت کي زنده رکڻ لاءِ منعقد ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Modhra Dance Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/modhera-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302202810/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/modhera-festival.htm |archive-date=2 March 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> امباجي ميلو هندو مهيني ڀادرپد (تقريباً آگسٽ–سيپٽمبر) دوران امباجي ۾ منعقد ٿيندو آهي. هي وقت هارين لاءِ خاص طور مناسب هوندو آهي، ڇاڪاڻ تہ مصروف چوماسي جي موسم پڄاڻيءَ تي هوندي آهي. ڀادرپد ميلو بناسڪانٺا ضلعي جي دانتا تعلقا ۾ گجرات-راجسٿان سرحد ڀرسان امباجي ۾ منعقد ٿيندو آهي. بس اسٽيشن کان مندر تائين ڇت واري پيادل رستي جو مفاصلو هڪ ڪلوميٽر کان بہ گهٽ آهي. مائونٽ ابو (45&nbsp;ڪلوميٽر پري)، پالنپور (65&nbsp;ڪلوميٽر پري)، احمدآباد ۽ ايدر سميت ڪيترن هنڌن کان سڌيون بسون هلن ٿيون.{{Citation needed|date=September 2025}} ڀادرپد ميلو امباجي ڳوٺ جي وچ ۾ مندر جي احاطي کان ٻاهر منعقد ٿيندو آهي. ميلي دوران سڀ کان وڌيڪ سنگهه (ياترين جا ٽولا) ڳوٺ جو رخ ڪندا آهن. انهن مان ڪيترائي پيادل ايندا آهن. چوماسي کان ترت پوءِ سفر ٿيڻ سبب علائقو ساوڪ سان ڀرپور، وهڪرا صاف ۽ چمڪندڙ پاڻيءَ سان ڀريل ۽ هوا تازي هوندي آهي. دنيا جي مختلف حصن مان هر سال لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين عقيدتمند هن ميلي ۾ شرڪت ڪندا آهن. رڳو هندو ئي نہ، پر ڪجهه عقيدتمند جين ۽ پارسي بہ تقريبن ۾ شرڪت ڪندا آهن، جڏهن تہ ڪجهه مسلمان واپار لاءِ ميلي ۾ ايندا آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} [[ترنيتر]] ميلو ''ڀادرپد'' جي پهرين هفتي ۾، [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب سيپٽمبر–آڪٽوبر دوران، منعقد ٿيندو آهي ۽ روايتي طور گجرات جي قبائلي ماڻهن لاءِ مناسب ڪنوار ڳولڻ جي هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو آهي. روايت موجب هي اهو علائقو آهي، جتي [[ارجن]] [[دروپدي]] سان شادي ڪرڻ لاءِ پاڻيءَ ۾ عڪس ڏسي ٿنڀي جي چوٽيءَ تي ڦرندڙ مڇيءَ جي اک ۾ تير هڻڻ وارو ڏکيو امتحان پورو ڪيو هو.<ref>{{Cite web |title=Tarnetar Fair |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/tarnetar-mela.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018082543/http://gujaratindia.com/about-gujarat/tarnetar-mela.htm |archive-date=18 October 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> گجرات جي ٻين ميلن ۾ ڊانگ درٻار، شاملاجي ميلو، چترا وچترا ميلو، ڌرانگ ميلو ۽ واوٺا ميلو شامل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} [[گجرات حڪومت]] 1960ع کان [[ڀارت ۾ شراب بابت قانون|شراب تي پابندي]] لاڳو ڪري رکي آهي.<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{Cite web |title=Narendra Modi justifies gutkha ban in Gujarat |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-10-02/news/34218094_1_gutkha-ban-gujarat-chief-minister-prohibition-policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006174131/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-10-02/news/34218094_1_gutkha-ban-gujarat-chief-minister-prohibition-policy |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |website=The Economic Times}}</ref> 2024ع ۾ گجرات پوليس ڀارت ۾ تيار ٿيندڙ پرڏيهي طرز جي شراب جون لڳ ڀڳ 82 لک بوتلون ضبط ڪيون، جن جي ماليت 144 ڪروڙ رپيا هئي.<ref>{{Cite news |date=4 March 2025 |title=In dry Gujarat, a liquor bottle seized every 4 seconds |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/in-dry-gujarat-a-liquor-bottle-seized-every-4-seconds/articleshow/118696390.cms |access-date=7 March 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=4 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304134513/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/in-dry-gujarat-a-liquor-bottle-seized-every-4-seconds/articleshow/118696390.cms |url-status=live }}</ref> گجرات حڪومت 24 ڊسمبر 2012ع تي آءِ بي اين 7 ڊائمنڊ اسٽيٽس طرفان 'شهري سلامتي' جي شعبي ۾ ''بهترين رياست ايوارڊ'' حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=STATE PROFILE |url=http://gujaratindia.com/state-profile/awards.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206120740/http://gujaratindia.com/state-profile/awards.htm |archive-date=6 February 2015 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gujaratindia.com}}</ref> <gallery heights="134"> File:Statue of Gandhi at Sabarmati Ashram.jpg|[[سابر متي آشرم]]، [[احمدآباد]] ۾ [[مهاتما گانڌي]] جو مجسمو File:Shrimad Rajchandra Spiritual Centre.jpg|شريمَد راجچندر روحاني مرڪز، [[ولساڊ]] File:Somnath-current.jpg|[[سومناتھ مندر]]، [[ويراول]] File:Dwarkadheesh temple.jpg|[[دوارڪاڌيش مندر]]، [[دوارڪا]] File:Damodar Kund - Junagadh - Gujarat - DSC001.jpg|[[راڌا دامودر مندر، جوناڳڙهه]] </gallery> == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] e559qcrqheyuglpoze8gb7pzejf5222 410722 410721 2026-09-09T00:01:27Z Intisar Ali 8681 410722 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي}} {{Main|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} == معيشت == {{Main|گجرات جي معيشت}} [[File:Adani Mundra Port Kutch Gujarat.jpg|thumb|right|ڪڇ ۾ [[مُندرا بندرگاهه]]]] گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتڪاري ٿيل رياست آهي ۽ ملڪ جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ صنعتي پيداوار رکي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|date=15 November 2023|access-date=13 March 2024|title=Handbook of Statistics on Indian States|website=Reserve Bank of India|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091116/https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|url-status=live}}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن مان گجرات جون برآمدون سڀ کان وڌيڪ آهن؛ 2024–2025ع ۾ ڀارت جي مجموعي برآمدن ۾ ان جو حصو 30.7 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |last=Soupramanien |first=Sindhu Hariharan & Avantika |date=29 April 2025 |title=Telangana and Tamil Nadu clock highest growth in exports in FY25 |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |access-date=28 May 2025 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=28 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528072443/https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |url-status=live }}</ref> اها رياست ڪيميائي شين، پيٽروڪيميڪل، کير ۽ کير جي شين، دوائن ۽ دواسازي، سيمينٽ ۽ سيرامڪس، جواهرن ۽ زيورن، ڪپڙي ۽ انجنيئرنگ سميت مختلف صنعتي شعبن ۾ اڳواڻي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=GSDP of Gujarat, Economic Growth Presentation and Reports {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |access-date=3 January 2024 |website=India Brand Equity Foundation |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062751/https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |url-status=live }}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن ۾ گجرات وٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ گنجائش<ref>{{Cite news |date=22 March 2023 |title=Gujarat pips Maharashtra in power generation capacity: Report |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |access-date=3 January 2024 |issn=0971-8257 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091108/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |url-status=live }}</ref> ۽ سامونڊي بندرگاهن تي سامان جي اچ وڃ جو سڀ کان وڌيڪ مقدار آهي.<ref>{{Cite web |title=India: cargo traffic volume at ports by state 2022 |url=https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |access-date=3 January 2024 |website=Statista |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091109/https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |url-status=live }}</ref> رياست جي اهم زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، [[مونڱ ڦلي|مونڱ ڦلي (مڱيرا)]], [[کجور (ميوو)|کجور]]، [[ڪمند]]، کير ۽ کير جون شيون شامل آهن. صنعتي پيداوار ۾ سيمينٽ ۽ [[پيٽرول]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=26 December 2008 |title=Reliance commissions worlds biggest refinery |url=http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516044443/http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999 |archive-date=16 May 2013 |access-date=20 December 2014 |website=The Indian Express}}</ref> گجرات [[ڀارت ۾ دواسازي جي صنعت|ڀارت جي دواسازي جي صنعت]] ۾ پهرين نمبر تي آهي ۽ ملڪ ۾ دوائن جي پيداوار جو 33 سيڪڙو ۽ دوائن جي برآمدن جو 28 سيڪڙو حصو رکي ٿو. رياست ۾ آمريڪي ايف ڊي اي (USFDA) کان تصديق ٿيل دوائن جي پيداوار جون 130 سهولتون آهن. احمد آباد ۽ وڊودرا کي دواسازي جا مرڪز سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن شهرن ۾ ڪيتريون ئي وڏيون ۽ ننڍيون دواساز ڪمپنيون قائم آهن.<ref>{{Cite web |date=14 March 2021 |title=Despite Covid-19, fresh investments flowing into Gujarat's Pharma Sector |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |access-date=3 May 2021 |work=[[The Times of India]] |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503094424/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |url-status=live}}</ref> گجرات وٽ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي (1600&nbsp;ڪلوميٽر) آهي، ۽ ان جا بندرگاهه (نجي ۽ سرڪاري ٻنهي شعبن جا) ڀارت جي سامونڊي سامان جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سنڀالين ٿا. [[ڪڇ جي نار]] ۾ واقع [[مُندرا بندرگاهه]] سامان جي اچ وڃ جي لحاظ کان ڀارت جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، جتي 144 ملين ٽن سامان سنڀاليو وڃي ٿو؛ ان جو سبب ڀارت جي انتهائي اولهندي حصي ۾ ان جي موزون جاگرافيائي بيهڪ ۽ عالمي سامونڊي رستن سان ويجهڙائي آهي. گجرات ڀارت جي صنعتي پيداوار ۽ واپاري شين جي برآمدن ۾ بہ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. [[ڪيٽو انسٽيٽيوٽ]] جي 2009ع جي [[اقتصادي آزادي]] بابت رپورٽ موجب، گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور آزاد رياست هئي، جڏهن تہ [[تامل ناڊو]] ٻئي نمبر تي هئي.<ref>{{Cite web |title=Executive Summary |url=http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924142234/http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |archive-date=24 September 2013 |access-date=20 December 2014 |publisher=Cato.org}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] [[ڄام نگر]] ۾ تيل صاف ڪرڻ جي ريفائنري هلائي ٿي، جيڪا هڪ ئي هنڌ تي قائم دنيا جي سڀ کان وڏي گرين فيلڊ ريفائنري آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ گجرات ۾ ڀاو نگر ڀرسان [[الانگ]] ۾ واقع آهي. ڀارت جو واحد مائع ڪيميائي بندرگاهي ٽرمينل [[دهيج]] ۾ آهي، جنهن کي گجرات ڪيميڪل پورٽ ٽرمينل ڪمپني لميٽيڊ تيار ڪيو آهي. ملڪ جي ٽن مائع قدرتي گئس (LNG) ٽرمينلن مان ٻه گجرات ۾، دهيج ۽ هزيرا ۾ آهن. ٻه وڌيڪ ايل اين جي ٽرمينل [[پيپاواو]] ۽ [[مُندرا]] ۾ تجويز ڪيل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} تازن دستياب انگن اکرن موجب گجرات کي ڀارت جي چوٿين امير ترين رياست سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=GUpta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220162120/https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |url-status=live }}</ref> گجرات جي 85 سيڪڙو ڳوٺن کي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Uday Mahurkar |date=11 September 2006 |title=Gujarat – Physical fitness |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060911-gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads-783992-2006-09-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074907/http://indiatoday.intoday.in/story/gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads/1/182220.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=20 December 2014 |website=India Today}}</ref> [[جيوتي گرام يوجنا]] ذريعي گجرات جي لڳ ڀڳ سڀني 18,000 ڳوٺن کي بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن تحت گهرن کي 24 ڪلاڪ ۽ زرعي شعبن کي اٺ ڪلاڪ بجلي فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite news |date=16 October 2013 |title=Claim Check: Narendra Modi on Gujarat's Jyotigram Yojana |work=livemint.com |url=http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |url-status=live |access-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202015558/http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |archive-date=2 February 2017}}</ref> {{As of|2015}}، گجرات گئس تي ٻڌل حرارتي بجلي جي پيداوار ۾ 8 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان [[ڀارت جون رياستون نصب ٿيل بجلي گنجائش موجب|ملڪ ۾ پهرين نمبر تي]] ۽ ائٽمي بجلي جي پيداوار ۾ 1 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان ٻئي نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Executive summary of month of November 2015 |url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051607/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 January 2017 |website=cea.nic.in |publisher=Central Electricity Authority, Ministry of Power, Government of India}}</ref> رياست گذريل پنجن سالن دوران قومي سراسري 2 سيڪڙو جي مقابلي ۾ 12.8 سيڪڙو زرعي واڌ رڪارڊ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=18 November 2010 |title=Gujarat Brand |work=Business Standard |agency=Press Trust of India |url=http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012155436/http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |archive-date=12 October 2012}}</ref> گجرات ڏهن سالن جي عرصي دوران 10.97 سيڪڙو جي سڀ کان وڌيڪ زرعي واڌ جي شرح رڪارڊ ڪئي. ''S&P CNX 500'' ۾ شامل ڪاروباري گروهن مان 20 سيڪڙو کان وڌيڪ جا ڪارپوريٽ دفتر گجرات ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=List of S&P CNX 500 conglomerates |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |website=NSE India |access-date=4 May 2022 |archive-date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504103917/https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |url-status=live}}</ref> آر بي آءِ جي رپورٽ موجب{{which|date=June 2022}}، 2006–07ع ۾ ڀارت جي مجموعي بئنڪ ناڻي مان 26 سيڪڙو گجرات ۾ هو.{{citation needed|date=June 2022}} چندي ڳڙهه ليبر بيورو جي 2012ع واري سروي رپورٽ موجب گجرات ۾ بيروزگاري جي شرح 1 سيڪڙو هئي، جيڪا 3.8 سيڪڙو قومي سراسري جي مقابلي ۾ ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2012 |title=Survey says Gujarat has lowest unemployment; Narendra Modi is 'delighted' |url=http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |url-status=live |access-date=11 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713222924/http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |archive-date=13 July 2012}}</ref> [[ليگيٽم انسٽيٽيوٽ]] جي 2012ع واري گلوبل پراسپيرٽي انڊيڪس سماجي سرمائي جي معاملن ۾ گجرات کي ڀارت جي ٻن سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪندڙ رياستن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=The 2012 Legatum Prosperity Index |url=https://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624103332/http://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |archive-date=24 June 2017 |access-date=29 April 2019 |publisher=Legatum Institute |page=20 |format=PDF}}</ref> دنيا جي 142 ملڪن تي ٻڌل فهرست ۾ رياست جرمنيءَ سان گڏ 15هين نمبر تي هئي، جيڪا ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن کان مٿي هئي.<ref>{{Cite web |title=DNA India: Latest News Headlines, Breaking News & Live Updates on Politics, Business, Sports, Bollywood at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-url=https://archive.today/20141220155532/http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-date=20 December 2014 |access-date=13 February 2013}}</ref> === بنيادي ڍانچو === [[File:Tallest Building in Gujarat Gift One.jpg|thumb|گجرات جي سڀ کان اوچي عمارت: [[گجرات انٽرنيشنل فنانس ٽيڪ-سٽي|گفٽ ون]]]] گجرات جي سڀ کان اوچي ٽاور، گفٽ ون، جو افتتاح 10 جنوري 2013ع تي ڪيو ويو. گفٽ ٽو نالي هڪ ٻيو ٽاور بہ مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ وڌيڪ ٽاور تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=22 January 2009 |title=India's tallest proposed building Diamond Tower showcased (video) |url=http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113234/http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |publisher=Deshgujarat.com}}</ref> گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم، [[نريندر مودي اسٽيڊيم]]، گجرات ۾ واقع آهي. ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل اسپورٽس انڪليو]] [[احمد آباد]] ۾ تعمير هيٺ آهي ۽ اهو [[2030ع دولت مشترڪه رانديون|2030ع جي دولت مشترڪه راندين]] جي ميزباني ۾ مدد ڪندو. === صنعتي ترقي === گجرات جي اهم شهرن ۾ احمد آباد، [[سورت]]، [[وڊودرا]]، [[راجڪوٽ]]، [[ڄام نگر]] ۽ [[ڀاو نگر]] شامل آهن. 2010ع ۾ ''[[فوربز]]'' جي دنيا جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شهرن جي فهرست ۾ احمد آباد کي چين جي [[چينگدو]] ۽ [[چونگ چنگ]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Kotkin |first=Joel |title=In pictures- The Next Decade's fastest growing cities |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=10 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref><ref name="07 October 2010">{{Cite news |title=In Pictures: The Next Decade's Fastest-Growing Cities |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref> رياست [[ڪيلسائيٽ]]، [[جپسم]]، [[مينگنيز]]، [[لگنائيٽ]]، [[باڪسائيٽ]]، [[چن جو پٿر]]، [[عقيق]]، [[فيلڊسپار]] ۽ [[ڪوارٽز]] واريءَ جي ذخيرن سان مالامال آهي ۽ انهن معدنيات جي مخصوص علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان کاڻ کوٽائي ڪئي وڃي ٿي. ڄام نگر [[پتل]] جي پرزن جي پيداوار جو اهم مرڪز آهي. گجرات ڀارت جي گهربل سوڊا ايش جو لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي لوڻ جي قومي ضرورت جو لڳ ڀڳ 78 سيڪڙو فراهم ڪري ٿو. اها ڀارت جي خوشحال ترين رياستن مان هڪ آهي ۽ ان جي في ماڻهو جي ڊي پي ڀارت جي سراسري کان نمايان طور وڌيڪ آهي. [[مهيسانا]]، [[ڪالول (پنچ محل)|ڪالول]]، کمڀات ۽ [[انڪليشور]] اڄ تيل ۽ قدرتي گئس جي پيداوار لاءِ مشهور آهن. ڌووارن ۾ ڪوئلي، تيل ۽ گئس تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر آهي. ان کان سواءِ ڀاو نگر کان {{cvt|50|km|mi}} ڏکڻ اوڀر ۾ کمڀات جي نار تي الانگ شپ ريسائيڪلنگ يارڊ واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو يارڊ آهي. [[ايم جي موٽر انڊيا]] وڊودرا ڀرسان هالول ۾ پنهنجون گاڏيون تيار ڪري ٿي. دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار [[ٽاٽا نانو]] احمد آباد ڀرسان [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. [[کمڀات جي نار]] ڀرسان واقع سورت عالمي هيرن جي واپار جو مرڪز آهي. 2003ع ۾ دنيا جي 92 سيڪڙو هيرن جي ڪٽائي ۽ پالش سورت ۾ ڪئي ويندي هئي.<ref name="time.com">{{Cite magazine |last=Adiga |first=Aravind |date=12 April 2004 |title=Uncommon Brilliance |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729170654/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |archive-date=29 July 2010 |access-date=4 May 2010}}</ref> گجرات ۾ هيرن جي صنعت پنج لک ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |last=Lum |first=Kathryn |date=16 October 2014 |title=The rise and rise of Belgium's Indian diamond dynasties |publisher=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |url=http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |url-status=live |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518054721/http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |archive-date=18 May 2018}}</ref> 11 کان 13 جنوري 2015ع تائين گانڌي نگر جي مهاتما مندر ۾ منعقد ٿيل "وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽر سمٽ" ۾ رياستي حڪومت خصوصي اقتصادي علائقن لاءِ مجموعي طور {{Indian Rupee}} 2.5&nbsp;ملين ڪروڙ ([[ڊگهو ۽ مختصر پيمانو|مختصر پيمانو]]) ماليت جا 21,000 مفاهمتي يادداشت ناما (MoUs) صحيح ڪيا.<ref>{{Cite web |title='Vibrant Gujarat' signs 21000 MoUs worth Rs 25 lakh cr |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115190330/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-date=15 January 2015 |access-date=20 December 2014 |website=The Economic Times Line}}</ref> تنهن هوندي بہ سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو ملڪي صنعت مان آيو هو.<ref>{{Cite news |title=Vibrant Gujarat sees one foreign investor, the Business Standard |url=http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |access-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108232701/http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |archive-date=8 January 2009}}</ref> جنوري 2009ع ۾ احمد آباد جي سائنس سٽي ۾ ٿيل چوٿين وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ 600 پرڏيهي وفدن شرڪت ڪئي. مجموعي طور {{Indian Rupee}} 12,500&nbsp;ارب ماليت جا 8,668 مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا، جن مان رياست ۾ 25 لک نون روزگار جي موقعن پيدا ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="in.rediff.com">{{Cite web |date=10 March 2008 |title=Gujarat aims at 15% industrial growth: Rediff.com Business |url=http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622031757/http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-date=22 June 2011 |access-date=16 July 2010 |website=Rediff.com}}</ref> 2011ع جي وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ {{Indian Rupee}} 21&nbsp;ٽرلين ({{USD}} 463&nbsp;ارب) ماليت جا مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا. گجرات بجليءَ جي ضرورت کان وڌيڪ پيداوار ڪندڙ رياست آهي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2014 |title=How Gujarat became a power surplus State |work=Business Line |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |access-date=16 February 2016 |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430130135/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |url-status=live }}</ref> [[ڪاڪراپار ائٽمي بجلي گهر]] اين پي سي آءِ ايل پاران هلندڙ هڪ ائٽمي بجلي گهر آهي، جيڪو سورت شهر جي ويجهو واقع آهي. سرڪاري ذريعن موجب، اپريل 2010ع کان پوءِ نون مهينن دوران 40,793&nbsp;ملين يونٽن جي طلب جي مقابلي ۾ گجرات 43,848&nbsp;ملين يونٽ بجلي پيدا ڪئي. گجرات پنهنجي واڌو بجلي 12 رياستن: راجسٿان، تامل ناڊو، اتر پرديش، مهاراشٽر، آنڌرا پرديش، دهلي، هرياڻا، ڪرناٽڪ، ڇتيس ڳڙهه، اتراکنڊ، مڌيا پرديش ۽ اولهه بنگال کي وڪرو ڪئي.<ref>{{Cite news |date=8 March 2011 |title=Gujarat sold surplus power to 12 states |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-sold-surplus-power-to-12-states/articleshow/7650494.cms |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://archive.today/20120708120149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/ahmedabad/28667798_1_surplus-power-industrial-units-uninterrupted-power-supply |archive-date=8 July 2012}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Nano.jpg|هتي [[ٽاٽا نانو]] ڏيکاريل آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار هئي.<ref name="forbes.com">{{Cite news |last=Robyn Meredith |date=16 April 2007 |title=The Next People's Car |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |url-status=live |access-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118032004/http://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |archive-date=18 January 2012}}</ref> [[ٽاٽا نانو]] گجرات جي [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. File:GauravPath1.jpg|[[سورت]] دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي. File:Alang Ship Breaking - panoramio.jpg|[[الانگ]] جو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ </gallery> === توانائي === {{see also|گجرات ۾ شمسي توانائي}} [[File:Astonfield 11.5MW Solar Plant Gujarat.jpg|thumb|گجرات ۾ ايسٽن فيلڊ جو 11.5 ميگاواٽ جو شمسي بجلي گهر]] مئي 2024ع تائين رياست ۾ بجليءَ جي وڌ ۾ وڌ طلب 25,088 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | title=State's peak power demand grew by 66% in 9 years | newspaper=The Times of India | date=June 2024 | archive-date=17 June 2024 | access-date=17 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240617075402/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | url-status=live }}</ref> مارچ 2024ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 52,945.13 ميگاواٽ هئي. ان مان 23,643.41 ميگاواٽ حرارتي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي، جڏهن تہ 27,461.72 ميگاواٽ (51.87 سيڪڙو) [[پاڻيءَ مان بجلي]] جي 1,990 ميگاواٽ سميت قابل تجديد توانائي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي. باقي 1,840 ميگاواٽ ائٽمي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي.<ref>{{cite web|title=Western region installed capacity|url=https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|website=National Power Portal|access-date=9 May 2024|archive-date=18 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618011705/https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|url-status=live}}</ref> جون 2024ع تائين قابل تجديد توانائي جي نصب ٿيل گنجائش ۾ 11,823 ميگاواٽ هوائي توانائي ۽ 14,182 ميگاواٽ شمسي توانائي شامل هئي، جن جو مجموعو 26,005 ميگاواٽ هو.<ref>{{Cite web |last=Ramesh |first=M. |date=16 June 2024 |title=Gujarat plans ₹96,000 crore transmission infrastructure push |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |access-date=17 June 2024 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617022822/https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |url-status=live }}</ref> اپريل 2024ع تائين رياست ۾ ڇتين تي لڳل شمسي بجلي نظامن جي مجموعي نصب ٿيل گنجائش 3,455.90 ميگاواٽ هئي.<ref>{{Cite web |title=Top 5 States In Rooftop Solar In India – Saur Energy International |url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |access-date=17 June 2024 |website=www.saurenergy.com |date=24 April 2024 |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617080202/https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |url-status=live }}</ref> === زراعت === [[File:SherdiImage6.JPG|thumb|right|روايتي زراعت]] گجرات جي ڪُل جاگرافيائي ايراضي 19,602,400 هيڪٽر آهي، جنهن مان 10,630,700 هيڪٽر ايراضي فصلن هيٺ آهي.{{Verify source|date=July 2013}}<ref>{{Cite web |title=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat: Information, Statistics |url=http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208034720/http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |archive-date=8 February 2013 |access-date=24 February 2013 |publisher=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat}}</ref> گجرات جي زرعي واڌ جا ٽي مکيه ذريعا ڪپهه جي پيداوار، مال پالڻ، ميون ۽ ڀاڄين جهڙين وڌيڪ قدر وارين خوراڪي شين جي تيز واڌ، ۽ ڪڻڪ جي پيداوار آهن؛ [[بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي ادارو|بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي اداري]] موجب، ڪڻڪ جي پيداوار 2000ع کان 2008ع تائين سالياني سراسري 28 سيڪڙو جي شرح سان وڌي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat State Portal |url=http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk/rntr0H+OnwOK0bubU/5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA== |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102042740/http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk%2Frntr0H+OnwOK0bubU%2F5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA%3D%3D |archive-date=2 January 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> ٻين اهم پيداوارن ۾ ٻاجهري، مونڱ ڦلي، ڪپهه، چانور، مڪئي، ڪڻڪ، سرنهن، تر، تور دال، مڱ، ڪمند، انب، ڪيلا، چيڪو، ليمون، امرود، ٽماٽا، پٽاٽا، بصر، جيرو، ٿوم، اسپغول ۽ سونف شامل آهن. هاڻوڪي دور ۾ گجرات جي زرعي شعبي ۾ سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهي آهي، جڏهن تہ باقي ڀارت ۾ اها شرح لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهي. ڀارت جي اڳوڻي صدر [[اي پي جي عبدالڪلام]] هن ڪاميابيءَ جي واکاڻ ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |year=2012 |title=Gujarat's agriculture turnaround an eye opener for the entire nation: Dr. Kalam |work=IBTL for CNBC |url=http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam/ |access-date=20 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033503/http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam |archive-date=14 February 2013}}</ref> گجرات جي زرعي ڪاميابيءَ جا اهم سبب فصلن ۽ فصل پوکڻ جي نمونن ۾ تنوع؛ موسمي تنوع (زراعت لاءِ اٺ موسمي علائقا)؛ رياست ۾ چئن زرعي يونيورسٽين جي موجودگي، جيڪي زرعي ڪارڪردگي ۽ پائيداري بابت تحقيق کي هٿي ڏين ٿيون؛<ref>{{Cite book |last=Pattanayak |first=Debi |url=https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |title=Multilingualism in India |publisher=Multilingual Matters Ltd. |year=1990 |isbn=978-1-85359-072-6 |location=USA |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414155116/https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |url-status=live}}</ref> ڪوآپريٽو ادارا؛ ٽشو ڪلچر، گرين هائوس ۽ شيڊ نيٽ هائوس جهڙين جديد زرعي ٽيڪنالاجين جو استعمال؛ زرعي برآمدي علائقا؛ ۽ مضبوط مارڪيٽنگ جو بنيادي ڍانچو آهن، جنهن ۾ ٿڌا گودام، پروسيسنگ يونٽ، لاجسٽڪ مرڪز ۽ صلاحڪاري جون سهولتون شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Modi |first=Narendra |title=Agricultural Exhibition and Conference |url=http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629005930/http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-date=29 June 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Agritech Asia}}</ref> گجرات ڀارت ۾ تمباڪو، ڪپهه ۽ مونڱ ڦليءَ جو مکيه پيدا ڪندڙ آهي. ٻين اهم خوراڪي فصلن ۾ چانور، ڪڻڪ، ''جوار، ٻاجهري''، مڪئي، ''تور'' ۽ ''چڻا'' شامل آهن. رياست جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي؛ فصلن هيٺ ڪُل ايراضي رياست جي مجموعي زميني ايراضيءَ جي اڌ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=About Gujarat State Agriculture Marketing Board |url=http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204125421/http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-date=4 February 2011 |access-date=16 July 2010 |publisher=Agri.gujarat.gov.in}}</ref> مال پالڻ ۽ کير جي پيداوار گجرات جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. کير جي پيداوار تي بنيادي ڌيان ڏيندڙ ڊيري فارمنگ ڪوآپريٽو بنيادن تي ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا ڏهه لک کان وڌيڪ ميمبر آهن. گجرات ڀارت ۾ کير جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي. [[امول]] کير ڪوآپريٽو فيڊريشن سڄي ڀارت ۾ مشهور آهي ۽ اها ايشيا جي سڀ کان وڏي ڊيري آهي.<ref>{{Cite news |date=14 September 2006 |title=Amul to become world's largest liquid milk brand-Food-Cons. Products-News By Industry-News |work=The Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |url-status=live |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518071424/http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |archive-date=18 May 2014}}</ref> پاليل چوپائي مال ۾ مينهون ۽ ٻيا ڍور، رڍون ۽ ٻڪريون شامل آهن. 1997ع جي چوپائي مال جي آدمشماريءَ موجب گجرات رياست ۾ 20.97&nbsp;ملين چوپائي مال موجود هو. چوپائي مال جي اهم پيداوار بابت سروي جي تخمينن موجب، 2002–03ع دوران گجرات 6.09&nbsp;ملين ٽن کير، 385&nbsp;ملين آنا ۽ 2.71&nbsp;ملين ڪلوگرام اُن پيدا ڪئي. گجرات ڪپڙي، تيل ۽ صابڻ جي صنعتن لاءِ بہ خام مال فراهم ڪري ٿو. گجرات ۾ ڪوآپريٽو نظام اختيار ڪرڻ کي زرعي شعبي، خاص طور کنڊ ۽ کير جي [[ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ادارن]] جي ڪاميابيءَ جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. ڪوآپريٽو زراعت 1951ع کان ڀارت جي زرعي ترقيءَ واري حڪمت عمليءَ جو حصو رهي آهي. جيتوڻيڪ سڄي ملڪ ۾ انهن جي ڪاميابيءَ جا نتيجا مختلف رهيا، پر مهاراشٽر ۽ گجرات تي انهن جو مثبت اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان رهيو. صرف 1995ع ۾ انهن ٻنهي رياستن ۾ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي علائقي کان وڌيڪ رجسٽرڊ ڪوآپريٽو ادارا هئا. انهن مان زرعي ڪوآپريٽو ادارن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي ادارن هارين لاءِ سبسڊين ۽ قرضن تي ڌيان ڏنو آهي ۽ گڏيل پوک جي بدران زرعي پيداوار جي گڏيل پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ کي آسان بڻائڻ تي زور ڏنو آهي. تنهن هوندي بہ، جيتوڻيڪ انهن پيداوار وڌائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر علائقي ۾ برابريءَ تي سندن اثر بابت سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ زرعي ڪوآپريٽو ادارن جي رڪنيت عام طور زميندارن جي حق ۾ رهي آهي، جڏهن تہ بي زمين زرعي مزدورن جي داخلا محدود رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ebrahim |first=Alnoor |year=2000 |title=Agricultural cooperatives in Gujarat, India: Agents of equity or differentiation? |journal=Development in Practice |volume=10 |issue=2 |pages=178–188 |doi=10.1080/09614520050010214 |s2cid=154497407}}</ref> گجرات ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جو هڪ نمايان مثال کير جا ڪوآپريٽو ادارا آهن، جن مان خاص طور [[امول]] (آنند ملڪ يونين لميٽيڊ) مشهور آهي. [[File:Amul Plant at Anand.jpg|thumb|right|[[آنند، گجرات|آنند]] ۾ امول جو ڪارخانو]] امول 1946ع ۾ گجرات جي آنند شهر ۾ کير جي ڪوآپريٽو اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Bellur |first1=Venkatakrishna |last2=Saraswathi P. Singh |last3=Radharao Chaganti |last4=Rajeswararao Chaganti |year=1990 |title=The white revolution—How Amul brought milk to India |journal=Long Range Planning |volume=23 |issue=6 |pages=71–79 |doi=10.1016/0024-6301(90)90104-C}}</ref> گجرات ڪوآپريٽو ملڪ مارڪيٽنگ فيڊريشن لميٽيڊ (GCMMF) گڏيل طور گجرات جي لڳ ڀڳ 2.6&nbsp;ملين کير پيدا ڪندڙن جي ملڪيت آهي. امول کي ترقي پذير معيشت ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جي بهترين مثالن مان هڪ سمجهيو ويو آهي، ۽ امول جي ترقيءَ واري نموني کي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ، خاص طور ترقي پذير معيشتن جي زرعي شعبي لاءِ هڪ ماڊل طور اختيار ڪيو ويو آهي. ڪمپني ڀارت جي سفيد انقلاب (جنهن کي [[آپريشن فلڊ]] پڻ چيو وڃي ٿو) کي هٿي ڏني، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيري ترقياتي پروگرام هو، ۽ کير جي کوٽ واري ملڪ ڀارت کي 2010ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو کير پيدا ڪندڙ ملڪ بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=20 December 2011 |title=India largest milk producing nation in 2010–11: NDDB |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426131554/http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |archive-date=26 April 2013}}</ref> "امول ماڊل" جو مقصد وچولن جي استحصال کي روڪڻ ۽ هارين جي آزاديءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، ڇاڪاڻ تہ کير ۽ کير جي شين جي خريداري، پروسيسنگ ۽ پيڪنگ تي هارين جو ڪنٽرول هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Amul Model |url=http://www.amul.com/m/about-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306085945/http://www.amul.com/m/about-us |archive-date=6 March 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=Amul}}</ref> {{as of|2012|lc=y}} ڪمپني جي ماليت 2.5&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=News Release: Taste of India Continues to Commemorate its Producers |url=http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224507/http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-date=2 February 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=GCMMF}}</ref> گجرات جي 70 سيڪڙو ايراضيءَ کي موسمي لحاظ کان نيم خشڪ کان خشڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، تنهنڪري مختلف معاشي سرگرمين لاءِ پاڻيءَ جي طلب موجود وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Suran |first=B |date=10 June 2012 |title=Is Agriculture in Gujarat on a Different Growth Trajectory? |journal=Social Science Research Network |publisher=National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) |ssrn=2080876}}</ref> مجموعي آبپاشي ٿيل ايراضيءَ مان 16–17 سيڪڙو سرڪاري واهن ذريعي ۽ 83–84 سيڪڙو نجي ٽيوب ويلن ۽ ٻين کوهن ذريعي زير زمين پاڻي ڪڍي سيراب ڪيو وڃي ٿو؛ زير زمين پاڻي زرعي علائقن ۾ آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو مکيه ذريعو آهي. نتيجي طور، گجرات کي [[زير زمين پاڻي جي حد کان وڌيڪ ڪڍڻ|زير زمين پاڻيءَ جي گهٽتائي]] جا مسئلا درپيش رهيا آهن، خاص طور 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جڏهن پاڻيءَ جي طلب وڌي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بجليءَ تائين رسائي وڌڻ سان 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ آبدوز برقي پمپ وڌيڪ مقبول ٿيا. تنهن هوندي بہ، گجرات اليڪٽرِسٽي بورڊ پمپن جي هارس پاور سان ڳنڍيل مقرر ٽيرف لاڳو ڪيو، جنهن سان ٽيوب ويل آبپاشي ٻيهر وڌي ۽ برقي پمپن جو استعمال گهٽيو. 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڪيترن ئي ضلعن ۾ زير زمين پاڻي ڪڍڻ جي شرح ان جي ٻيهر ڀرجڻ واري شرح کان وڌي وئي، جڏهن تہ سڀني ضلعن مان رڳو 37.5 سيڪڙو ۾ ٻيهر ڀرجڻ جي شرح "محفوظ" هئي. زير زمين پاڻيءَ جي حفاظت ۽ موجود پاڻيءَ جي ذخيرن جي غيرضروري ضايع ٿيڻ کي روڪڻ هاڻي رياست کي درپيش اهم مسئلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Gulati |first=Ashok |url=http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20&%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |title=Agriculture performance in Gujarat since 2000 |publisher=International Water Management Institute & International Food Policy Research Institute |year=2009 |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221231/http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20%26%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> نرمدا ماٿريءَ ۾ واهن جي ڄار تي ٻڌل تڪراري ڊيم منصوبي، سردار سروور منصوبي، علائقي ۾ آبپاشيءَ ۾ نمايان واڌ آندي آهي. تنهن هوندي بہ، منصوبي سبب بي گهر ٿيل آبادين تي ان جي اثرن بابت اڃا اختلاف موجود آهن. 2012ع ۾ گجرات واهن مان بخارات سبب ٿيندڙ پاڻيءَ جي نقصان کي گهٽائڻ ۽ علائقي ۾ پائيداري وڌائڻ لاءِ واهن مٿان شمسي پينل لڳائڻ جو تجربو شروع ڪيو. گجرات جي چندراسان ۾ قائم هڪ ميگاواٽ (MW) شمسي بجلي منصوبي ۾ آبپاشي واهه جي 750 ميٽر ڊگهي حصي مٿان شمسي پينل لڳايا ويا آهن. ٻين ڪيترن شمسي بجلي منصوبن جي ابتڙ، هي منصوبو وڏي زميني ايراضي استعمال نٿو ڪري، ڇاڪاڻ تہ پينل اضافي زمين بدران واهن جي مٿان لڳايا ويا آهن. ان سان شروعاتي خرچ گهٽ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ پينل لڳائڻ لاءِ زمين خريد ڪرڻ، صاف ڪرڻ يا ان ۾ تبديليون آڻڻ جي ضرورت نٿي پوي. چندراسان منصوبي مان هر سال 9&nbsp;ملين ليٽر پاڻي بچائڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=D.C. |date=June 2012 |title=India Launches Solar Power Project |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=10 |issue=5 |page=230 |doi=10.1890/i1540-9295-10-5-228 |doi-access=free}}</ref> گجرات حڪومت [[مٽيءَ جي انتظام]] کي بهتر بڻائڻ ۽ هارين کي نئين ٽيڪنالاجيءَ سان متعارف ڪرائڻ لاءِ هڪ منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت هر هاريءَ کي "سوئل هيلٿ ڪارڊ" ڏنو ويو. هي ڪارڊ راشن ڪارڊ وانگر ڪم ڪري ٿو ۽ پوک هيٺ زمين جي حالت سان گڏ هاريءَ جو نالو، اڪائونٽ نمبر، سروي نمبر، [[مٽيءَ جي زرخيزي]] جي حالت ۽ ڀاڻ جي عام مقدار بابت مستقل سڃاڻپ ۽ ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. هر ڳوٺ مان زمين جا نمونا ورتا وڃن ٿا ۽ انهن جو تجزيو [[گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزرز|گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزر ڪارپوريشن]]، اسٽيٽ فرٽيلائيزر ڪارپوريشن ۽ [[انڊين فارمرز فرٽيلائيزر ڪوآپريٽو لميٽيڊ|انڊين فارمرز فرٽيلائيزرز ڪوآپريٽو]] پاران ڪيو وڃي ٿو. 2008ع تائين ڳوٺن مان 1,200,000 [[مٽيءَ جي چڪاس]] جا انگ اکر گڏ ڪري ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا هئا. هن منصوبي لاءِ مقامي زرعي يونيورسٽين مدد ۽ صلاح ڏني، ۽ فصلن توڙي مٽيءَ بابت مخصوص انگ اکر پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا. ان سان مٽيءَ جي چڪاس وارن انگن اکرن جي تشريح ڪري سگهجي ٿي ۽ ڀاڻ جي ضرورتن بابت سفارشون يا تبديليون طئي ڪري، انهن کي پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Attri |first=S.D. |url=https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |title=Challenges and Opportunities in Agrometeorology |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-3-642-19360-6 |location=Heidelberg |page=265 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105621/https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{Main|گجرات جي ثقافت}} === ادب === {{Main|گجراتي ادب}} [[File:Hemachandra JCNJ.jpg|thumb|200px|[[نيو جرسي]] جي هڪ جين مندر ۾ هيم چندر آچاريا جو بت؛ کيس گجراتي ٻوليءَ جو ابو سڏيو وڃي ٿو.]] [[پاتن، گجرات|پاتن]] شهر قديم جين مخطوطن جي وڏي ذخيري ۽ جين علم جي شاهي مرڪز طور مشهور هو،<ref>{{cite journal |last1=Kudalk |first1=J. S. |title=The Jain Manuscript-Bhandars at Patan a Final Word on Their Search |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |date=1920 |volume=3 |pages=35–52 |jstor=44526773}}</ref> جنهن ڪيترن ئي عالمن کي متاثر ڪيو. [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] [[هنديات|هنديات دان]] ۽ [[سنسڪرت]] ماهر پيٽر پيٽرسن هن ذخيري کي هن ريت بيان ڪيو: {{blockquote|مون کي ڀارت ۾ اهڙو ڪو ٻيو شهر معلوم ناهي، ۽ دنيا ۾ بہ رڳو ڪي ٿورا شهر آهن، جيڪي ايتري وڏي تعداد ۾ اهڙا قديم ۽ قابل احترام دستاويز رکڻ جو فخر ڪري سگهن. اهي يورپ جي ڪنهن بہ يونيورسٽي لائبريريءَ لاءِ فخر ۽ نهايت حفاظت سان رکڻ جهڙو خزانو هجن ها.<ref>{{cite web |title=Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference — General President's Address by A. N. Upadhye (1969) |url=https://archive.org/details/xtgk_proceedings-and-transactions-of-the-all-india-oriental-confeence-ed-by-a.-s.-alt/page/19/mode/2up |publisher=Gurukul Kangri University |date=1969 |page=19 |access-date=25 September 2025}}</ref>}} [[گجراتي ادب]] جي تاريخ کي لڳ ڀڳ 1000ع تائين پوئتي ڳولي سگهجي ٿو. گجراتي ادب جي مشهور شاعرن ۽ اديبن ۾ [[هيم چندراچاريا]]، [[نرسنھ مهتا]]، [[ميرابائي]]، [[اکو]]، [[پريمانند ڀٽ]]، [[شامل ڀٽ]]، [[ديارام]]، [[دلپترم]]، [[نرماد]]، [[گوورڌن رام ترپاٺي]]، [[مهاتما گانڌي]]، [[ڪي. ايم. منشي]]، [[اوماشنڪر جوشي]]، [[سريش جوشي]]، [[سوامي نارائڻ]]، [[پننالال پٽيل]] ۽ [[راجندر شاھ (اديب)|راجندر شاھ]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Gujarati Writers in India, Gujarati Novelists of India, Gujarati Poets |url=http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502000438/http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-date=2 May 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Culturopedia.com}}</ref> [[ڪوي ڪانت]]، [[زاويرچند ميگهاڻي]] ۽ [[ڪلاپي]] مشهور گجراتي شاعر آهن.{{citation needed|date=September 2025}} [[گجرات وديا سڀا]]، [[گجرات ساهتيه سڀا]] ۽ [[گجراتي ساهتيه پريشد]] احمدآباد ۾ قائم ادبي ادارا آهن، جيڪي گجراتي ادب جي واڌ ويجهه لاءِ ڪم ڪن ٿا. [[سرسوتي چندر (ناول)|سرسوتي چندر]] [[گوورڌن رام ترپاٺي]] جو هڪ اهم ناول آهي. آنند شنڪر ڌرو، اشوِني ڀٽ، [[بلونتراءِ ٺاڪر]]، ڀاوين ڪڇي، [[ڀڳوتي ڪمار شرما]]، [[چندرڪانت بخشي]]، [[گنونت شاھ]]، هريندر ديو، هرڪشن مهتا، جئي واساواڊا، جوتيندر ديو، ڪانتي ڀٽ، ڪوي نانالال، خبردار، [[تربھوونداس لوهر|سندرم]]، مڪرند ديو، رميش پاريک، سريش دلال، تارڪ مهتا، ونود ڀٽ، ڌرو ڀٽ ۽ ورشا ادالجا جهڙن اديبن گجراتي فڪر تي اثر وڌو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} [[File:Shrimad Rajchandra and Ambalal.jpg|200px|thumb|شريمَد راجچندر کي ڏيکاريندڙ منظر، جيڪو 1.5 ڪلاڪن جي هڪڙي ويهڪ ۾ [[آتما سڌي]] لکندي ڏيکاريل آهي؛ هي [[جين فلسفي]] تي ٻڌل ڊگهن گجراتي نظمن مان هڪ آهي.]] گجراتي ادب ۾ [[ڀڳوان سوامي نارائڻ|سوامي نارائڻ]] جي پرم هنسن، جهڙوڪ [[برهمانند سوامي]] ۽ پريمانند، پڻ اهم حصو وڌو؛ سندن نثري ڪم ۾ [[وچنامرت]] ۽ شاعريءَ ۾ [[ڀڄن]] شامل آهن.<ref name="Williams">{{Cite book |last=Williams |first=Raymond |url=https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |title=Introduction to Swaminarayan Hinduism |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-65422-7 |pages=187–190 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154258/https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |url-status=live}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ جين فيلسوف ۽ شاعر [[شريمَد راجچندر]]، جيڪو مهاتما گانڌيءَ جو روحاني رهنما پڻ هو، جا لکيل ''شريمَد راجچندر وچنامرت'' ۽ ''شري [[آتما سڌي]] شاستر'' نهايت مشهور آهن.<ref>{{Cite book |last=Shrimad Rajchandra |url=https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |title=Shrimad Rajchandra Vachanamrut |access-date=14 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019221956/https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |archive-date=19 October 2017 |url-status=live |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atma Siddhi |url=http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214202803/http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-date=14 February 2018 |access-date=14 February 2018 |website=Shree Raj Saubhag}}</ref> گجراتي ناٽڪ تي [[ڀاوائي]] جو گهرو اثر آهي. ڀاوائي هڪ [[لوڪ موسيقي|لوڪ]] موسيقيءَ سان ڳنڍيل اسٽيج فن آهي. [[ڪيتن مهتا]] ۽ [[سنجئي ليلا ڀنسالي]] ڀاوائي جي فني صورت کي ''[[ڀوني ڀاوائي]]''، ''[[او ڊارلنگ! يہ هَي انڊيا]]'' ۽ ''[[هم دل دي چُڪي صنم]]'' جهڙين فلمن ۾ استعمال ڪيو. ديرو يا ''دايرو'' اهڙي گڏجاڻيءَ کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڳائڻ ۽ ڳالهه ٻولهه وسيلي انساني فطرت تي ويچار ڪيو ويندو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} ممبئي جي ناٽڪ جي مشهور شخصيت [[عليق پدمسي]]، جيڪو انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ سر [[رچرڊ اٽنبرو]] جي فلم ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' ۾ [[محمد علي جناح]] جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ مشهور آهي، ڪاٺياواڙ جي روايتي گجراتي-ڪڇي خاندان سان واسطو رکندو هو.<ref name="Padamsee1999">{{Cite book |last1=Padamsee |first1=Alyque |url=https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |title=A Double Life: My Exciting Years in Theatre and Advertising |last2=Prabhu |first2=Arun |date=11 January 2007 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-024071-9 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105640/https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |url-status=live}}</ref> === کاڌا === {{Main|گجراتي کاڌا}} [[File:Gujarati Dish.jpg|thumb|گجراتي ٿالي]] گجراتي کاڌا گهڻو ڪري ڀاڄين تي ٻڌل هوندا آهن. روايتي گجراتي ''[[ٿالي]]'' ۾ عام طور ''[[روٽي|روٽلي]]'' يا ''[[ڀاڪڙي|ڀاڪڙي]]''، ٿيپلا يا روٽلو، ''[[دال]]'' يا ''[[ڪڙهي]]''، ''[[کچڙي]]''، ڀات ۽ ''[[ڪيري|شاڪ]]'' شامل هوندا آهن. [[ڏکڻ ايشيائي اچار#ڀارت|اٿاڻو (ڀارتي اچار)]] ۽ ''[[ڇونڊو]]'' ذائقي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. گجرات جي چئن وڏن علائقن مان هر هڪ جي کاڌن جو پنهنجو الڳ انداز آهي. ڪيترائي گجراتي کاڌا هڪ ئي وقت مٺا، کارا ۽ مصالحيدار هوندا آهن. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ ڪڇ واري علائقي ۾ ''[[ڇاس|ڇاڇ]]'' کي روزاني کاڌي جو لازمي حصو سمجهيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=September 2025}} === سئنيما === {{Main|گجراتي سئنيما}} [[گجراتي فلم صنعت]] جي شروعات 1932ع کان ٿي، جڏهن پهرين گجراتي فلم ''[[نرسنھ مهتا (1932ع فلم)|نرسنھ مهتا]]'' جاري ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 March 2009 |title=Narsinh Mehta |url=http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512105953/http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-date=12 May 2012 |access-date=12 February 2012}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=4 May 2007 |title=NEWS: Limping at 75 |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=15692 |magazine=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 April 2007 |title='Dhollywood' at 75 finds few takers in urban Gujarat |work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]] |url=http://www.financialexpress.com/printer/news/104966/ |access-date=1 October 2016 |archive-date=2 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602081522/https://www.financialexpress.com/industry/news-and-the-ugly-truth/1080794/ |url-status=live}}</ref> 1960ع کان 1980ع واري عرصي ۾ ترقيءَ کان پوءِ صنعت زوال جو شڪار ٿي، پر جديد دور ۾ ٻيهر بحال ٿي آهي. پنهنجي شروعات کان وٺي صنعت هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺاهي چڪي آهي.<ref name="Thou2011">{{Cite web |date=29 July 2011 |title=Golly! Gujarati films cross 1k mark |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018215219/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |archive-date=18 October 2015 |access-date=15 July 2015 |website=The Times of India}}</ref> گجرات حڪومت 2005ع ۾ گجراتي فلمن لاءِ تفريحي ٽيڪس ۾ 100 سيڪڙو ڇوٽ ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name="Roy 2005">{{Cite news |last=Roy |first=Mithun |date=3 May 2005 |title=Crisis-hit Gujarati film industry gets 100% tax rebate |work=Business Standard India |url=http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |url-status=live |access-date=13 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714025118/http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |archive-date=14 July 2015}}</ref> ۽ 2016ع ۾ ترغيبي پاليسي متعارف ڪرائي.<ref name="polic2016">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=2 February 2016 |title=Gujarat govt announces new policy for incentives to Gujarati films |url=http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204040324/http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-date=4 February 2016 |access-date=4 February 2016 |website=DeshGujarat}}</ref> === موسيقي === {{Main|گجرات جي موسيقي}} گجراتي لوڪ موسيقي، جنهن کي ''سگم سنگيت'' چيو وڃي ٿو، [[باروٽ (ذات)|باروٽ]] برادريءَ جو روايتي ورثي وارو پيشو رهي آهي. جديد دور ۾ [[گڍوي]] ۽ [[چارن]] برادرين پڻ وڏو حصو وڌو آهي. گجراتي لوڪ موسيقيءَ ۾ عام طور هوائي ساز، جهڙوڪ [[توري (ساز)|توري]]، [[بنگل (ساز)|بنگل]] ۽ [[پاوا (ساز)|پاوا]]؛ [[تارن وارا ساز]]، جهڙوڪ [[راون هٺو (ساز)|راون هٺو]]، [[يڪتارو]] ۽ [[جنتر (ساز)|جنتر]]؛ ۽ ضرب وارا ساز، جهڙوڪ [[منجيرا (ساز)|منجيرا]] ۽ [[زانز (ساز)|زانز]] استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Dance & Music |url=http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213195733/http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |archive-date=13 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=NRI Division [[Government of Gujarat]]}}</ref> === تھوار === <gallery mode="packed" heights="134"> File:Navratri Garba.jpg|[[احمدآباد]] ۾ نوراتري دوران [[گربا (رقص)|گربا]] File:Navratri garba at Ambaji temple.jpg|[[امباجي ماتا مندر]] ۾ نوراتري گربا File:Dandiya Raas.jpg|سياح [[ڊانڊيا راس]] کيڏندي File:International Kite Festival,India.JPG|[[گجرات جو بين الاقوامي پتنگ ميلو – اترائن|بين الاقوامي پتنگ ميلو]]، احمدآباد </gallery> گجرات جي لوڪ روايتن ۾ [[ڀاوائي]] ۽ [[ڊانڊيا راس|راس]]-[[گربا (رقص)|گربا]] شامل آهن. ''ڀاوائي'' هڪ لوڪ ناٽڪ آهي، جيڪو جزوي طور تفريح ۽ جزوي طور مذهبي رسم آهي ۽ [[درگا|امبا]] سان منسوب آهي. [[راس-گربا]] گجراتي ماڻهن طرفان [[نوراتري]] جي موقعي تي ڪيو ويندڙ لوڪ رقص آهي. هن رقص ۾ عورتون ''[[گاگره چولي|چنيا چولي]]'' ۽ مرد [[ڪيڊيا]] پائين ٿا. [[گربا]] جا مختلف انداز ۽ قدم [[دوڌيو]]، سادو پنج، سادو ست، [[پوپٽيو]]، [[ترڪونيا]]، [[لھري]]، [[ترن تالي]]، بٽر فلائي، [[هوڊو]]، ٻه تاڙيون ۽ ٻيا ڪيترائي آهن. [[شيري گربا]] گربا جي سڀ کان پراڻين صورتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ عورتون ڳاڙهي پٽولا ساڙي پائي گڏجي ڳائينديون ۽ ناچ ڪنديون آهن. هي گربا جي نهايت نفيس صورت سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Navratri |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725085151/http://gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-date=25 July 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> ''[[مڪر سنڪرانتي]]'' هڪ تہوار آهي، جنهن دوران گجرات جا ماڻهو پتنگ اڏائين ٿا. گجرات ۾ ڊسمبر کان ''مڪر سنڪرانتي'' تائين پتنگ بازيءَ جو موسم شروع ٿي وڃي ٿو. ''[[اونڌيو]]'' مختلف ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ هڪ خاص کاڌو آهي، جيڪو ''مڪر سنڪرانتي'' جي موقعي تي گجراتي ماڻهن ۾ مشهور آهي. سورت خاص طور تي اهڙي مضبوط ڏور لاءِ مشهور آهي، جنهن تي شيشي جو پائوڊر لڳائي ان کي تيز ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Kite Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103200212/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-date=3 January 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> نوراتري ۽ مڪر سنڪرانتي (اترائن) کانسواءِ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[جنم اشٽمي]]، [[رکشا بندھن]]، [[وجيا دشمي|دسهره]]، [[رام نومي]]، [[مهاوير جينتي|مهاوير جنم ڪليانڪ]]، [[مسلمانن جا تہوار|عيد]]، [[چپ تعزيو|تعزيو]]، [[پريوشن]]، [[ڀاوناتھ ميلو]] ۽ ٻيا تہوار پڻ ملهايا وڃن ٿا. === ثقافت جو ڦهلاءُ === عربي سمنڊ جي ويجهڙائيءَ سبب گجرات ۾ قديم دور کان سامونڊي سفر، ڊگهي مفاصلي واري واپار ۽ پرڏيهي دنيا سان لاڳاپن تي ٻڌل واپاري مزاج پيدا ٿيو، ۽ گجراتي [[پرڏيهي آبادي]] ذريعي ثقافت جو ڦهلاءُ انهيءَ روايت جو فطري نتيجو هو. جديد دور کان اڳ جي زماني ۾ مختلف يورپي ذريعن لکيو آهي تہ گجراتي واپارين گجرات کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن، جهڙوڪ [[فارسي نار]]، وچ اوڀر، [[هورن آف آفريڪا]]، هانگ ڪانگ، [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ واپاري برادريون قائم ڪيون هيون.<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |title=The South Asian Diaspora: Transnational networks and changing identities |last2=Reeves |first2=Peter |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0-203-89235-0 |editor-last=Rajesh Rai, Peter Reeves |page=41 |quote=گجراتي واپاري پرڏيهي آبادي اڄ بہ هڪ طرف اولهه ايشيا ۽ آفريڪا جي ساحلي شهرن ۾ ۽ ٻئي طرف ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ملي ٿي. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414153225/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |url-status=live}}</ref> اهي برادريون [[مراٺا]] خاندان جي اندروني اڀار ۽ [[برطانوي راڄ]] جي نوآبادياتي قبضي کان گهڻو اڳ قائم ٿي چڪيون هيون.<ref>{{Cite web |date=11 December 2012 |title=Even British were envious of Gujaratis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/Even-British-were-envious-of-Gujaratis/articleshow/17575976.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928112046/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-11/vadodara/35748553_1_gujaratis-maritime-history-subcontinent |archive-date=28 September 2013 |access-date=25 September 2013 |website=[[The Times of India]] |quote=گهڻا ماڻهو اهو سمجهن ٿا تہ 19هين صديءَ ۾ جڏهن ڀارتي ننڍو کنڊ برطانوي قبضي هيٺ هو، تڏهن برطانيا هر شيءِ تي حاوي هو. پر گجراتي واپارين، خاص طور ڪڇ وارن، اوڀر آفريڪا جي سڄي سامونڊي ڪناري جي معيشت تي غلبو رکيو. تنهنڪري برطانيا حڪومت ڪري رهيو هو، جڏهن تہ گجراتي پئسا ڪمائي رهيا هئا، پيئرسن چيو. هن چيو تہ مالياتي فراهم ڪندڙن طور انهن وٽ ٽيڪس گڏ ڪرڻ لاءِ ايجنٽ هئا، قرض ڏيڻ لاءِ پئسا هئا، واپار تي سندن بالادستي هئي ۽ اهي [[نيروبي]]، [[ممباسا]] ۽ [[زئنزيبار]] سميت اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي غلامن جي واپار ۾ بہ شامل هئا، ۽ ڪجهه حد تائين ڏکڻ آفريڪا تائين بہ سندن اثر هو. حقيقت ۾، معيشت تي گجراتي واپارين جي بالادستي ايتري هئي جو هڪ وقت برطانوي بہ ان بابت شڪايت ڪندا هئا. تنهن هوندي بہ، اهي گهڻو فرق پيدا نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ تہ برطانوي گهڻو ڪري منتظم يا سپاهي هئا، پيئرسن چيو.}}</ref> پهرين صديءَ جي مغربي تاريخدانن، جهڙوڪ [[اسٽرابو]] ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]]، جا بيان بحيرۂ روم واري علائقي ۾ ٻڌمت جي ڦهلاءَ ۾ گجراتي ماڻهن جي ڪردار بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن موجب [[ڀروچ|باريگازا]] جو ''[[شرمن|شرمن]]'' ڀڪشو [[زرمانوچيگاس]] (Ζαρμανοχηγὰς) رومي شهنشاهه آگسٽس جي دور ۾ [[انطاڪيه]] ۾ [[نيڪولس آف دمشق]] سان مليو ۽ ان کان پوءِ [[ايٿنس]] ويو، جتي هن پنهنجي عقيدي جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي باهه ڏئي]] جان ڏني.<ref>{{Cite web |title=Strabo, Geography, NOTICE. |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004061428/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |archive-date=4 October 2008 |access-date=20 December 2014 |publisher=Perseus.tufts.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio – Book 54 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54*.html |access-date=20 December 2014 |publisher=Penelope.uchicago.edu |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925090709/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54%2A.html |url-status=live}}</ref> [[پلوٽارڪ]] جي دور ۾ بہ ان ''شرمن'' جي قبر موجود هئي،<ref>Plutarch. 'Life of Alexander' in The Lives of the Noble Grecians and Romans. (trans John Dryden and revised Arthur Hugh Clough) The Modern Library (Random House Inc). New York. p.850</ref> جنهن تي لکيل هو: "ΖΑΡΜΑΝΟΧΗΓΑΣ ΙΝΔΟΣ ΑΠΟ ΒΑΡΓΟΣΗΣ" ("ڀارت جي باريگازا مان شرمن استاد").<ref>Elledge CD. Life After Death in Early Judaism. Mohr Siebeck Tilbringen 2006 {{ISBN|3-16-148875-X}} pp. 122–125</ref> [[سنهالي ٻولي]] جي باني شخصيت جي روايت [[شهزادو وجيا]] سان جوڙي وڃي ٿي، جيڪو راجا سمهاٻاهو جو پٽ هو، جنهن سمهاپورا، موجوده ڀاونگر ڀرسان سيهور، تي حڪومت ڪئي.<ref>P. 25 ''Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1'' by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> روايت موجب شهزادو وجيا بدانتظامي سبب پنهنجي پيءُ هٿان جلاوطن ڪيو ويو ۽ ساٿين جي هڪ ٽولي سان نڪري پيو. بعد ۾ ٻين گجراتين پڻ اهڙي روايت تي عمل ڪيو. مثال طور، [[اجنتا غارون|اجنتا]] جي ڀتين تي هڪ تصوير ۾ هڪ گجراتي شهزادي کي [[سري لنڪا]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ReferenceB">P. 4 ''Shyamji Krishna Varma, the unknown patriot'' by Ganeshi Lal Verma, India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division</ref> ڪيترائي ڀارتي [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ڏانهن لڏي ويا، جن مان گهڻا گجراتي هئا. روايت موجب راجا اجي ساڪا، جيڪو ساڪا ڪئلينڊر جي پهرين سال ۾ جاوا پهتو، ڪجهه ماڻهن جي خيال ۾ گجرات جو حڪمران هو.<ref name="ReferenceA">P. 67 ''An era of peace'' By Krishna Chandra Sagar</ref> فلپائن ۽ انڊونيشيا جي جاوا ٻيٽ ۾ پهرين ڀارتي آبادين بابت چيو وڃي ٿو تہ اهي گجرات جي شهزادي ڌروووجيا سان گڏ 5,000 واپارين جي اچڻ سان قائم ٿيون.<ref name="ReferenceA"/> ڪجهه روايتن موجب ترترستا نالي هڪ برهمڻ پهريون شخص هو، جيڪو گجراتي مهاجرن کي پاڻ سان گڏ جاوا وٺي آيو، جنهن ڪري ڪجهه عالمن کيس اجي ساڪا سان هڪجهڙو سمجهيو آهي.<ref>P. 158 ''Foreign Influence on Ancient India'' By Krishna Chandra Sagar</ref> [[جاوا]] جي بوروبدور واري سنگ تراشيءَ ۾ هڪ گجراتي جهاز جي تصوير پڻ ڏيکاريل آهي.<ref name="ReferenceB"/> == سياحت == {{Main|گجرات ۾ سياحت}} [[File:Saputara, Gujarat, India - panoramio (5).jpg|thumb|[[ساپوتارا]] – گجرات جو هڪ جابلو تفريحي ماڳ]] گجرات جي قدرتي ماحول ۾ [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] ۽ [[ساپوتارا]] جون ٽڪريون شامل آهن، ۽ هي دنيا ۾ خالص ايشيائي شينهن جو واحد قدرتي مسڪن آهي.<ref>{{Cite news |date=7 January 2010 |title=Amitabh Bachchan offers to become brand ambassador of Gujarat |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Amitabh-Bachchan-offers-to-become-brand-ambassador-of-Gujarat/articleshow/5418507.cms |url-status=live |access-date=14 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419042844/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-07/india/28113940_1_brand-ambassador-harivansh-rai-bachchan-amitabh-bachchan |archive-date=19 April 2013}}</ref> سلطانن جي دور ۾ هندو دستڪاري [[اسلامي فن تعمير]] سان ملي، جنهن جي نتيجي ۾ [[هند-سراسيني فن تعمير|هند-سراسيني]] طرز وجود ۾ آئي. رياست جون ڪيتريون ئي عمارتون انهيءَ طرز تي تعمير ٿيل آهن. گجرات [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جي اهم شخصيتن [[مهاتما گانڌي]] ۽ [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل]] جي جنم ڀومي پڻ آهي. [[اميتاب بچن]] هن وقت گجرات سياحت جو برانڊ سفير آهي.<ref>{{Cite web |title=TAAI award for Gujarat Tourism |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/TAAI-award-for-Gujarat-Tourism/article20373068.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026035058/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/economy/article2735467.ece?homepage=true |archive-date=26 October 2012 |access-date=10 December 2019 |website=@businessline}}</ref> [[File:Statue of Unity in 2018.jpg|thumb|[[نرمدا]] نديءَ تي ڪيوڙيا ڪالونيءَ ۾ [[سردار سروور ڊيم]] جي سامهون [[اسٽيچو آف يونٽي]]]] === عجائب گهر ۽ يادگار === گجرات ۾ مختلف موضوعن تي ڪيترائي عجائب گهر آهن، جن جو انتظام رياست جو عجائب گهرن وارو کاتو ڪري ٿو. هن کاتي جو مرڪزي ادارو [[بڙودا ميوزيم ۽ پڪچر گيلري]] [[وڊودرا]] ۾ واقع آهي،<ref>{{Cite web |title=Contact us |url=http://sycd.gov.in/museum/mus_contact_us.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103165553/http://sycd.gov.in/museum/mus_contact_us.htm |archive-date=3 November 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> جتي [[مهاراجا فتح سنگهه ميوزيم]] پڻ واقع آهي. [[ڪيرتي مندر، پوربندر]]، [[سابر متي آشرم]] ۽ [[ڪابا گانڌي نو ڊيلو]] مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپيل عجائب گهر آهن؛ پهريون سندس جنم ڀومي آهي، جڏهن تہ پوين ٻن هنڌن تي هو پنهنجي زندگيءَ دوران رهيو هو. [[راجڪوٽ]] ۾ ڪابا گانڌي نو ڊيلو ۾ مهاتما گانڌيءَ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل ناياب تصويرن جي ذخيري جو هڪ حصو نمائش لاءِ رکيل آهي. سابر متي آشرم اهو هنڌ آهي، جتان گانڌيءَ [[ڊانڊي مارچ]] شروع ڪيو. 12 مارچ 1930ع تي هن وچن ڪيو تہ ڀارت جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين هو آشرم واپس نہ موٽندو.<ref>{{Cite web |last=Gandhi |first=Mohandas |title=Gandhi Ashram Official Website |url=http://www.gandhiashram.org.in/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=41 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205221519/http://www.gandhiashram.org.in/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=41 |archive-date=5 December 2011}}</ref> [[مهاراجا فتح سنگهه ميوزيم]] [[لڪشمي ولاس محل]] جي احاطي ۾ قائم آهي، جيڪو [[وڊودرا]] جي اڳوڻن [[مهاراجا]]ئن جي رهائشگاهه هو.<ref>{{cite journal |title=Vadodara Circle |url=https://www.nma.gov.in/WriteReadData/RTF1984/1682685450.pdf |journal=Archaeological Survey of India |access-date=12 May 2026 |archive-date=22 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222092620/http://nma.gov.in/WriteReadData/RTF1984/1682685450.pdf |url-status=live }}</ref> [[ڪيليڪو ميوزيم آف ٽيڪسٽائيلز]] جو انتظام سرابھائي فائونڊيشن وٽ آهي ۽ اهو احمدآباد جي مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |last=Pancholi |first=Preksha |date=25 April 2023 |title=Museums of the World: The Calico Museum of Textiles |url=https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a9943-museums-of-the-world-the-calico-museum-of-textiles/ |access-date=4 December 2024 |website=RTF {{!}} Rethinking The Future |language=en-US |archive-date=17 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217005032/https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a9943-museums-of-the-world-the-calico-museum-of-textiles/ |url-status=live }}</ref>{{citation needed|date=July 2019}} ڄام نگر جو لکوٽا ميوزيم هڪ محل کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪري قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو اڳ جاڙيجا راجپوتن جي رهائشگاهه هو. عجائب گهر جي ذخيري ۾ نائين کان ارڙهين صديءَ تائين جا نوادرات، ڀرپاسي جي وچئين دور جي ڳوٺن مان مليل ٺڪر جا ٿانوَ ۽ هڪ وهيل مڇيءَ جو ڍانچو شامل آهن. رياست جي ٻين مشهور عجائب گهرن ۾ [[ڀڄ]] جو [[ڪڇ ميوزيم]]، جيڪو 1877ع ۾ قائم ٿيو ۽ گجرات جو سڀ کان پراڻو عجائب گهر آهي؛ [[راجڪوٽ]] جو انساني تاريخ ۽ ثقافت بابت [[واٽسن ميوزيم]]،<ref>{{Cite web |title=Watson Museum |url=http://www.lonelyplanet.com/india/gujarat/rajkot/sights/other/watson-museum-library |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220115535/http://www.lonelyplanet.com/india/gujarat/rajkot/sights/other/watson-museum-library |archive-date=20 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Lonely Planet]]}}</ref> [[گجرات سائنس سٽي]] ۽ احمدآباد جو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل قومي يادگار]] شامل آهن. آڪٽوبر 2018ع ۾ آزاديءَ جي اڳواڻ سردار پٽيل جي ياد ۾ دنيا جي سڀ کان اوچي مجسمي جو افتتاح ڪيو ويو. 182 ميٽر اوچو [[اسٽيچو آف يونٽي]] گجرات جي جديد سياحتي ماڳن مان هڪ آهي، جتي روزانو 30,000 کان وڌيڪ سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Statue of Unity – Project Features, Progress & Major Facts |url=http://www.statueofunity.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091552/http://www.statueofunity.in/ |archive-date=27 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=statueofunity.in}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 December 2018 |title=Statue of Unity now getting 30k daily visitors: Guj officials |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-of-unity-now-getting-30k-daily-visitors-guj-officials/articleshow/66920618.cms |url-status=live |access-date=26 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327151106/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-of-unity-now-getting-30k-daily-visitors-guj-officials/articleshow/66920618.cms |archive-date=27 March 2019}}</ref> === مذهبي ماڳ === مذهبي ماڳ گجرات جي سياحت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. [[سومناتھ]] ٻارهن [[جيوترلنگ]]ن مان پهريون آهي ۽ ان جو ذڪر [[رگ ويد]] ۾ پڻ ملي ٿو.{{Citation needed|date=May 2025}} [[دوارڪاڌيش مندر]]، [[راڌا دامودر مندر، جوناڳڙهه]] ۽ [[ڊاڪور]] [[ڪرشن]] سان منسوب مندرن وارا مقدس زيارت گاهه آهن. [[سج مندر، موڌيرا]] ٽڪيٽ وارو تاريخي يادگار آهي، جنهن جو انتظام [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Sun Temple, Modhera |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_gujarat_suntemple.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416092518/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_gujarat_suntemple.asp |archive-date=16 April 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Archaeological Survey of India]]}}</ref> رياست جي ٻين مذهبي ماڳن ۾ [[امباجي]]، ڊاڪور، [[شاملاجي]]، [[چوٽيلا]]، [[بيچراجي]]، [[مهوڊي]] ۽ [[شنکيشور]] وغيره شامل آهن. [[پاليتانا مندر|شتروُنجيا مها تيرٿ]]، جيڪو [[پاليتانا]] ۾ [[شتروُنجيا]] جبل تي واقع آهي، [[جين ڌرم]] جي [[شويتامبر]] ۽ [[دگمبر]] [[جين برادري]]ن طرفان سڀني کان مقدس [[تيرٿ (جين ڌرم)|زيارت گاهن]] مان سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title="Murtipujakas, Jainism", ''Encyclopedia of World Religions'' (PHILTAR), University of Cambria |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/jainism/murti.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013131021/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/jainism/murti.html |archive-date=13 October 2007 |access-date=30 September 2014 |publisher=Philtar.ucsm.ac.uk}}</ref> پاليتانا دنيا جو واحد جبل آهي، جنهن تي 900 کان وڌيڪ مندر آهن.<ref>{{Cite web |date=3 April 2013 |title=World's only mountain that has more than 900 temples |url=http://daily.bhaskar.com/article/JM-world---s-only-mountain-that-has-more-than-900-temples-4225137-PHO.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121080531/http://daily.bhaskar.com/article/JM-world---s-only-mountain-that-has-more-than-900-temples-4225137-PHO.html |archive-date=21 November 2013 |access-date=6 February 2018}}</ref> [[گرنار|گرنار مها تيرٿ]] پڻ جين ڌرم جي پوئلڳن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{Cite book |last=The {{sic|Gover|ment|nolink=y}} Central Press |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.53162 |title=Revised Lists Of Antiquarian Remains In The Bombay Presidency |date=1897}}</ref><ref name="Ginas">{{Cite web |title=Jaina Sutras, Part I (SBE22): Lives of the Ginas: Life of Arishtanemi |url=https://sacred-texts.com/jai/sbe22/sbe2287.htm |access-date=22 September 2024 |website=sacred-texts.com |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922220054/https://sacred-texts.com/jai/sbe22/sbe2287.htm |url-status=live }}</ref><ref name="gs"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:0081323 Arasuri Ambaji mandir, Shakti Peeth, north Gujarat 037.jpg|[[امباجي ماتا مندر]]، [[امباجي]] File:Sheth Hutheesinh Temple.jpg|[[هٺيسنگ جين مندر|هٺيسنگ مندر]]، [[احمدآباد]] File:Palitana.jpg|[[پاليتانا مندر|شتروُنجيا مها تيرٿ]]، [[پاليتانا]] File:Gurudwara Govinddham.JPG|گردوارا گووندڌام، احمدآباد File:Ahmedabad Synagogue.jpg|[[ميگن ابراهام سيناگاگ|ميگن ابراهام]] يهودي عبادت گاهه، احمدآباد </gallery> === ميلا === [[File:Tarnetar01.jpg|thumb|right|[[ترنيتر]] جو ترنيتر ميلو]] [[File:Tarnetar Fair 09.jpg|thumb|[[ترنيتر]] ميلي دوران روايتي لباس ۾ هڪ شخص]] [[مها شيو راتري]] جي موقعي تي [[گرنار]]، جوناڳڙهه جي قلعي وٽ پنج ڏينهن وارو تہوار منعقد ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ڀاوناتھ مهاديو ميلو (گجراتي: ભવનાથ નો મેળો) چيو وڃي ٿو. ڪڇ تہوار يا رڻ تہوار (گجراتي: કચ્છ or રણ ઉત્સવ) [[مها شيو راتري]] دوران ڪڇ ۾ ملهايو ويندو آهي. ''موڌيرا ناچ تہوار'' ڪلاسيڪي رقص جو تہوار آهي، جيڪو [[گجرات حڪومت]] جو ثقافتي کاتو رياست ۾ سياحت کي هٿي ڏيڻ ۽ روايتن ۽ ثقافت کي زنده رکڻ لاءِ منعقد ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Modhra Dance Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/modhera-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302202810/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/modhera-festival.htm |archive-date=2 March 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> امباجي ميلو هندو مهيني ڀادرپد (تقريباً آگسٽ–سيپٽمبر) دوران امباجي ۾ منعقد ٿيندو آهي. هي وقت هارين لاءِ خاص طور مناسب هوندو آهي، ڇاڪاڻ تہ مصروف چوماسي جي موسم پڄاڻيءَ تي هوندي آهي. ڀادرپد ميلو بناسڪانٺا ضلعي جي دانتا تعلقا ۾ گجرات-راجسٿان سرحد ڀرسان امباجي ۾ منعقد ٿيندو آهي. بس اسٽيشن کان مندر تائين ڇت واري پيادل رستي جو مفاصلو هڪ ڪلوميٽر کان بہ گهٽ آهي. مائونٽ ابو (45&nbsp;ڪلوميٽر پري)، پالنپور (65&nbsp;ڪلوميٽر پري)، احمدآباد ۽ ايدر سميت ڪيترن هنڌن کان سڌيون بسون هلن ٿيون.{{Citation needed|date=September 2025}} ڀادرپد ميلو امباجي ڳوٺ جي وچ ۾ مندر جي احاطي کان ٻاهر منعقد ٿيندو آهي. ميلي دوران سڀ کان وڌيڪ سنگهه (ياترين جا ٽولا) ڳوٺ جو رخ ڪندا آهن. انهن مان ڪيترائي پيادل ايندا آهن. چوماسي کان ترت پوءِ سفر ٿيڻ سبب علائقو ساوڪ سان ڀرپور، وهڪرا صاف ۽ چمڪندڙ پاڻيءَ سان ڀريل ۽ هوا تازي هوندي آهي. دنيا جي مختلف حصن مان هر سال لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين عقيدتمند هن ميلي ۾ شرڪت ڪندا آهن. رڳو هندو ئي نہ، پر ڪجهه عقيدتمند جين ۽ پارسي بہ تقريبن ۾ شرڪت ڪندا آهن، جڏهن تہ ڪجهه مسلمان واپار لاءِ ميلي ۾ ايندا آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} [[ترنيتر]] ميلو ''ڀادرپد'' جي پهرين هفتي ۾، [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب سيپٽمبر–آڪٽوبر دوران، منعقد ٿيندو آهي ۽ روايتي طور گجرات جي قبائلي ماڻهن لاءِ مناسب ڪنوار ڳولڻ جي هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو آهي. روايت موجب هي اهو علائقو آهي، جتي [[ارجن]] [[دروپدي]] سان شادي ڪرڻ لاءِ پاڻيءَ ۾ عڪس ڏسي ٿنڀي جي چوٽيءَ تي ڦرندڙ مڇيءَ جي اک ۾ تير هڻڻ وارو ڏکيو امتحان پورو ڪيو هو.<ref>{{Cite web |title=Tarnetar Fair |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/tarnetar-mela.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018082543/http://gujaratindia.com/about-gujarat/tarnetar-mela.htm |archive-date=18 October 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> گجرات جي ٻين ميلن ۾ ڊانگ درٻار، شاملاجي ميلو، چترا وچترا ميلو، ڌرانگ ميلو ۽ واوٺا ميلو شامل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} [[گجرات حڪومت]] 1960ع کان [[ڀارت ۾ شراب بابت قانون|شراب تي پابندي]] لاڳو ڪري رکي آهي.<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{Cite web |title=Narendra Modi justifies gutkha ban in Gujarat |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-10-02/news/34218094_1_gutkha-ban-gujarat-chief-minister-prohibition-policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006174131/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-10-02/news/34218094_1_gutkha-ban-gujarat-chief-minister-prohibition-policy |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |website=The Economic Times}}</ref> 2024ع ۾ گجرات پوليس ڀارت ۾ تيار ٿيندڙ پرڏيهي طرز جي شراب جون لڳ ڀڳ 82 لک بوتلون ضبط ڪيون، جن جي ماليت 144 ڪروڙ رپيا هئي.<ref>{{Cite news |date=4 March 2025 |title=In dry Gujarat, a liquor bottle seized every 4 seconds |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/in-dry-gujarat-a-liquor-bottle-seized-every-4-seconds/articleshow/118696390.cms |access-date=7 March 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=4 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304134513/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/in-dry-gujarat-a-liquor-bottle-seized-every-4-seconds/articleshow/118696390.cms |url-status=live }}</ref> گجرات حڪومت 24 ڊسمبر 2012ع تي آءِ بي اين 7 ڊائمنڊ اسٽيٽس طرفان 'شهري سلامتي' جي شعبي ۾ ''بهترين رياست ايوارڊ'' حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=STATE PROFILE |url=http://gujaratindia.com/state-profile/awards.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206120740/http://gujaratindia.com/state-profile/awards.htm |archive-date=6 February 2015 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gujaratindia.com}}</ref> <gallery heights="134"> File:Statue of Gandhi at Sabarmati Ashram.jpg|[[سابر متي آشرم]]، [[احمدآباد]] ۾ [[مهاتما گانڌي]] جو مجسمو File:Shrimad Rajchandra Spiritual Centre.jpg|شريمَد راجچندر روحاني مرڪز، [[ولساڊ]] File:Somnath-current.jpg|[[سومناتھ مندر]]، [[ويراول]] File:Dwarkadheesh temple.jpg|[[دوارڪاڌيش مندر]]، [[دوارڪا]] File:Damodar Kund - Junagadh - Gujarat - DSC001.jpg|[[راڌا دامودر مندر، جوناڳڙهه]] </gallery> == آمدرفت == === هوائي آمدرفت === {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 230 | caption_align = center | align = right | image1 = SVPI Airport, Ahmedabad.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل بين الاقوامي هوائي اڏو|سردار ولڀ ڀائي پٽيل بين الاقوامي هوائي اڏو، احمدآباد]]}} | image2 = Surat International Airport.jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[سورت هوائي اڏو|سورت بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | image3 = Rajkot airport.jpg | caption3 = {{font|size=100%|text=[[راجڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | image4 = NEW BDQ AIRPORT.jpg | caption4 = {{font|size=100%|text=[[وڊودرا هوائي اڏو|وڊودرا بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | footer = }} {{main|گجرات ۾ هوائي اڏن جي فهرست}} {{Map/Airports in Gujarat}} گجرات ۾ چار بين الاقوامي هوائي اڏا ([[احمدآباد هوائي اڏو|احمدآباد]]، [[سورت هوائي اڏو|سورت]]، [[راجڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو|راجڪوٽ]] ۽ [[وڊودرا هوائي اڏو|وڊودرا]])، اٺ گهريلو هوائي اڏا ([[ڀاونگر هوائي اڏو|ڀاونگر]]، [[ڀڄ هوائي اڏو|ڀڄ]]، [[ڄام نگر هوائي اڏو|ڄام نگر]]، [[ڪنڊلا هوائي اڏو|ڪنڊلا]]، [[پوربندر هوائي اڏو|پوربندر]]، [[راجڪوٽ هوائي اڏو|راجڪوٽ]]، [[امريلي هوائي اڏو|امريلي]] ۽ [[ڪيشود هوائي اڏو|ڪيشود]])، ٻہ خانگي هوائي اڏا ([[مندرا هوائي اڏو|مندرا]] ۽ [[مٺاپور]]) ۽ ٽي فوجي هوائي اڏا ([[ڀڄ رودرا ماتا هوائي فوجي اڏو|ڀڄ]]، ڄام نگر ۽ [[ناليا هوائي فوجي اسٽيشن|ناليا]]) آهن. وڌيڪ ٽي هوائي اڏا ([[ڌوليرا بين الاقوامي هوائي اڏو|ڌوليرا]]، [[انڪليشور هوائي اڏو|انڪليشور]] ۽ [[ديسا هوائي اڏو|ديسا]]) تعمير هيٺ آهن. [[مانڊوي]] ۽ [[مهسانا هوائي اڏو|مهسانا]] ۾ ٻہ گهٽ استعمال ٿيندڙ هوائي اڏا پڻ آهن؛ پوئين هوائي اڏي تي فلائنگ اسڪول پڻ هلندڙ آهي. گجرات حڪومت رياست ۾ هوابازيءَ جي بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ گجرات اسٽيٽ ايويئيشن انفراسٽرڪچر ڪمپني لميٽيڊ (GUJSAIL) قائم ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat {{!}} Gujarat State Aviation Infrastructure Company Limited |url=https://gujsail.gujarat.gov.in/gujarat.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521063246/https://gujsail.gujarat.gov.in/gujarat.htm |archive-date=21 May 2019 |access-date=21 May 2019 |website=gujsail.gujarat.gov.in}}</ref> انهن هوائي اڏن جي ملڪيت ۽ انتظام [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]]، [[ڀارتي هوائي فوج]]، گجرات حڪومت يا خانگي ڪمپنين وٽ آهي.<ref>{{Cite web |title=Airports {{!}} Gujarat State Aviation Infrastructure Company Limited |url=https://gujsail.gujarat.gov.in/airports.htm |access-date=21 May 2019 |website=gujsail.gujarat.gov.in}}{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name="GCAP">{{Cite web |title=Gujarat Civil Aviation Policy 2010 |url=http://cadgog.org/images/civil-aviation-policy-of-gujarat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818221315/http://cadgog.org/images/civil-aviation-policy-of-gujarat.pdf |archive-date=18 August 2013 |access-date=19 April 2012 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> === ريلوي === {{Main|:زمرو:گجرات ۾ ريلوي اسٽيشنون|l1 = گجرات ۾ ريلوي اسٽيشنون|:ڀارتي ريلوي}} {{Further|ممبئي–احمدآباد تيز رفتار ريل راهداري}} گجرات [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ويسٽرن ريلوي زون]] ۾ اچي ٿو. [[احمدآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] گجرات جي سڀ کان اهم، مرڪزي هنڌ تي واقع ۽ وڏي ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪا گجرات ۽ ڀارت جي سمورن اهم شهرن سان ڳنڍيل آهي. [[وڊودرا جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] گجرات جو سڀ کان مصروف ريلوي جنڪشن ۽ ڀارت جي پنجين سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشن آهي. [[سورت ريلوي اسٽيشن]]، [[راجڪوٽ جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] ۽ [[سابر متي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] رياست جون ٻيون مصروف ۽ چڱيءَ طرح ڳنڍيل ريلوي اسٽيشنون آهن. ٻين اهم ريلوي اسٽيشنن ۾ [[مهسانا جنڪشن ريلوي اسٽيشن|مهسانا جنڪشن]]، [[پالنپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|پالنپور جنڪشن]]، [[ڀاونگر ٽرمينس ريلوي اسٽيشن|ڀاونگر ٽرمينس]]، [[نڊياد جنڪشن ريلوي اسٽيشن|نڊياد جنڪشن]]، [[ولساڊ ريلوي اسٽيشن]]، [[ڀروچ جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڀروچ جنڪشن]]، [[گانڌيڌام جنڪشن ريلوي اسٽيشن|گانڌيڌام جنڪشن]]، [[آنند جنڪشن ريلوي اسٽيشن|آنند جنڪشن]] ۽ [[گوڌرا جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] وغيره شامل آهن. ڀارتي ريلوي گجرات مان گذرندڙ دهلي–ممبئي لاءِ هڪ مخصوص مال بردار ريل رستو قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي آهي. [[ڀارت ۾ تيز رفتار ريل|ڀارت جي پهرين تيز رفتار ريلوي لائين]] گجرات جي سڀ کان وڏي شهر [[احمدآباد]] کان ڀارت جي [[مالي مرڪز]] [[ممبئي]] تائين هلائڻ لاءِ رٿيل آهي، جنهن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 320&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ (200&nbsp;ميل في ڪلاڪ) هوندي. احمدآباد ۽ گانڌي نگر لاءِ [[تيز رفتار شهري آمدرفت|ميٽرو ريل نظام]] [[احمدآباد ميٽرو]] جون {{cvt|67.87|km|mi}} مجموعي ڊيگهه واريون چار راهداريون هن وقت فعال آهن. ان جي تعمير 14 مارچ 2015ع تي شروع ٿي هئي.<ref name="DeshGuj32015">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=14 March 2015 |title=First 6&nbsp;km works of Ahmedabad Metro to complete by September 2016:CM |url=http://deshgujarat.com/2015/03/14/first-6-km-works-of-ahmedabad-metro-to-complete-by-september-2016cm/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404045909/http://deshgujarat.com/2015/03/14/first-6-km-works-of-ahmedabad-metro-to-complete-by-september-2016cm/ |archive-date=4 April 2015 |access-date=12 April 2015 |website=DeshGujarat}}</ref><ref name="gujarat">{{Cite web |title=Gujarat plans 12 giant industrial hubs |url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/oct/21/slide-show-1-gujarat-plans-12-giant-industrial-hubs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034644/http://business.rediff.com/slide-show/2010/oct/21/slide-show-1-gujarat-plans-12-giant-industrial-hubs.htm |archive-date=21 July 2011 |access-date=25 October 2010 |website=Rediff.com}}</ref> [[سورت ميٽرو]] جون مجموعي طور {{cvt|40.35|km|mi}} ڊگهيون ٻہ راهداريون 18 جنوري 2021ع کان تعمير هيٺ آهن.<ref name=":0">{{Cite web|title='Very important gifts for Ahmedabad, Surat': PM Modi launches metro rail projects in Gujarat|url=https://www.timesnownews.com/india/article/pm-modi-bhoomi-poojan-ahmedabad-metro-phase-2-surat-metro/708480|access-date=2021-01-18|website=www.timesnownews.com|date=18 January 2021|language=en|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125141746/https://www.timesnownews.com/india/article/pm-modi-bhoomi-poojan-ahmedabad-metro-phase-2-surat-metro/708480|url-status=live}}</ref> منصوبي جي ڊسمبر 2026ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي.<ref name="Ops from Dec 2026">{{cite news|last=Gupta|first=Mayank|title=Surat Metro: Phase I to Start Operations in Dec 2026, Check Route, Distance, Stations and More|url=https://www.news18.com/auto/surat-metro-phase-i-to-start-operations-in-dec-2029-check-route-distance-stations-and-more-8310193.html|work=[[News18]]|date=12 July 2023|access-date=12 July 2023|language=en}}</ref> === سامونڊي آمدرفت === {{Main|گجرات جي بندرگاهن جي فهرست}} {{Map/Ports and harbours of Gujarat}} گجرات رياست وٽ ڀارت جو سڀ کان ڊگهو، 1214&nbsp;ڪلوميٽر ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. [[مندرا بندرگاهه]] ڀارت جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجائش وارو بندرگاهه آهي، ۽ مال جي مقدار جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو ڪنٽينر بندرگاهه پڻ آهي. هي ڀارت جو پهريون خانگي بندرگاهه آهي، جنهن جي ملڪيت ۽ انتظام [[اڊاني پورٽس اينڊ ايس اي زيڊ]] وٽ آهي. مرڪزي حڪومت جي ملڪيت وارو ۽ دين ديال پورٽ اٿارٽيءَ جي انتظام هيٺ [[ڪنڊلا بندرگاهه]] اولهه ڀارت جي خدمت ڪندڙ سڀ کان وڏن ۽ مصروف بندرگاهن مان هڪ آهي. مال سنڀالڻ جي گنجائش جي لحاظ کان اهو ڀارت ۾ ٽئين نمبر تي آهي. گجرات جي ٻين اهم بندرگاهن ۾ [[نولکي بندرگاهه]]، [[مگدلا بندرگاهه]]، [[پيپاوَو بندرگاهه]]، [[ڄام نگر|بيدي بندرگاهه]]، [[پوربندر]] جو بندرگاهه ۽ [[ويراول]] جو بندرگاهه شامل آهن. رياست ۾ [[دهيج–گھوگھا سي ڪنڪٽ]] نالي رو-رو فيري سروس پڻ موجود آهي.<ref>{{Citation |title=What is Gujarat's Ro-Ro ferry service? |date=22 October 2017 |url=http://indianexpress.com/article/what-is/what-is-gujarat-ro-ro-ferry-service-ghogha-dahej-4900767/ |work=[[The Indian Express]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022074819/http://indianexpress.com/article/what-is/what-is-gujarat-ro-ro-ferry-service-ghogha-dahej-4900767/ |access-date=22 October 2017 |archive-date=22 October 2017 |url-status=live}}</ref> === روڊ === {{Main|ڀارت جي قومي شاهراهن جي فهرست#گجرات|l1 = گجرات ۾ قومي شاهراهن جي فهرست|گجرات ۾ رياستي شاهراهن جي فهرست}} {{multiple image | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image1 = Bus terminus in Vadodara.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[وڊودرا]] ۾ بس ٽرمينل}} | image2 = Ahmedabad BRTS.jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[احمدآباد بي آر ٽي ايس]]}} | footer = }} [[گجرات اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (GSRTC) گجرات رياست اندر ۽ پاڙيسري رياستن تائين بس خدمتون مهيا ڪرڻ جو مکيه ادارو آهي. هي هڪ سرڪاري آمدرفت ڪارپوريشن آهي، جيڪا گجرات اندر ۽ ڀارت جي ٻين رياستن تائين بس ۽ عوامي آمدرفت جون خدمتون مهيا ڪري ٿي. ان کان سواءِ، GSRTC هيٺيون خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي: * '''موفصل خدمتون''' – گجرات اندر وڏن شهرن، ننڍن شهرن ۽ ڳوٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs">{{Cite web |title=GSRTC Services |url=http://www.discoveredindia.com/gujarat/gujarat-state-road-transport-corporation/services.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503044915/http://www.discoveredindia.com/gujarat/gujarat-state-road-transport-corporation/services.htm |archive-date=3 May 2018}}</ref> * '''بين الشهري بس خدمتون''' – احمدآباد، مهسانا، سورت، ويراول، واپي، وڊودرا، راجڪوٽ ۽ ڀروچ وغيره جهڙن وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs"/> * '''بين الرياستي بس خدمتون''' – گجرات جي مختلف شهرن کي پاڙيسري رياستن مڌيا پرديش، مهاراشٽر ۽ راجسٿان سان ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs"/> * '''شهري خدمتون''' – GSRTC گجرات اندر سورت، وڊودرا، واپي، گانڌي نگر ۽ احمدآباد ۾ شهري بس خدمتون مهيا ڪري ٿي.<ref name="gs"/> * '''پارسل خدمتون''' – سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ خدمت.<ref name="gs"/> ان کان سواءِ GSRTC تہوارن، صنعتي علائقن، اسڪولن، ڪاليجن ۽ زيارت گاهن لاءِ خاص بس خدمتون پڻ هلائي ٿي، جڏهن تہ مخصوص موقعن لاءِ عوام کي معاهدي جي بنياد تي بسون پڻ ڏنيون وڃن ٿيون.<ref name="gs"/> * احمدآباد ([[احمدآباد ميونسپل ٽرانسپورٽ سروس|AMTS]] ۽ [[احمدآباد بي آر ٽي ايس]])، سورت ([[سورت بي آر ٽي ايس]])، ڀاونگر (BMC CITY BUS)، وڊودرا (Vinayak Logistics)، گانڌي نگر (VTCOS)، مهسانا (Mehsana Municipal Bus Service)، راجڪوٽ (RMTS ۽ [[راجڪوٽ بي آر ٽي ايس]])، آنند (VTCOS) ۽ ڀروچ (Gurukrupa) وغيره ۾ پڻ شهري بس خدمتون هلن ٿيون. [[آٽو رڪشا]] گجرات ۾ آمدرفت جو عام ذريعو آهن. گجرات حڪومت آلودگي گهٽائڻ لاءِ مسافرن کي مفت سائيڪل سواري مهيا ڪرڻ واري رٿ ذريعي سائيڪل جي استعمال کي هٿي ڏئي رهي آهي. == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] 3muirthepwcnj1f41h0bh4hzuvercvq 410723 410722 2026-09-09T00:03:39Z Intisar Ali 8681 410723 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي}} {{Main|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} == معيشت == {{Main|گجرات جي معيشت}} [[File:Adani Mundra Port Kutch Gujarat.jpg|thumb|right|ڪڇ ۾ [[مُندرا بندرگاهه]]]] گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتڪاري ٿيل رياست آهي ۽ ملڪ جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ صنعتي پيداوار رکي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|date=15 November 2023|access-date=13 March 2024|title=Handbook of Statistics on Indian States|website=Reserve Bank of India|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091116/https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|url-status=live}}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن مان گجرات جون برآمدون سڀ کان وڌيڪ آهن؛ 2024–2025ع ۾ ڀارت جي مجموعي برآمدن ۾ ان جو حصو 30.7 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |last=Soupramanien |first=Sindhu Hariharan & Avantika |date=29 April 2025 |title=Telangana and Tamil Nadu clock highest growth in exports in FY25 |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |access-date=28 May 2025 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=28 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528072443/https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |url-status=live }}</ref> اها رياست ڪيميائي شين، پيٽروڪيميڪل، کير ۽ کير جي شين، دوائن ۽ دواسازي، سيمينٽ ۽ سيرامڪس، جواهرن ۽ زيورن، ڪپڙي ۽ انجنيئرنگ سميت مختلف صنعتي شعبن ۾ اڳواڻي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=GSDP of Gujarat, Economic Growth Presentation and Reports {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |access-date=3 January 2024 |website=India Brand Equity Foundation |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062751/https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |url-status=live }}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن ۾ گجرات وٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ گنجائش<ref>{{Cite news |date=22 March 2023 |title=Gujarat pips Maharashtra in power generation capacity: Report |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |access-date=3 January 2024 |issn=0971-8257 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091108/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |url-status=live }}</ref> ۽ سامونڊي بندرگاهن تي سامان جي اچ وڃ جو سڀ کان وڌيڪ مقدار آهي.<ref>{{Cite web |title=India: cargo traffic volume at ports by state 2022 |url=https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |access-date=3 January 2024 |website=Statista |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091109/https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |url-status=live }}</ref> رياست جي اهم زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، [[مونڱ ڦلي|مونڱ ڦلي (مڱيرا)]], [[کجور (ميوو)|کجور]]، [[ڪمند]]، کير ۽ کير جون شيون شامل آهن. صنعتي پيداوار ۾ سيمينٽ ۽ [[پيٽرول]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=26 December 2008 |title=Reliance commissions worlds biggest refinery |url=http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516044443/http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999 |archive-date=16 May 2013 |access-date=20 December 2014 |website=The Indian Express}}</ref> گجرات [[ڀارت ۾ دواسازي جي صنعت|ڀارت جي دواسازي جي صنعت]] ۾ پهرين نمبر تي آهي ۽ ملڪ ۾ دوائن جي پيداوار جو 33 سيڪڙو ۽ دوائن جي برآمدن جو 28 سيڪڙو حصو رکي ٿو. رياست ۾ آمريڪي ايف ڊي اي (USFDA) کان تصديق ٿيل دوائن جي پيداوار جون 130 سهولتون آهن. احمد آباد ۽ وڊودرا کي دواسازي جا مرڪز سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن شهرن ۾ ڪيتريون ئي وڏيون ۽ ننڍيون دواساز ڪمپنيون قائم آهن.<ref>{{Cite web |date=14 March 2021 |title=Despite Covid-19, fresh investments flowing into Gujarat's Pharma Sector |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |access-date=3 May 2021 |work=[[The Times of India]] |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503094424/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |url-status=live}}</ref> گجرات وٽ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي (1600&nbsp;ڪلوميٽر) آهي، ۽ ان جا بندرگاهه (نجي ۽ سرڪاري ٻنهي شعبن جا) ڀارت جي سامونڊي سامان جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سنڀالين ٿا. [[ڪڇ جي نار]] ۾ واقع [[مُندرا بندرگاهه]] سامان جي اچ وڃ جي لحاظ کان ڀارت جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، جتي 144 ملين ٽن سامان سنڀاليو وڃي ٿو؛ ان جو سبب ڀارت جي انتهائي اولهندي حصي ۾ ان جي موزون جاگرافيائي بيهڪ ۽ عالمي سامونڊي رستن سان ويجهڙائي آهي. گجرات ڀارت جي صنعتي پيداوار ۽ واپاري شين جي برآمدن ۾ بہ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. [[ڪيٽو انسٽيٽيوٽ]] جي 2009ع جي [[اقتصادي آزادي]] بابت رپورٽ موجب، گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور آزاد رياست هئي، جڏهن تہ [[تامل ناڊو]] ٻئي نمبر تي هئي.<ref>{{Cite web |title=Executive Summary |url=http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924142234/http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |archive-date=24 September 2013 |access-date=20 December 2014 |publisher=Cato.org}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] [[ڄام نگر]] ۾ تيل صاف ڪرڻ جي ريفائنري هلائي ٿي، جيڪا هڪ ئي هنڌ تي قائم دنيا جي سڀ کان وڏي گرين فيلڊ ريفائنري آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ گجرات ۾ ڀاو نگر ڀرسان [[الانگ]] ۾ واقع آهي. ڀارت جو واحد مائع ڪيميائي بندرگاهي ٽرمينل [[دهيج]] ۾ آهي، جنهن کي گجرات ڪيميڪل پورٽ ٽرمينل ڪمپني لميٽيڊ تيار ڪيو آهي. ملڪ جي ٽن مائع قدرتي گئس (LNG) ٽرمينلن مان ٻه گجرات ۾، دهيج ۽ هزيرا ۾ آهن. ٻه وڌيڪ ايل اين جي ٽرمينل [[پيپاواو]] ۽ [[مُندرا]] ۾ تجويز ڪيل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} تازن دستياب انگن اکرن موجب گجرات کي ڀارت جي چوٿين امير ترين رياست سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=GUpta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220162120/https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |url-status=live }}</ref> گجرات جي 85 سيڪڙو ڳوٺن کي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Uday Mahurkar |date=11 September 2006 |title=Gujarat – Physical fitness |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060911-gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads-783992-2006-09-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074907/http://indiatoday.intoday.in/story/gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads/1/182220.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=20 December 2014 |website=India Today}}</ref> [[جيوتي گرام يوجنا]] ذريعي گجرات جي لڳ ڀڳ سڀني 18,000 ڳوٺن کي بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن تحت گهرن کي 24 ڪلاڪ ۽ زرعي شعبن کي اٺ ڪلاڪ بجلي فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite news |date=16 October 2013 |title=Claim Check: Narendra Modi on Gujarat's Jyotigram Yojana |work=livemint.com |url=http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |url-status=live |access-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202015558/http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |archive-date=2 February 2017}}</ref> {{As of|2015}}، گجرات گئس تي ٻڌل حرارتي بجلي جي پيداوار ۾ 8 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان [[ڀارت جون رياستون نصب ٿيل بجلي گنجائش موجب|ملڪ ۾ پهرين نمبر تي]] ۽ ائٽمي بجلي جي پيداوار ۾ 1 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان ٻئي نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Executive summary of month of November 2015 |url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051607/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 January 2017 |website=cea.nic.in |publisher=Central Electricity Authority, Ministry of Power, Government of India}}</ref> رياست گذريل پنجن سالن دوران قومي سراسري 2 سيڪڙو جي مقابلي ۾ 12.8 سيڪڙو زرعي واڌ رڪارڊ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=18 November 2010 |title=Gujarat Brand |work=Business Standard |agency=Press Trust of India |url=http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012155436/http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |archive-date=12 October 2012}}</ref> گجرات ڏهن سالن جي عرصي دوران 10.97 سيڪڙو جي سڀ کان وڌيڪ زرعي واڌ جي شرح رڪارڊ ڪئي. ''S&P CNX 500'' ۾ شامل ڪاروباري گروهن مان 20 سيڪڙو کان وڌيڪ جا ڪارپوريٽ دفتر گجرات ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=List of S&P CNX 500 conglomerates |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |website=NSE India |access-date=4 May 2022 |archive-date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504103917/https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |url-status=live}}</ref> آر بي آءِ جي رپورٽ موجب{{which|date=June 2022}}، 2006–07ع ۾ ڀارت جي مجموعي بئنڪ ناڻي مان 26 سيڪڙو گجرات ۾ هو.{{citation needed|date=June 2022}} چندي ڳڙهه ليبر بيورو جي 2012ع واري سروي رپورٽ موجب گجرات ۾ بيروزگاري جي شرح 1 سيڪڙو هئي، جيڪا 3.8 سيڪڙو قومي سراسري جي مقابلي ۾ ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2012 |title=Survey says Gujarat has lowest unemployment; Narendra Modi is 'delighted' |url=http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |url-status=live |access-date=11 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713222924/http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |archive-date=13 July 2012}}</ref> [[ليگيٽم انسٽيٽيوٽ]] جي 2012ع واري گلوبل پراسپيرٽي انڊيڪس سماجي سرمائي جي معاملن ۾ گجرات کي ڀارت جي ٻن سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪندڙ رياستن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=The 2012 Legatum Prosperity Index |url=https://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624103332/http://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |archive-date=24 June 2017 |access-date=29 April 2019 |publisher=Legatum Institute |page=20 |format=PDF}}</ref> دنيا جي 142 ملڪن تي ٻڌل فهرست ۾ رياست جرمنيءَ سان گڏ 15هين نمبر تي هئي، جيڪا ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن کان مٿي هئي.<ref>{{Cite web |title=DNA India: Latest News Headlines, Breaking News & Live Updates on Politics, Business, Sports, Bollywood at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-url=https://archive.today/20141220155532/http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-date=20 December 2014 |access-date=13 February 2013}}</ref> === بنيادي ڍانچو === [[File:Tallest Building in Gujarat Gift One.jpg|thumb|گجرات جي سڀ کان اوچي عمارت: [[گجرات انٽرنيشنل فنانس ٽيڪ-سٽي|گفٽ ون]]]] گجرات جي سڀ کان اوچي ٽاور، گفٽ ون، جو افتتاح 10 جنوري 2013ع تي ڪيو ويو. گفٽ ٽو نالي هڪ ٻيو ٽاور بہ مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ وڌيڪ ٽاور تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=22 January 2009 |title=India's tallest proposed building Diamond Tower showcased (video) |url=http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113234/http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |publisher=Deshgujarat.com}}</ref> گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم، [[نريندر مودي اسٽيڊيم]]، گجرات ۾ واقع آهي. ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل اسپورٽس انڪليو]] [[احمد آباد]] ۾ تعمير هيٺ آهي ۽ اهو [[2030ع دولت مشترڪه رانديون|2030ع جي دولت مشترڪه راندين]] جي ميزباني ۾ مدد ڪندو. === صنعتي ترقي === گجرات جي اهم شهرن ۾ احمد آباد، [[سورت]]، [[وڊودرا]]، [[راجڪوٽ]]، [[ڄام نگر]] ۽ [[ڀاو نگر]] شامل آهن. 2010ع ۾ ''[[فوربز]]'' جي دنيا جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شهرن جي فهرست ۾ احمد آباد کي چين جي [[چينگدو]] ۽ [[چونگ چنگ]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Kotkin |first=Joel |title=In pictures- The Next Decade's fastest growing cities |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=10 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref><ref name="07 October 2010">{{Cite news |title=In Pictures: The Next Decade's Fastest-Growing Cities |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref> رياست [[ڪيلسائيٽ]]، [[جپسم]]، [[مينگنيز]]، [[لگنائيٽ]]، [[باڪسائيٽ]]، [[چن جو پٿر]]، [[عقيق]]، [[فيلڊسپار]] ۽ [[ڪوارٽز]] واريءَ جي ذخيرن سان مالامال آهي ۽ انهن معدنيات جي مخصوص علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان کاڻ کوٽائي ڪئي وڃي ٿي. ڄام نگر [[پتل]] جي پرزن جي پيداوار جو اهم مرڪز آهي. گجرات ڀارت جي گهربل سوڊا ايش جو لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي لوڻ جي قومي ضرورت جو لڳ ڀڳ 78 سيڪڙو فراهم ڪري ٿو. اها ڀارت جي خوشحال ترين رياستن مان هڪ آهي ۽ ان جي في ماڻهو جي ڊي پي ڀارت جي سراسري کان نمايان طور وڌيڪ آهي. [[مهيسانا]]، [[ڪالول (پنچ محل)|ڪالول]]، کمڀات ۽ [[انڪليشور]] اڄ تيل ۽ قدرتي گئس جي پيداوار لاءِ مشهور آهن. ڌووارن ۾ ڪوئلي، تيل ۽ گئس تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر آهي. ان کان سواءِ ڀاو نگر کان {{cvt|50|km|mi}} ڏکڻ اوڀر ۾ کمڀات جي نار تي الانگ شپ ريسائيڪلنگ يارڊ واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو يارڊ آهي. [[ايم جي موٽر انڊيا]] وڊودرا ڀرسان هالول ۾ پنهنجون گاڏيون تيار ڪري ٿي. دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار [[ٽاٽا نانو]] احمد آباد ڀرسان [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. [[کمڀات جي نار]] ڀرسان واقع سورت عالمي هيرن جي واپار جو مرڪز آهي. 2003ع ۾ دنيا جي 92 سيڪڙو هيرن جي ڪٽائي ۽ پالش سورت ۾ ڪئي ويندي هئي.<ref name="time.com">{{Cite magazine |last=Adiga |first=Aravind |date=12 April 2004 |title=Uncommon Brilliance |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729170654/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |archive-date=29 July 2010 |access-date=4 May 2010}}</ref> گجرات ۾ هيرن جي صنعت پنج لک ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |last=Lum |first=Kathryn |date=16 October 2014 |title=The rise and rise of Belgium's Indian diamond dynasties |publisher=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |url=http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |url-status=live |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518054721/http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |archive-date=18 May 2018}}</ref> 11 کان 13 جنوري 2015ع تائين گانڌي نگر جي مهاتما مندر ۾ منعقد ٿيل "وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽر سمٽ" ۾ رياستي حڪومت خصوصي اقتصادي علائقن لاءِ مجموعي طور {{Indian Rupee}} 2.5&nbsp;ملين ڪروڙ ([[ڊگهو ۽ مختصر پيمانو|مختصر پيمانو]]) ماليت جا 21,000 مفاهمتي يادداشت ناما (MoUs) صحيح ڪيا.<ref>{{Cite web |title='Vibrant Gujarat' signs 21000 MoUs worth Rs 25 lakh cr |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115190330/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-date=15 January 2015 |access-date=20 December 2014 |website=The Economic Times Line}}</ref> تنهن هوندي بہ سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو ملڪي صنعت مان آيو هو.<ref>{{Cite news |title=Vibrant Gujarat sees one foreign investor, the Business Standard |url=http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |access-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108232701/http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |archive-date=8 January 2009}}</ref> جنوري 2009ع ۾ احمد آباد جي سائنس سٽي ۾ ٿيل چوٿين وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ 600 پرڏيهي وفدن شرڪت ڪئي. مجموعي طور {{Indian Rupee}} 12,500&nbsp;ارب ماليت جا 8,668 مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا، جن مان رياست ۾ 25 لک نون روزگار جي موقعن پيدا ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="in.rediff.com">{{Cite web |date=10 March 2008 |title=Gujarat aims at 15% industrial growth: Rediff.com Business |url=http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622031757/http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-date=22 June 2011 |access-date=16 July 2010 |website=Rediff.com}}</ref> 2011ع جي وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ {{Indian Rupee}} 21&nbsp;ٽرلين ({{USD}} 463&nbsp;ارب) ماليت جا مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا. گجرات بجليءَ جي ضرورت کان وڌيڪ پيداوار ڪندڙ رياست آهي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2014 |title=How Gujarat became a power surplus State |work=Business Line |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |access-date=16 February 2016 |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430130135/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |url-status=live }}</ref> [[ڪاڪراپار ائٽمي بجلي گهر]] اين پي سي آءِ ايل پاران هلندڙ هڪ ائٽمي بجلي گهر آهي، جيڪو سورت شهر جي ويجهو واقع آهي. سرڪاري ذريعن موجب، اپريل 2010ع کان پوءِ نون مهينن دوران 40,793&nbsp;ملين يونٽن جي طلب جي مقابلي ۾ گجرات 43,848&nbsp;ملين يونٽ بجلي پيدا ڪئي. گجرات پنهنجي واڌو بجلي 12 رياستن: راجسٿان، تامل ناڊو، اتر پرديش، مهاراشٽر، آنڌرا پرديش، دهلي، هرياڻا، ڪرناٽڪ، ڇتيس ڳڙهه، اتراکنڊ، مڌيا پرديش ۽ اولهه بنگال کي وڪرو ڪئي.<ref>{{Cite news |date=8 March 2011 |title=Gujarat sold surplus power to 12 states |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-sold-surplus-power-to-12-states/articleshow/7650494.cms |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://archive.today/20120708120149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/ahmedabad/28667798_1_surplus-power-industrial-units-uninterrupted-power-supply |archive-date=8 July 2012}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Nano.jpg|هتي [[ٽاٽا نانو]] ڏيکاريل آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار هئي.<ref name="forbes.com">{{Cite news |last=Robyn Meredith |date=16 April 2007 |title=The Next People's Car |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |url-status=live |access-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118032004/http://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |archive-date=18 January 2012}}</ref> [[ٽاٽا نانو]] گجرات جي [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. File:GauravPath1.jpg|[[سورت]] دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي. File:Alang Ship Breaking - panoramio.jpg|[[الانگ]] جو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ </gallery> === توانائي === {{see also|گجرات ۾ شمسي توانائي}} [[File:Astonfield 11.5MW Solar Plant Gujarat.jpg|thumb|گجرات ۾ ايسٽن فيلڊ جو 11.5 ميگاواٽ جو شمسي بجلي گهر]] مئي 2024ع تائين رياست ۾ بجليءَ جي وڌ ۾ وڌ طلب 25,088 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | title=State's peak power demand grew by 66% in 9 years | newspaper=The Times of India | date=June 2024 | archive-date=17 June 2024 | access-date=17 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240617075402/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | url-status=live }}</ref> مارچ 2024ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 52,945.13 ميگاواٽ هئي. ان مان 23,643.41 ميگاواٽ حرارتي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي، جڏهن تہ 27,461.72 ميگاواٽ (51.87 سيڪڙو) [[پاڻيءَ مان بجلي]] جي 1,990 ميگاواٽ سميت قابل تجديد توانائي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي. باقي 1,840 ميگاواٽ ائٽمي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي.<ref>{{cite web|title=Western region installed capacity|url=https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|website=National Power Portal|access-date=9 May 2024|archive-date=18 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618011705/https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|url-status=live}}</ref> جون 2024ع تائين قابل تجديد توانائي جي نصب ٿيل گنجائش ۾ 11,823 ميگاواٽ هوائي توانائي ۽ 14,182 ميگاواٽ شمسي توانائي شامل هئي، جن جو مجموعو 26,005 ميگاواٽ هو.<ref>{{Cite web |last=Ramesh |first=M. |date=16 June 2024 |title=Gujarat plans ₹96,000 crore transmission infrastructure push |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |access-date=17 June 2024 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617022822/https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |url-status=live }}</ref> اپريل 2024ع تائين رياست ۾ ڇتين تي لڳل شمسي بجلي نظامن جي مجموعي نصب ٿيل گنجائش 3,455.90 ميگاواٽ هئي.<ref>{{Cite web |title=Top 5 States In Rooftop Solar In India – Saur Energy International |url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |access-date=17 June 2024 |website=www.saurenergy.com |date=24 April 2024 |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617080202/https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |url-status=live }}</ref> === زراعت === [[File:SherdiImage6.JPG|thumb|right|روايتي زراعت]] گجرات جي ڪُل جاگرافيائي ايراضي 19,602,400 هيڪٽر آهي، جنهن مان 10,630,700 هيڪٽر ايراضي فصلن هيٺ آهي.{{Verify source|date=July 2013}}<ref>{{Cite web |title=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat: Information, Statistics |url=http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208034720/http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |archive-date=8 February 2013 |access-date=24 February 2013 |publisher=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat}}</ref> گجرات جي زرعي واڌ جا ٽي مکيه ذريعا ڪپهه جي پيداوار، مال پالڻ، ميون ۽ ڀاڄين جهڙين وڌيڪ قدر وارين خوراڪي شين جي تيز واڌ، ۽ ڪڻڪ جي پيداوار آهن؛ [[بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي ادارو|بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي اداري]] موجب، ڪڻڪ جي پيداوار 2000ع کان 2008ع تائين سالياني سراسري 28 سيڪڙو جي شرح سان وڌي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat State Portal |url=http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk/rntr0H+OnwOK0bubU/5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA== |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102042740/http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk%2Frntr0H+OnwOK0bubU%2F5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA%3D%3D |archive-date=2 January 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> ٻين اهم پيداوارن ۾ ٻاجهري، مونڱ ڦلي، ڪپهه، چانور، مڪئي، ڪڻڪ، سرنهن، تر، تور دال، مڱ، ڪمند، انب، ڪيلا، چيڪو، ليمون، امرود، ٽماٽا، پٽاٽا، بصر، جيرو، ٿوم، اسپغول ۽ سونف شامل آهن. هاڻوڪي دور ۾ گجرات جي زرعي شعبي ۾ سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهي آهي، جڏهن تہ باقي ڀارت ۾ اها شرح لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهي. ڀارت جي اڳوڻي صدر [[اي پي جي عبدالڪلام]] هن ڪاميابيءَ جي واکاڻ ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |year=2012 |title=Gujarat's agriculture turnaround an eye opener for the entire nation: Dr. Kalam |work=IBTL for CNBC |url=http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam/ |access-date=20 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033503/http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam |archive-date=14 February 2013}}</ref> گجرات جي زرعي ڪاميابيءَ جا اهم سبب فصلن ۽ فصل پوکڻ جي نمونن ۾ تنوع؛ موسمي تنوع (زراعت لاءِ اٺ موسمي علائقا)؛ رياست ۾ چئن زرعي يونيورسٽين جي موجودگي، جيڪي زرعي ڪارڪردگي ۽ پائيداري بابت تحقيق کي هٿي ڏين ٿيون؛<ref>{{Cite book |last=Pattanayak |first=Debi |url=https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |title=Multilingualism in India |publisher=Multilingual Matters Ltd. |year=1990 |isbn=978-1-85359-072-6 |location=USA |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414155116/https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |url-status=live}}</ref> ڪوآپريٽو ادارا؛ ٽشو ڪلچر، گرين هائوس ۽ شيڊ نيٽ هائوس جهڙين جديد زرعي ٽيڪنالاجين جو استعمال؛ زرعي برآمدي علائقا؛ ۽ مضبوط مارڪيٽنگ جو بنيادي ڍانچو آهن، جنهن ۾ ٿڌا گودام، پروسيسنگ يونٽ، لاجسٽڪ مرڪز ۽ صلاحڪاري جون سهولتون شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Modi |first=Narendra |title=Agricultural Exhibition and Conference |url=http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629005930/http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-date=29 June 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Agritech Asia}}</ref> گجرات ڀارت ۾ تمباڪو، ڪپهه ۽ مونڱ ڦليءَ جو مکيه پيدا ڪندڙ آهي. ٻين اهم خوراڪي فصلن ۾ چانور، ڪڻڪ، ''جوار، ٻاجهري''، مڪئي، ''تور'' ۽ ''چڻا'' شامل آهن. رياست جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي؛ فصلن هيٺ ڪُل ايراضي رياست جي مجموعي زميني ايراضيءَ جي اڌ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=About Gujarat State Agriculture Marketing Board |url=http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204125421/http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-date=4 February 2011 |access-date=16 July 2010 |publisher=Agri.gujarat.gov.in}}</ref> مال پالڻ ۽ کير جي پيداوار گجرات جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. کير جي پيداوار تي بنيادي ڌيان ڏيندڙ ڊيري فارمنگ ڪوآپريٽو بنيادن تي ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا ڏهه لک کان وڌيڪ ميمبر آهن. گجرات ڀارت ۾ کير جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي. [[امول]] کير ڪوآپريٽو فيڊريشن سڄي ڀارت ۾ مشهور آهي ۽ اها ايشيا جي سڀ کان وڏي ڊيري آهي.<ref>{{Cite news |date=14 September 2006 |title=Amul to become world's largest liquid milk brand-Food-Cons. Products-News By Industry-News |work=The Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |url-status=live |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518071424/http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |archive-date=18 May 2014}}</ref> پاليل چوپائي مال ۾ مينهون ۽ ٻيا ڍور، رڍون ۽ ٻڪريون شامل آهن. 1997ع جي چوپائي مال جي آدمشماريءَ موجب گجرات رياست ۾ 20.97&nbsp;ملين چوپائي مال موجود هو. چوپائي مال جي اهم پيداوار بابت سروي جي تخمينن موجب، 2002–03ع دوران گجرات 6.09&nbsp;ملين ٽن کير، 385&nbsp;ملين آنا ۽ 2.71&nbsp;ملين ڪلوگرام اُن پيدا ڪئي. گجرات ڪپڙي، تيل ۽ صابڻ جي صنعتن لاءِ بہ خام مال فراهم ڪري ٿو. گجرات ۾ ڪوآپريٽو نظام اختيار ڪرڻ کي زرعي شعبي، خاص طور کنڊ ۽ کير جي [[ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ادارن]] جي ڪاميابيءَ جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. ڪوآپريٽو زراعت 1951ع کان ڀارت جي زرعي ترقيءَ واري حڪمت عمليءَ جو حصو رهي آهي. جيتوڻيڪ سڄي ملڪ ۾ انهن جي ڪاميابيءَ جا نتيجا مختلف رهيا، پر مهاراشٽر ۽ گجرات تي انهن جو مثبت اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان رهيو. صرف 1995ع ۾ انهن ٻنهي رياستن ۾ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي علائقي کان وڌيڪ رجسٽرڊ ڪوآپريٽو ادارا هئا. انهن مان زرعي ڪوآپريٽو ادارن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي ادارن هارين لاءِ سبسڊين ۽ قرضن تي ڌيان ڏنو آهي ۽ گڏيل پوک جي بدران زرعي پيداوار جي گڏيل پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ کي آسان بڻائڻ تي زور ڏنو آهي. تنهن هوندي بہ، جيتوڻيڪ انهن پيداوار وڌائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر علائقي ۾ برابريءَ تي سندن اثر بابت سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ زرعي ڪوآپريٽو ادارن جي رڪنيت عام طور زميندارن جي حق ۾ رهي آهي، جڏهن تہ بي زمين زرعي مزدورن جي داخلا محدود رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ebrahim |first=Alnoor |year=2000 |title=Agricultural cooperatives in Gujarat, India: Agents of equity or differentiation? |journal=Development in Practice |volume=10 |issue=2 |pages=178–188 |doi=10.1080/09614520050010214 |s2cid=154497407}}</ref> گجرات ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جو هڪ نمايان مثال کير جا ڪوآپريٽو ادارا آهن، جن مان خاص طور [[امول]] (آنند ملڪ يونين لميٽيڊ) مشهور آهي. [[File:Amul Plant at Anand.jpg|thumb|right|[[آنند، گجرات|آنند]] ۾ امول جو ڪارخانو]] امول 1946ع ۾ گجرات جي آنند شهر ۾ کير جي ڪوآپريٽو اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Bellur |first1=Venkatakrishna |last2=Saraswathi P. Singh |last3=Radharao Chaganti |last4=Rajeswararao Chaganti |year=1990 |title=The white revolution—How Amul brought milk to India |journal=Long Range Planning |volume=23 |issue=6 |pages=71–79 |doi=10.1016/0024-6301(90)90104-C}}</ref> گجرات ڪوآپريٽو ملڪ مارڪيٽنگ فيڊريشن لميٽيڊ (GCMMF) گڏيل طور گجرات جي لڳ ڀڳ 2.6&nbsp;ملين کير پيدا ڪندڙن جي ملڪيت آهي. امول کي ترقي پذير معيشت ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جي بهترين مثالن مان هڪ سمجهيو ويو آهي، ۽ امول جي ترقيءَ واري نموني کي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ، خاص طور ترقي پذير معيشتن جي زرعي شعبي لاءِ هڪ ماڊل طور اختيار ڪيو ويو آهي. ڪمپني ڀارت جي سفيد انقلاب (جنهن کي [[آپريشن فلڊ]] پڻ چيو وڃي ٿو) کي هٿي ڏني، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيري ترقياتي پروگرام هو، ۽ کير جي کوٽ واري ملڪ ڀارت کي 2010ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو کير پيدا ڪندڙ ملڪ بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=20 December 2011 |title=India largest milk producing nation in 2010–11: NDDB |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426131554/http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |archive-date=26 April 2013}}</ref> "امول ماڊل" جو مقصد وچولن جي استحصال کي روڪڻ ۽ هارين جي آزاديءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، ڇاڪاڻ تہ کير ۽ کير جي شين جي خريداري، پروسيسنگ ۽ پيڪنگ تي هارين جو ڪنٽرول هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Amul Model |url=http://www.amul.com/m/about-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306085945/http://www.amul.com/m/about-us |archive-date=6 March 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=Amul}}</ref> {{as of|2012|lc=y}} ڪمپني جي ماليت 2.5&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=News Release: Taste of India Continues to Commemorate its Producers |url=http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224507/http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-date=2 February 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=GCMMF}}</ref> گجرات جي 70 سيڪڙو ايراضيءَ کي موسمي لحاظ کان نيم خشڪ کان خشڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، تنهنڪري مختلف معاشي سرگرمين لاءِ پاڻيءَ جي طلب موجود وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Suran |first=B |date=10 June 2012 |title=Is Agriculture in Gujarat on a Different Growth Trajectory? |journal=Social Science Research Network |publisher=National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) |ssrn=2080876}}</ref> مجموعي آبپاشي ٿيل ايراضيءَ مان 16–17 سيڪڙو سرڪاري واهن ذريعي ۽ 83–84 سيڪڙو نجي ٽيوب ويلن ۽ ٻين کوهن ذريعي زير زمين پاڻي ڪڍي سيراب ڪيو وڃي ٿو؛ زير زمين پاڻي زرعي علائقن ۾ آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو مکيه ذريعو آهي. نتيجي طور، گجرات کي [[زير زمين پاڻي جي حد کان وڌيڪ ڪڍڻ|زير زمين پاڻيءَ جي گهٽتائي]] جا مسئلا درپيش رهيا آهن، خاص طور 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جڏهن پاڻيءَ جي طلب وڌي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بجليءَ تائين رسائي وڌڻ سان 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ آبدوز برقي پمپ وڌيڪ مقبول ٿيا. تنهن هوندي بہ، گجرات اليڪٽرِسٽي بورڊ پمپن جي هارس پاور سان ڳنڍيل مقرر ٽيرف لاڳو ڪيو، جنهن سان ٽيوب ويل آبپاشي ٻيهر وڌي ۽ برقي پمپن جو استعمال گهٽيو. 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڪيترن ئي ضلعن ۾ زير زمين پاڻي ڪڍڻ جي شرح ان جي ٻيهر ڀرجڻ واري شرح کان وڌي وئي، جڏهن تہ سڀني ضلعن مان رڳو 37.5 سيڪڙو ۾ ٻيهر ڀرجڻ جي شرح "محفوظ" هئي. زير زمين پاڻيءَ جي حفاظت ۽ موجود پاڻيءَ جي ذخيرن جي غيرضروري ضايع ٿيڻ کي روڪڻ هاڻي رياست کي درپيش اهم مسئلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Gulati |first=Ashok |url=http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20&%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |title=Agriculture performance in Gujarat since 2000 |publisher=International Water Management Institute & International Food Policy Research Institute |year=2009 |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221231/http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20%26%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> نرمدا ماٿريءَ ۾ واهن جي ڄار تي ٻڌل تڪراري ڊيم منصوبي، سردار سروور منصوبي، علائقي ۾ آبپاشيءَ ۾ نمايان واڌ آندي آهي. تنهن هوندي بہ، منصوبي سبب بي گهر ٿيل آبادين تي ان جي اثرن بابت اڃا اختلاف موجود آهن. 2012ع ۾ گجرات واهن مان بخارات سبب ٿيندڙ پاڻيءَ جي نقصان کي گهٽائڻ ۽ علائقي ۾ پائيداري وڌائڻ لاءِ واهن مٿان شمسي پينل لڳائڻ جو تجربو شروع ڪيو. گجرات جي چندراسان ۾ قائم هڪ ميگاواٽ (MW) شمسي بجلي منصوبي ۾ آبپاشي واهه جي 750 ميٽر ڊگهي حصي مٿان شمسي پينل لڳايا ويا آهن. ٻين ڪيترن شمسي بجلي منصوبن جي ابتڙ، هي منصوبو وڏي زميني ايراضي استعمال نٿو ڪري، ڇاڪاڻ تہ پينل اضافي زمين بدران واهن جي مٿان لڳايا ويا آهن. ان سان شروعاتي خرچ گهٽ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ پينل لڳائڻ لاءِ زمين خريد ڪرڻ، صاف ڪرڻ يا ان ۾ تبديليون آڻڻ جي ضرورت نٿي پوي. چندراسان منصوبي مان هر سال 9&nbsp;ملين ليٽر پاڻي بچائڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=D.C. |date=June 2012 |title=India Launches Solar Power Project |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=10 |issue=5 |page=230 |doi=10.1890/i1540-9295-10-5-228 |doi-access=free}}</ref> گجرات حڪومت [[مٽيءَ جي انتظام]] کي بهتر بڻائڻ ۽ هارين کي نئين ٽيڪنالاجيءَ سان متعارف ڪرائڻ لاءِ هڪ منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت هر هاريءَ کي "سوئل هيلٿ ڪارڊ" ڏنو ويو. هي ڪارڊ راشن ڪارڊ وانگر ڪم ڪري ٿو ۽ پوک هيٺ زمين جي حالت سان گڏ هاريءَ جو نالو، اڪائونٽ نمبر، سروي نمبر، [[مٽيءَ جي زرخيزي]] جي حالت ۽ ڀاڻ جي عام مقدار بابت مستقل سڃاڻپ ۽ ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. هر ڳوٺ مان زمين جا نمونا ورتا وڃن ٿا ۽ انهن جو تجزيو [[گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزرز|گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزر ڪارپوريشن]]، اسٽيٽ فرٽيلائيزر ڪارپوريشن ۽ [[انڊين فارمرز فرٽيلائيزر ڪوآپريٽو لميٽيڊ|انڊين فارمرز فرٽيلائيزرز ڪوآپريٽو]] پاران ڪيو وڃي ٿو. 2008ع تائين ڳوٺن مان 1,200,000 [[مٽيءَ جي چڪاس]] جا انگ اکر گڏ ڪري ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا هئا. هن منصوبي لاءِ مقامي زرعي يونيورسٽين مدد ۽ صلاح ڏني، ۽ فصلن توڙي مٽيءَ بابت مخصوص انگ اکر پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا. ان سان مٽيءَ جي چڪاس وارن انگن اکرن جي تشريح ڪري سگهجي ٿي ۽ ڀاڻ جي ضرورتن بابت سفارشون يا تبديليون طئي ڪري، انهن کي پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Attri |first=S.D. |url=https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |title=Challenges and Opportunities in Agrometeorology |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-3-642-19360-6 |location=Heidelberg |page=265 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105621/https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{Main|گجرات جي ثقافت}} === ادب === {{Main|گجراتي ادب}} [[File:Hemachandra JCNJ.jpg|thumb|200px|[[نيو جرسي]] جي هڪ جين مندر ۾ هيم چندر آچاريا جو بت؛ کيس گجراتي ٻوليءَ جو ابو سڏيو وڃي ٿو.]] [[پاتن، گجرات|پاتن]] شهر قديم جين مخطوطن جي وڏي ذخيري ۽ جين علم جي شاهي مرڪز طور مشهور هو،<ref>{{cite journal |last1=Kudalk |first1=J. S. |title=The Jain Manuscript-Bhandars at Patan a Final Word on Their Search |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |date=1920 |volume=3 |pages=35–52 |jstor=44526773}}</ref> جنهن ڪيترن ئي عالمن کي متاثر ڪيو. [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] [[هنديات|هنديات دان]] ۽ [[سنسڪرت]] ماهر پيٽر پيٽرسن هن ذخيري کي هن ريت بيان ڪيو: {{blockquote|مون کي ڀارت ۾ اهڙو ڪو ٻيو شهر معلوم ناهي، ۽ دنيا ۾ بہ رڳو ڪي ٿورا شهر آهن، جيڪي ايتري وڏي تعداد ۾ اهڙا قديم ۽ قابل احترام دستاويز رکڻ جو فخر ڪري سگهن. اهي يورپ جي ڪنهن بہ يونيورسٽي لائبريريءَ لاءِ فخر ۽ نهايت حفاظت سان رکڻ جهڙو خزانو هجن ها.<ref>{{cite web |title=Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference — General President's Address by A. N. Upadhye (1969) |url=https://archive.org/details/xtgk_proceedings-and-transactions-of-the-all-india-oriental-confeence-ed-by-a.-s.-alt/page/19/mode/2up |publisher=Gurukul Kangri University |date=1969 |page=19 |access-date=25 September 2025}}</ref>}} [[گجراتي ادب]] جي تاريخ کي لڳ ڀڳ 1000ع تائين پوئتي ڳولي سگهجي ٿو. گجراتي ادب جي مشهور شاعرن ۽ اديبن ۾ [[هيم چندراچاريا]]، [[نرسنھ مهتا]]، [[ميرابائي]]، [[اکو]]، [[پريمانند ڀٽ]]، [[شامل ڀٽ]]، [[ديارام]]، [[دلپترم]]، [[نرماد]]، [[گوورڌن رام ترپاٺي]]، [[مهاتما گانڌي]]، [[ڪي. ايم. منشي]]، [[اوماشنڪر جوشي]]، [[سريش جوشي]]، [[سوامي نارائڻ]]، [[پننالال پٽيل]] ۽ [[راجندر شاھ (اديب)|راجندر شاھ]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Gujarati Writers in India, Gujarati Novelists of India, Gujarati Poets |url=http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502000438/http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-date=2 May 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Culturopedia.com}}</ref> [[ڪوي ڪانت]]، [[زاويرچند ميگهاڻي]] ۽ [[ڪلاپي]] مشهور گجراتي شاعر آهن.{{citation needed|date=September 2025}} [[گجرات وديا سڀا]]، [[گجرات ساهتيه سڀا]] ۽ [[گجراتي ساهتيه پريشد]] احمدآباد ۾ قائم ادبي ادارا آهن، جيڪي گجراتي ادب جي واڌ ويجهه لاءِ ڪم ڪن ٿا. [[سرسوتي چندر (ناول)|سرسوتي چندر]] [[گوورڌن رام ترپاٺي]] جو هڪ اهم ناول آهي. آنند شنڪر ڌرو، اشوِني ڀٽ، [[بلونتراءِ ٺاڪر]]، ڀاوين ڪڇي، [[ڀڳوتي ڪمار شرما]]، [[چندرڪانت بخشي]]، [[گنونت شاھ]]، هريندر ديو، هرڪشن مهتا، جئي واساواڊا، جوتيندر ديو، ڪانتي ڀٽ، ڪوي نانالال، خبردار، [[تربھوونداس لوهر|سندرم]]، مڪرند ديو، رميش پاريک، سريش دلال، تارڪ مهتا، ونود ڀٽ، ڌرو ڀٽ ۽ ورشا ادالجا جهڙن اديبن گجراتي فڪر تي اثر وڌو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} [[File:Shrimad Rajchandra and Ambalal.jpg|200px|thumb|شريمَد راجچندر کي ڏيکاريندڙ منظر، جيڪو 1.5 ڪلاڪن جي هڪڙي ويهڪ ۾ [[آتما سڌي]] لکندي ڏيکاريل آهي؛ هي [[جين فلسفي]] تي ٻڌل ڊگهن گجراتي نظمن مان هڪ آهي.]] گجراتي ادب ۾ [[ڀڳوان سوامي نارائڻ|سوامي نارائڻ]] جي پرم هنسن، جهڙوڪ [[برهمانند سوامي]] ۽ پريمانند، پڻ اهم حصو وڌو؛ سندن نثري ڪم ۾ [[وچنامرت]] ۽ شاعريءَ ۾ [[ڀڄن]] شامل آهن.<ref name="Williams">{{Cite book |last=Williams |first=Raymond |url=https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |title=Introduction to Swaminarayan Hinduism |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-65422-7 |pages=187–190 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154258/https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |url-status=live}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ جين فيلسوف ۽ شاعر [[شريمَد راجچندر]]، جيڪو مهاتما گانڌيءَ جو روحاني رهنما پڻ هو، جا لکيل ''شريمَد راجچندر وچنامرت'' ۽ ''شري [[آتما سڌي]] شاستر'' نهايت مشهور آهن.<ref>{{Cite book |last=Shrimad Rajchandra |url=https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |title=Shrimad Rajchandra Vachanamrut |access-date=14 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019221956/https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |archive-date=19 October 2017 |url-status=live |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atma Siddhi |url=http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214202803/http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-date=14 February 2018 |access-date=14 February 2018 |website=Shree Raj Saubhag}}</ref> گجراتي ناٽڪ تي [[ڀاوائي]] جو گهرو اثر آهي. ڀاوائي هڪ [[لوڪ موسيقي|لوڪ]] موسيقيءَ سان ڳنڍيل اسٽيج فن آهي. [[ڪيتن مهتا]] ۽ [[سنجئي ليلا ڀنسالي]] ڀاوائي جي فني صورت کي ''[[ڀوني ڀاوائي]]''، ''[[او ڊارلنگ! يہ هَي انڊيا]]'' ۽ ''[[هم دل دي چُڪي صنم]]'' جهڙين فلمن ۾ استعمال ڪيو. ديرو يا ''دايرو'' اهڙي گڏجاڻيءَ کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڳائڻ ۽ ڳالهه ٻولهه وسيلي انساني فطرت تي ويچار ڪيو ويندو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} ممبئي جي ناٽڪ جي مشهور شخصيت [[عليق پدمسي]]، جيڪو انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ سر [[رچرڊ اٽنبرو]] جي فلم ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' ۾ [[محمد علي جناح]] جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ مشهور آهي، ڪاٺياواڙ جي روايتي گجراتي-ڪڇي خاندان سان واسطو رکندو هو.<ref name="Padamsee1999">{{Cite book |last1=Padamsee |first1=Alyque |url=https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |title=A Double Life: My Exciting Years in Theatre and Advertising |last2=Prabhu |first2=Arun |date=11 January 2007 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-024071-9 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105640/https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |url-status=live}}</ref> === کاڌا === {{Main|گجراتي کاڌا}} [[File:Gujarati Dish.jpg|thumb|گجراتي ٿالي]] گجراتي کاڌا گهڻو ڪري ڀاڄين تي ٻڌل هوندا آهن. روايتي گجراتي ''[[ٿالي]]'' ۾ عام طور ''[[روٽي|روٽلي]]'' يا ''[[ڀاڪڙي|ڀاڪڙي]]''، ٿيپلا يا روٽلو، ''[[دال]]'' يا ''[[ڪڙهي]]''، ''[[کچڙي]]''، ڀات ۽ ''[[ڪيري|شاڪ]]'' شامل هوندا آهن. [[ڏکڻ ايشيائي اچار#ڀارت|اٿاڻو (ڀارتي اچار)]] ۽ ''[[ڇونڊو]]'' ذائقي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. گجرات جي چئن وڏن علائقن مان هر هڪ جي کاڌن جو پنهنجو الڳ انداز آهي. ڪيترائي گجراتي کاڌا هڪ ئي وقت مٺا، کارا ۽ مصالحيدار هوندا آهن. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ ڪڇ واري علائقي ۾ ''[[ڇاس|ڇاڇ]]'' کي روزاني کاڌي جو لازمي حصو سمجهيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=September 2025}} === سئنيما === {{Main|گجراتي سئنيما}} [[گجراتي فلم صنعت]] جي شروعات 1932ع کان ٿي، جڏهن پهرين گجراتي فلم ''[[نرسنھ مهتا (1932ع فلم)|نرسنھ مهتا]]'' جاري ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 March 2009 |title=Narsinh Mehta |url=http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512105953/http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-date=12 May 2012 |access-date=12 February 2012}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=4 May 2007 |title=NEWS: Limping at 75 |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=15692 |magazine=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 April 2007 |title='Dhollywood' at 75 finds few takers in urban Gujarat |work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]] |url=http://www.financialexpress.com/printer/news/104966/ |access-date=1 October 2016 |archive-date=2 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602081522/https://www.financialexpress.com/industry/news-and-the-ugly-truth/1080794/ |url-status=live}}</ref> 1960ع کان 1980ع واري عرصي ۾ ترقيءَ کان پوءِ صنعت زوال جو شڪار ٿي، پر جديد دور ۾ ٻيهر بحال ٿي آهي. پنهنجي شروعات کان وٺي صنعت هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺاهي چڪي آهي.<ref name="Thou2011">{{Cite web |date=29 July 2011 |title=Golly! Gujarati films cross 1k mark |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018215219/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |archive-date=18 October 2015 |access-date=15 July 2015 |website=The Times of India}}</ref> گجرات حڪومت 2005ع ۾ گجراتي فلمن لاءِ تفريحي ٽيڪس ۾ 100 سيڪڙو ڇوٽ ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name="Roy 2005">{{Cite news |last=Roy |first=Mithun |date=3 May 2005 |title=Crisis-hit Gujarati film industry gets 100% tax rebate |work=Business Standard India |url=http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |url-status=live |access-date=13 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714025118/http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |archive-date=14 July 2015}}</ref> ۽ 2016ع ۾ ترغيبي پاليسي متعارف ڪرائي.<ref name="polic2016">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=2 February 2016 |title=Gujarat govt announces new policy for incentives to Gujarati films |url=http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204040324/http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-date=4 February 2016 |access-date=4 February 2016 |website=DeshGujarat}}</ref> === موسيقي === {{Main|گجرات جي موسيقي}} گجراتي لوڪ موسيقي، جنهن کي ''سگم سنگيت'' چيو وڃي ٿو، [[باروٽ (ذات)|باروٽ]] برادريءَ جو روايتي ورثي وارو پيشو رهي آهي. جديد دور ۾ [[گڍوي]] ۽ [[چارن]] برادرين پڻ وڏو حصو وڌو آهي. گجراتي لوڪ موسيقيءَ ۾ عام طور هوائي ساز، جهڙوڪ [[توري (ساز)|توري]]، [[بنگل (ساز)|بنگل]] ۽ [[پاوا (ساز)|پاوا]]؛ [[تارن وارا ساز]]، جهڙوڪ [[راون هٺو (ساز)|راون هٺو]]، [[يڪتارو]] ۽ [[جنتر (ساز)|جنتر]]؛ ۽ ضرب وارا ساز، جهڙوڪ [[منجيرا (ساز)|منجيرا]] ۽ [[زانز (ساز)|زانز]] استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Dance & Music |url=http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213195733/http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |archive-date=13 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=NRI Division [[Government of Gujarat]]}}</ref> === تھوار === <gallery mode="packed" heights="134"> File:Navratri Garba.jpg|[[احمدآباد]] ۾ نوراتري دوران [[گربا (رقص)|گربا]] File:Navratri garba at Ambaji temple.jpg|[[امباجي ماتا مندر]] ۾ نوراتري گربا File:Dandiya Raas.jpg|سياح [[ڊانڊيا راس]] کيڏندي File:International Kite Festival,India.JPG|[[گجرات جو بين الاقوامي پتنگ ميلو – اترائن|بين الاقوامي پتنگ ميلو]]، احمدآباد </gallery> گجرات جي لوڪ روايتن ۾ [[ڀاوائي]] ۽ [[ڊانڊيا راس|راس]]-[[گربا (رقص)|گربا]] شامل آهن. ''ڀاوائي'' هڪ لوڪ ناٽڪ آهي، جيڪو جزوي طور تفريح ۽ جزوي طور مذهبي رسم آهي ۽ [[درگا|امبا]] سان منسوب آهي. [[راس-گربا]] گجراتي ماڻهن طرفان [[نوراتري]] جي موقعي تي ڪيو ويندڙ لوڪ رقص آهي. هن رقص ۾ عورتون ''[[گاگره چولي|چنيا چولي]]'' ۽ مرد [[ڪيڊيا]] پائين ٿا. [[گربا]] جا مختلف انداز ۽ قدم [[دوڌيو]]، سادو پنج، سادو ست، [[پوپٽيو]]، [[ترڪونيا]]، [[لھري]]، [[ترن تالي]]، بٽر فلائي، [[هوڊو]]، ٻه تاڙيون ۽ ٻيا ڪيترائي آهن. [[شيري گربا]] گربا جي سڀ کان پراڻين صورتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ عورتون ڳاڙهي پٽولا ساڙي پائي گڏجي ڳائينديون ۽ ناچ ڪنديون آهن. هي گربا جي نهايت نفيس صورت سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Navratri |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725085151/http://gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-date=25 July 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> ''[[مڪر سنڪرانتي]]'' هڪ تہوار آهي، جنهن دوران گجرات جا ماڻهو پتنگ اڏائين ٿا. گجرات ۾ ڊسمبر کان ''مڪر سنڪرانتي'' تائين پتنگ بازيءَ جو موسم شروع ٿي وڃي ٿو. ''[[اونڌيو]]'' مختلف ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ هڪ خاص کاڌو آهي، جيڪو ''مڪر سنڪرانتي'' جي موقعي تي گجراتي ماڻهن ۾ مشهور آهي. سورت خاص طور تي اهڙي مضبوط ڏور لاءِ مشهور آهي، جنهن تي شيشي جو پائوڊر لڳائي ان کي تيز ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Kite Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103200212/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-date=3 January 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> نوراتري ۽ مڪر سنڪرانتي (اترائن) کانسواءِ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[جنم اشٽمي]]، [[رکشا بندھن]]، [[وجيا دشمي|دسهره]]، [[رام نومي]]، [[مهاوير جينتي|مهاوير جنم ڪليانڪ]]، [[مسلمانن جا تہوار|عيد]]، [[چپ تعزيو|تعزيو]]، [[پريوشن]]، [[ڀاوناتھ ميلو]] ۽ ٻيا تہوار پڻ ملهايا وڃن ٿا. === ثقافت جو ڦهلاءُ === عربي سمنڊ جي ويجهڙائيءَ سبب گجرات ۾ قديم دور کان سامونڊي سفر، ڊگهي مفاصلي واري واپار ۽ پرڏيهي دنيا سان لاڳاپن تي ٻڌل واپاري مزاج پيدا ٿيو، ۽ گجراتي [[پرڏيهي آبادي]] ذريعي ثقافت جو ڦهلاءُ انهيءَ روايت جو فطري نتيجو هو. جديد دور کان اڳ جي زماني ۾ مختلف يورپي ذريعن لکيو آهي تہ گجراتي واپارين گجرات کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن، جهڙوڪ [[فارسي نار]]، وچ اوڀر، [[هورن آف آفريڪا]]، هانگ ڪانگ، [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ واپاري برادريون قائم ڪيون هيون.<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |title=The South Asian Diaspora: Transnational networks and changing identities |last2=Reeves |first2=Peter |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0-203-89235-0 |editor-last=Rajesh Rai, Peter Reeves |page=41 |quote=گجراتي واپاري پرڏيهي آبادي اڄ بہ هڪ طرف اولهه ايشيا ۽ آفريڪا جي ساحلي شهرن ۾ ۽ ٻئي طرف ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ملي ٿي. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414153225/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |url-status=live}}</ref> اهي برادريون [[مراٺا]] خاندان جي اندروني اڀار ۽ [[برطانوي راڄ]] جي نوآبادياتي قبضي کان گهڻو اڳ قائم ٿي چڪيون هيون.<ref>{{Cite web |date=11 December 2012 |title=Even British were envious of Gujaratis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/Even-British-were-envious-of-Gujaratis/articleshow/17575976.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928112046/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-11/vadodara/35748553_1_gujaratis-maritime-history-subcontinent |archive-date=28 September 2013 |access-date=25 September 2013 |website=[[The Times of India]] |quote=گهڻا ماڻهو اهو سمجهن ٿا تہ 19هين صديءَ ۾ جڏهن ڀارتي ننڍو کنڊ برطانوي قبضي هيٺ هو، تڏهن برطانيا هر شيءِ تي حاوي هو. پر گجراتي واپارين، خاص طور ڪڇ وارن، اوڀر آفريڪا جي سڄي سامونڊي ڪناري جي معيشت تي غلبو رکيو. تنهنڪري برطانيا حڪومت ڪري رهيو هو، جڏهن تہ گجراتي پئسا ڪمائي رهيا هئا، پيئرسن چيو. هن چيو تہ مالياتي فراهم ڪندڙن طور انهن وٽ ٽيڪس گڏ ڪرڻ لاءِ ايجنٽ هئا، قرض ڏيڻ لاءِ پئسا هئا، واپار تي سندن بالادستي هئي ۽ اهي [[نيروبي]]، [[ممباسا]] ۽ [[زئنزيبار]] سميت اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي غلامن جي واپار ۾ بہ شامل هئا، ۽ ڪجهه حد تائين ڏکڻ آفريڪا تائين بہ سندن اثر هو. حقيقت ۾، معيشت تي گجراتي واپارين جي بالادستي ايتري هئي جو هڪ وقت برطانوي بہ ان بابت شڪايت ڪندا هئا. تنهن هوندي بہ، اهي گهڻو فرق پيدا نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ تہ برطانوي گهڻو ڪري منتظم يا سپاهي هئا، پيئرسن چيو.}}</ref> پهرين صديءَ جي مغربي تاريخدانن، جهڙوڪ [[اسٽرابو]] ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]]، جا بيان بحيرۂ روم واري علائقي ۾ ٻڌمت جي ڦهلاءَ ۾ گجراتي ماڻهن جي ڪردار بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن موجب [[ڀروچ|باريگازا]] جو ''[[شرمن|شرمن]]'' ڀڪشو [[زرمانوچيگاس]] (Ζαρμανοχηγὰς) رومي شهنشاهه آگسٽس جي دور ۾ [[انطاڪيه]] ۾ [[نيڪولس آف دمشق]] سان مليو ۽ ان کان پوءِ [[ايٿنس]] ويو، جتي هن پنهنجي عقيدي جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي باهه ڏئي]] جان ڏني.<ref>{{Cite web |title=Strabo, Geography, NOTICE. |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004061428/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |archive-date=4 October 2008 |access-date=20 December 2014 |publisher=Perseus.tufts.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio – Book 54 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54*.html |access-date=20 December 2014 |publisher=Penelope.uchicago.edu |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925090709/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54%2A.html |url-status=live}}</ref> [[پلوٽارڪ]] جي دور ۾ بہ ان ''شرمن'' جي قبر موجود هئي،<ref>Plutarch. 'Life of Alexander' in The Lives of the Noble Grecians and Romans. (trans John Dryden and revised Arthur Hugh Clough) The Modern Library (Random House Inc). New York. p.850</ref> جنهن تي لکيل هو: "ΖΑΡΜΑΝΟΧΗΓΑΣ ΙΝΔΟΣ ΑΠΟ ΒΑΡΓΟΣΗΣ" ("ڀارت جي باريگازا مان شرمن استاد").<ref>Elledge CD. Life After Death in Early Judaism. Mohr Siebeck Tilbringen 2006 {{ISBN|3-16-148875-X}} pp. 122–125</ref> [[سنهالي ٻولي]] جي باني شخصيت جي روايت [[شهزادو وجيا]] سان جوڙي وڃي ٿي، جيڪو راجا سمهاٻاهو جو پٽ هو، جنهن سمهاپورا، موجوده ڀاونگر ڀرسان سيهور، تي حڪومت ڪئي.<ref>P. 25 ''Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1'' by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> روايت موجب شهزادو وجيا بدانتظامي سبب پنهنجي پيءُ هٿان جلاوطن ڪيو ويو ۽ ساٿين جي هڪ ٽولي سان نڪري پيو. بعد ۾ ٻين گجراتين پڻ اهڙي روايت تي عمل ڪيو. مثال طور، [[اجنتا غارون|اجنتا]] جي ڀتين تي هڪ تصوير ۾ هڪ گجراتي شهزادي کي [[سري لنڪا]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ReferenceB">P. 4 ''Shyamji Krishna Varma, the unknown patriot'' by Ganeshi Lal Verma, India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division</ref> ڪيترائي ڀارتي [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ڏانهن لڏي ويا، جن مان گهڻا گجراتي هئا. روايت موجب راجا اجي ساڪا، جيڪو ساڪا ڪئلينڊر جي پهرين سال ۾ جاوا پهتو، ڪجهه ماڻهن جي خيال ۾ گجرات جو حڪمران هو.<ref name="ReferenceA">P. 67 ''An era of peace'' By Krishna Chandra Sagar</ref> فلپائن ۽ انڊونيشيا جي جاوا ٻيٽ ۾ پهرين ڀارتي آبادين بابت چيو وڃي ٿو تہ اهي گجرات جي شهزادي ڌروووجيا سان گڏ 5,000 واپارين جي اچڻ سان قائم ٿيون.<ref name="ReferenceA"/> ڪجهه روايتن موجب ترترستا نالي هڪ برهمڻ پهريون شخص هو، جيڪو گجراتي مهاجرن کي پاڻ سان گڏ جاوا وٺي آيو، جنهن ڪري ڪجهه عالمن کيس اجي ساڪا سان هڪجهڙو سمجهيو آهي.<ref>P. 158 ''Foreign Influence on Ancient India'' By Krishna Chandra Sagar</ref> [[جاوا]] جي بوروبدور واري سنگ تراشيءَ ۾ هڪ گجراتي جهاز جي تصوير پڻ ڏيکاريل آهي.<ref name="ReferenceB"/> == سياحت == {{Main|گجرات ۾ سياحت}} [[File:Saputara, Gujarat, India - panoramio (5).jpg|thumb|[[ساپوتارا]] – گجرات جو هڪ جابلو تفريحي ماڳ]] گجرات جي قدرتي ماحول ۾ [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] ۽ [[ساپوتارا]] جون ٽڪريون شامل آهن، ۽ هي دنيا ۾ خالص ايشيائي شينهن جو واحد قدرتي مسڪن آهي.<ref>{{Cite news |date=7 January 2010 |title=Amitabh Bachchan offers to become brand ambassador of Gujarat |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Amitabh-Bachchan-offers-to-become-brand-ambassador-of-Gujarat/articleshow/5418507.cms |url-status=live |access-date=14 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419042844/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-07/india/28113940_1_brand-ambassador-harivansh-rai-bachchan-amitabh-bachchan |archive-date=19 April 2013}}</ref> سلطانن جي دور ۾ هندو دستڪاري [[اسلامي فن تعمير]] سان ملي، جنهن جي نتيجي ۾ [[هند-سراسيني فن تعمير|هند-سراسيني]] طرز وجود ۾ آئي. رياست جون ڪيتريون ئي عمارتون انهيءَ طرز تي تعمير ٿيل آهن. گجرات [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جي اهم شخصيتن [[مهاتما گانڌي]] ۽ [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل]] جي جنم ڀومي پڻ آهي. [[اميتاب بچن]] هن وقت گجرات سياحت جو برانڊ سفير آهي.<ref>{{Cite web |title=TAAI award for Gujarat Tourism |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/TAAI-award-for-Gujarat-Tourism/article20373068.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026035058/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/economy/article2735467.ece?homepage=true |archive-date=26 October 2012 |access-date=10 December 2019 |website=@businessline}}</ref> [[File:Statue of Unity in 2018.jpg|thumb|[[نرمدا]] نديءَ تي ڪيوڙيا ڪالونيءَ ۾ [[سردار سروور ڊيم]] جي سامهون [[اسٽيچو آف يونٽي]]]] === عجائب گهر ۽ يادگار === گجرات ۾ مختلف موضوعن تي ڪيترائي عجائب گهر آهن، جن جو انتظام رياست جو عجائب گهرن وارو کاتو ڪري ٿو. هن کاتي جو مرڪزي ادارو [[بڙودا ميوزيم ۽ پڪچر گيلري]] [[وڊودرا]] ۾ واقع آهي،<ref>{{Cite web |title=Contact us |url=http://sycd.gov.in/museum/mus_contact_us.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103165553/http://sycd.gov.in/museum/mus_contact_us.htm |archive-date=3 November 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> جتي [[مهاراجا فتح سنگهه ميوزيم]] پڻ واقع آهي. [[ڪيرتي مندر، پوربندر]]، [[سابر متي آشرم]] ۽ [[ڪابا گانڌي نو ڊيلو]] مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپيل عجائب گهر آهن؛ پهريون سندس جنم ڀومي آهي، جڏهن تہ پوين ٻن هنڌن تي هو پنهنجي زندگيءَ دوران رهيو هو. [[راجڪوٽ]] ۾ ڪابا گانڌي نو ڊيلو ۾ مهاتما گانڌيءَ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل ناياب تصويرن جي ذخيري جو هڪ حصو نمائش لاءِ رکيل آهي. سابر متي آشرم اهو هنڌ آهي، جتان گانڌيءَ [[ڊانڊي مارچ]] شروع ڪيو. 12 مارچ 1930ع تي هن وچن ڪيو تہ ڀارت جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين هو آشرم واپس نہ موٽندو.<ref>{{Cite web |last=Gandhi |first=Mohandas |title=Gandhi Ashram Official Website |url=http://www.gandhiashram.org.in/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=41 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205221519/http://www.gandhiashram.org.in/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=41 |archive-date=5 December 2011}}</ref> [[مهاراجا فتح سنگهه ميوزيم]] [[لڪشمي ولاس محل]] جي احاطي ۾ قائم آهي، جيڪو [[وڊودرا]] جي اڳوڻن [[مهاراجا]]ئن جي رهائشگاهه هو.<ref>{{cite journal |title=Vadodara Circle |url=https://www.nma.gov.in/WriteReadData/RTF1984/1682685450.pdf |journal=Archaeological Survey of India |access-date=12 May 2026 |archive-date=22 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222092620/http://nma.gov.in/WriteReadData/RTF1984/1682685450.pdf |url-status=live }}</ref> [[ڪيليڪو ميوزيم آف ٽيڪسٽائيلز]] جو انتظام سرابھائي فائونڊيشن وٽ آهي ۽ اهو احمدآباد جي مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |last=Pancholi |first=Preksha |date=25 April 2023 |title=Museums of the World: The Calico Museum of Textiles |url=https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a9943-museums-of-the-world-the-calico-museum-of-textiles/ |access-date=4 December 2024 |website=RTF {{!}} Rethinking The Future |language=en-US |archive-date=17 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217005032/https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a9943-museums-of-the-world-the-calico-museum-of-textiles/ |url-status=live }}</ref>{{citation needed|date=July 2019}} ڄام نگر جو لکوٽا ميوزيم هڪ محل کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪري قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو اڳ جاڙيجا راجپوتن جي رهائشگاهه هو. عجائب گهر جي ذخيري ۾ نائين کان ارڙهين صديءَ تائين جا نوادرات، ڀرپاسي جي وچئين دور جي ڳوٺن مان مليل ٺڪر جا ٿانوَ ۽ هڪ وهيل مڇيءَ جو ڍانچو شامل آهن. رياست جي ٻين مشهور عجائب گهرن ۾ [[ڀڄ]] جو [[ڪڇ ميوزيم]]، جيڪو 1877ع ۾ قائم ٿيو ۽ گجرات جو سڀ کان پراڻو عجائب گهر آهي؛ [[راجڪوٽ]] جو انساني تاريخ ۽ ثقافت بابت [[واٽسن ميوزيم]]،<ref>{{Cite web |title=Watson Museum |url=http://www.lonelyplanet.com/india/gujarat/rajkot/sights/other/watson-museum-library |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220115535/http://www.lonelyplanet.com/india/gujarat/rajkot/sights/other/watson-museum-library |archive-date=20 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Lonely Planet]]}}</ref> [[گجرات سائنس سٽي]] ۽ احمدآباد جو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل قومي يادگار]] شامل آهن. آڪٽوبر 2018ع ۾ آزاديءَ جي اڳواڻ سردار پٽيل جي ياد ۾ دنيا جي سڀ کان اوچي مجسمي جو افتتاح ڪيو ويو. 182 ميٽر اوچو [[اسٽيچو آف يونٽي]] گجرات جي جديد سياحتي ماڳن مان هڪ آهي، جتي روزانو 30,000 کان وڌيڪ سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Statue of Unity – Project Features, Progress & Major Facts |url=http://www.statueofunity.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091552/http://www.statueofunity.in/ |archive-date=27 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=statueofunity.in}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 December 2018 |title=Statue of Unity now getting 30k daily visitors: Guj officials |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-of-unity-now-getting-30k-daily-visitors-guj-officials/articleshow/66920618.cms |url-status=live |access-date=26 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327151106/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-of-unity-now-getting-30k-daily-visitors-guj-officials/articleshow/66920618.cms |archive-date=27 March 2019}}</ref> === مذهبي ماڳ === مذهبي ماڳ گجرات جي سياحت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. [[سومناتھ]] ٻارهن [[جيوترلنگ]]ن مان پهريون آهي ۽ ان جو ذڪر [[رگ ويد]] ۾ پڻ ملي ٿو.{{Citation needed|date=May 2025}} [[دوارڪاڌيش مندر]]، [[راڌا دامودر مندر، جوناڳڙهه]] ۽ [[ڊاڪور]] [[ڪرشن]] سان منسوب مندرن وارا مقدس زيارت گاهه آهن. [[سج مندر، موڌيرا]] ٽڪيٽ وارو تاريخي يادگار آهي، جنهن جو انتظام [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Sun Temple, Modhera |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_gujarat_suntemple.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416092518/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_gujarat_suntemple.asp |archive-date=16 April 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Archaeological Survey of India]]}}</ref> رياست جي ٻين مذهبي ماڳن ۾ [[امباجي]]، ڊاڪور، [[شاملاجي]]، [[چوٽيلا]]، [[بيچراجي]]، [[مهوڊي]] ۽ [[شنکيشور]] وغيره شامل آهن. [[پاليتانا مندر|شتروُنجيا مها تيرٿ]]، جيڪو [[پاليتانا]] ۾ [[شتروُنجيا]] جبل تي واقع آهي، [[جين ڌرم]] جي [[شويتامبر]] ۽ [[دگمبر]] [[جين برادري]]ن طرفان سڀني کان مقدس [[تيرٿ (جين ڌرم)|زيارت گاهن]] مان سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title="Murtipujakas, Jainism", ''Encyclopedia of World Religions'' (PHILTAR), University of Cambria |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/jainism/murti.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013131021/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/jainism/murti.html |archive-date=13 October 2007 |access-date=30 September 2014 |publisher=Philtar.ucsm.ac.uk}}</ref> پاليتانا دنيا جو واحد جبل آهي، جنهن تي 900 کان وڌيڪ مندر آهن.<ref>{{Cite web |date=3 April 2013 |title=World's only mountain that has more than 900 temples |url=http://daily.bhaskar.com/article/JM-world---s-only-mountain-that-has-more-than-900-temples-4225137-PHO.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121080531/http://daily.bhaskar.com/article/JM-world---s-only-mountain-that-has-more-than-900-temples-4225137-PHO.html |archive-date=21 November 2013 |access-date=6 February 2018}}</ref> [[گرنار|گرنار مها تيرٿ]] پڻ جين ڌرم جي پوئلڳن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{Cite book |last=The {{sic|Gover|ment|nolink=y}} Central Press |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.53162 |title=Revised Lists Of Antiquarian Remains In The Bombay Presidency |date=1897}}</ref><ref name="Ginas">{{Cite web |title=Jaina Sutras, Part I (SBE22): Lives of the Ginas: Life of Arishtanemi |url=https://sacred-texts.com/jai/sbe22/sbe2287.htm |access-date=22 September 2024 |website=sacred-texts.com |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922220054/https://sacred-texts.com/jai/sbe22/sbe2287.htm |url-status=live }}</ref><ref name="gs"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:0081323 Arasuri Ambaji mandir, Shakti Peeth, north Gujarat 037.jpg|[[امباجي ماتا مندر]]، [[امباجي]] File:Sheth Hutheesinh Temple.jpg|[[هٺيسنگ جين مندر|هٺيسنگ مندر]]، [[احمدآباد]] File:Palitana.jpg|[[پاليتانا مندر|شتروُنجيا مها تيرٿ]]، [[پاليتانا]] File:Gurudwara Govinddham.JPG|گردوارا گووندڌام، احمدآباد File:Ahmedabad Synagogue.jpg|[[ميگن ابراهام سيناگاگ|ميگن ابراهام]] يهودي عبادت گاهه، احمدآباد </gallery> === ميلا === [[File:Tarnetar01.jpg|thumb|right|[[ترنيتر]] جو ترنيتر ميلو]] [[File:Tarnetar Fair 09.jpg|thumb|[[ترنيتر]] ميلي دوران روايتي لباس ۾ هڪ شخص]] [[مها شيو راتري]] جي موقعي تي [[گرنار]]، جوناڳڙهه جي قلعي وٽ پنج ڏينهن وارو تہوار منعقد ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ڀاوناتھ مهاديو ميلو (گجراتي: ભવનાથ નો મેળો) چيو وڃي ٿو. ڪڇ تہوار يا رڻ تہوار (گجراتي: કચ્છ or રણ ઉત્સવ) [[مها شيو راتري]] دوران ڪڇ ۾ ملهايو ويندو آهي. ''موڌيرا ناچ تہوار'' ڪلاسيڪي رقص جو تہوار آهي، جيڪو [[گجرات حڪومت]] جو ثقافتي کاتو رياست ۾ سياحت کي هٿي ڏيڻ ۽ روايتن ۽ ثقافت کي زنده رکڻ لاءِ منعقد ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Modhra Dance Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/modhera-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302202810/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/modhera-festival.htm |archive-date=2 March 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> امباجي ميلو هندو مهيني ڀادرپد (تقريباً آگسٽ–سيپٽمبر) دوران امباجي ۾ منعقد ٿيندو آهي. هي وقت هارين لاءِ خاص طور مناسب هوندو آهي، ڇاڪاڻ تہ مصروف چوماسي جي موسم پڄاڻيءَ تي هوندي آهي. ڀادرپد ميلو بناسڪانٺا ضلعي جي دانتا تعلقا ۾ گجرات-راجسٿان سرحد ڀرسان امباجي ۾ منعقد ٿيندو آهي. بس اسٽيشن کان مندر تائين ڇت واري پيادل رستي جو مفاصلو هڪ ڪلوميٽر کان بہ گهٽ آهي. مائونٽ ابو (45&nbsp;ڪلوميٽر پري)، پالنپور (65&nbsp;ڪلوميٽر پري)، احمدآباد ۽ ايدر سميت ڪيترن هنڌن کان سڌيون بسون هلن ٿيون.{{Citation needed|date=September 2025}} ڀادرپد ميلو امباجي ڳوٺ جي وچ ۾ مندر جي احاطي کان ٻاهر منعقد ٿيندو آهي. ميلي دوران سڀ کان وڌيڪ سنگهه (ياترين جا ٽولا) ڳوٺ جو رخ ڪندا آهن. انهن مان ڪيترائي پيادل ايندا آهن. چوماسي کان ترت پوءِ سفر ٿيڻ سبب علائقو ساوڪ سان ڀرپور، وهڪرا صاف ۽ چمڪندڙ پاڻيءَ سان ڀريل ۽ هوا تازي هوندي آهي. دنيا جي مختلف حصن مان هر سال لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين عقيدتمند هن ميلي ۾ شرڪت ڪندا آهن. رڳو هندو ئي نہ، پر ڪجهه عقيدتمند جين ۽ پارسي بہ تقريبن ۾ شرڪت ڪندا آهن، جڏهن تہ ڪجهه مسلمان واپار لاءِ ميلي ۾ ايندا آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} [[ترنيتر]] ميلو ''ڀادرپد'' جي پهرين هفتي ۾، [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب سيپٽمبر–آڪٽوبر دوران، منعقد ٿيندو آهي ۽ روايتي طور گجرات جي قبائلي ماڻهن لاءِ مناسب ڪنوار ڳولڻ جي هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو آهي. روايت موجب هي اهو علائقو آهي، جتي [[ارجن]] [[دروپدي]] سان شادي ڪرڻ لاءِ پاڻيءَ ۾ عڪس ڏسي ٿنڀي جي چوٽيءَ تي ڦرندڙ مڇيءَ جي اک ۾ تير هڻڻ وارو ڏکيو امتحان پورو ڪيو هو.<ref>{{Cite web |title=Tarnetar Fair |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/tarnetar-mela.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018082543/http://gujaratindia.com/about-gujarat/tarnetar-mela.htm |archive-date=18 October 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> گجرات جي ٻين ميلن ۾ ڊانگ درٻار، شاملاجي ميلو، چترا وچترا ميلو، ڌرانگ ميلو ۽ واوٺا ميلو شامل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} [[گجرات حڪومت]] 1960ع کان [[ڀارت ۾ شراب بابت قانون|شراب تي پابندي]] لاڳو ڪري رکي آهي.<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{Cite web |title=Narendra Modi justifies gutkha ban in Gujarat |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-10-02/news/34218094_1_gutkha-ban-gujarat-chief-minister-prohibition-policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006174131/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-10-02/news/34218094_1_gutkha-ban-gujarat-chief-minister-prohibition-policy |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |website=The Economic Times}}</ref> 2024ع ۾ گجرات پوليس ڀارت ۾ تيار ٿيندڙ پرڏيهي طرز جي شراب جون لڳ ڀڳ 82 لک بوتلون ضبط ڪيون، جن جي ماليت 144 ڪروڙ رپيا هئي.<ref>{{Cite news |date=4 March 2025 |title=In dry Gujarat, a liquor bottle seized every 4 seconds |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/in-dry-gujarat-a-liquor-bottle-seized-every-4-seconds/articleshow/118696390.cms |access-date=7 March 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=4 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304134513/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/in-dry-gujarat-a-liquor-bottle-seized-every-4-seconds/articleshow/118696390.cms |url-status=live }}</ref> گجرات حڪومت 24 ڊسمبر 2012ع تي آءِ بي اين 7 ڊائمنڊ اسٽيٽس طرفان 'شهري سلامتي' جي شعبي ۾ ''بهترين رياست ايوارڊ'' حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=STATE PROFILE |url=http://gujaratindia.com/state-profile/awards.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206120740/http://gujaratindia.com/state-profile/awards.htm |archive-date=6 February 2015 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gujaratindia.com}}</ref> <gallery heights="134"> File:Statue of Gandhi at Sabarmati Ashram.jpg|[[سابر متي آشرم]]، [[احمدآباد]] ۾ [[مهاتما گانڌي]] جو مجسمو File:Shrimad Rajchandra Spiritual Centre.jpg|شريمَد راجچندر روحاني مرڪز، [[ولساڊ]] File:Somnath-current.jpg|[[سومناتھ مندر]]، [[ويراول]] File:Dwarkadheesh temple.jpg|[[دوارڪاڌيش مندر]]، [[دوارڪا]] File:Damodar Kund - Junagadh - Gujarat - DSC001.jpg|[[راڌا دامودر مندر، جوناڳڙهه]] </gallery> == آمدرفت == === هوائي آمدرفت === {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 230 | caption_align = center | align = right | image1 = SVPI Airport, Ahmedabad.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل بين الاقوامي هوائي اڏو|سردار ولڀ ڀائي پٽيل بين الاقوامي هوائي اڏو، احمدآباد]]}} | image2 = Surat International Airport.jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[سورت هوائي اڏو|سورت بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | image3 = Rajkot airport.jpg | caption3 = {{font|size=100%|text=[[راجڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | image4 = NEW BDQ AIRPORT.jpg | caption4 = {{font|size=100%|text=[[وڊودرا هوائي اڏو|وڊودرا بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | footer = }} {{main|گجرات ۾ هوائي اڏن جي فهرست}} {{Map/Airports in Gujarat}} گجرات ۾ چار بين الاقوامي هوائي اڏا ([[احمدآباد هوائي اڏو|احمدآباد]]، [[سورت هوائي اڏو|سورت]]، [[راجڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو|راجڪوٽ]] ۽ [[وڊودرا هوائي اڏو|وڊودرا]])، اٺ گهريلو هوائي اڏا ([[ڀاونگر هوائي اڏو|ڀاونگر]]، [[ڀڄ هوائي اڏو|ڀڄ]]، [[ڄام نگر هوائي اڏو|ڄام نگر]]، [[ڪنڊلا هوائي اڏو|ڪنڊلا]]، [[پوربندر هوائي اڏو|پوربندر]]، [[راجڪوٽ هوائي اڏو|راجڪوٽ]]، [[امريلي هوائي اڏو|امريلي]] ۽ [[ڪيشود هوائي اڏو|ڪيشود]])، ٻہ خانگي هوائي اڏا ([[مندرا هوائي اڏو|مندرا]] ۽ [[مٺاپور]]) ۽ ٽي فوجي هوائي اڏا ([[ڀڄ رودرا ماتا هوائي فوجي اڏو|ڀڄ]]، ڄام نگر ۽ [[ناليا هوائي فوجي اسٽيشن|ناليا]]) آهن. وڌيڪ ٽي هوائي اڏا ([[ڌوليرا بين الاقوامي هوائي اڏو|ڌوليرا]]، [[انڪليشور هوائي اڏو|انڪليشور]] ۽ [[ديسا هوائي اڏو|ديسا]]) تعمير هيٺ آهن. [[مانڊوي]] ۽ [[مهسانا هوائي اڏو|مهسانا]] ۾ ٻہ گهٽ استعمال ٿيندڙ هوائي اڏا پڻ آهن؛ پوئين هوائي اڏي تي فلائنگ اسڪول پڻ هلندڙ آهي. گجرات حڪومت رياست ۾ هوابازيءَ جي بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ گجرات اسٽيٽ ايويئيشن انفراسٽرڪچر ڪمپني لميٽيڊ (GUJSAIL) قائم ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat {{!}} Gujarat State Aviation Infrastructure Company Limited |url=https://gujsail.gujarat.gov.in/gujarat.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521063246/https://gujsail.gujarat.gov.in/gujarat.htm |archive-date=21 May 2019 |access-date=21 May 2019 |website=gujsail.gujarat.gov.in}}</ref> انهن هوائي اڏن جي ملڪيت ۽ انتظام [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]]، [[ڀارتي هوائي فوج]]، گجرات حڪومت يا خانگي ڪمپنين وٽ آهي.<ref>{{Cite web |title=Airports {{!}} Gujarat State Aviation Infrastructure Company Limited |url=https://gujsail.gujarat.gov.in/airports.htm |access-date=21 May 2019 |website=gujsail.gujarat.gov.in}}{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name="GCAP">{{Cite web |title=Gujarat Civil Aviation Policy 2010 |url=http://cadgog.org/images/civil-aviation-policy-of-gujarat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818221315/http://cadgog.org/images/civil-aviation-policy-of-gujarat.pdf |archive-date=18 August 2013 |access-date=19 April 2012 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> === ريلوي === {{Main|:زمرو:گجرات ۾ ريلوي اسٽيشنون|l1 = گجرات ۾ ريلوي اسٽيشنون|:ڀارتي ريلوي}} {{Further|ممبئي–احمدآباد تيز رفتار ريل راهداري}} گجرات [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ويسٽرن ريلوي زون]] ۾ اچي ٿو. [[احمدآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] گجرات جي سڀ کان اهم، مرڪزي هنڌ تي واقع ۽ وڏي ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪا گجرات ۽ ڀارت جي سمورن اهم شهرن سان ڳنڍيل آهي. [[وڊودرا جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] گجرات جو سڀ کان مصروف ريلوي جنڪشن ۽ ڀارت جي پنجين سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشن آهي. [[سورت ريلوي اسٽيشن]]، [[راجڪوٽ جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] ۽ [[سابر متي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] رياست جون ٻيون مصروف ۽ چڱيءَ طرح ڳنڍيل ريلوي اسٽيشنون آهن. ٻين اهم ريلوي اسٽيشنن ۾ [[مهسانا جنڪشن ريلوي اسٽيشن|مهسانا جنڪشن]]، [[پالنپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|پالنپور جنڪشن]]، [[ڀاونگر ٽرمينس ريلوي اسٽيشن|ڀاونگر ٽرمينس]]، [[نڊياد جنڪشن ريلوي اسٽيشن|نڊياد جنڪشن]]، [[ولساڊ ريلوي اسٽيشن]]، [[ڀروچ جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڀروچ جنڪشن]]، [[گانڌيڌام جنڪشن ريلوي اسٽيشن|گانڌيڌام جنڪشن]]، [[آنند جنڪشن ريلوي اسٽيشن|آنند جنڪشن]] ۽ [[گوڌرا جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] وغيره شامل آهن. ڀارتي ريلوي گجرات مان گذرندڙ دهلي–ممبئي لاءِ هڪ مخصوص مال بردار ريل رستو قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي آهي. [[ڀارت ۾ تيز رفتار ريل|ڀارت جي پهرين تيز رفتار ريلوي لائين]] گجرات جي سڀ کان وڏي شهر [[احمدآباد]] کان ڀارت جي [[مالي مرڪز]] [[ممبئي]] تائين هلائڻ لاءِ رٿيل آهي، جنهن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 320&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ (200&nbsp;ميل في ڪلاڪ) هوندي. احمدآباد ۽ گانڌي نگر لاءِ [[تيز رفتار شهري آمدرفت|ميٽرو ريل نظام]] [[احمدآباد ميٽرو]] جون {{cvt|67.87|km|mi}} مجموعي ڊيگهه واريون چار راهداريون هن وقت فعال آهن. ان جي تعمير 14 مارچ 2015ع تي شروع ٿي هئي.<ref name="DeshGuj32015">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=14 March 2015 |title=First 6&nbsp;km works of Ahmedabad Metro to complete by September 2016:CM |url=http://deshgujarat.com/2015/03/14/first-6-km-works-of-ahmedabad-metro-to-complete-by-september-2016cm/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404045909/http://deshgujarat.com/2015/03/14/first-6-km-works-of-ahmedabad-metro-to-complete-by-september-2016cm/ |archive-date=4 April 2015 |access-date=12 April 2015 |website=DeshGujarat}}</ref><ref name="gujarat">{{Cite web |title=Gujarat plans 12 giant industrial hubs |url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/oct/21/slide-show-1-gujarat-plans-12-giant-industrial-hubs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034644/http://business.rediff.com/slide-show/2010/oct/21/slide-show-1-gujarat-plans-12-giant-industrial-hubs.htm |archive-date=21 July 2011 |access-date=25 October 2010 |website=Rediff.com}}</ref> [[سورت ميٽرو]] جون مجموعي طور {{cvt|40.35|km|mi}} ڊگهيون ٻہ راهداريون 18 جنوري 2021ع کان تعمير هيٺ آهن.<ref name=":0">{{Cite web|title='Very important gifts for Ahmedabad, Surat': PM Modi launches metro rail projects in Gujarat|url=https://www.timesnownews.com/india/article/pm-modi-bhoomi-poojan-ahmedabad-metro-phase-2-surat-metro/708480|access-date=2021-01-18|website=www.timesnownews.com|date=18 January 2021|language=en|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125141746/https://www.timesnownews.com/india/article/pm-modi-bhoomi-poojan-ahmedabad-metro-phase-2-surat-metro/708480|url-status=live}}</ref> منصوبي جي ڊسمبر 2026ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي.<ref name="Ops from Dec 2026">{{cite news|last=Gupta|first=Mayank|title=Surat Metro: Phase I to Start Operations in Dec 2026, Check Route, Distance, Stations and More|url=https://www.news18.com/auto/surat-metro-phase-i-to-start-operations-in-dec-2029-check-route-distance-stations-and-more-8310193.html|work=[[News18]]|date=12 July 2023|access-date=12 July 2023|language=en}}</ref> === سامونڊي آمدرفت === {{Main|گجرات جي بندرگاهن جي فهرست}} {{Map/Ports and harbours of Gujarat}} گجرات رياست وٽ ڀارت جو سڀ کان ڊگهو، 1214&nbsp;ڪلوميٽر ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. [[مندرا بندرگاهه]] ڀارت جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجائش وارو بندرگاهه آهي، ۽ مال جي مقدار جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو ڪنٽينر بندرگاهه پڻ آهي. هي ڀارت جو پهريون خانگي بندرگاهه آهي، جنهن جي ملڪيت ۽ انتظام [[اڊاني پورٽس اينڊ ايس اي زيڊ]] وٽ آهي. مرڪزي حڪومت جي ملڪيت وارو ۽ دين ديال پورٽ اٿارٽيءَ جي انتظام هيٺ [[ڪنڊلا بندرگاهه]] اولهه ڀارت جي خدمت ڪندڙ سڀ کان وڏن ۽ مصروف بندرگاهن مان هڪ آهي. مال سنڀالڻ جي گنجائش جي لحاظ کان اهو ڀارت ۾ ٽئين نمبر تي آهي. گجرات جي ٻين اهم بندرگاهن ۾ [[نولکي بندرگاهه]]، [[مگدلا بندرگاهه]]، [[پيپاوَو بندرگاهه]]، [[ڄام نگر|بيدي بندرگاهه]]، [[پوربندر]] جو بندرگاهه ۽ [[ويراول]] جو بندرگاهه شامل آهن. رياست ۾ [[دهيج–گھوگھا سي ڪنڪٽ]] نالي رو-رو فيري سروس پڻ موجود آهي.<ref>{{Citation |title=What is Gujarat's Ro-Ro ferry service? |date=22 October 2017 |url=http://indianexpress.com/article/what-is/what-is-gujarat-ro-ro-ferry-service-ghogha-dahej-4900767/ |work=[[The Indian Express]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022074819/http://indianexpress.com/article/what-is/what-is-gujarat-ro-ro-ferry-service-ghogha-dahej-4900767/ |access-date=22 October 2017 |archive-date=22 October 2017 |url-status=live}}</ref> === روڊ === {{Main|ڀارت جي قومي شاهراهن جي فهرست#گجرات|l1 = گجرات ۾ قومي شاهراهن جي فهرست|گجرات ۾ رياستي شاهراهن جي فهرست}} {{multiple image | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image1 = Bus terminus in Vadodara.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[وڊودرا]] ۾ بس ٽرمينل}} | image2 = Ahmedabad BRTS.jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[احمدآباد بي آر ٽي ايس]]}} | footer = }} [[گجرات اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (GSRTC) گجرات رياست اندر ۽ پاڙيسري رياستن تائين بس خدمتون مهيا ڪرڻ جو مکيه ادارو آهي. هي هڪ سرڪاري آمدرفت ڪارپوريشن آهي، جيڪا گجرات اندر ۽ ڀارت جي ٻين رياستن تائين بس ۽ عوامي آمدرفت جون خدمتون مهيا ڪري ٿي. ان کان سواءِ، GSRTC هيٺيون خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي: * '''موفصل خدمتون''' – گجرات اندر وڏن شهرن، ننڍن شهرن ۽ ڳوٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs">{{Cite web |title=GSRTC Services |url=http://www.discoveredindia.com/gujarat/gujarat-state-road-transport-corporation/services.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503044915/http://www.discoveredindia.com/gujarat/gujarat-state-road-transport-corporation/services.htm |archive-date=3 May 2018}}</ref> * '''بين الشهري بس خدمتون''' – احمدآباد، مهسانا، سورت، ويراول، واپي، وڊودرا، راجڪوٽ ۽ ڀروچ وغيره جهڙن وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs"/> * '''بين الرياستي بس خدمتون''' – گجرات جي مختلف شهرن کي پاڙيسري رياستن مڌيا پرديش، مهاراشٽر ۽ راجسٿان سان ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs"/> * '''شهري خدمتون''' – GSRTC گجرات اندر سورت، وڊودرا، واپي، گانڌي نگر ۽ احمدآباد ۾ شهري بس خدمتون مهيا ڪري ٿي.<ref name="gs"/> * '''پارسل خدمتون''' – سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ خدمت.<ref name="gs"/> ان کان سواءِ GSRTC تہوارن، صنعتي علائقن، اسڪولن، ڪاليجن ۽ زيارت گاهن لاءِ خاص بس خدمتون پڻ هلائي ٿي، جڏهن تہ مخصوص موقعن لاءِ عوام کي معاهدي جي بنياد تي بسون پڻ ڏنيون وڃن ٿيون.<ref name="gs"/> * احمدآباد ([[احمدآباد ميونسپل ٽرانسپورٽ سروس|AMTS]] ۽ [[احمدآباد بي آر ٽي ايس]])، سورت ([[سورت بي آر ٽي ايس]])، ڀاونگر (BMC CITY BUS)، وڊودرا (Vinayak Logistics)، گانڌي نگر (VTCOS)، مهسانا (Mehsana Municipal Bus Service)، راجڪوٽ (RMTS ۽ [[راجڪوٽ بي آر ٽي ايس]])، آنند (VTCOS) ۽ ڀروچ (Gurukrupa) وغيره ۾ پڻ شهري بس خدمتون هلن ٿيون. [[آٽو رڪشا]] گجرات ۾ آمدرفت جو عام ذريعو آهن. گجرات حڪومت آلودگي گهٽائڻ لاءِ مسافرن کي مفت سائيڪل سواري مهيا ڪرڻ واري رٿ ذريعي سائيڪل جي استعمال کي هٿي ڏئي رهي آهي. == تعليم ۽ تحقيق == {{Main|گجرات ۾ تعليم}} {{See also|گجرات ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[گجرات سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن بورڊ]] (GSHSEB) گجرات حڪومت پاران هلندڙ اسڪولن جي نگرانيءَ جو ذميوار آهي. تنهن هوندي بہ، گجرات جا گهڻا خانگي اسڪول [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE) ۽ [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE) بورڊ سان لاڳاپيل آهن. گجرات ۾ 30 رياستي يونيورسٽيون آهن.<ref>{{Cite web |title=University grant commissions |url=https://www.ugc.gov.in/universitydetails/university?type=LZ1FUMk6U2JWGNLvhWfVSA== |access-date=12 April 2025 |archive-date=26 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626131419/https://www.ugc.gov.in/universitydetails/university?type=LZ1FUMk6U2JWGNLvhWfVSA==}}</ref><ref>{{Cite web |title=Central board of secondary education |url=https://www.cbse.gov.in/cbsenew/cbse.html |access-date=12 April 2025 |archive-date=22 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250322040411/https://www.cbse.gov.in/cbsenew/cbse.html |url-status=live }}</ref> === يونيورسٽيون === [[مهاراجا سياجي رائو يونيورسٽي آف بڙودا]]، وڊودرا، گجرات جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي. اها گجرات جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي ۽ [[فائن آرٽس جي فيڪلٽي|فائن آرٽس]]، انجنيئرنگ، آرٽس، صحافت، تعليم، قانون، سماجي ڪم، طب، سائنس ۽ پرفارمنگ آرٽس ۾ تعليم مهيا ڪري ٿي. اصل ۾ بڙودا ڪاليج آف سائنس جي نالي سان سڃاتي ويندڙ هيءُ ادارو 1881ع ۾ قائم ٿيو، ملڪ جي آزاديءَ کان پوءِ 1949ع ۾ يونيورسٽي بڻيو ۽ بعد ۾ ان جو نالو ان جي سرپرست ۽ اڳوڻي بڙودا رياست جي حڪمران مهاراجا سياجي رائو گائڪواڙ ٽئين جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=The Maharaja Sayajirao University of Baroda |url=https://msubaroda.ac.in/ |access-date=12 April 2025 |archive-date=13 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413043625/http://www.msubaroda.ac.in/ |url-status=live }}</ref> [[گجرات نيشنل لا يونيورسٽي]]، جيڪا 2004ع ۾ قائم ٿي ۽ گاديءَ واري شهر گانڌي نگر ۾ واقع آهي، کي ڀارت جي ٽئين بهترين قانون جي تعليمي اداري طور درجو ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=Consortium of NLUs |url=https://consortiumofnlus.ac.in/ |access-date=12 April 2025 |website=consortiumofnlus.ac.in |archive-date=8 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408014533/https://consortiumofnlus.ac.in/ |url-status=live }}</ref> انجنيئرنگ ۽ تحقيق جي شعبي جي ادارن ۾ [[آءِ آءِ ٽي گانڌي نگر]]، [[گجرات ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، وڊودرا|انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي وڊودرا (IIITV)]]، [[انسٽيٽيوٽ آف انفراسٽرڪچر، ٽيڪنالاجي، ريسرچ اينڊ مينيجمينٽ|انسٽيٽيوٽ آف انفراسٽرڪچر ٽيڪنالاجي ريسرچ اينڊ مينيجمينٽ (IITRAM)]]، گانڌي نگر ۾ [[ڌيروبائي امباڻي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي]] (DA-IICT)، سورت ۾ [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] (SVNIT) ۽ [[پي پي ساواڻي يونيورسٽي]]، گانڌي نگر ۾ [[پنڊت دين ديال پيٽروليم يونيورسٽي]] (PDPU)، احمدآباد ۾ [[نرما يونيورسٽي]]، وڊودرا ۾ ايم. ايس. يونيورسٽي، راجڪوٽ ۾ مارواڙي ايجوڪيشن فائونڊيشن گروپ آف انسٽيٽيوشنز (MEFGI) ۽ ولڀ وديا نگر (آنند ضلعي جو هڪ مضافاتي علائقو) ۾ [[برلا وشوڪرما مهاودياليا]] (BVM) شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Engineering Colleges in Gujarat {{!}} List of Engineering Colleges in Gujarat |url=https://targetstudy.com/colleges/engineering-colleges-in-gujarat.html |access-date=12 April 2025 |website=targetstudy.com |archive-date=7 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250507092530/https://targetstudy.com/colleges/engineering-colleges-in-gujarat.html |url-status=live }}</ref> MICA، [[مڊرا انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز احمدآباد]]، مارڪيٽنگ ۽ مواصلات جي تعليم لاءِ مخصوص هڪ رهائشي ادارو آهي.<ref>{{Cite web |title=About MICA |url=https://www.mica.ac.in/introduction/about-mica |website=MICA |access-date=12 April 2025 |archive-date=13 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413183027/https://www.mica.ac.in/introduction/about-mica |url-status=dead }}</ref> [[انسٽيٽيوٽ آف رورل مينيجمينٽ آنند]] (IRMA)، [[ترڀوون سهڪاري يونيورسٽي]] جو حصو، ڳوٺاڻي انتظام جي شعبي جي اهم ادارن مان هڪ آهي. IRMA ان لحاظ کان هڪ منفرد ادارو آهي تہ اهو ڳوٺاڻي انتظام لاءِ منتظم تيار ڪرڻ واسطي پيشوراڻي تعليم مهيا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Knowing IRMA True learning at its core |url=https://irma.ac.in/about-irma/knowing-irma |access-date=12 April 2025 |website=Institute of Rural Management Anand |language=en-us |archive-date=5 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250405012134/https://www.irma.ac.in/about-irma/knowing-irma |url-status=live }}</ref> احمدآباد ۽ گانڌي نگر ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊزائن، احمدآباد|نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊزائن]] (NID) ڊزائن جي تعليم ۽ تحقيق جي شعبي ۾ هڪ گهڻ رُخي ادارو آهي.<ref>{{Cite web |title=About us |url=https://www.nid.edu/about |access-date=12 April 2025 |website=www.nid.edu |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430223120/https://nid.edu/about |url-status=live }}</ref> سينٽر فار انوائرمينٽل پلاننگ اينڊ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي (CEPT) رٿابندي ۽ اڏاوتي فن جو هڪ تعليمي ادارو آهي، جيڪو مختلف فني ۽ پيشوراڻا ڪورس مهيا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=CEPT University |url=https://cept.ac.in/ |access-date=12 April 2025 |website=cept.ac.in |archive-date=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915174726/https://cept.ac.in/ |url-status=live }}</ref> [[گجرات يونيورسٽي]]، [[ڪڙي سرو وشوودياليا]]، [[سردار پٽيل يونيورسٽي]]، [[احمدآباد يونيورسٽي]]، [[سوراشٽر يونيورسٽي]]، [[وير نرمدا ڏکڻ گجرات يونيورسٽي]]، ڌرم سنگهه ديسائي يونيورسٽي ۽ [[هيمچندراچاريا اتر گجرات يونيورسٽي]] پڻ مشهور يونيورسٽين ۾ شامل آهن، جن سان ڪيترائي نامور ڪاليج لاڳاپيل آهن.<ref>{{Cite web |title=List of State Universities |url=https://uap.gujarat.gov.in/Home/Contents/ListofStateUniversities |website=University action plan Government of Gujarat}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> <gallery heights="134"> File:Indian Institute of Management Ahmedabad, panorama 2006.jpg|[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ]]، [[احمدآباد]] File:Gujarat National Law University, Administrative Block.jpg|[[گجرات نيشنل لا يونيورسٽي]]، [[گانڌي نگر]] File:Daiict-campus.jpg|[[ڌيروبائي امباڻي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي]] جو ڪيمپس، [[گانڌي نگر]] File:Gujarat University Tower Building, 2006-2.jpg|[[گجرات يونيورسٽي]] جو گهڙيال وارو ٽاور، احمدآباد File:Baroda Techo.jpg|ڪلا ڀون، [[مهاراجا سياجي رائو يونيورسٽي آف بڙودا]]، [[وڊودرا]] </gallery> === تحقيق === [[File:Rocket at Science City, Ahmedabad.JPG|thumb|upright|سائنس سٽي، احمدآباد ۾ راڪيٽ جو ماڊل]] [[اسپيس ايپليڪيشنز سينٽر]] (SAC) احمدآباد، ڀارت ۾ خلائي تحقيق ۽ سيٽلائيٽ مواصلات جو هڪ ادارو آهي، جيڪو [[انڊين اسپيس ريسرچ آرگنائيزيشن]] (ISRO) جي ماتحت ڪم ڪري ٿو. مشهور سائنسدان، صنعتڪار ۽ دوراندیش گجراتي [[وڪرم سارابائي]] ان جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن [[فزيڪل ريسرچ ليبارٽري]] پڻ قائم ڪئي، جيڪا فلڪياتي طبعيات، شمسي نظام ۽ ڪائناتي شعاعن بابت تحقيق ڪندڙ ادارو آهي. هن [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ احمدآباد]] جو تصور پڻ پيش ڪيو، جيڪو گجرات جي واپاري گاديءَ واري شهر احمدآباد ۾ واقع بين الاقوامي شهرت رکندڙ انتظامي تحقيق جو ادارو ۽ ملڪ جي اعليٰ درجي وارن مينيجمينٽ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |title=India's top 50 business schools |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/Images/HTEditImages/Images/top-50-business-school.jpg |access-date=23 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201080409/http://www.hindustantimes.com/Images/HTEditImages/Images/top-50-business-school.jpg |archive-date=1 February 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title=Top B-schools in India |url=http://www.moneycontrol.com/mccode/bestbschools/top_b_schools_in_India.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218202628/http://www.moneycontrol.com/mccode/bestbschools/top_b_schools_in_India.php |archive-date=18 February 2012 |access-date=23 February 2012 |publisher=CNBC-TV18}}</ref> [[سينٽرل سالٽ اينڊ ميرين ڪيميڪلز ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] ڀارت سرڪار جي [[ڪائونسل آف سائنٽيفڪ اينڊ انڊسٽريل ريسرچ]] جي ماتحت ڀاونگر ۾ قائم ڪيو ويو. ان جو افتتاح ڀارت جي [[ڀارت جي وزيراعظمن جي فهرست|پهرئين]] [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]] پنڊت [[جواهر لال نهرو]] 10 اپريل 1954ع تي ڪيو. هن اداري جي قيام جو مقصد سامونڊي لوڻ، اندرين ڍنڍن جي لوڻ ۽ زيرِ زمين کارن پاڻين تي تحقيق ڪرڻ هو. ادارو [[ريورس آسموسس]]، اليڪٽرو ميمبرين عمل، لوڻ ۽ سامونڊي ڪيميائي مادن، تجزياتي سائنس، سامونڊي حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم ڪري ٿو. گانڌي نگر ۾ واقع [[گجرات نيشنل لا يونيورسٽي]] هن وقت ڀارت جي پنجين بهترين قانون جي تعليمي اداري طور ڄاڻايل آهي. [[گجرات سائنس سٽي]]<ref>{{Cite web |date=26 June 2010 |title=Gujarat Science City |url=http://www.scity.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726171222/http://www.scity.org/ |archive-date=26 July 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Scity.org}}</ref>، سائنس جي تعليم ڏانهن وڌيڪ شاگردن کي راغب ڪرڻ لاءِ هڪ سرڪاري شروعات آهي. هتي ڀارت جو پهريون [[آئي ميڪس]] 3D ٿيٽر، انرجي پارڪ، سائنس هال، هڪ [[ايمفي ٿيٽر]] ۽ موسيقيءَ جي ڌُن تي هلندڙ [[موسيقيائي ڦوهارو|ڦوهارا]] سميت ٻيون سهولتون موجود آهن. نرما يونيورسٽيءَ جو انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ڀارت جي اعليٰ ايم بي اي ڪاليجن ۾ باقاعدي طور شامل ٿيندو رهيو آهي. [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنيڪل اسٽڊيز]]، جيڪو گجرات ناليج سوسائٽي، [[يورپي ايسوسيئيشن فار ڊسٽنس لرننگ]]، ايسوسيئيشن آف انڊين مينيجمينٽ اسڪولز ۽ [[احمدآباد ٽيڪسٽائل انڊسٽريز ريسرچ ايسوسيئيشن]] سان لاڳاپيل آهي، ڪم ڪندڙ پيشاورن لاءِ [[اعليٰ تعليم]] جي سرٽيفڪيشن ڪورسن جي سلسلي ۾ عالمي سطح تي ڪم ڪيو آهي. IIMT STUDIES، 2013ع ۾ [[گجرات ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، گجرات ناليج سوسائٽي ۽ [[ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن کاتو]]، [[گجرات حڪومت]] جي سهڪار سان GET SET GO پروگرام پڻ شروع ڪيو.<ref>{{Cite web |title=GUJARAT TECHNOLOGICAL UNIVERSITY |url=http://www.gtu.ac.in/circulars/14May/13052014.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802142737/http://www.gtu.ac.in/circulars/14May/13052014.pdf |archive-date=2 August 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gtu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gujarat Knowledge Society |url=http://gksgujarat.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217081456/http://gksgujarat.org/ |archive-date=17 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gksgujarat.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=IIMT -International Institute of Management and Technical Studies-Distance Education Distance Learning Institute |url=http://iimtstudies.edu.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218123529/http://iimtstudies.edu.in/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Iimtstudies.edu.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Association of Indian Management Schools (AIMS) |url=http://www.aims.org.in/cmspage.php?sid=UzI0NDQ= |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224112241/http://www.aims.org.in/cmspage.php?sid=UzI0NDQ= |archive-date=24 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Aims.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=India |url=http://www.eadl.org/members/india/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/http://www.eadl.org/members/india/ |archive-date=2 January 2016 |access-date=20 December 2014 |publisher=Eadl.org}}</ref> [[بي. ڪي. اسڪول آف بزنس مينيجمينٽ]] مالي انتظام جي شعبي ۾ ڇهين نمبر تي آهي. [[ڪي. ايس. اسڪول آف بزنس مينيجمينٽ]] پڻ [[گجرات يونيورسٽي]] ۾ هڪ ايم بي اي ڪاليج آهي، جيڪو پنجن سالن جو گڏيل ايم بي اي ڪورس مهيا ڪري ٿو. احمدآباد ۾ شانتي بزنس اسڪول هڪ ڪاروباري تعليمي ادارو آهي، جيڪو ڪارپوريٽ شهريت واري شروعات ذريعي انتظام ۾ پوسٽ گريجوئيٽ ڊپلوما مهيا ڪري ٿو. انسٽيٽيوٽ آف سيسمولاجيڪل ريسرچ (ISR) گجرات حڪومت جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي کاتي پاران 2003ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ اهو هڪ سوسائٽيءَ طور رجسٽر ٿيل آهي. ISR جو ڪيمپس گانڌي نگر جي رائيسن علائقي ۾ [[سابر متي ندي]] جي ڪناري تي واقع آهي. اداري جي مقصدن ۾ مختلف علائقن ۾ عمارتن لاءِ مناسب زلزلي جا عنصر مقرر ڪرڻ ۽ امڪاني زلزلي جي خطري جو ڊگهي مدي وارو جائزو وٺڻ شامل آهن. ISR ڀارت جو واحد ادارو آهي جيڪو مڪمل طور تي زلزلياتي تحقيق لاءِ وقف آهي ۽ ان کي ايندڙ ڪجهه سالن ۾ هڪ اهم بين الاقوامي اداري طور ترقي ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي. == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] kabkfg7y4ydgh57gzdr83gd4iq3087m 410724 410723 2026-09-09T00:05:02Z Intisar Ali 8681 410724 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي}} {{Main|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} == معيشت == {{Main|گجرات جي معيشت}} [[File:Adani Mundra Port Kutch Gujarat.jpg|thumb|right|ڪڇ ۾ [[مُندرا بندرگاهه]]]] گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتڪاري ٿيل رياست آهي ۽ ملڪ جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ صنعتي پيداوار رکي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|date=15 November 2023|access-date=13 March 2024|title=Handbook of Statistics on Indian States|website=Reserve Bank of India|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091116/https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|url-status=live}}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن مان گجرات جون برآمدون سڀ کان وڌيڪ آهن؛ 2024–2025ع ۾ ڀارت جي مجموعي برآمدن ۾ ان جو حصو 30.7 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |last=Soupramanien |first=Sindhu Hariharan & Avantika |date=29 April 2025 |title=Telangana and Tamil Nadu clock highest growth in exports in FY25 |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |access-date=28 May 2025 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=28 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528072443/https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |url-status=live }}</ref> اها رياست ڪيميائي شين، پيٽروڪيميڪل، کير ۽ کير جي شين، دوائن ۽ دواسازي، سيمينٽ ۽ سيرامڪس، جواهرن ۽ زيورن، ڪپڙي ۽ انجنيئرنگ سميت مختلف صنعتي شعبن ۾ اڳواڻي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=GSDP of Gujarat, Economic Growth Presentation and Reports {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |access-date=3 January 2024 |website=India Brand Equity Foundation |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062751/https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |url-status=live }}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن ۾ گجرات وٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ گنجائش<ref>{{Cite news |date=22 March 2023 |title=Gujarat pips Maharashtra in power generation capacity: Report |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |access-date=3 January 2024 |issn=0971-8257 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091108/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |url-status=live }}</ref> ۽ سامونڊي بندرگاهن تي سامان جي اچ وڃ جو سڀ کان وڌيڪ مقدار آهي.<ref>{{Cite web |title=India: cargo traffic volume at ports by state 2022 |url=https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |access-date=3 January 2024 |website=Statista |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091109/https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |url-status=live }}</ref> رياست جي اهم زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، [[مونڱ ڦلي|مونڱ ڦلي (مڱيرا)]], [[کجور (ميوو)|کجور]]، [[ڪمند]]، کير ۽ کير جون شيون شامل آهن. صنعتي پيداوار ۾ سيمينٽ ۽ [[پيٽرول]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=26 December 2008 |title=Reliance commissions worlds biggest refinery |url=http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516044443/http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999 |archive-date=16 May 2013 |access-date=20 December 2014 |website=The Indian Express}}</ref> گجرات [[ڀارت ۾ دواسازي جي صنعت|ڀارت جي دواسازي جي صنعت]] ۾ پهرين نمبر تي آهي ۽ ملڪ ۾ دوائن جي پيداوار جو 33 سيڪڙو ۽ دوائن جي برآمدن جو 28 سيڪڙو حصو رکي ٿو. رياست ۾ آمريڪي ايف ڊي اي (USFDA) کان تصديق ٿيل دوائن جي پيداوار جون 130 سهولتون آهن. احمد آباد ۽ وڊودرا کي دواسازي جا مرڪز سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن شهرن ۾ ڪيتريون ئي وڏيون ۽ ننڍيون دواساز ڪمپنيون قائم آهن.<ref>{{Cite web |date=14 March 2021 |title=Despite Covid-19, fresh investments flowing into Gujarat's Pharma Sector |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |access-date=3 May 2021 |work=[[The Times of India]] |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503094424/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |url-status=live}}</ref> گجرات وٽ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي (1600&nbsp;ڪلوميٽر) آهي، ۽ ان جا بندرگاهه (نجي ۽ سرڪاري ٻنهي شعبن جا) ڀارت جي سامونڊي سامان جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سنڀالين ٿا. [[ڪڇ جي نار]] ۾ واقع [[مُندرا بندرگاهه]] سامان جي اچ وڃ جي لحاظ کان ڀارت جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، جتي 144 ملين ٽن سامان سنڀاليو وڃي ٿو؛ ان جو سبب ڀارت جي انتهائي اولهندي حصي ۾ ان جي موزون جاگرافيائي بيهڪ ۽ عالمي سامونڊي رستن سان ويجهڙائي آهي. گجرات ڀارت جي صنعتي پيداوار ۽ واپاري شين جي برآمدن ۾ بہ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. [[ڪيٽو انسٽيٽيوٽ]] جي 2009ع جي [[اقتصادي آزادي]] بابت رپورٽ موجب، گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور آزاد رياست هئي، جڏهن تہ [[تامل ناڊو]] ٻئي نمبر تي هئي.<ref>{{Cite web |title=Executive Summary |url=http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924142234/http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |archive-date=24 September 2013 |access-date=20 December 2014 |publisher=Cato.org}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] [[ڄام نگر]] ۾ تيل صاف ڪرڻ جي ريفائنري هلائي ٿي، جيڪا هڪ ئي هنڌ تي قائم دنيا جي سڀ کان وڏي گرين فيلڊ ريفائنري آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ گجرات ۾ ڀاو نگر ڀرسان [[الانگ]] ۾ واقع آهي. ڀارت جو واحد مائع ڪيميائي بندرگاهي ٽرمينل [[دهيج]] ۾ آهي، جنهن کي گجرات ڪيميڪل پورٽ ٽرمينل ڪمپني لميٽيڊ تيار ڪيو آهي. ملڪ جي ٽن مائع قدرتي گئس (LNG) ٽرمينلن مان ٻه گجرات ۾، دهيج ۽ هزيرا ۾ آهن. ٻه وڌيڪ ايل اين جي ٽرمينل [[پيپاواو]] ۽ [[مُندرا]] ۾ تجويز ڪيل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} تازن دستياب انگن اکرن موجب گجرات کي ڀارت جي چوٿين امير ترين رياست سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=GUpta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220162120/https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |url-status=live }}</ref> گجرات جي 85 سيڪڙو ڳوٺن کي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Uday Mahurkar |date=11 September 2006 |title=Gujarat – Physical fitness |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060911-gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads-783992-2006-09-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074907/http://indiatoday.intoday.in/story/gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads/1/182220.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=20 December 2014 |website=India Today}}</ref> [[جيوتي گرام يوجنا]] ذريعي گجرات جي لڳ ڀڳ سڀني 18,000 ڳوٺن کي بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن تحت گهرن کي 24 ڪلاڪ ۽ زرعي شعبن کي اٺ ڪلاڪ بجلي فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite news |date=16 October 2013 |title=Claim Check: Narendra Modi on Gujarat's Jyotigram Yojana |work=livemint.com |url=http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |url-status=live |access-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202015558/http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |archive-date=2 February 2017}}</ref> {{As of|2015}}، گجرات گئس تي ٻڌل حرارتي بجلي جي پيداوار ۾ 8 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان [[ڀارت جون رياستون نصب ٿيل بجلي گنجائش موجب|ملڪ ۾ پهرين نمبر تي]] ۽ ائٽمي بجلي جي پيداوار ۾ 1 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان ٻئي نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Executive summary of month of November 2015 |url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051607/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 January 2017 |website=cea.nic.in |publisher=Central Electricity Authority, Ministry of Power, Government of India}}</ref> رياست گذريل پنجن سالن دوران قومي سراسري 2 سيڪڙو جي مقابلي ۾ 12.8 سيڪڙو زرعي واڌ رڪارڊ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=18 November 2010 |title=Gujarat Brand |work=Business Standard |agency=Press Trust of India |url=http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012155436/http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |archive-date=12 October 2012}}</ref> گجرات ڏهن سالن جي عرصي دوران 10.97 سيڪڙو جي سڀ کان وڌيڪ زرعي واڌ جي شرح رڪارڊ ڪئي. ''S&P CNX 500'' ۾ شامل ڪاروباري گروهن مان 20 سيڪڙو کان وڌيڪ جا ڪارپوريٽ دفتر گجرات ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=List of S&P CNX 500 conglomerates |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |website=NSE India |access-date=4 May 2022 |archive-date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504103917/https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |url-status=live}}</ref> آر بي آءِ جي رپورٽ موجب{{which|date=June 2022}}، 2006–07ع ۾ ڀارت جي مجموعي بئنڪ ناڻي مان 26 سيڪڙو گجرات ۾ هو.{{citation needed|date=June 2022}} چندي ڳڙهه ليبر بيورو جي 2012ع واري سروي رپورٽ موجب گجرات ۾ بيروزگاري جي شرح 1 سيڪڙو هئي، جيڪا 3.8 سيڪڙو قومي سراسري جي مقابلي ۾ ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2012 |title=Survey says Gujarat has lowest unemployment; Narendra Modi is 'delighted' |url=http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |url-status=live |access-date=11 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713222924/http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |archive-date=13 July 2012}}</ref> [[ليگيٽم انسٽيٽيوٽ]] جي 2012ع واري گلوبل پراسپيرٽي انڊيڪس سماجي سرمائي جي معاملن ۾ گجرات کي ڀارت جي ٻن سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪندڙ رياستن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=The 2012 Legatum Prosperity Index |url=https://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624103332/http://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |archive-date=24 June 2017 |access-date=29 April 2019 |publisher=Legatum Institute |page=20 |format=PDF}}</ref> دنيا جي 142 ملڪن تي ٻڌل فهرست ۾ رياست جرمنيءَ سان گڏ 15هين نمبر تي هئي، جيڪا ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن کان مٿي هئي.<ref>{{Cite web |title=DNA India: Latest News Headlines, Breaking News & Live Updates on Politics, Business, Sports, Bollywood at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-url=https://archive.today/20141220155532/http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-date=20 December 2014 |access-date=13 February 2013}}</ref> === بنيادي ڍانچو === [[File:Tallest Building in Gujarat Gift One.jpg|thumb|گجرات جي سڀ کان اوچي عمارت: [[گجرات انٽرنيشنل فنانس ٽيڪ-سٽي|گفٽ ون]]]] گجرات جي سڀ کان اوچي ٽاور، گفٽ ون، جو افتتاح 10 جنوري 2013ع تي ڪيو ويو. گفٽ ٽو نالي هڪ ٻيو ٽاور بہ مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ وڌيڪ ٽاور تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=22 January 2009 |title=India's tallest proposed building Diamond Tower showcased (video) |url=http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113234/http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |publisher=Deshgujarat.com}}</ref> گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم، [[نريندر مودي اسٽيڊيم]]، گجرات ۾ واقع آهي. ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل اسپورٽس انڪليو]] [[احمد آباد]] ۾ تعمير هيٺ آهي ۽ اهو [[2030ع دولت مشترڪه رانديون|2030ع جي دولت مشترڪه راندين]] جي ميزباني ۾ مدد ڪندو. === صنعتي ترقي === گجرات جي اهم شهرن ۾ احمد آباد، [[سورت]]، [[وڊودرا]]، [[راجڪوٽ]]، [[ڄام نگر]] ۽ [[ڀاو نگر]] شامل آهن. 2010ع ۾ ''[[فوربز]]'' جي دنيا جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شهرن جي فهرست ۾ احمد آباد کي چين جي [[چينگدو]] ۽ [[چونگ چنگ]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Kotkin |first=Joel |title=In pictures- The Next Decade's fastest growing cities |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=10 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref><ref name="07 October 2010">{{Cite news |title=In Pictures: The Next Decade's Fastest-Growing Cities |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref> رياست [[ڪيلسائيٽ]]، [[جپسم]]، [[مينگنيز]]، [[لگنائيٽ]]، [[باڪسائيٽ]]، [[چن جو پٿر]]، [[عقيق]]، [[فيلڊسپار]] ۽ [[ڪوارٽز]] واريءَ جي ذخيرن سان مالامال آهي ۽ انهن معدنيات جي مخصوص علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان کاڻ کوٽائي ڪئي وڃي ٿي. ڄام نگر [[پتل]] جي پرزن جي پيداوار جو اهم مرڪز آهي. گجرات ڀارت جي گهربل سوڊا ايش جو لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي لوڻ جي قومي ضرورت جو لڳ ڀڳ 78 سيڪڙو فراهم ڪري ٿو. اها ڀارت جي خوشحال ترين رياستن مان هڪ آهي ۽ ان جي في ماڻهو جي ڊي پي ڀارت جي سراسري کان نمايان طور وڌيڪ آهي. [[مهيسانا]]، [[ڪالول (پنچ محل)|ڪالول]]، کمڀات ۽ [[انڪليشور]] اڄ تيل ۽ قدرتي گئس جي پيداوار لاءِ مشهور آهن. ڌووارن ۾ ڪوئلي، تيل ۽ گئس تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر آهي. ان کان سواءِ ڀاو نگر کان {{cvt|50|km|mi}} ڏکڻ اوڀر ۾ کمڀات جي نار تي الانگ شپ ريسائيڪلنگ يارڊ واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو يارڊ آهي. [[ايم جي موٽر انڊيا]] وڊودرا ڀرسان هالول ۾ پنهنجون گاڏيون تيار ڪري ٿي. دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار [[ٽاٽا نانو]] احمد آباد ڀرسان [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. [[کمڀات جي نار]] ڀرسان واقع سورت عالمي هيرن جي واپار جو مرڪز آهي. 2003ع ۾ دنيا جي 92 سيڪڙو هيرن جي ڪٽائي ۽ پالش سورت ۾ ڪئي ويندي هئي.<ref name="time.com">{{Cite magazine |last=Adiga |first=Aravind |date=12 April 2004 |title=Uncommon Brilliance |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729170654/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |archive-date=29 July 2010 |access-date=4 May 2010}}</ref> گجرات ۾ هيرن جي صنعت پنج لک ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |last=Lum |first=Kathryn |date=16 October 2014 |title=The rise and rise of Belgium's Indian diamond dynasties |publisher=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |url=http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |url-status=live |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518054721/http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |archive-date=18 May 2018}}</ref> 11 کان 13 جنوري 2015ع تائين گانڌي نگر جي مهاتما مندر ۾ منعقد ٿيل "وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽر سمٽ" ۾ رياستي حڪومت خصوصي اقتصادي علائقن لاءِ مجموعي طور {{Indian Rupee}} 2.5&nbsp;ملين ڪروڙ ([[ڊگهو ۽ مختصر پيمانو|مختصر پيمانو]]) ماليت جا 21,000 مفاهمتي يادداشت ناما (MoUs) صحيح ڪيا.<ref>{{Cite web |title='Vibrant Gujarat' signs 21000 MoUs worth Rs 25 lakh cr |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115190330/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-date=15 January 2015 |access-date=20 December 2014 |website=The Economic Times Line}}</ref> تنهن هوندي بہ سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو ملڪي صنعت مان آيو هو.<ref>{{Cite news |title=Vibrant Gujarat sees one foreign investor, the Business Standard |url=http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |access-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108232701/http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |archive-date=8 January 2009}}</ref> جنوري 2009ع ۾ احمد آباد جي سائنس سٽي ۾ ٿيل چوٿين وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ 600 پرڏيهي وفدن شرڪت ڪئي. مجموعي طور {{Indian Rupee}} 12,500&nbsp;ارب ماليت جا 8,668 مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا، جن مان رياست ۾ 25 لک نون روزگار جي موقعن پيدا ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="in.rediff.com">{{Cite web |date=10 March 2008 |title=Gujarat aims at 15% industrial growth: Rediff.com Business |url=http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622031757/http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-date=22 June 2011 |access-date=16 July 2010 |website=Rediff.com}}</ref> 2011ع جي وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ {{Indian Rupee}} 21&nbsp;ٽرلين ({{USD}} 463&nbsp;ارب) ماليت جا مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا. گجرات بجليءَ جي ضرورت کان وڌيڪ پيداوار ڪندڙ رياست آهي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2014 |title=How Gujarat became a power surplus State |work=Business Line |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |access-date=16 February 2016 |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430130135/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |url-status=live }}</ref> [[ڪاڪراپار ائٽمي بجلي گهر]] اين پي سي آءِ ايل پاران هلندڙ هڪ ائٽمي بجلي گهر آهي، جيڪو سورت شهر جي ويجهو واقع آهي. سرڪاري ذريعن موجب، اپريل 2010ع کان پوءِ نون مهينن دوران 40,793&nbsp;ملين يونٽن جي طلب جي مقابلي ۾ گجرات 43,848&nbsp;ملين يونٽ بجلي پيدا ڪئي. گجرات پنهنجي واڌو بجلي 12 رياستن: راجسٿان، تامل ناڊو، اتر پرديش، مهاراشٽر، آنڌرا پرديش، دهلي، هرياڻا، ڪرناٽڪ، ڇتيس ڳڙهه، اتراکنڊ، مڌيا پرديش ۽ اولهه بنگال کي وڪرو ڪئي.<ref>{{Cite news |date=8 March 2011 |title=Gujarat sold surplus power to 12 states |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-sold-surplus-power-to-12-states/articleshow/7650494.cms |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://archive.today/20120708120149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/ahmedabad/28667798_1_surplus-power-industrial-units-uninterrupted-power-supply |archive-date=8 July 2012}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Nano.jpg|هتي [[ٽاٽا نانو]] ڏيکاريل آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار هئي.<ref name="forbes.com">{{Cite news |last=Robyn Meredith |date=16 April 2007 |title=The Next People's Car |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |url-status=live |access-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118032004/http://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |archive-date=18 January 2012}}</ref> [[ٽاٽا نانو]] گجرات جي [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. File:GauravPath1.jpg|[[سورت]] دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي. File:Alang Ship Breaking - panoramio.jpg|[[الانگ]] جو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ </gallery> === توانائي === {{see also|گجرات ۾ شمسي توانائي}} [[File:Astonfield 11.5MW Solar Plant Gujarat.jpg|thumb|گجرات ۾ ايسٽن فيلڊ جو 11.5 ميگاواٽ جو شمسي بجلي گهر]] مئي 2024ع تائين رياست ۾ بجليءَ جي وڌ ۾ وڌ طلب 25,088 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | title=State's peak power demand grew by 66% in 9 years | newspaper=The Times of India | date=June 2024 | archive-date=17 June 2024 | access-date=17 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240617075402/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | url-status=live }}</ref> مارچ 2024ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 52,945.13 ميگاواٽ هئي. ان مان 23,643.41 ميگاواٽ حرارتي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي، جڏهن تہ 27,461.72 ميگاواٽ (51.87 سيڪڙو) [[پاڻيءَ مان بجلي]] جي 1,990 ميگاواٽ سميت قابل تجديد توانائي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي. باقي 1,840 ميگاواٽ ائٽمي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي.<ref>{{cite web|title=Western region installed capacity|url=https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|website=National Power Portal|access-date=9 May 2024|archive-date=18 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618011705/https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|url-status=live}}</ref> جون 2024ع تائين قابل تجديد توانائي جي نصب ٿيل گنجائش ۾ 11,823 ميگاواٽ هوائي توانائي ۽ 14,182 ميگاواٽ شمسي توانائي شامل هئي، جن جو مجموعو 26,005 ميگاواٽ هو.<ref>{{Cite web |last=Ramesh |first=M. |date=16 June 2024 |title=Gujarat plans ₹96,000 crore transmission infrastructure push |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |access-date=17 June 2024 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617022822/https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |url-status=live }}</ref> اپريل 2024ع تائين رياست ۾ ڇتين تي لڳل شمسي بجلي نظامن جي مجموعي نصب ٿيل گنجائش 3,455.90 ميگاواٽ هئي.<ref>{{Cite web |title=Top 5 States In Rooftop Solar In India – Saur Energy International |url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |access-date=17 June 2024 |website=www.saurenergy.com |date=24 April 2024 |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617080202/https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |url-status=live }}</ref> === زراعت === [[File:SherdiImage6.JPG|thumb|right|روايتي زراعت]] گجرات جي ڪُل جاگرافيائي ايراضي 19,602,400 هيڪٽر آهي، جنهن مان 10,630,700 هيڪٽر ايراضي فصلن هيٺ آهي.{{Verify source|date=July 2013}}<ref>{{Cite web |title=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat: Information, Statistics |url=http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208034720/http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |archive-date=8 February 2013 |access-date=24 February 2013 |publisher=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat}}</ref> گجرات جي زرعي واڌ جا ٽي مکيه ذريعا ڪپهه جي پيداوار، مال پالڻ، ميون ۽ ڀاڄين جهڙين وڌيڪ قدر وارين خوراڪي شين جي تيز واڌ، ۽ ڪڻڪ جي پيداوار آهن؛ [[بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي ادارو|بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي اداري]] موجب، ڪڻڪ جي پيداوار 2000ع کان 2008ع تائين سالياني سراسري 28 سيڪڙو جي شرح سان وڌي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat State Portal |url=http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk/rntr0H+OnwOK0bubU/5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA== |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102042740/http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk%2Frntr0H+OnwOK0bubU%2F5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA%3D%3D |archive-date=2 January 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> ٻين اهم پيداوارن ۾ ٻاجهري، مونڱ ڦلي، ڪپهه، چانور، مڪئي، ڪڻڪ، سرنهن، تر، تور دال، مڱ، ڪمند، انب، ڪيلا، چيڪو، ليمون، امرود، ٽماٽا، پٽاٽا، بصر، جيرو، ٿوم، اسپغول ۽ سونف شامل آهن. هاڻوڪي دور ۾ گجرات جي زرعي شعبي ۾ سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهي آهي، جڏهن تہ باقي ڀارت ۾ اها شرح لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهي. ڀارت جي اڳوڻي صدر [[اي پي جي عبدالڪلام]] هن ڪاميابيءَ جي واکاڻ ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |year=2012 |title=Gujarat's agriculture turnaround an eye opener for the entire nation: Dr. Kalam |work=IBTL for CNBC |url=http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam/ |access-date=20 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033503/http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam |archive-date=14 February 2013}}</ref> گجرات جي زرعي ڪاميابيءَ جا اهم سبب فصلن ۽ فصل پوکڻ جي نمونن ۾ تنوع؛ موسمي تنوع (زراعت لاءِ اٺ موسمي علائقا)؛ رياست ۾ چئن زرعي يونيورسٽين جي موجودگي، جيڪي زرعي ڪارڪردگي ۽ پائيداري بابت تحقيق کي هٿي ڏين ٿيون؛<ref>{{Cite book |last=Pattanayak |first=Debi |url=https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |title=Multilingualism in India |publisher=Multilingual Matters Ltd. |year=1990 |isbn=978-1-85359-072-6 |location=USA |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414155116/https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |url-status=live}}</ref> ڪوآپريٽو ادارا؛ ٽشو ڪلچر، گرين هائوس ۽ شيڊ نيٽ هائوس جهڙين جديد زرعي ٽيڪنالاجين جو استعمال؛ زرعي برآمدي علائقا؛ ۽ مضبوط مارڪيٽنگ جو بنيادي ڍانچو آهن، جنهن ۾ ٿڌا گودام، پروسيسنگ يونٽ، لاجسٽڪ مرڪز ۽ صلاحڪاري جون سهولتون شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Modi |first=Narendra |title=Agricultural Exhibition and Conference |url=http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629005930/http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-date=29 June 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Agritech Asia}}</ref> گجرات ڀارت ۾ تمباڪو، ڪپهه ۽ مونڱ ڦليءَ جو مکيه پيدا ڪندڙ آهي. ٻين اهم خوراڪي فصلن ۾ چانور، ڪڻڪ، ''جوار، ٻاجهري''، مڪئي، ''تور'' ۽ ''چڻا'' شامل آهن. رياست جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي؛ فصلن هيٺ ڪُل ايراضي رياست جي مجموعي زميني ايراضيءَ جي اڌ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=About Gujarat State Agriculture Marketing Board |url=http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204125421/http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-date=4 February 2011 |access-date=16 July 2010 |publisher=Agri.gujarat.gov.in}}</ref> مال پالڻ ۽ کير جي پيداوار گجرات جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. کير جي پيداوار تي بنيادي ڌيان ڏيندڙ ڊيري فارمنگ ڪوآپريٽو بنيادن تي ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا ڏهه لک کان وڌيڪ ميمبر آهن. گجرات ڀارت ۾ کير جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي. [[امول]] کير ڪوآپريٽو فيڊريشن سڄي ڀارت ۾ مشهور آهي ۽ اها ايشيا جي سڀ کان وڏي ڊيري آهي.<ref>{{Cite news |date=14 September 2006 |title=Amul to become world's largest liquid milk brand-Food-Cons. Products-News By Industry-News |work=The Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |url-status=live |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518071424/http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |archive-date=18 May 2014}}</ref> پاليل چوپائي مال ۾ مينهون ۽ ٻيا ڍور، رڍون ۽ ٻڪريون شامل آهن. 1997ع جي چوپائي مال جي آدمشماريءَ موجب گجرات رياست ۾ 20.97&nbsp;ملين چوپائي مال موجود هو. چوپائي مال جي اهم پيداوار بابت سروي جي تخمينن موجب، 2002–03ع دوران گجرات 6.09&nbsp;ملين ٽن کير، 385&nbsp;ملين آنا ۽ 2.71&nbsp;ملين ڪلوگرام اُن پيدا ڪئي. گجرات ڪپڙي، تيل ۽ صابڻ جي صنعتن لاءِ بہ خام مال فراهم ڪري ٿو. گجرات ۾ ڪوآپريٽو نظام اختيار ڪرڻ کي زرعي شعبي، خاص طور کنڊ ۽ کير جي [[ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ادارن]] جي ڪاميابيءَ جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. ڪوآپريٽو زراعت 1951ع کان ڀارت جي زرعي ترقيءَ واري حڪمت عمليءَ جو حصو رهي آهي. جيتوڻيڪ سڄي ملڪ ۾ انهن جي ڪاميابيءَ جا نتيجا مختلف رهيا، پر مهاراشٽر ۽ گجرات تي انهن جو مثبت اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان رهيو. صرف 1995ع ۾ انهن ٻنهي رياستن ۾ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي علائقي کان وڌيڪ رجسٽرڊ ڪوآپريٽو ادارا هئا. انهن مان زرعي ڪوآپريٽو ادارن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي ادارن هارين لاءِ سبسڊين ۽ قرضن تي ڌيان ڏنو آهي ۽ گڏيل پوک جي بدران زرعي پيداوار جي گڏيل پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ کي آسان بڻائڻ تي زور ڏنو آهي. تنهن هوندي بہ، جيتوڻيڪ انهن پيداوار وڌائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر علائقي ۾ برابريءَ تي سندن اثر بابت سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ زرعي ڪوآپريٽو ادارن جي رڪنيت عام طور زميندارن جي حق ۾ رهي آهي، جڏهن تہ بي زمين زرعي مزدورن جي داخلا محدود رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ebrahim |first=Alnoor |year=2000 |title=Agricultural cooperatives in Gujarat, India: Agents of equity or differentiation? |journal=Development in Practice |volume=10 |issue=2 |pages=178–188 |doi=10.1080/09614520050010214 |s2cid=154497407}}</ref> گجرات ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جو هڪ نمايان مثال کير جا ڪوآپريٽو ادارا آهن، جن مان خاص طور [[امول]] (آنند ملڪ يونين لميٽيڊ) مشهور آهي. [[File:Amul Plant at Anand.jpg|thumb|right|[[آنند، گجرات|آنند]] ۾ امول جو ڪارخانو]] امول 1946ع ۾ گجرات جي آنند شهر ۾ کير جي ڪوآپريٽو اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Bellur |first1=Venkatakrishna |last2=Saraswathi P. Singh |last3=Radharao Chaganti |last4=Rajeswararao Chaganti |year=1990 |title=The white revolution—How Amul brought milk to India |journal=Long Range Planning |volume=23 |issue=6 |pages=71–79 |doi=10.1016/0024-6301(90)90104-C}}</ref> گجرات ڪوآپريٽو ملڪ مارڪيٽنگ فيڊريشن لميٽيڊ (GCMMF) گڏيل طور گجرات جي لڳ ڀڳ 2.6&nbsp;ملين کير پيدا ڪندڙن جي ملڪيت آهي. امول کي ترقي پذير معيشت ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جي بهترين مثالن مان هڪ سمجهيو ويو آهي، ۽ امول جي ترقيءَ واري نموني کي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ، خاص طور ترقي پذير معيشتن جي زرعي شعبي لاءِ هڪ ماڊل طور اختيار ڪيو ويو آهي. ڪمپني ڀارت جي سفيد انقلاب (جنهن کي [[آپريشن فلڊ]] پڻ چيو وڃي ٿو) کي هٿي ڏني، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيري ترقياتي پروگرام هو، ۽ کير جي کوٽ واري ملڪ ڀارت کي 2010ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو کير پيدا ڪندڙ ملڪ بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=20 December 2011 |title=India largest milk producing nation in 2010–11: NDDB |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426131554/http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |archive-date=26 April 2013}}</ref> "امول ماڊل" جو مقصد وچولن جي استحصال کي روڪڻ ۽ هارين جي آزاديءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، ڇاڪاڻ تہ کير ۽ کير جي شين جي خريداري، پروسيسنگ ۽ پيڪنگ تي هارين جو ڪنٽرول هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Amul Model |url=http://www.amul.com/m/about-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306085945/http://www.amul.com/m/about-us |archive-date=6 March 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=Amul}}</ref> {{as of|2012|lc=y}} ڪمپني جي ماليت 2.5&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=News Release: Taste of India Continues to Commemorate its Producers |url=http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224507/http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-date=2 February 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=GCMMF}}</ref> گجرات جي 70 سيڪڙو ايراضيءَ کي موسمي لحاظ کان نيم خشڪ کان خشڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، تنهنڪري مختلف معاشي سرگرمين لاءِ پاڻيءَ جي طلب موجود وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Suran |first=B |date=10 June 2012 |title=Is Agriculture in Gujarat on a Different Growth Trajectory? |journal=Social Science Research Network |publisher=National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) |ssrn=2080876}}</ref> مجموعي آبپاشي ٿيل ايراضيءَ مان 16–17 سيڪڙو سرڪاري واهن ذريعي ۽ 83–84 سيڪڙو نجي ٽيوب ويلن ۽ ٻين کوهن ذريعي زير زمين پاڻي ڪڍي سيراب ڪيو وڃي ٿو؛ زير زمين پاڻي زرعي علائقن ۾ آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو مکيه ذريعو آهي. نتيجي طور، گجرات کي [[زير زمين پاڻي جي حد کان وڌيڪ ڪڍڻ|زير زمين پاڻيءَ جي گهٽتائي]] جا مسئلا درپيش رهيا آهن، خاص طور 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جڏهن پاڻيءَ جي طلب وڌي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بجليءَ تائين رسائي وڌڻ سان 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ آبدوز برقي پمپ وڌيڪ مقبول ٿيا. تنهن هوندي بہ، گجرات اليڪٽرِسٽي بورڊ پمپن جي هارس پاور سان ڳنڍيل مقرر ٽيرف لاڳو ڪيو، جنهن سان ٽيوب ويل آبپاشي ٻيهر وڌي ۽ برقي پمپن جو استعمال گهٽيو. 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڪيترن ئي ضلعن ۾ زير زمين پاڻي ڪڍڻ جي شرح ان جي ٻيهر ڀرجڻ واري شرح کان وڌي وئي، جڏهن تہ سڀني ضلعن مان رڳو 37.5 سيڪڙو ۾ ٻيهر ڀرجڻ جي شرح "محفوظ" هئي. زير زمين پاڻيءَ جي حفاظت ۽ موجود پاڻيءَ جي ذخيرن جي غيرضروري ضايع ٿيڻ کي روڪڻ هاڻي رياست کي درپيش اهم مسئلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Gulati |first=Ashok |url=http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20&%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |title=Agriculture performance in Gujarat since 2000 |publisher=International Water Management Institute & International Food Policy Research Institute |year=2009 |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221231/http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20%26%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> نرمدا ماٿريءَ ۾ واهن جي ڄار تي ٻڌل تڪراري ڊيم منصوبي، سردار سروور منصوبي، علائقي ۾ آبپاشيءَ ۾ نمايان واڌ آندي آهي. تنهن هوندي بہ، منصوبي سبب بي گهر ٿيل آبادين تي ان جي اثرن بابت اڃا اختلاف موجود آهن. 2012ع ۾ گجرات واهن مان بخارات سبب ٿيندڙ پاڻيءَ جي نقصان کي گهٽائڻ ۽ علائقي ۾ پائيداري وڌائڻ لاءِ واهن مٿان شمسي پينل لڳائڻ جو تجربو شروع ڪيو. گجرات جي چندراسان ۾ قائم هڪ ميگاواٽ (MW) شمسي بجلي منصوبي ۾ آبپاشي واهه جي 750 ميٽر ڊگهي حصي مٿان شمسي پينل لڳايا ويا آهن. ٻين ڪيترن شمسي بجلي منصوبن جي ابتڙ، هي منصوبو وڏي زميني ايراضي استعمال نٿو ڪري، ڇاڪاڻ تہ پينل اضافي زمين بدران واهن جي مٿان لڳايا ويا آهن. ان سان شروعاتي خرچ گهٽ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ پينل لڳائڻ لاءِ زمين خريد ڪرڻ، صاف ڪرڻ يا ان ۾ تبديليون آڻڻ جي ضرورت نٿي پوي. چندراسان منصوبي مان هر سال 9&nbsp;ملين ليٽر پاڻي بچائڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=D.C. |date=June 2012 |title=India Launches Solar Power Project |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=10 |issue=5 |page=230 |doi=10.1890/i1540-9295-10-5-228 |doi-access=free}}</ref> گجرات حڪومت [[مٽيءَ جي انتظام]] کي بهتر بڻائڻ ۽ هارين کي نئين ٽيڪنالاجيءَ سان متعارف ڪرائڻ لاءِ هڪ منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت هر هاريءَ کي "سوئل هيلٿ ڪارڊ" ڏنو ويو. هي ڪارڊ راشن ڪارڊ وانگر ڪم ڪري ٿو ۽ پوک هيٺ زمين جي حالت سان گڏ هاريءَ جو نالو، اڪائونٽ نمبر، سروي نمبر، [[مٽيءَ جي زرخيزي]] جي حالت ۽ ڀاڻ جي عام مقدار بابت مستقل سڃاڻپ ۽ ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. هر ڳوٺ مان زمين جا نمونا ورتا وڃن ٿا ۽ انهن جو تجزيو [[گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزرز|گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزر ڪارپوريشن]]، اسٽيٽ فرٽيلائيزر ڪارپوريشن ۽ [[انڊين فارمرز فرٽيلائيزر ڪوآپريٽو لميٽيڊ|انڊين فارمرز فرٽيلائيزرز ڪوآپريٽو]] پاران ڪيو وڃي ٿو. 2008ع تائين ڳوٺن مان 1,200,000 [[مٽيءَ جي چڪاس]] جا انگ اکر گڏ ڪري ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا هئا. هن منصوبي لاءِ مقامي زرعي يونيورسٽين مدد ۽ صلاح ڏني، ۽ فصلن توڙي مٽيءَ بابت مخصوص انگ اکر پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا. ان سان مٽيءَ جي چڪاس وارن انگن اکرن جي تشريح ڪري سگهجي ٿي ۽ ڀاڻ جي ضرورتن بابت سفارشون يا تبديليون طئي ڪري، انهن کي پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Attri |first=S.D. |url=https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |title=Challenges and Opportunities in Agrometeorology |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-3-642-19360-6 |location=Heidelberg |page=265 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105621/https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{Main|گجرات جي ثقافت}} === ادب === {{Main|گجراتي ادب}} [[File:Hemachandra JCNJ.jpg|thumb|200px|[[نيو جرسي]] جي هڪ جين مندر ۾ هيم چندر آچاريا جو بت؛ کيس گجراتي ٻوليءَ جو ابو سڏيو وڃي ٿو.]] [[پاتن، گجرات|پاتن]] شهر قديم جين مخطوطن جي وڏي ذخيري ۽ جين علم جي شاهي مرڪز طور مشهور هو،<ref>{{cite journal |last1=Kudalk |first1=J. S. |title=The Jain Manuscript-Bhandars at Patan a Final Word on Their Search |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |date=1920 |volume=3 |pages=35–52 |jstor=44526773}}</ref> جنهن ڪيترن ئي عالمن کي متاثر ڪيو. [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] [[هنديات|هنديات دان]] ۽ [[سنسڪرت]] ماهر پيٽر پيٽرسن هن ذخيري کي هن ريت بيان ڪيو: {{blockquote|مون کي ڀارت ۾ اهڙو ڪو ٻيو شهر معلوم ناهي، ۽ دنيا ۾ بہ رڳو ڪي ٿورا شهر آهن، جيڪي ايتري وڏي تعداد ۾ اهڙا قديم ۽ قابل احترام دستاويز رکڻ جو فخر ڪري سگهن. اهي يورپ جي ڪنهن بہ يونيورسٽي لائبريريءَ لاءِ فخر ۽ نهايت حفاظت سان رکڻ جهڙو خزانو هجن ها.<ref>{{cite web |title=Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference — General President's Address by A. N. Upadhye (1969) |url=https://archive.org/details/xtgk_proceedings-and-transactions-of-the-all-india-oriental-confeence-ed-by-a.-s.-alt/page/19/mode/2up |publisher=Gurukul Kangri University |date=1969 |page=19 |access-date=25 September 2025}}</ref>}} [[گجراتي ادب]] جي تاريخ کي لڳ ڀڳ 1000ع تائين پوئتي ڳولي سگهجي ٿو. گجراتي ادب جي مشهور شاعرن ۽ اديبن ۾ [[هيم چندراچاريا]]، [[نرسنھ مهتا]]، [[ميرابائي]]، [[اکو]]، [[پريمانند ڀٽ]]، [[شامل ڀٽ]]، [[ديارام]]، [[دلپترم]]، [[نرماد]]، [[گوورڌن رام ترپاٺي]]، [[مهاتما گانڌي]]، [[ڪي. ايم. منشي]]، [[اوماشنڪر جوشي]]، [[سريش جوشي]]، [[سوامي نارائڻ]]، [[پننالال پٽيل]] ۽ [[راجندر شاھ (اديب)|راجندر شاھ]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Gujarati Writers in India, Gujarati Novelists of India, Gujarati Poets |url=http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502000438/http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-date=2 May 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Culturopedia.com}}</ref> [[ڪوي ڪانت]]، [[زاويرچند ميگهاڻي]] ۽ [[ڪلاپي]] مشهور گجراتي شاعر آهن.{{citation needed|date=September 2025}} [[گجرات وديا سڀا]]، [[گجرات ساهتيه سڀا]] ۽ [[گجراتي ساهتيه پريشد]] احمدآباد ۾ قائم ادبي ادارا آهن، جيڪي گجراتي ادب جي واڌ ويجهه لاءِ ڪم ڪن ٿا. [[سرسوتي چندر (ناول)|سرسوتي چندر]] [[گوورڌن رام ترپاٺي]] جو هڪ اهم ناول آهي. آنند شنڪر ڌرو، اشوِني ڀٽ، [[بلونتراءِ ٺاڪر]]، ڀاوين ڪڇي، [[ڀڳوتي ڪمار شرما]]، [[چندرڪانت بخشي]]، [[گنونت شاھ]]، هريندر ديو، هرڪشن مهتا، جئي واساواڊا، جوتيندر ديو، ڪانتي ڀٽ، ڪوي نانالال، خبردار، [[تربھوونداس لوهر|سندرم]]، مڪرند ديو، رميش پاريک، سريش دلال، تارڪ مهتا، ونود ڀٽ، ڌرو ڀٽ ۽ ورشا ادالجا جهڙن اديبن گجراتي فڪر تي اثر وڌو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} [[File:Shrimad Rajchandra and Ambalal.jpg|200px|thumb|شريمَد راجچندر کي ڏيکاريندڙ منظر، جيڪو 1.5 ڪلاڪن جي هڪڙي ويهڪ ۾ [[آتما سڌي]] لکندي ڏيکاريل آهي؛ هي [[جين فلسفي]] تي ٻڌل ڊگهن گجراتي نظمن مان هڪ آهي.]] گجراتي ادب ۾ [[ڀڳوان سوامي نارائڻ|سوامي نارائڻ]] جي پرم هنسن، جهڙوڪ [[برهمانند سوامي]] ۽ پريمانند، پڻ اهم حصو وڌو؛ سندن نثري ڪم ۾ [[وچنامرت]] ۽ شاعريءَ ۾ [[ڀڄن]] شامل آهن.<ref name="Williams">{{Cite book |last=Williams |first=Raymond |url=https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |title=Introduction to Swaminarayan Hinduism |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-65422-7 |pages=187–190 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154258/https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |url-status=live}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ جين فيلسوف ۽ شاعر [[شريمَد راجچندر]]، جيڪو مهاتما گانڌيءَ جو روحاني رهنما پڻ هو، جا لکيل ''شريمَد راجچندر وچنامرت'' ۽ ''شري [[آتما سڌي]] شاستر'' نهايت مشهور آهن.<ref>{{Cite book |last=Shrimad Rajchandra |url=https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |title=Shrimad Rajchandra Vachanamrut |access-date=14 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019221956/https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |archive-date=19 October 2017 |url-status=live |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atma Siddhi |url=http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214202803/http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-date=14 February 2018 |access-date=14 February 2018 |website=Shree Raj Saubhag}}</ref> گجراتي ناٽڪ تي [[ڀاوائي]] جو گهرو اثر آهي. ڀاوائي هڪ [[لوڪ موسيقي|لوڪ]] موسيقيءَ سان ڳنڍيل اسٽيج فن آهي. [[ڪيتن مهتا]] ۽ [[سنجئي ليلا ڀنسالي]] ڀاوائي جي فني صورت کي ''[[ڀوني ڀاوائي]]''، ''[[او ڊارلنگ! يہ هَي انڊيا]]'' ۽ ''[[هم دل دي چُڪي صنم]]'' جهڙين فلمن ۾ استعمال ڪيو. ديرو يا ''دايرو'' اهڙي گڏجاڻيءَ کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڳائڻ ۽ ڳالهه ٻولهه وسيلي انساني فطرت تي ويچار ڪيو ويندو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} ممبئي جي ناٽڪ جي مشهور شخصيت [[عليق پدمسي]]، جيڪو انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ سر [[رچرڊ اٽنبرو]] جي فلم ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' ۾ [[محمد علي جناح]] جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ مشهور آهي، ڪاٺياواڙ جي روايتي گجراتي-ڪڇي خاندان سان واسطو رکندو هو.<ref name="Padamsee1999">{{Cite book |last1=Padamsee |first1=Alyque |url=https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |title=A Double Life: My Exciting Years in Theatre and Advertising |last2=Prabhu |first2=Arun |date=11 January 2007 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-024071-9 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105640/https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |url-status=live}}</ref> === کاڌا === {{Main|گجراتي کاڌا}} [[File:Gujarati Dish.jpg|thumb|گجراتي ٿالي]] گجراتي کاڌا گهڻو ڪري ڀاڄين تي ٻڌل هوندا آهن. روايتي گجراتي ''[[ٿالي]]'' ۾ عام طور ''[[روٽي|روٽلي]]'' يا ''[[ڀاڪڙي|ڀاڪڙي]]''، ٿيپلا يا روٽلو، ''[[دال]]'' يا ''[[ڪڙهي]]''، ''[[کچڙي]]''، ڀات ۽ ''[[ڪيري|شاڪ]]'' شامل هوندا آهن. [[ڏکڻ ايشيائي اچار#ڀارت|اٿاڻو (ڀارتي اچار)]] ۽ ''[[ڇونڊو]]'' ذائقي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. گجرات جي چئن وڏن علائقن مان هر هڪ جي کاڌن جو پنهنجو الڳ انداز آهي. ڪيترائي گجراتي کاڌا هڪ ئي وقت مٺا، کارا ۽ مصالحيدار هوندا آهن. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ ڪڇ واري علائقي ۾ ''[[ڇاس|ڇاڇ]]'' کي روزاني کاڌي جو لازمي حصو سمجهيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=September 2025}} === سئنيما === {{Main|گجراتي سئنيما}} [[گجراتي فلم صنعت]] جي شروعات 1932ع کان ٿي، جڏهن پهرين گجراتي فلم ''[[نرسنھ مهتا (1932ع فلم)|نرسنھ مهتا]]'' جاري ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 March 2009 |title=Narsinh Mehta |url=http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512105953/http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-date=12 May 2012 |access-date=12 February 2012}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=4 May 2007 |title=NEWS: Limping at 75 |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=15692 |magazine=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 April 2007 |title='Dhollywood' at 75 finds few takers in urban Gujarat |work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]] |url=http://www.financialexpress.com/printer/news/104966/ |access-date=1 October 2016 |archive-date=2 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602081522/https://www.financialexpress.com/industry/news-and-the-ugly-truth/1080794/ |url-status=live}}</ref> 1960ع کان 1980ع واري عرصي ۾ ترقيءَ کان پوءِ صنعت زوال جو شڪار ٿي، پر جديد دور ۾ ٻيهر بحال ٿي آهي. پنهنجي شروعات کان وٺي صنعت هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺاهي چڪي آهي.<ref name="Thou2011">{{Cite web |date=29 July 2011 |title=Golly! Gujarati films cross 1k mark |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018215219/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |archive-date=18 October 2015 |access-date=15 July 2015 |website=The Times of India}}</ref> گجرات حڪومت 2005ع ۾ گجراتي فلمن لاءِ تفريحي ٽيڪس ۾ 100 سيڪڙو ڇوٽ ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name="Roy 2005">{{Cite news |last=Roy |first=Mithun |date=3 May 2005 |title=Crisis-hit Gujarati film industry gets 100% tax rebate |work=Business Standard India |url=http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |url-status=live |access-date=13 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714025118/http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |archive-date=14 July 2015}}</ref> ۽ 2016ع ۾ ترغيبي پاليسي متعارف ڪرائي.<ref name="polic2016">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=2 February 2016 |title=Gujarat govt announces new policy for incentives to Gujarati films |url=http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204040324/http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-date=4 February 2016 |access-date=4 February 2016 |website=DeshGujarat}}</ref> === موسيقي === {{Main|گجرات جي موسيقي}} گجراتي لوڪ موسيقي، جنهن کي ''سگم سنگيت'' چيو وڃي ٿو، [[باروٽ (ذات)|باروٽ]] برادريءَ جو روايتي ورثي وارو پيشو رهي آهي. جديد دور ۾ [[گڍوي]] ۽ [[چارن]] برادرين پڻ وڏو حصو وڌو آهي. گجراتي لوڪ موسيقيءَ ۾ عام طور هوائي ساز، جهڙوڪ [[توري (ساز)|توري]]، [[بنگل (ساز)|بنگل]] ۽ [[پاوا (ساز)|پاوا]]؛ [[تارن وارا ساز]]، جهڙوڪ [[راون هٺو (ساز)|راون هٺو]]، [[يڪتارو]] ۽ [[جنتر (ساز)|جنتر]]؛ ۽ ضرب وارا ساز، جهڙوڪ [[منجيرا (ساز)|منجيرا]] ۽ [[زانز (ساز)|زانز]] استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Dance & Music |url=http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213195733/http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |archive-date=13 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=NRI Division [[Government of Gujarat]]}}</ref> === تھوار === <gallery mode="packed" heights="134"> File:Navratri Garba.jpg|[[احمدآباد]] ۾ نوراتري دوران [[گربا (رقص)|گربا]] File:Navratri garba at Ambaji temple.jpg|[[امباجي ماتا مندر]] ۾ نوراتري گربا File:Dandiya Raas.jpg|سياح [[ڊانڊيا راس]] کيڏندي File:International Kite Festival,India.JPG|[[گجرات جو بين الاقوامي پتنگ ميلو – اترائن|بين الاقوامي پتنگ ميلو]]، احمدآباد </gallery> گجرات جي لوڪ روايتن ۾ [[ڀاوائي]] ۽ [[ڊانڊيا راس|راس]]-[[گربا (رقص)|گربا]] شامل آهن. ''ڀاوائي'' هڪ لوڪ ناٽڪ آهي، جيڪو جزوي طور تفريح ۽ جزوي طور مذهبي رسم آهي ۽ [[درگا|امبا]] سان منسوب آهي. [[راس-گربا]] گجراتي ماڻهن طرفان [[نوراتري]] جي موقعي تي ڪيو ويندڙ لوڪ رقص آهي. هن رقص ۾ عورتون ''[[گاگره چولي|چنيا چولي]]'' ۽ مرد [[ڪيڊيا]] پائين ٿا. [[گربا]] جا مختلف انداز ۽ قدم [[دوڌيو]]، سادو پنج، سادو ست، [[پوپٽيو]]، [[ترڪونيا]]، [[لھري]]، [[ترن تالي]]، بٽر فلائي، [[هوڊو]]، ٻه تاڙيون ۽ ٻيا ڪيترائي آهن. [[شيري گربا]] گربا جي سڀ کان پراڻين صورتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ عورتون ڳاڙهي پٽولا ساڙي پائي گڏجي ڳائينديون ۽ ناچ ڪنديون آهن. هي گربا جي نهايت نفيس صورت سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Navratri |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725085151/http://gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-date=25 July 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> ''[[مڪر سنڪرانتي]]'' هڪ تہوار آهي، جنهن دوران گجرات جا ماڻهو پتنگ اڏائين ٿا. گجرات ۾ ڊسمبر کان ''مڪر سنڪرانتي'' تائين پتنگ بازيءَ جو موسم شروع ٿي وڃي ٿو. ''[[اونڌيو]]'' مختلف ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ هڪ خاص کاڌو آهي، جيڪو ''مڪر سنڪرانتي'' جي موقعي تي گجراتي ماڻهن ۾ مشهور آهي. سورت خاص طور تي اهڙي مضبوط ڏور لاءِ مشهور آهي، جنهن تي شيشي جو پائوڊر لڳائي ان کي تيز ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Kite Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103200212/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-date=3 January 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> نوراتري ۽ مڪر سنڪرانتي (اترائن) کانسواءِ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[جنم اشٽمي]]، [[رکشا بندھن]]، [[وجيا دشمي|دسهره]]، [[رام نومي]]، [[مهاوير جينتي|مهاوير جنم ڪليانڪ]]، [[مسلمانن جا تہوار|عيد]]، [[چپ تعزيو|تعزيو]]، [[پريوشن]]، [[ڀاوناتھ ميلو]] ۽ ٻيا تہوار پڻ ملهايا وڃن ٿا. === ثقافت جو ڦهلاءُ === عربي سمنڊ جي ويجهڙائيءَ سبب گجرات ۾ قديم دور کان سامونڊي سفر، ڊگهي مفاصلي واري واپار ۽ پرڏيهي دنيا سان لاڳاپن تي ٻڌل واپاري مزاج پيدا ٿيو، ۽ گجراتي [[پرڏيهي آبادي]] ذريعي ثقافت جو ڦهلاءُ انهيءَ روايت جو فطري نتيجو هو. جديد دور کان اڳ جي زماني ۾ مختلف يورپي ذريعن لکيو آهي تہ گجراتي واپارين گجرات کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن، جهڙوڪ [[فارسي نار]]، وچ اوڀر، [[هورن آف آفريڪا]]، هانگ ڪانگ، [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ واپاري برادريون قائم ڪيون هيون.<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |title=The South Asian Diaspora: Transnational networks and changing identities |last2=Reeves |first2=Peter |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0-203-89235-0 |editor-last=Rajesh Rai, Peter Reeves |page=41 |quote=گجراتي واپاري پرڏيهي آبادي اڄ بہ هڪ طرف اولهه ايشيا ۽ آفريڪا جي ساحلي شهرن ۾ ۽ ٻئي طرف ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ملي ٿي. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414153225/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |url-status=live}}</ref> اهي برادريون [[مراٺا]] خاندان جي اندروني اڀار ۽ [[برطانوي راڄ]] جي نوآبادياتي قبضي کان گهڻو اڳ قائم ٿي چڪيون هيون.<ref>{{Cite web |date=11 December 2012 |title=Even British were envious of Gujaratis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/Even-British-were-envious-of-Gujaratis/articleshow/17575976.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928112046/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-11/vadodara/35748553_1_gujaratis-maritime-history-subcontinent |archive-date=28 September 2013 |access-date=25 September 2013 |website=[[The Times of India]] |quote=گهڻا ماڻهو اهو سمجهن ٿا تہ 19هين صديءَ ۾ جڏهن ڀارتي ننڍو کنڊ برطانوي قبضي هيٺ هو، تڏهن برطانيا هر شيءِ تي حاوي هو. پر گجراتي واپارين، خاص طور ڪڇ وارن، اوڀر آفريڪا جي سڄي سامونڊي ڪناري جي معيشت تي غلبو رکيو. تنهنڪري برطانيا حڪومت ڪري رهيو هو، جڏهن تہ گجراتي پئسا ڪمائي رهيا هئا، پيئرسن چيو. هن چيو تہ مالياتي فراهم ڪندڙن طور انهن وٽ ٽيڪس گڏ ڪرڻ لاءِ ايجنٽ هئا، قرض ڏيڻ لاءِ پئسا هئا، واپار تي سندن بالادستي هئي ۽ اهي [[نيروبي]]، [[ممباسا]] ۽ [[زئنزيبار]] سميت اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي غلامن جي واپار ۾ بہ شامل هئا، ۽ ڪجهه حد تائين ڏکڻ آفريڪا تائين بہ سندن اثر هو. حقيقت ۾، معيشت تي گجراتي واپارين جي بالادستي ايتري هئي جو هڪ وقت برطانوي بہ ان بابت شڪايت ڪندا هئا. تنهن هوندي بہ، اهي گهڻو فرق پيدا نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ تہ برطانوي گهڻو ڪري منتظم يا سپاهي هئا، پيئرسن چيو.}}</ref> پهرين صديءَ جي مغربي تاريخدانن، جهڙوڪ [[اسٽرابو]] ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]]، جا بيان بحيرۂ روم واري علائقي ۾ ٻڌمت جي ڦهلاءَ ۾ گجراتي ماڻهن جي ڪردار بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن موجب [[ڀروچ|باريگازا]] جو ''[[شرمن|شرمن]]'' ڀڪشو [[زرمانوچيگاس]] (Ζαρμανοχηγὰς) رومي شهنشاهه آگسٽس جي دور ۾ [[انطاڪيه]] ۾ [[نيڪولس آف دمشق]] سان مليو ۽ ان کان پوءِ [[ايٿنس]] ويو، جتي هن پنهنجي عقيدي جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي باهه ڏئي]] جان ڏني.<ref>{{Cite web |title=Strabo, Geography, NOTICE. |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004061428/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |archive-date=4 October 2008 |access-date=20 December 2014 |publisher=Perseus.tufts.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio – Book 54 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54*.html |access-date=20 December 2014 |publisher=Penelope.uchicago.edu |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925090709/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54%2A.html |url-status=live}}</ref> [[پلوٽارڪ]] جي دور ۾ بہ ان ''شرمن'' جي قبر موجود هئي،<ref>Plutarch. 'Life of Alexander' in The Lives of the Noble Grecians and Romans. (trans John Dryden and revised Arthur Hugh Clough) The Modern Library (Random House Inc). New York. p.850</ref> جنهن تي لکيل هو: "ΖΑΡΜΑΝΟΧΗΓΑΣ ΙΝΔΟΣ ΑΠΟ ΒΑΡΓΟΣΗΣ" ("ڀارت جي باريگازا مان شرمن استاد").<ref>Elledge CD. Life After Death in Early Judaism. Mohr Siebeck Tilbringen 2006 {{ISBN|3-16-148875-X}} pp. 122–125</ref> [[سنهالي ٻولي]] جي باني شخصيت جي روايت [[شهزادو وجيا]] سان جوڙي وڃي ٿي، جيڪو راجا سمهاٻاهو جو پٽ هو، جنهن سمهاپورا، موجوده ڀاونگر ڀرسان سيهور، تي حڪومت ڪئي.<ref>P. 25 ''Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1'' by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> روايت موجب شهزادو وجيا بدانتظامي سبب پنهنجي پيءُ هٿان جلاوطن ڪيو ويو ۽ ساٿين جي هڪ ٽولي سان نڪري پيو. بعد ۾ ٻين گجراتين پڻ اهڙي روايت تي عمل ڪيو. مثال طور، [[اجنتا غارون|اجنتا]] جي ڀتين تي هڪ تصوير ۾ هڪ گجراتي شهزادي کي [[سري لنڪا]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ReferenceB">P. 4 ''Shyamji Krishna Varma, the unknown patriot'' by Ganeshi Lal Verma, India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division</ref> ڪيترائي ڀارتي [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ڏانهن لڏي ويا، جن مان گهڻا گجراتي هئا. روايت موجب راجا اجي ساڪا، جيڪو ساڪا ڪئلينڊر جي پهرين سال ۾ جاوا پهتو، ڪجهه ماڻهن جي خيال ۾ گجرات جو حڪمران هو.<ref name="ReferenceA">P. 67 ''An era of peace'' By Krishna Chandra Sagar</ref> فلپائن ۽ انڊونيشيا جي جاوا ٻيٽ ۾ پهرين ڀارتي آبادين بابت چيو وڃي ٿو تہ اهي گجرات جي شهزادي ڌروووجيا سان گڏ 5,000 واپارين جي اچڻ سان قائم ٿيون.<ref name="ReferenceA"/> ڪجهه روايتن موجب ترترستا نالي هڪ برهمڻ پهريون شخص هو، جيڪو گجراتي مهاجرن کي پاڻ سان گڏ جاوا وٺي آيو، جنهن ڪري ڪجهه عالمن کيس اجي ساڪا سان هڪجهڙو سمجهيو آهي.<ref>P. 158 ''Foreign Influence on Ancient India'' By Krishna Chandra Sagar</ref> [[جاوا]] جي بوروبدور واري سنگ تراشيءَ ۾ هڪ گجراتي جهاز جي تصوير پڻ ڏيکاريل آهي.<ref name="ReferenceB"/> == سياحت == {{Main|گجرات ۾ سياحت}} [[File:Saputara, Gujarat, India - panoramio (5).jpg|thumb|[[ساپوتارا]] – گجرات جو هڪ جابلو تفريحي ماڳ]] گجرات جي قدرتي ماحول ۾ [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] ۽ [[ساپوتارا]] جون ٽڪريون شامل آهن، ۽ هي دنيا ۾ خالص ايشيائي شينهن جو واحد قدرتي مسڪن آهي.<ref>{{Cite news |date=7 January 2010 |title=Amitabh Bachchan offers to become brand ambassador of Gujarat |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Amitabh-Bachchan-offers-to-become-brand-ambassador-of-Gujarat/articleshow/5418507.cms |url-status=live |access-date=14 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419042844/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-07/india/28113940_1_brand-ambassador-harivansh-rai-bachchan-amitabh-bachchan |archive-date=19 April 2013}}</ref> سلطانن جي دور ۾ هندو دستڪاري [[اسلامي فن تعمير]] سان ملي، جنهن جي نتيجي ۾ [[هند-سراسيني فن تعمير|هند-سراسيني]] طرز وجود ۾ آئي. رياست جون ڪيتريون ئي عمارتون انهيءَ طرز تي تعمير ٿيل آهن. گجرات [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جي اهم شخصيتن [[مهاتما گانڌي]] ۽ [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل]] جي جنم ڀومي پڻ آهي. [[اميتاب بچن]] هن وقت گجرات سياحت جو برانڊ سفير آهي.<ref>{{Cite web |title=TAAI award for Gujarat Tourism |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/TAAI-award-for-Gujarat-Tourism/article20373068.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026035058/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/economy/article2735467.ece?homepage=true |archive-date=26 October 2012 |access-date=10 December 2019 |website=@businessline}}</ref> [[File:Statue of Unity in 2018.jpg|thumb|[[نرمدا]] نديءَ تي ڪيوڙيا ڪالونيءَ ۾ [[سردار سروور ڊيم]] جي سامهون [[اسٽيچو آف يونٽي]]]] === عجائب گهر ۽ يادگار === گجرات ۾ مختلف موضوعن تي ڪيترائي عجائب گهر آهن، جن جو انتظام رياست جو عجائب گهرن وارو کاتو ڪري ٿو. هن کاتي جو مرڪزي ادارو [[بڙودا ميوزيم ۽ پڪچر گيلري]] [[وڊودرا]] ۾ واقع آهي،<ref>{{Cite web |title=Contact us |url=http://sycd.gov.in/museum/mus_contact_us.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103165553/http://sycd.gov.in/museum/mus_contact_us.htm |archive-date=3 November 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> جتي [[مهاراجا فتح سنگهه ميوزيم]] پڻ واقع آهي. [[ڪيرتي مندر، پوربندر]]، [[سابر متي آشرم]] ۽ [[ڪابا گانڌي نو ڊيلو]] مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپيل عجائب گهر آهن؛ پهريون سندس جنم ڀومي آهي، جڏهن تہ پوين ٻن هنڌن تي هو پنهنجي زندگيءَ دوران رهيو هو. [[راجڪوٽ]] ۾ ڪابا گانڌي نو ڊيلو ۾ مهاتما گانڌيءَ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل ناياب تصويرن جي ذخيري جو هڪ حصو نمائش لاءِ رکيل آهي. سابر متي آشرم اهو هنڌ آهي، جتان گانڌيءَ [[ڊانڊي مارچ]] شروع ڪيو. 12 مارچ 1930ع تي هن وچن ڪيو تہ ڀارت جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين هو آشرم واپس نہ موٽندو.<ref>{{Cite web |last=Gandhi |first=Mohandas |title=Gandhi Ashram Official Website |url=http://www.gandhiashram.org.in/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=41 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205221519/http://www.gandhiashram.org.in/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=41 |archive-date=5 December 2011}}</ref> [[مهاراجا فتح سنگهه ميوزيم]] [[لڪشمي ولاس محل]] جي احاطي ۾ قائم آهي، جيڪو [[وڊودرا]] جي اڳوڻن [[مهاراجا]]ئن جي رهائشگاهه هو.<ref>{{cite journal |title=Vadodara Circle |url=https://www.nma.gov.in/WriteReadData/RTF1984/1682685450.pdf |journal=Archaeological Survey of India |access-date=12 May 2026 |archive-date=22 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222092620/http://nma.gov.in/WriteReadData/RTF1984/1682685450.pdf |url-status=live }}</ref> [[ڪيليڪو ميوزيم آف ٽيڪسٽائيلز]] جو انتظام سرابھائي فائونڊيشن وٽ آهي ۽ اهو احمدآباد جي مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |last=Pancholi |first=Preksha |date=25 April 2023 |title=Museums of the World: The Calico Museum of Textiles |url=https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a9943-museums-of-the-world-the-calico-museum-of-textiles/ |access-date=4 December 2024 |website=RTF {{!}} Rethinking The Future |language=en-US |archive-date=17 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217005032/https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a9943-museums-of-the-world-the-calico-museum-of-textiles/ |url-status=live }}</ref>{{citation needed|date=July 2019}} ڄام نگر جو لکوٽا ميوزيم هڪ محل کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪري قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو اڳ جاڙيجا راجپوتن جي رهائشگاهه هو. عجائب گهر جي ذخيري ۾ نائين کان ارڙهين صديءَ تائين جا نوادرات، ڀرپاسي جي وچئين دور جي ڳوٺن مان مليل ٺڪر جا ٿانوَ ۽ هڪ وهيل مڇيءَ جو ڍانچو شامل آهن. رياست جي ٻين مشهور عجائب گهرن ۾ [[ڀڄ]] جو [[ڪڇ ميوزيم]]، جيڪو 1877ع ۾ قائم ٿيو ۽ گجرات جو سڀ کان پراڻو عجائب گهر آهي؛ [[راجڪوٽ]] جو انساني تاريخ ۽ ثقافت بابت [[واٽسن ميوزيم]]،<ref>{{Cite web |title=Watson Museum |url=http://www.lonelyplanet.com/india/gujarat/rajkot/sights/other/watson-museum-library |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220115535/http://www.lonelyplanet.com/india/gujarat/rajkot/sights/other/watson-museum-library |archive-date=20 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Lonely Planet]]}}</ref> [[گجرات سائنس سٽي]] ۽ احمدآباد جو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل قومي يادگار]] شامل آهن. آڪٽوبر 2018ع ۾ آزاديءَ جي اڳواڻ سردار پٽيل جي ياد ۾ دنيا جي سڀ کان اوچي مجسمي جو افتتاح ڪيو ويو. 182 ميٽر اوچو [[اسٽيچو آف يونٽي]] گجرات جي جديد سياحتي ماڳن مان هڪ آهي، جتي روزانو 30,000 کان وڌيڪ سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Statue of Unity – Project Features, Progress & Major Facts |url=http://www.statueofunity.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091552/http://www.statueofunity.in/ |archive-date=27 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=statueofunity.in}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 December 2018 |title=Statue of Unity now getting 30k daily visitors: Guj officials |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-of-unity-now-getting-30k-daily-visitors-guj-officials/articleshow/66920618.cms |url-status=live |access-date=26 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327151106/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-of-unity-now-getting-30k-daily-visitors-guj-officials/articleshow/66920618.cms |archive-date=27 March 2019}}</ref> === مذهبي ماڳ === مذهبي ماڳ گجرات جي سياحت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. [[سومناتھ]] ٻارهن [[جيوترلنگ]]ن مان پهريون آهي ۽ ان جو ذڪر [[رگ ويد]] ۾ پڻ ملي ٿو.{{Citation needed|date=May 2025}} [[دوارڪاڌيش مندر]]، [[راڌا دامودر مندر، جوناڳڙهه]] ۽ [[ڊاڪور]] [[ڪرشن]] سان منسوب مندرن وارا مقدس زيارت گاهه آهن. [[سج مندر، موڌيرا]] ٽڪيٽ وارو تاريخي يادگار آهي، جنهن جو انتظام [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Sun Temple, Modhera |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_gujarat_suntemple.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416092518/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_gujarat_suntemple.asp |archive-date=16 April 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Archaeological Survey of India]]}}</ref> رياست جي ٻين مذهبي ماڳن ۾ [[امباجي]]، ڊاڪور، [[شاملاجي]]، [[چوٽيلا]]، [[بيچراجي]]، [[مهوڊي]] ۽ [[شنکيشور]] وغيره شامل آهن. [[پاليتانا مندر|شتروُنجيا مها تيرٿ]]، جيڪو [[پاليتانا]] ۾ [[شتروُنجيا]] جبل تي واقع آهي، [[جين ڌرم]] جي [[شويتامبر]] ۽ [[دگمبر]] [[جين برادري]]ن طرفان سڀني کان مقدس [[تيرٿ (جين ڌرم)|زيارت گاهن]] مان سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title="Murtipujakas, Jainism", ''Encyclopedia of World Religions'' (PHILTAR), University of Cambria |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/jainism/murti.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013131021/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/jainism/murti.html |archive-date=13 October 2007 |access-date=30 September 2014 |publisher=Philtar.ucsm.ac.uk}}</ref> پاليتانا دنيا جو واحد جبل آهي، جنهن تي 900 کان وڌيڪ مندر آهن.<ref>{{Cite web |date=3 April 2013 |title=World's only mountain that has more than 900 temples |url=http://daily.bhaskar.com/article/JM-world---s-only-mountain-that-has-more-than-900-temples-4225137-PHO.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121080531/http://daily.bhaskar.com/article/JM-world---s-only-mountain-that-has-more-than-900-temples-4225137-PHO.html |archive-date=21 November 2013 |access-date=6 February 2018}}</ref> [[گرنار|گرنار مها تيرٿ]] پڻ جين ڌرم جي پوئلڳن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{Cite book |last=The {{sic|Gover|ment|nolink=y}} Central Press |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.53162 |title=Revised Lists Of Antiquarian Remains In The Bombay Presidency |date=1897}}</ref><ref name="Ginas">{{Cite web |title=Jaina Sutras, Part I (SBE22): Lives of the Ginas: Life of Arishtanemi |url=https://sacred-texts.com/jai/sbe22/sbe2287.htm |access-date=22 September 2024 |website=sacred-texts.com |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922220054/https://sacred-texts.com/jai/sbe22/sbe2287.htm |url-status=live }}</ref><ref name="gs"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:0081323 Arasuri Ambaji mandir, Shakti Peeth, north Gujarat 037.jpg|[[امباجي ماتا مندر]]، [[امباجي]] File:Sheth Hutheesinh Temple.jpg|[[هٺيسنگ جين مندر|هٺيسنگ مندر]]، [[احمدآباد]] File:Palitana.jpg|[[پاليتانا مندر|شتروُنجيا مها تيرٿ]]، [[پاليتانا]] File:Gurudwara Govinddham.JPG|گردوارا گووندڌام، احمدآباد File:Ahmedabad Synagogue.jpg|[[ميگن ابراهام سيناگاگ|ميگن ابراهام]] يهودي عبادت گاهه، احمدآباد </gallery> === ميلا === [[File:Tarnetar01.jpg|thumb|right|[[ترنيتر]] جو ترنيتر ميلو]] [[File:Tarnetar Fair 09.jpg|thumb|[[ترنيتر]] ميلي دوران روايتي لباس ۾ هڪ شخص]] [[مها شيو راتري]] جي موقعي تي [[گرنار]]، جوناڳڙهه جي قلعي وٽ پنج ڏينهن وارو تہوار منعقد ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ڀاوناتھ مهاديو ميلو (گجراتي: ભવનાથ નો મેળો) چيو وڃي ٿو. ڪڇ تہوار يا رڻ تہوار (گجراتي: કચ્છ or રણ ઉત્સવ) [[مها شيو راتري]] دوران ڪڇ ۾ ملهايو ويندو آهي. ''موڌيرا ناچ تہوار'' ڪلاسيڪي رقص جو تہوار آهي، جيڪو [[گجرات حڪومت]] جو ثقافتي کاتو رياست ۾ سياحت کي هٿي ڏيڻ ۽ روايتن ۽ ثقافت کي زنده رکڻ لاءِ منعقد ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Modhra Dance Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/modhera-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302202810/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/modhera-festival.htm |archive-date=2 March 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> امباجي ميلو هندو مهيني ڀادرپد (تقريباً آگسٽ–سيپٽمبر) دوران امباجي ۾ منعقد ٿيندو آهي. هي وقت هارين لاءِ خاص طور مناسب هوندو آهي، ڇاڪاڻ تہ مصروف چوماسي جي موسم پڄاڻيءَ تي هوندي آهي. ڀادرپد ميلو بناسڪانٺا ضلعي جي دانتا تعلقا ۾ گجرات-راجسٿان سرحد ڀرسان امباجي ۾ منعقد ٿيندو آهي. بس اسٽيشن کان مندر تائين ڇت واري پيادل رستي جو مفاصلو هڪ ڪلوميٽر کان بہ گهٽ آهي. مائونٽ ابو (45&nbsp;ڪلوميٽر پري)، پالنپور (65&nbsp;ڪلوميٽر پري)، احمدآباد ۽ ايدر سميت ڪيترن هنڌن کان سڌيون بسون هلن ٿيون.{{Citation needed|date=September 2025}} ڀادرپد ميلو امباجي ڳوٺ جي وچ ۾ مندر جي احاطي کان ٻاهر منعقد ٿيندو آهي. ميلي دوران سڀ کان وڌيڪ سنگهه (ياترين جا ٽولا) ڳوٺ جو رخ ڪندا آهن. انهن مان ڪيترائي پيادل ايندا آهن. چوماسي کان ترت پوءِ سفر ٿيڻ سبب علائقو ساوڪ سان ڀرپور، وهڪرا صاف ۽ چمڪندڙ پاڻيءَ سان ڀريل ۽ هوا تازي هوندي آهي. دنيا جي مختلف حصن مان هر سال لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين عقيدتمند هن ميلي ۾ شرڪت ڪندا آهن. رڳو هندو ئي نہ، پر ڪجهه عقيدتمند جين ۽ پارسي بہ تقريبن ۾ شرڪت ڪندا آهن، جڏهن تہ ڪجهه مسلمان واپار لاءِ ميلي ۾ ايندا آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} [[ترنيتر]] ميلو ''ڀادرپد'' جي پهرين هفتي ۾، [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب سيپٽمبر–آڪٽوبر دوران، منعقد ٿيندو آهي ۽ روايتي طور گجرات جي قبائلي ماڻهن لاءِ مناسب ڪنوار ڳولڻ جي هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو آهي. روايت موجب هي اهو علائقو آهي، جتي [[ارجن]] [[دروپدي]] سان شادي ڪرڻ لاءِ پاڻيءَ ۾ عڪس ڏسي ٿنڀي جي چوٽيءَ تي ڦرندڙ مڇيءَ جي اک ۾ تير هڻڻ وارو ڏکيو امتحان پورو ڪيو هو.<ref>{{Cite web |title=Tarnetar Fair |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/tarnetar-mela.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018082543/http://gujaratindia.com/about-gujarat/tarnetar-mela.htm |archive-date=18 October 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> گجرات جي ٻين ميلن ۾ ڊانگ درٻار، شاملاجي ميلو، چترا وچترا ميلو، ڌرانگ ميلو ۽ واوٺا ميلو شامل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} [[گجرات حڪومت]] 1960ع کان [[ڀارت ۾ شراب بابت قانون|شراب تي پابندي]] لاڳو ڪري رکي آهي.<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{Cite web |title=Narendra Modi justifies gutkha ban in Gujarat |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-10-02/news/34218094_1_gutkha-ban-gujarat-chief-minister-prohibition-policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006174131/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-10-02/news/34218094_1_gutkha-ban-gujarat-chief-minister-prohibition-policy |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |website=The Economic Times}}</ref> 2024ع ۾ گجرات پوليس ڀارت ۾ تيار ٿيندڙ پرڏيهي طرز جي شراب جون لڳ ڀڳ 82 لک بوتلون ضبط ڪيون، جن جي ماليت 144 ڪروڙ رپيا هئي.<ref>{{Cite news |date=4 March 2025 |title=In dry Gujarat, a liquor bottle seized every 4 seconds |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/in-dry-gujarat-a-liquor-bottle-seized-every-4-seconds/articleshow/118696390.cms |access-date=7 March 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=4 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304134513/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/in-dry-gujarat-a-liquor-bottle-seized-every-4-seconds/articleshow/118696390.cms |url-status=live }}</ref> گجرات حڪومت 24 ڊسمبر 2012ع تي آءِ بي اين 7 ڊائمنڊ اسٽيٽس طرفان 'شهري سلامتي' جي شعبي ۾ ''بهترين رياست ايوارڊ'' حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=STATE PROFILE |url=http://gujaratindia.com/state-profile/awards.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206120740/http://gujaratindia.com/state-profile/awards.htm |archive-date=6 February 2015 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gujaratindia.com}}</ref> <gallery heights="134"> File:Statue of Gandhi at Sabarmati Ashram.jpg|[[سابر متي آشرم]]، [[احمدآباد]] ۾ [[مهاتما گانڌي]] جو مجسمو File:Shrimad Rajchandra Spiritual Centre.jpg|شريمَد راجچندر روحاني مرڪز، [[ولساڊ]] File:Somnath-current.jpg|[[سومناتھ مندر]]، [[ويراول]] File:Dwarkadheesh temple.jpg|[[دوارڪاڌيش مندر]]، [[دوارڪا]] File:Damodar Kund - Junagadh - Gujarat - DSC001.jpg|[[راڌا دامودر مندر، جوناڳڙهه]] </gallery> == آمدرفت == === هوائي آمدرفت === {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 230 | caption_align = center | align = right | image1 = SVPI Airport, Ahmedabad.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل بين الاقوامي هوائي اڏو|سردار ولڀ ڀائي پٽيل بين الاقوامي هوائي اڏو، احمدآباد]]}} | image2 = Surat International Airport.jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[سورت هوائي اڏو|سورت بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | image3 = Rajkot airport.jpg | caption3 = {{font|size=100%|text=[[راجڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | image4 = NEW BDQ AIRPORT.jpg | caption4 = {{font|size=100%|text=[[وڊودرا هوائي اڏو|وڊودرا بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | footer = }} {{main|گجرات ۾ هوائي اڏن جي فهرست}} {{Map/Airports in Gujarat}} گجرات ۾ چار بين الاقوامي هوائي اڏا ([[احمدآباد هوائي اڏو|احمدآباد]]، [[سورت هوائي اڏو|سورت]]، [[راجڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو|راجڪوٽ]] ۽ [[وڊودرا هوائي اڏو|وڊودرا]])، اٺ گهريلو هوائي اڏا ([[ڀاونگر هوائي اڏو|ڀاونگر]]، [[ڀڄ هوائي اڏو|ڀڄ]]، [[ڄام نگر هوائي اڏو|ڄام نگر]]، [[ڪنڊلا هوائي اڏو|ڪنڊلا]]، [[پوربندر هوائي اڏو|پوربندر]]، [[راجڪوٽ هوائي اڏو|راجڪوٽ]]، [[امريلي هوائي اڏو|امريلي]] ۽ [[ڪيشود هوائي اڏو|ڪيشود]])، ٻہ خانگي هوائي اڏا ([[مندرا هوائي اڏو|مندرا]] ۽ [[مٺاپور]]) ۽ ٽي فوجي هوائي اڏا ([[ڀڄ رودرا ماتا هوائي فوجي اڏو|ڀڄ]]، ڄام نگر ۽ [[ناليا هوائي فوجي اسٽيشن|ناليا]]) آهن. وڌيڪ ٽي هوائي اڏا ([[ڌوليرا بين الاقوامي هوائي اڏو|ڌوليرا]]، [[انڪليشور هوائي اڏو|انڪليشور]] ۽ [[ديسا هوائي اڏو|ديسا]]) تعمير هيٺ آهن. [[مانڊوي]] ۽ [[مهسانا هوائي اڏو|مهسانا]] ۾ ٻہ گهٽ استعمال ٿيندڙ هوائي اڏا پڻ آهن؛ پوئين هوائي اڏي تي فلائنگ اسڪول پڻ هلندڙ آهي. گجرات حڪومت رياست ۾ هوابازيءَ جي بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ گجرات اسٽيٽ ايويئيشن انفراسٽرڪچر ڪمپني لميٽيڊ (GUJSAIL) قائم ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat {{!}} Gujarat State Aviation Infrastructure Company Limited |url=https://gujsail.gujarat.gov.in/gujarat.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521063246/https://gujsail.gujarat.gov.in/gujarat.htm |archive-date=21 May 2019 |access-date=21 May 2019 |website=gujsail.gujarat.gov.in}}</ref> انهن هوائي اڏن جي ملڪيت ۽ انتظام [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]]، [[ڀارتي هوائي فوج]]، گجرات حڪومت يا خانگي ڪمپنين وٽ آهي.<ref>{{Cite web |title=Airports {{!}} Gujarat State Aviation Infrastructure Company Limited |url=https://gujsail.gujarat.gov.in/airports.htm |access-date=21 May 2019 |website=gujsail.gujarat.gov.in}}{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name="GCAP">{{Cite web |title=Gujarat Civil Aviation Policy 2010 |url=http://cadgog.org/images/civil-aviation-policy-of-gujarat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818221315/http://cadgog.org/images/civil-aviation-policy-of-gujarat.pdf |archive-date=18 August 2013 |access-date=19 April 2012 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> === ريلوي === {{Main|:زمرو:گجرات ۾ ريلوي اسٽيشنون|l1 = گجرات ۾ ريلوي اسٽيشنون|:ڀارتي ريلوي}} {{Further|ممبئي–احمدآباد تيز رفتار ريل راهداري}} گجرات [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ويسٽرن ريلوي زون]] ۾ اچي ٿو. [[احمدآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] گجرات جي سڀ کان اهم، مرڪزي هنڌ تي واقع ۽ وڏي ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪا گجرات ۽ ڀارت جي سمورن اهم شهرن سان ڳنڍيل آهي. [[وڊودرا جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] گجرات جو سڀ کان مصروف ريلوي جنڪشن ۽ ڀارت جي پنجين سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشن آهي. [[سورت ريلوي اسٽيشن]]، [[راجڪوٽ جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] ۽ [[سابر متي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] رياست جون ٻيون مصروف ۽ چڱيءَ طرح ڳنڍيل ريلوي اسٽيشنون آهن. ٻين اهم ريلوي اسٽيشنن ۾ [[مهسانا جنڪشن ريلوي اسٽيشن|مهسانا جنڪشن]]، [[پالنپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|پالنپور جنڪشن]]، [[ڀاونگر ٽرمينس ريلوي اسٽيشن|ڀاونگر ٽرمينس]]، [[نڊياد جنڪشن ريلوي اسٽيشن|نڊياد جنڪشن]]، [[ولساڊ ريلوي اسٽيشن]]، [[ڀروچ جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڀروچ جنڪشن]]، [[گانڌيڌام جنڪشن ريلوي اسٽيشن|گانڌيڌام جنڪشن]]، [[آنند جنڪشن ريلوي اسٽيشن|آنند جنڪشن]] ۽ [[گوڌرا جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] وغيره شامل آهن. ڀارتي ريلوي گجرات مان گذرندڙ دهلي–ممبئي لاءِ هڪ مخصوص مال بردار ريل رستو قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي آهي. [[ڀارت ۾ تيز رفتار ريل|ڀارت جي پهرين تيز رفتار ريلوي لائين]] گجرات جي سڀ کان وڏي شهر [[احمدآباد]] کان ڀارت جي [[مالي مرڪز]] [[ممبئي]] تائين هلائڻ لاءِ رٿيل آهي، جنهن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 320&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ (200&nbsp;ميل في ڪلاڪ) هوندي. احمدآباد ۽ گانڌي نگر لاءِ [[تيز رفتار شهري آمدرفت|ميٽرو ريل نظام]] [[احمدآباد ميٽرو]] جون {{cvt|67.87|km|mi}} مجموعي ڊيگهه واريون چار راهداريون هن وقت فعال آهن. ان جي تعمير 14 مارچ 2015ع تي شروع ٿي هئي.<ref name="DeshGuj32015">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=14 March 2015 |title=First 6&nbsp;km works of Ahmedabad Metro to complete by September 2016:CM |url=http://deshgujarat.com/2015/03/14/first-6-km-works-of-ahmedabad-metro-to-complete-by-september-2016cm/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404045909/http://deshgujarat.com/2015/03/14/first-6-km-works-of-ahmedabad-metro-to-complete-by-september-2016cm/ |archive-date=4 April 2015 |access-date=12 April 2015 |website=DeshGujarat}}</ref><ref name="gujarat">{{Cite web |title=Gujarat plans 12 giant industrial hubs |url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/oct/21/slide-show-1-gujarat-plans-12-giant-industrial-hubs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034644/http://business.rediff.com/slide-show/2010/oct/21/slide-show-1-gujarat-plans-12-giant-industrial-hubs.htm |archive-date=21 July 2011 |access-date=25 October 2010 |website=Rediff.com}}</ref> [[سورت ميٽرو]] جون مجموعي طور {{cvt|40.35|km|mi}} ڊگهيون ٻہ راهداريون 18 جنوري 2021ع کان تعمير هيٺ آهن.<ref name=":0">{{Cite web|title='Very important gifts for Ahmedabad, Surat': PM Modi launches metro rail projects in Gujarat|url=https://www.timesnownews.com/india/article/pm-modi-bhoomi-poojan-ahmedabad-metro-phase-2-surat-metro/708480|access-date=2021-01-18|website=www.timesnownews.com|date=18 January 2021|language=en|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125141746/https://www.timesnownews.com/india/article/pm-modi-bhoomi-poojan-ahmedabad-metro-phase-2-surat-metro/708480|url-status=live}}</ref> منصوبي جي ڊسمبر 2026ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي.<ref name="Ops from Dec 2026">{{cite news|last=Gupta|first=Mayank|title=Surat Metro: Phase I to Start Operations in Dec 2026, Check Route, Distance, Stations and More|url=https://www.news18.com/auto/surat-metro-phase-i-to-start-operations-in-dec-2029-check-route-distance-stations-and-more-8310193.html|work=[[News18]]|date=12 July 2023|access-date=12 July 2023|language=en}}</ref> === سامونڊي آمدرفت === {{Main|گجرات جي بندرگاهن جي فهرست}} {{Map/Ports and harbours of Gujarat}} گجرات رياست وٽ ڀارت جو سڀ کان ڊگهو، 1214&nbsp;ڪلوميٽر ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. [[مندرا بندرگاهه]] ڀارت جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجائش وارو بندرگاهه آهي، ۽ مال جي مقدار جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو ڪنٽينر بندرگاهه پڻ آهي. هي ڀارت جو پهريون خانگي بندرگاهه آهي، جنهن جي ملڪيت ۽ انتظام [[اڊاني پورٽس اينڊ ايس اي زيڊ]] وٽ آهي. مرڪزي حڪومت جي ملڪيت وارو ۽ دين ديال پورٽ اٿارٽيءَ جي انتظام هيٺ [[ڪنڊلا بندرگاهه]] اولهه ڀارت جي خدمت ڪندڙ سڀ کان وڏن ۽ مصروف بندرگاهن مان هڪ آهي. مال سنڀالڻ جي گنجائش جي لحاظ کان اهو ڀارت ۾ ٽئين نمبر تي آهي. گجرات جي ٻين اهم بندرگاهن ۾ [[نولکي بندرگاهه]]، [[مگدلا بندرگاهه]]، [[پيپاوَو بندرگاهه]]، [[ڄام نگر|بيدي بندرگاهه]]، [[پوربندر]] جو بندرگاهه ۽ [[ويراول]] جو بندرگاهه شامل آهن. رياست ۾ [[دهيج–گھوگھا سي ڪنڪٽ]] نالي رو-رو فيري سروس پڻ موجود آهي.<ref>{{Citation |title=What is Gujarat's Ro-Ro ferry service? |date=22 October 2017 |url=http://indianexpress.com/article/what-is/what-is-gujarat-ro-ro-ferry-service-ghogha-dahej-4900767/ |work=[[The Indian Express]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022074819/http://indianexpress.com/article/what-is/what-is-gujarat-ro-ro-ferry-service-ghogha-dahej-4900767/ |access-date=22 October 2017 |archive-date=22 October 2017 |url-status=live}}</ref> === روڊ === {{Main|ڀارت جي قومي شاهراهن جي فهرست#گجرات|l1 = گجرات ۾ قومي شاهراهن جي فهرست|گجرات ۾ رياستي شاهراهن جي فهرست}} {{multiple image | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image1 = Bus terminus in Vadodara.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[وڊودرا]] ۾ بس ٽرمينل}} | image2 = Ahmedabad BRTS.jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[احمدآباد بي آر ٽي ايس]]}} | footer = }} [[گجرات اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (GSRTC) گجرات رياست اندر ۽ پاڙيسري رياستن تائين بس خدمتون مهيا ڪرڻ جو مکيه ادارو آهي. هي هڪ سرڪاري آمدرفت ڪارپوريشن آهي، جيڪا گجرات اندر ۽ ڀارت جي ٻين رياستن تائين بس ۽ عوامي آمدرفت جون خدمتون مهيا ڪري ٿي. ان کان سواءِ، GSRTC هيٺيون خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي: * '''موفصل خدمتون''' – گجرات اندر وڏن شهرن، ننڍن شهرن ۽ ڳوٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs">{{Cite web |title=GSRTC Services |url=http://www.discoveredindia.com/gujarat/gujarat-state-road-transport-corporation/services.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503044915/http://www.discoveredindia.com/gujarat/gujarat-state-road-transport-corporation/services.htm |archive-date=3 May 2018}}</ref> * '''بين الشهري بس خدمتون''' – احمدآباد، مهسانا، سورت، ويراول، واپي، وڊودرا، راجڪوٽ ۽ ڀروچ وغيره جهڙن وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs"/> * '''بين الرياستي بس خدمتون''' – گجرات جي مختلف شهرن کي پاڙيسري رياستن مڌيا پرديش، مهاراشٽر ۽ راجسٿان سان ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs"/> * '''شهري خدمتون''' – GSRTC گجرات اندر سورت، وڊودرا، واپي، گانڌي نگر ۽ احمدآباد ۾ شهري بس خدمتون مهيا ڪري ٿي.<ref name="gs"/> * '''پارسل خدمتون''' – سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ خدمت.<ref name="gs"/> ان کان سواءِ GSRTC تہوارن، صنعتي علائقن، اسڪولن، ڪاليجن ۽ زيارت گاهن لاءِ خاص بس خدمتون پڻ هلائي ٿي، جڏهن تہ مخصوص موقعن لاءِ عوام کي معاهدي جي بنياد تي بسون پڻ ڏنيون وڃن ٿيون.<ref name="gs"/> * احمدآباد ([[احمدآباد ميونسپل ٽرانسپورٽ سروس|AMTS]] ۽ [[احمدآباد بي آر ٽي ايس]])، سورت ([[سورت بي آر ٽي ايس]])، ڀاونگر (BMC CITY BUS)، وڊودرا (Vinayak Logistics)، گانڌي نگر (VTCOS)، مهسانا (Mehsana Municipal Bus Service)، راجڪوٽ (RMTS ۽ [[راجڪوٽ بي آر ٽي ايس]])، آنند (VTCOS) ۽ ڀروچ (Gurukrupa) وغيره ۾ پڻ شهري بس خدمتون هلن ٿيون. [[آٽو رڪشا]] گجرات ۾ آمدرفت جو عام ذريعو آهن. گجرات حڪومت آلودگي گهٽائڻ لاءِ مسافرن کي مفت سائيڪل سواري مهيا ڪرڻ واري رٿ ذريعي سائيڪل جي استعمال کي هٿي ڏئي رهي آهي. == تعليم ۽ تحقيق == {{Main|گجرات ۾ تعليم}} {{See also|گجرات ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[گجرات سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن بورڊ]] (GSHSEB) گجرات حڪومت پاران هلندڙ اسڪولن جي نگرانيءَ جو ذميوار آهي. تنهن هوندي بہ، گجرات جا گهڻا خانگي اسڪول [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE) ۽ [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE) بورڊ سان لاڳاپيل آهن. گجرات ۾ 30 رياستي يونيورسٽيون آهن.<ref>{{Cite web |title=University grant commissions |url=https://www.ugc.gov.in/universitydetails/university?type=LZ1FUMk6U2JWGNLvhWfVSA== |access-date=12 April 2025 |archive-date=26 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626131419/https://www.ugc.gov.in/universitydetails/university?type=LZ1FUMk6U2JWGNLvhWfVSA==}}</ref><ref>{{Cite web |title=Central board of secondary education |url=https://www.cbse.gov.in/cbsenew/cbse.html |access-date=12 April 2025 |archive-date=22 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250322040411/https://www.cbse.gov.in/cbsenew/cbse.html |url-status=live }}</ref> === يونيورسٽيون === [[مهاراجا سياجي رائو يونيورسٽي آف بڙودا]]، وڊودرا، گجرات جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي. اها گجرات جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي ۽ [[فائن آرٽس جي فيڪلٽي|فائن آرٽس]]، انجنيئرنگ، آرٽس، صحافت، تعليم، قانون، سماجي ڪم، طب، سائنس ۽ پرفارمنگ آرٽس ۾ تعليم مهيا ڪري ٿي. اصل ۾ بڙودا ڪاليج آف سائنس جي نالي سان سڃاتي ويندڙ هيءُ ادارو 1881ع ۾ قائم ٿيو، ملڪ جي آزاديءَ کان پوءِ 1949ع ۾ يونيورسٽي بڻيو ۽ بعد ۾ ان جو نالو ان جي سرپرست ۽ اڳوڻي بڙودا رياست جي حڪمران مهاراجا سياجي رائو گائڪواڙ ٽئين جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=The Maharaja Sayajirao University of Baroda |url=https://msubaroda.ac.in/ |access-date=12 April 2025 |archive-date=13 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413043625/http://www.msubaroda.ac.in/ |url-status=live }}</ref> [[گجرات نيشنل لا يونيورسٽي]]، جيڪا 2004ع ۾ قائم ٿي ۽ گاديءَ واري شهر گانڌي نگر ۾ واقع آهي، کي ڀارت جي ٽئين بهترين قانون جي تعليمي اداري طور درجو ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=Consortium of NLUs |url=https://consortiumofnlus.ac.in/ |access-date=12 April 2025 |website=consortiumofnlus.ac.in |archive-date=8 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408014533/https://consortiumofnlus.ac.in/ |url-status=live }}</ref> انجنيئرنگ ۽ تحقيق جي شعبي جي ادارن ۾ [[آءِ آءِ ٽي گانڌي نگر]]، [[گجرات ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، وڊودرا|انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي وڊودرا (IIITV)]]، [[انسٽيٽيوٽ آف انفراسٽرڪچر، ٽيڪنالاجي، ريسرچ اينڊ مينيجمينٽ|انسٽيٽيوٽ آف انفراسٽرڪچر ٽيڪنالاجي ريسرچ اينڊ مينيجمينٽ (IITRAM)]]، گانڌي نگر ۾ [[ڌيروبائي امباڻي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي]] (DA-IICT)، سورت ۾ [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] (SVNIT) ۽ [[پي پي ساواڻي يونيورسٽي]]، گانڌي نگر ۾ [[پنڊت دين ديال پيٽروليم يونيورسٽي]] (PDPU)، احمدآباد ۾ [[نرما يونيورسٽي]]، وڊودرا ۾ ايم. ايس. يونيورسٽي، راجڪوٽ ۾ مارواڙي ايجوڪيشن فائونڊيشن گروپ آف انسٽيٽيوشنز (MEFGI) ۽ ولڀ وديا نگر (آنند ضلعي جو هڪ مضافاتي علائقو) ۾ [[برلا وشوڪرما مهاودياليا]] (BVM) شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Engineering Colleges in Gujarat {{!}} List of Engineering Colleges in Gujarat |url=https://targetstudy.com/colleges/engineering-colleges-in-gujarat.html |access-date=12 April 2025 |website=targetstudy.com |archive-date=7 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250507092530/https://targetstudy.com/colleges/engineering-colleges-in-gujarat.html |url-status=live }}</ref> MICA، [[مڊرا انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز احمدآباد]]، مارڪيٽنگ ۽ مواصلات جي تعليم لاءِ مخصوص هڪ رهائشي ادارو آهي.<ref>{{Cite web |title=About MICA |url=https://www.mica.ac.in/introduction/about-mica |website=MICA |access-date=12 April 2025 |archive-date=13 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413183027/https://www.mica.ac.in/introduction/about-mica |url-status=dead }}</ref> [[انسٽيٽيوٽ آف رورل مينيجمينٽ آنند]] (IRMA)، [[ترڀوون سهڪاري يونيورسٽي]] جو حصو، ڳوٺاڻي انتظام جي شعبي جي اهم ادارن مان هڪ آهي. IRMA ان لحاظ کان هڪ منفرد ادارو آهي تہ اهو ڳوٺاڻي انتظام لاءِ منتظم تيار ڪرڻ واسطي پيشوراڻي تعليم مهيا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Knowing IRMA True learning at its core |url=https://irma.ac.in/about-irma/knowing-irma |access-date=12 April 2025 |website=Institute of Rural Management Anand |language=en-us |archive-date=5 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250405012134/https://www.irma.ac.in/about-irma/knowing-irma |url-status=live }}</ref> احمدآباد ۽ گانڌي نگر ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊزائن، احمدآباد|نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊزائن]] (NID) ڊزائن جي تعليم ۽ تحقيق جي شعبي ۾ هڪ گهڻ رُخي ادارو آهي.<ref>{{Cite web |title=About us |url=https://www.nid.edu/about |access-date=12 April 2025 |website=www.nid.edu |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430223120/https://nid.edu/about |url-status=live }}</ref> سينٽر فار انوائرمينٽل پلاننگ اينڊ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي (CEPT) رٿابندي ۽ اڏاوتي فن جو هڪ تعليمي ادارو آهي، جيڪو مختلف فني ۽ پيشوراڻا ڪورس مهيا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=CEPT University |url=https://cept.ac.in/ |access-date=12 April 2025 |website=cept.ac.in |archive-date=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915174726/https://cept.ac.in/ |url-status=live }}</ref> [[گجرات يونيورسٽي]]، [[ڪڙي سرو وشوودياليا]]، [[سردار پٽيل يونيورسٽي]]، [[احمدآباد يونيورسٽي]]، [[سوراشٽر يونيورسٽي]]، [[وير نرمدا ڏکڻ گجرات يونيورسٽي]]، ڌرم سنگهه ديسائي يونيورسٽي ۽ [[هيمچندراچاريا اتر گجرات يونيورسٽي]] پڻ مشهور يونيورسٽين ۾ شامل آهن، جن سان ڪيترائي نامور ڪاليج لاڳاپيل آهن.<ref>{{Cite web |title=List of State Universities |url=https://uap.gujarat.gov.in/Home/Contents/ListofStateUniversities |website=University action plan Government of Gujarat}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> <gallery heights="134"> File:Indian Institute of Management Ahmedabad, panorama 2006.jpg|[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ]]، [[احمدآباد]] File:Gujarat National Law University, Administrative Block.jpg|[[گجرات نيشنل لا يونيورسٽي]]، [[گانڌي نگر]] File:Daiict-campus.jpg|[[ڌيروبائي امباڻي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي]] جو ڪيمپس، [[گانڌي نگر]] File:Gujarat University Tower Building, 2006-2.jpg|[[گجرات يونيورسٽي]] جو گهڙيال وارو ٽاور، احمدآباد File:Baroda Techo.jpg|ڪلا ڀون، [[مهاراجا سياجي رائو يونيورسٽي آف بڙودا]]، [[وڊودرا]] </gallery> === تحقيق === [[File:Rocket at Science City, Ahmedabad.JPG|thumb|upright|سائنس سٽي، احمدآباد ۾ راڪيٽ جو ماڊل]] [[اسپيس ايپليڪيشنز سينٽر]] (SAC) احمدآباد، ڀارت ۾ خلائي تحقيق ۽ سيٽلائيٽ مواصلات جو هڪ ادارو آهي، جيڪو [[انڊين اسپيس ريسرچ آرگنائيزيشن]] (ISRO) جي ماتحت ڪم ڪري ٿو. مشهور سائنسدان، صنعتڪار ۽ دوراندیش گجراتي [[وڪرم سارابائي]] ان جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن [[فزيڪل ريسرچ ليبارٽري]] پڻ قائم ڪئي، جيڪا فلڪياتي طبعيات، شمسي نظام ۽ ڪائناتي شعاعن بابت تحقيق ڪندڙ ادارو آهي. هن [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ احمدآباد]] جو تصور پڻ پيش ڪيو، جيڪو گجرات جي واپاري گاديءَ واري شهر احمدآباد ۾ واقع بين الاقوامي شهرت رکندڙ انتظامي تحقيق جو ادارو ۽ ملڪ جي اعليٰ درجي وارن مينيجمينٽ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |title=India's top 50 business schools |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/Images/HTEditImages/Images/top-50-business-school.jpg |access-date=23 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201080409/http://www.hindustantimes.com/Images/HTEditImages/Images/top-50-business-school.jpg |archive-date=1 February 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title=Top B-schools in India |url=http://www.moneycontrol.com/mccode/bestbschools/top_b_schools_in_India.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218202628/http://www.moneycontrol.com/mccode/bestbschools/top_b_schools_in_India.php |archive-date=18 February 2012 |access-date=23 February 2012 |publisher=CNBC-TV18}}</ref> [[سينٽرل سالٽ اينڊ ميرين ڪيميڪلز ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] ڀارت سرڪار جي [[ڪائونسل آف سائنٽيفڪ اينڊ انڊسٽريل ريسرچ]] جي ماتحت ڀاونگر ۾ قائم ڪيو ويو. ان جو افتتاح ڀارت جي [[ڀارت جي وزيراعظمن جي فهرست|پهرئين]] [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]] پنڊت [[جواهر لال نهرو]] 10 اپريل 1954ع تي ڪيو. هن اداري جي قيام جو مقصد سامونڊي لوڻ، اندرين ڍنڍن جي لوڻ ۽ زيرِ زمين کارن پاڻين تي تحقيق ڪرڻ هو. ادارو [[ريورس آسموسس]]، اليڪٽرو ميمبرين عمل، لوڻ ۽ سامونڊي ڪيميائي مادن، تجزياتي سائنس، سامونڊي حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم ڪري ٿو. گانڌي نگر ۾ واقع [[گجرات نيشنل لا يونيورسٽي]] هن وقت ڀارت جي پنجين بهترين قانون جي تعليمي اداري طور ڄاڻايل آهي. [[گجرات سائنس سٽي]]<ref>{{Cite web |date=26 June 2010 |title=Gujarat Science City |url=http://www.scity.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726171222/http://www.scity.org/ |archive-date=26 July 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Scity.org}}</ref>، سائنس جي تعليم ڏانهن وڌيڪ شاگردن کي راغب ڪرڻ لاءِ هڪ سرڪاري شروعات آهي. هتي ڀارت جو پهريون [[آئي ميڪس]] 3D ٿيٽر، انرجي پارڪ، سائنس هال، هڪ [[ايمفي ٿيٽر]] ۽ موسيقيءَ جي ڌُن تي هلندڙ [[موسيقيائي ڦوهارو|ڦوهارا]] سميت ٻيون سهولتون موجود آهن. نرما يونيورسٽيءَ جو انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ڀارت جي اعليٰ ايم بي اي ڪاليجن ۾ باقاعدي طور شامل ٿيندو رهيو آهي. [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنيڪل اسٽڊيز]]، جيڪو گجرات ناليج سوسائٽي، [[يورپي ايسوسيئيشن فار ڊسٽنس لرننگ]]، ايسوسيئيشن آف انڊين مينيجمينٽ اسڪولز ۽ [[احمدآباد ٽيڪسٽائل انڊسٽريز ريسرچ ايسوسيئيشن]] سان لاڳاپيل آهي، ڪم ڪندڙ پيشاورن لاءِ [[اعليٰ تعليم]] جي سرٽيفڪيشن ڪورسن جي سلسلي ۾ عالمي سطح تي ڪم ڪيو آهي. IIMT STUDIES، 2013ع ۾ [[گجرات ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، گجرات ناليج سوسائٽي ۽ [[ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن کاتو]]، [[گجرات حڪومت]] جي سهڪار سان GET SET GO پروگرام پڻ شروع ڪيو.<ref>{{Cite web |title=GUJARAT TECHNOLOGICAL UNIVERSITY |url=http://www.gtu.ac.in/circulars/14May/13052014.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802142737/http://www.gtu.ac.in/circulars/14May/13052014.pdf |archive-date=2 August 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gtu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gujarat Knowledge Society |url=http://gksgujarat.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217081456/http://gksgujarat.org/ |archive-date=17 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gksgujarat.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=IIMT -International Institute of Management and Technical Studies-Distance Education Distance Learning Institute |url=http://iimtstudies.edu.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218123529/http://iimtstudies.edu.in/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Iimtstudies.edu.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Association of Indian Management Schools (AIMS) |url=http://www.aims.org.in/cmspage.php?sid=UzI0NDQ= |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224112241/http://www.aims.org.in/cmspage.php?sid=UzI0NDQ= |archive-date=24 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Aims.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=India |url=http://www.eadl.org/members/india/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/http://www.eadl.org/members/india/ |archive-date=2 January 2016 |access-date=20 December 2014 |publisher=Eadl.org}}</ref> [[بي. ڪي. اسڪول آف بزنس مينيجمينٽ]] مالي انتظام جي شعبي ۾ ڇهين نمبر تي آهي. [[ڪي. ايس. اسڪول آف بزنس مينيجمينٽ]] پڻ [[گجرات يونيورسٽي]] ۾ هڪ ايم بي اي ڪاليج آهي، جيڪو پنجن سالن جو گڏيل ايم بي اي ڪورس مهيا ڪري ٿو. احمدآباد ۾ شانتي بزنس اسڪول هڪ ڪاروباري تعليمي ادارو آهي، جيڪو ڪارپوريٽ شهريت واري شروعات ذريعي انتظام ۾ پوسٽ گريجوئيٽ ڊپلوما مهيا ڪري ٿو. انسٽيٽيوٽ آف سيسمولاجيڪل ريسرچ (ISR) گجرات حڪومت جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي کاتي پاران 2003ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ اهو هڪ سوسائٽيءَ طور رجسٽر ٿيل آهي. ISR جو ڪيمپس گانڌي نگر جي رائيسن علائقي ۾ [[سابر متي ندي]] جي ڪناري تي واقع آهي. اداري جي مقصدن ۾ مختلف علائقن ۾ عمارتن لاءِ مناسب زلزلي جا عنصر مقرر ڪرڻ ۽ امڪاني زلزلي جي خطري جو ڊگهي مدي وارو جائزو وٺڻ شامل آهن. ISR ڀارت جو واحد ادارو آهي جيڪو مڪمل طور تي زلزلياتي تحقيق لاءِ وقف آهي ۽ ان کي ايندڙ ڪجهه سالن ۾ هڪ اهم بين الاقوامي اداري طور ترقي ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي. == نامور شخصيتون == {{See also|گجرات سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = right | background color = #F0FFF0 | title = گجرات جون نامور شخصيتون | image1 = Gandhi smiling R.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[مهاتما گانڌي]]}} | image2 = Sardar patel (cropped).jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[ولڀ ڀائي پٽيل]]}} | image3 = JNTata.jpg | caption3 = {{font|size=100%|text=[[جمشيدجي ٽاٽا]]}} | image4 = Dr Vikram Sarabhai ISRO.webp | caption4 = {{font|size=100%|text=[[وڪرم سارابائي]]}} | image5 = Narendra Modi.jpg | caption5 = {{font|size=100%|text=[[نريندر مودي]] (ڀارت جو موجوده وزيراعظم)}} | footer = }} <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ رڳو ان شخص کي شامل ڪيو وڃي، جنهن بابت انگريزي وڪيپيڊيا تي اڳ ۾ پنهنجو مضمون موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي خانداني نالي (LAST NAME) موجب الفابيٽ جي ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> * [[گوتم اڏاڻي]]، [[اڏاڻي گروپ]] جو باني ۽ چيئرمين؛ [[احمدآباد]]، گجرات سان تعلق رکي ٿو * [[لال ڪرشن آڏواڻي]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) جو اڳوڻو صدر ۽ ڀارت جو نائب وزيراعظم (1999–2004) * [[ڌيروبائي امباڻي]]، [[ريلائنس انڊسٽريز]] جو باني؛ [[چورواڊ]]، گجرات سان تعلق رکندڙ<ref>{{Cite web |date=8 January 2020 |title=Dhirubhai Ambani – The founder of Reliance |url=https://www.britannica.com/biography/Dhirubhai-Ambani |access-date=20 May 2020 |website=Britannica |language=en-US |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807102732/https://www.britannica.com/biography/Dhirubhai-Ambani |url-status=live}}</ref> * [[جسپريت بمراه]]، ڀارتي بالر، جيڪو ڀارت جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم لاءِ سڀني فارميٽن ۾ کيڏي ٿو؛ [[احمدآباد]] سان تعلق رکي ٿو. * [[مرارجِي ديسائي]]، ڀارت جو چوٿون وزيراعظم (1977–1979)؛ ولساڊ سان تعلق رکندڙ * [[اروشي ڍولاڪيا]]، ٽيليويزن ۽ بالي ووڊ اداڪارا * [[بال ڪرشن وِٺل داس دوشي]]، معمار ۽ [[پرٽزڪر آرڪيٽيڪچر پرائز]] جو اعزاز ماڻيندڙ * [[دادودان گڍوي]] (ڪوي دادباپو)، شاعر، ڳائڻو ۽ [[گجراتي سئنيما]] جو گيتڪار؛ 2021ع ۾ [[پدم شري]] سان نوازيو ويو * [[مهاتما گانڌي]]، [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ [[برطانوي هندستان|برطانوي نوآبادياتي راڄ]] خلاف جدوجهد جي اڳواڻي ڪندڙ؛ گجراتي<ref>{{Cite web |title=Modern Gujarat |url=https://www.mapsofindia.com/maps/gujarat/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024600/https://www.mapsofindia.com/maps/gujarat/ |archive-date=5 April 2018 |access-date=4 April 2018 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> * [[رويندر جديجا]]، ڀارتي آل رائونڊر ۽ ڀارت جي انڊر-19 ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو رانديگر؛ [[نوواگام گيڊ]] سان تعلق رکندڙ * [[سنجيو ڪمار]]، بالي ووڊ جو ورسٽائل اداڪار؛ [[سورت]] ۾ ڄائو * [[شري گوپيناٿجي مهاراج]]، خاندان جو باني * [[نريندر مودي]]، ڀارت جو 14هون ۽ موجوده [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]]؛ [[وڊ نگر]]، گجرات سان تعلق رکندڙ<ref>{{Cite web |date=21 May 2020 |title=narendra modi |url=https://www.narendramodi.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002045436/https://www.narendramodi.in/ |archive-date=2 October 2019 |access-date=21 May 2020 |website=narendramodi.in}}</ref> * [[آشا پاريک]]، هندي سئنيما جي بااثر اداڪارا؛ احمدآباد ۾ ڄائي * [[ارجت پٽيل]]، ريزرو بئنڪ آف انڊيا جو اڳوڻو گورنر؛ گجرات جي [[کيڙا ضلعو|کيڙا ضلعي]] سان تعلق رکندڙ * [[ولڀ ڀائي پٽيل]]، آزاد ڀارت جو پهريون نائب وزيراعظم ۽ گهرو وزير؛ [[ڪرمساد]] سان تعلق رکندڙ * [[فالگني پاٺڪ]]، ڳائڻي ۽ پرفارمنگ آرٽسٽ؛ [[وڊودرا]] ۾ ڄائي ۽ اتي ئي پرورش پاتائين، هاڻي ممبئي ۾ رهي ٿي * [[عظيم پريمجي]]، سافٽ ويئر صنعتڪار ۽ [[وپرو لميٽيڊ]] جو چيئرمين؛ نسلي طور گجراتي<ref>{{Cite news |last=Patel, Aakar |date=16 May 2016 |title=The Muslim businessmen of India |work=DNA |url=http://www.dnaindia.com/india/comment_the-muslim-businessmen-of-india_1383602 |url-status=live |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130203054158/http://www.dnaindia.com/india/comment_the-muslim-businessmen-of-india_1383602 |archive-date=3 February 2013}}</ref> * [[چيتيشور پجارا]]، ڀارتي بيٽر، جيڪو ڀارت جي قومي ٽيسٽ ڪرڪيٽ ٽيم لاءِ کيڏي چڪو آهي؛ [[راجڪوٽ]] سان تعلق رکندڙ * [[شريمَد راجچندر]]، شاعر، فلسفي ۽ سڌارڪ، جيڪو مهاتما گانڌيءَ جي روحاني گرو طور مشهور آهي<ref>{{Cite news |last=Jathar, Dnyanesh |date=16 July 2016 |title=Indian who inspired Gandhi |work=The Week |url=http://www.theweek.in/theweek/statescan/mahatma-gandhis-mentor-shrimad-rajchandra.html |url-status=live |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180217195207/http://www.theweek.in/theweek/statescan/mahatma-gandhis-mentor-shrimad-rajchandra.html |archive-date=17 February 2018}}</ref> * [[پريش راول]]، ڀارتي فلمي اداڪار ۽ سياستدان، گجراتي نسل سان تعلق رکندڙ ۽ ممبئي ۾ ڄائو * [[وڪرم سارابائي]]، ”ڀارتي خلائي پروگرام جو پيءُ“؛ احمدآباد سان تعلق رکندڙ<ref>{{Cite magazine |date=30 December 2013 |title=Vikram Sarabhai, the father of the Indian Space Program passed away 45 years ago |url=https://www.firstpost.com/tech/news-analysis/vikram-sarabhai-the-father-of-the-indian-space-program-passed-away-45-years-ago-3695105.html |magazine=First Post |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024557/https://www.firstpost.com/tech/news-analysis/vikram-sarabhai-the-father-of-the-indian-space-program-passed-away-45-years-ago-3695105.html |archive-date=5 April 2018 |access-date=4 April 2018}}</ref> * [[ديانند سرسوتي]]، ڀارتي فلسفي، سماجي اڳواڻ ۽ آريه سماج جو باني؛ [[ٽانڪارا]] ۾ ڄائو * [[امت شاهه]]، ڀارت جو 31هون ۽ موجوده [[ڀارت جو گهرو وزير|گهرو وزير]] ۽ گجرات حڪومت جو اڳوڻو [[وزير مملڪت]]؛ [[ممبئي]] ۾ ڄائو<ref>{{Cite news |last=Balan |first=Premal |date=10 July 2014 |title=Amit Shah: An organisation man at helm |work=Business Standard India |url=https://www.business-standard.com/article/politics/amit-shah-an-organisation-man-at-helm-114071000099_1.html |access-date=15 February 2021 |archive-date=15 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115205507/https://www.business-standard.com/article/politics/amit-shah-an-organisation-man-at-helm-114071000099_1.html |url-status=live}}</ref> * [[جمشيدجي ٽاٽا]]، صنعتڪاريءَ جو علمبردار ۽ [[ٽاٽا گروپ]] جو باني؛ [[نوساري]] جي هڪ [[پارسي]] خاندان سان تعلق رکندڙ<ref>{{Cite web |title=Tata Steel |url=http://www.tatasteel100.com/people/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208061222/http://www.tatasteel100.com/people/index.asp |archive-date=8 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Tatasteel100.com}}</ref> * [[شيامجي ڪرشن ورما]]، ڀارتي انقلابي آزادي پسند، محب وطن، وڪيل ۽ صحافي؛ ڪڇ سان تعلق رکندڙ <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ رڳو ان شخص کي شامل ڪيو وڃي، جنهن بابت انگريزي وڪيپيڊيا تي اڳ ۾ پنهنجو مضمون موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي خانداني نالي (LAST NAME) موجب الفابيٽ جي ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> == منظم ڏوهه == هي حصو ''[[ڀارت ۾ منظم ڏوهه#گجرات ۾ منظم ڏوهه|ڀارت ۾ منظم ڏوهه § گجرات ۾ منظم ڏوهه]]'' مان ورتل اقتباس آهي. گجراتي انڊرورلڊ جا [[گڏيل عرب امارات]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ اوڀر آفريڪا جي مافيا سان لاڳاپا رهيا آهن. ان جي سرگرمين ۾ شراب جي غيرقانوني تياري ۽ وڪري (بوٽ ليگنگ)، سامونڊي اسمگلنگ ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽائي شامل آهن. گجرات ۾ شراب بابت سخت پابنديءَ وارن قانونن باوجود، منظم ڏوهاري نيٽ ورڪ بين الولاية اسمگلنگ ذريعي غيرقانوني شراب جي وڏي واپار کي هلائين ٿا. هن غيرقانوني واپار جي تباهه ڪندڙ انساني اثرن جو هڪ مثال [[2022ع گجرات شراب زهرجڻ وارو واقعو]] هو، جنهن ۾ بوٽاد ضلعي ۾ چوري ٿيل زهريلي ميٿائل الڪوحل مان تيار ڪيل نقلي شراب پيئڻ سبب گهٽ ۾ گهٽ 42 ماڻهو فوت ۽ 97 کان وڌيڪ اسپتال داخل ٿيا. گجرات جي انڊرورلڊ سان لاڳاپيل ڪارڪن سامونڊي اسمگلنگ ۽ غيرقانوني شراب جي نيٽ ورڪن ۾ پڻ ملوث رهيا آهن، جن ذريعي منشيات ۽ غيرقانوني شراب جهڙين ممنوع شين کي گجرات جي سامونڊي ڪناري ۽ اوڀر آفريڪا جي مرڪزن، جن ۾ [[تنزانيا]] پڻ شامل آهي، جي وچ ۾ غيرقانوني طور منتقل ڪرڻ ۾ سهولت ڏني وئي. [[عبداللطيف (گينگسٽر)|عبداللطيف]] ڀارت جو هڪ گينگسٽر ۽ غيرقانوني شراب جو واپاري هو، جيڪو گجرات ۾ سرگرم رهيو ۽ رياست جي بدنام ترين ڏوهارين مان هڪ هو. هو [[دائود ابراهيم]] جو ساٿي پڻ هو ۽ [[1993ع ممبئي بم ڌماڪا|1993ع جي ممبئي بم ڌماڪن]] واري ڪيس ۾ گهربل هو. [[ڊي-ڪمپني]] ڏکڻ آفريڪا کي پنهنجي سرگرمين جي هڪ مرڪز طور استعمال ڪيو، جتي مقامي ساٿين سان گڏ سازشون ڪرڻ، ماڻهن کي ڀرتي ڪرڻ جون ڪوششون ۽ ڀارت ۾ [[2002ع گجرات فساد|2002ع جي گجرات فسادن]] سان لاڳاپيل هدف بڻايل قتلن جي منصوبابندي ڪرڻ جهڙيون سرگرميون ڪيون ويون. == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] 82b455wmgdpsur9v3qo39o6qnqmgsm0 410725 410724 2026-09-09T00:06:06Z Intisar Ali 8681 410725 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه هندستان جي رياست}} {{Infobox Indian state or territory | name = گجرات | official_name = گجرات رياست | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/2/2/1/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[راڻي جي واو]] | image2 = Statue of Unity - View from the other bank of Narmada.jpg | caption2 = [[مجسمو وحدت]] | image3 = Somanath mandir (cropped).jpg | caption3 = [[سومنات مندر]] | image4 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption4 = [[دوارڪاڌيش مندر]] | image5 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption5 = [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] | image6 = Girnar_1.jpg | caption6 = [[گرنار]] | image7 = Garba playing.jpg | caption7 = [[نوراتري]] | image8 = Gir lion-Gir forest,junagadh,gujarat,india.jpeg | caption8 = [[گر قومي پارڪ|ساسن گر]] | image9 = LakshmiVilas Palace.jpg | caption9 = [[لڪشمي ولاس محل، وڊودرا|لڪشمي ولاس محل]] | image10 = Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg | caption10 = [[سورت ڊائمنڊ بورس]] | image11 = Sabarmati riverside.jpg | caption11 = [[سابرمتي درياهه ڪنارو]] | image12 = Shatrunjay Tirth.jpg | caption12 = [[پاليتانا جا مندر|شتروُنجيا مندر مجموعو]] | image_alt = }} | image_seal = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg{{!}}class=skin-invert | seal_size = 100 | etymology = "''[[گرجر]]ن جي سرزمين''"<ref name="Gujarat_term"/> | nickname = "اولهه هندستان جو جواهر" | motto = [[ستيه ميو جيتي]] ([[سنسڪرت]])<br/>"سچ جي ئي سوڀ ٿئي ٿي"{{force singular}} | anthem = [[جئي جئي گَروي گجرات]] ([[گجراتي ٻولي|گجراتي]])<br/>"فخر واري گجرات جي سوڀ"<ref name="DeshGujarat2011">{{Cite web |date=7 May 2011 |title=Newest version of Jay Jay Garvi Gujarat song launched(Video) |url=http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115131/http://deshgujarat.com/2011/05/07/newest-version-of-jay-jay-garvi-gujarat-song-launchedvideo/ |archive-date=13 November 2016 |access-date=12 November 2016 |website=Desh Gujarat}}</ref> | image_map = IN-GJ.svg | coordinates = {{Coord|23.220|N|72.655|E|region:IN-GJ_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = بمبئي رياست | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960 | capital = گانڌي نگر | largestcity = احمد آباد | metro = احمد آباد | districts = [[گجرات جي ضلعن جي فهرست|34]] | governor = [[آچاريه ديوورت]] | chief_minister = [[ڀوپيندرڀائي پٽيل]] | party = [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[هرش سنگهوي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]) | judiciary = [[گجرات هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = هڪ ايواني | assembly = [[گجرات قانونساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 182 سيٽون | rajya_sabha_seats = 11 سيٽون | lok_sabha_seats = 26 سيٽون | area_total_km2 = 196024 | area_rank = پنجون | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = | elevation_max_m = 1,145 | elevation_max_point = [[گرنار]]<ref>{{Cite web |title=DGFASLI REPORT |url=http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm |access-date=24 March 2023 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820085038/http://dgfasli.nic.in/publication/reports/gujarat/Chapter2.htm}}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_total = {{Increase}} 60,439,692 | population_as_of = 2011 | population_rank = نائون | population_urban = 42.6% | population_rural = 57.4% | population_density = 308 | population_demonym = [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | official_langs = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |title=The Gujarat Official Languages Act, 1960 |publisher=indiacode.nic.in |year=1961 |access-date=21 December 2022 |archive-date=21 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221090052/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/4501/1/officiallanguages.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> | official_script = {{hlist|[[گجراتي لپي]]|[[ديوناگري لپي]]}} | GDP_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gujarat budget analysis 2026–27|url=https://cmogujarat.gov.in/en/gujarat-budget-2026-2027}}</ref> | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|3324676|c|=r}} | GDP_year = 2026–2027 | GDP_rank = چوٿون | GDP_per_capita = {{IncreaseNeutral}}{{INRConvert|371016|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = نائون | HDI = {{Increase}} 0.686 {{color|#fc0|وچولو}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = پنجويهون | literacy = 84.6%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6)) |archive-date=11 June 2025 |access-date=8 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250611105708/https://mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |url-status=live }}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = ويهون | sex_ratio = 919[[عورت|♀]]/1000 [[مرد|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = سورهون | iso_code = IN-GJ | registration_plate = GJ | website = gujaratindia.gov.in | footnotes = {{note|cap|†}}بمبئي رياست کي بمبئي (نئين سر تنظيم) ايڪٽ 1960ع تحت ٻن رياستن، يعني مهاراشٽر ۽ گجرات، ۾ ورهايو ويو. | foundation_day = گجرات ڏينهن | mammal = [[ايشيائي شينهن]]<ref name="ToI2016">{{Cite web |date=14 January 2016 |title=Gujarat forgets state bird, tree and flower |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227222448/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms |archive-date=27 December 2016 |access-date=14 July 2017 |website=The Times of India}}</ref> | bird = [[وڏو فليمنگو]] | flower = [[ٽيگيٽس|گينڊي گل]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[بڙ]] | fruit = [[انب]]<ref name="Nri Gujarati News">{{Cite web |title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri) |url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html |archive-date=1 December 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Nri Gujarati News}}</ref> | fish = [[ڪارو داغدار ڪروڪر]]<ref>{{Cite news |last=Nair |first=Avinash |date=21 November 2023 |title='Ghol' declared state fish of Gujarat at Global Fisheries Conference, Ahmedabad |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |work=The Indian Express |access-date=21 November 2023 |archive-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121203230/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/ghol-declared-state-fish-gujarat-global-fisheries-conference-9036238/ |url-status=live}}</ref> | image_highway = SH IN-GJ.png | sh_numbers = [[گجرات جي رياستي شاهراهن جي فهرست|GJ SH1 – GJ SH173]] }} '''گجرات''' ({{Indic Transl|gu|Gujarāt|ˈɡudʒəɾaːt|Gujarat.ogg}}) [[اولهه هندستان]] جي سامونڊي ڪناري تي واقع هندستان جي هڪ رياست آهي. ان جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{cvt|2340|km|mi}} ڊگهو آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني رياستن ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي، ۽ ان جو وڏو حصو [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي واقع آهي. گجرات ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي پنجين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي ڪل ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|196024|km2|mi2}} آهي؛ جڏهن⁠تہ آباديءَ جي لحاظ کان اها [[آبادي موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|نائين وڏي رياست]] آهي، جنهن جي 2011ع ۾ آبادي 60.4 ملين هئي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، ڏکڻ ۾ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[مهاراشٽر]]، اوڀر ۾ [[مڌيه پرديش]]، جڏهن⁠تہ اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ [[پاڪستان]] جو صوبو [[سنڌ]] واقع آهن. گجرات جي گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] آهي، جڏهن⁠تہ ان جو سڀ کان وڏو شهر [[احمد آباد]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Population 2018 |url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/ |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> [[گجراتي ماڻهو]] هن رياست جا مقامي رهواسي آهن ۽ سندن ٻولي، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. گجرات ۾ قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست#دريافت ڪيل سنڌو ماٿري ماڳن جي فهرست|23 ماڳ]] موجود آهن، جيڪي هندستان جي ڪنهن به ٻي رياست کان وڌيڪ آهن. انهن مان اهم ترين ماڳن ۾ [[لوٿل]]، جنهن کي دنيا جي قديم ترين خشڪ گوديءَ مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، [[ڍولاويرا]]، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو پنجون وڏو ماڳ آهي، ۽ [[گولا ڌورو]]، جتان پنج غيرمعمولي مهرون مليون آهن، شامل آهن. لوٿل کي دنيا جي قديم ترين [[تاريخي بندرگاهه|سامونڊي بندرگاهن]] مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="kulke">{{Cite book |last1=Kulke |first1=Professor of Asian History Hermann |url=https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |title=A History of India |last2=Kulke |first2=Hermann |last3=Rothermund |first3=Dietmar |date=2004 |publisher=[[Psychology Press]] |isbn=978-0-415-32920-0 |pages=26–27 |language=en |access-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923072146/https://books.google.com/books?id=RoW9GuFJ9GIC |archive-date=23 September 2021 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت|گجرات]] جا سامونڊي شهر، خاص ڪري [[ڀروچ]] ۽ [[کمڀات]]،<ref>{{Cite book |last1=Baṭṭūṭa |first1=Ibn |title=The Rehla of Ibn Battuta (India, Maldive Islands and Ceylon) |last2=Husain |first2=Mahdi |publisher=Oriental Institute |year=1976 |location=Baroda |page=172}}</ref> [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] جي دورن ۾، ۽ پوءِ [[اولهندي سترپ]]ن واري زماني جي مختلف [[سڪا]] شاهي گهراڻن جي حڪمرانيءَ دوران بندرگاهن ۽ واپاري مرڪزن طور ڪم ڪندا رهيا.<ref name="Hinduism and modernity">{{Cite book |last=David Smith |url=https://books.google.com/books?id=x-aRSuypah8C&pg=PA62 |title=Hinduism and modernity |date=2003 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20862-4 |location=Oxford |page=62 |quote=ان وقت سورت مڪي ڏانهن ويندڙ حاجين جي روانگيءَ جو هنڌ هو؛ اهو باب المڪه يا مڪي جو دروازو سڏبو هو ۽ هندستان جي مسلمانن لاءِ لڳ ڀڳ هڪ مقدس هنڌ جي حيثيت رکندو هو. اهو پرڏيهي درآمدن جو مکيه شهر هو، جتي ڪيترن واپارين جا مرڪز هئا ۽ سڀني يورپي واپاري ڪمپنين پنهنجا مرڪز قائم ڪيا هئا. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ هئي.}}</ref><ref name="books.google.com">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |title=The journal of Asian studies, Volume 35, Issues 1–2 |year=1975 |quote=هڪ ديندار شهنشاهه لاءِ سورت رڳو معاشي ۽ سياسي اهميت وارو نه هو؛ اهو اهو بندر هو، جتان حج جا جهاز مغل هندستان کان ڳاڙهي سمنڊ ڏانهن روانا ٿيندا هئا. بندر کي مختلف نالن سان باب المڪه، باب الحج، دار الحج ۽ بندر مبارڪ سڏيو ويندو هو. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=lJtRAQAAIAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[بهار]]، [[ميزورام]] ۽ [[ناگالينڊ]] سان گڏ گجرات هندستان جي انهن چئن رياستن مان هڪ آهي، جتي [[هندستان ۾ شراب تي پابندي|شراب جي وڪري تي پابندي]] لاڳو آهي.<ref>{{Cite web |date=6 April 2016 |title=States with total and phase-wise prohibition of alcohol in India |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |access-date=2 August 2021 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605154304/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bihar-liquor-ban-states-having-total-prohibition-gujarat-kerala/ |url-status=live}}</ref> گجرات جو [[گر قومي پارڪ]] دنيا ۾ [[ايشيائي شينهن]] جي واحد جهنگلي آباديءَ جو قدرتي گهر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=Aeshita |last2=Borad |first2=C.K. |date=1 October 2004 |title=Integrated approach towards conservation of Gir National Park: the last refuge of Asiatic Lions, India |journal=Biodiversity & Conservation |language=en |volume=13 |issue=11 |pages=2165–2182 |doi=10.1023/B:BIOC.0000040009.75090.8c |bibcode=2004BiCon..13.2165M |issn=1572-9710 |s2cid=35893400}}</ref> گجرات کي هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ هتي [[بيروزگاري جي شرح موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|بيروزگاريءَ جي شرح]] نسبتاً گهٽ آهي.<ref name="Gujarat_info1">* {{Cite web |title=Periodic Labour Force Survey (2017–18) |url=http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704192359/http://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Annual%20Report%2C%20PLFS%202017-18_31052019.pdf |archive-date=4 July 2019 |access-date=3 May 2019 |publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|هندستان جي محنت ۽ روزگار واري وزارت]] |page=212 }} * {{Cite web |last=M Saraswathy |date=5 February 2020 |title=Electronic appliance makers eye Gujarat as new manufacturing hub |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |access-date=4 March 2017 |publisher=[[CNBC TV18]] |archive-date=5 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205094701/https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/electronic-appliance-makers-eye-gujarat-as-new-manufacturing-hub-4909051.html |url-status=live }} * {{Cite web |last=Pradeep Udhas |title=Accelerating growth in Gujarat |url=http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |access-date=4 July 2020 |publisher=[[KPMG]] |archive-date=23 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223130/http://www.in.kpmg.com/pdf/Gujarat.pdf |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Tomar |first1=Anita |last2=Oza |first2=Heena |date=September 2015 |title=Green supply chain management practices implementation and effect on organizational performance of ISO14001 certified manufacturing companies of India |url=https://www.researchgate.net/publication/337562800 |journal=Abhinav International Monthly Refereed Journal of Research in Management & Technology |publisher=Abhinav Publication |volume=4 |issue=9 |page=21 |issn=2320-0073 |access-date=5 July 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404124727/https://www.researchgate.net/publication/337562800 |url-status=live }}</ref> [[گجرات جي معيشت]] [[مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي چوٿين وڏي رياستي معيشت]] آهي، جنهن جي مجموعي رياستي گهرو پيداوار (GSDP) {{INRConvert|33.24|t|lk=r|year=2026}} آهي، جڏهن⁠تہ في ماڻهو مجموعي رياستي گهرو پيداوار {{INRConvert|371|k}} سان گجرات [[في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|ملڪ ۾ نائين نمبر]] تي آهي.<ref name="Gujarat_GSDP">{{cite web|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/Documents/Bud-Eng_1096_2022-3-3_683.pdf|title=Socio-Economic Review 2021–2022|work=[[Government of Gujarat|گجرات سرڪار]]|page=30|access-date=11 February 2022}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> گجرات [[برآمدن موجب هندستان جون رياستون ۽ يونين علائقا|هندستان جي سڀني رياستن کان وڌيڪ برآمدون]] ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو گجرات مان ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=NIRYAT |url=https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |access-date=7 February 2024 |website=niryat.gov.in |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118005123/https://niryat.gov.in/india#?start_date=202204&end_date=202303&default_table=default&sort_table=export_achieved-sort-desc |url-status=live}}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] ۾ گجرات هندستان جي رياستن ۽ يونين علائقن ۾ 21هين نمبر تي آهي.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |access-date=25 September 2018 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] طرفان گجرات جي [[ڄام نگر]] ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيٽا سينٽر تعمير ڪرڻ جو منصوبو پڻ رٿيل آهي.<ref>{{Cite news |title=Mukesh Ambani to build world's largest data centre in Jamnagar |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=24 January 2025 |access-date=16 July 2025 |archive-date=13 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313054721/https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/electronics/mukesh-ambani-to-build-worlds-largest-data-centre-in-jamnagar/articleshow/117503440.cms |url-status=live }}</ref> رياست ۾ ڏوهن جي شرح پڻ نسبتاً گهٽ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن⁠تہ [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] کي ڪجهه رپورٽن ۾ هندستان جي پنج محفوظ ترين شهرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Gujarat: Police Commissioner hails Ahmedabad's rank as India's safest city |website=India Tribune |date=12 August 2025 |url=https://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |access-date=27 September 2025 |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050047/http://www.indiatribune.com/public/index.php/gujarat-police-commissioner-hails-ahmedabads-rank-as-indias-safest-city |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Top 10 safest cities in India and what makes them so |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |work=The Times of India |date=12 October 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-date=19 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119021505/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/things-to-do/top-10-safest-cities-in-india-according-to-reports/articleshow/124498105.cms |url-status=live }}</ref> == نالي جو اصل == ''گجرات'' جو نالو اصل ۾ [[سنسڪرت]] جي اصطلاح '''گُرجر-راشٽر''' مان نڪتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ”[[گُرجر]]ن يا گُجرن جو ملڪ“.<ref>{{Cite book |last=Bajwa |first=Jagir Singh |url=https://books.google.com/books?id=TVXCiwdwPxsC&pg=PA190&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgKEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=Tourism Management |last2=Kaur |first2=Ravinder |date=2007 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-313-0047-3 |pages=190 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين تان پيو؛ هڪ لڏي آيل قبيلو، جيڪو پنجين صديءَ ۾ هونن جي حملي کان پوءِ هندستان آيو. جاگرافيائي طور گجرات کي ٽن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو:}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gajrani |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=33LiAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAcQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=History, Religion and Culture of India |date=2004 |publisher=Isha Books |isbn=978-81-8205-062-4 |volume=3 |pages=135 |language=en |quote=چيو وڃي ٿو ته ”گجرات“ جو نالو پراڪرت ”گُجر رٽا“ يا ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، مان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم دور ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان گهمندي اولهه هندستان ۾ آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nachimuthu |first=V. |url=https://books.google.com/books?id=37DsAAAAMAAJ&q=Gujjar+Rashtra&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiCh9n81NyTAxUTTkEAHQEOJXw4ChDrAXoECAUQBQ#Gujjar%20Rashtra |title=Regional Economic Disparities in India |date=2009 |publisher=New Century Publications |isbn=978-81-7708-195-4 |pages=70 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Department |first=Gujarat Building and Communication |url=https://www.google.com/books/edition/Guide_Map_of_Gujarat/nl09L_cttPAC?hl=en |title=Guide Map of Gujarat |date=1978 |publisher=Building and Communication Department, Government of Gujarat |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جي سرزمين، تان نڪتل آهي؛ اهو قبيلو قديم زماني ۾ هونن سان گڏ هندستان ۾ داخل ٿيو ۽ پنجاب ۽ راجسٿان مان ٿيندو اولهه هندستان ۾ اچي آباد ٿيو.}}</ref><ref>{{Cite journal |date=30 September 2011 |title=Mahar–Dalit–Buddhist: The history and politics of naming in Maharashtra |first=Shailaja |last=Paik |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |journal=Sage Journals |volume=45 |issue=02 |pages=221 |doi=10.1177/006996671104500203 |quote=اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ”مهاراشٽر“ شايد ”مهارن جي راشٽر“ جو مختصر روپ هجي، جيئن '''گُجر راشٽر''' گڏجي ”گجرات“ بڻيو. |via=Sage Publication |url-access=subscription |archive-date=27 December 2024 |access-date=7 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065152/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/006996671104500203 |url-status=live }}</ref> قديم سنسڪرت ڪتابن ۽ [[ڪتبا شناسي|ڪتبن]] ۾ هن علائقي جو نالو '''گُرجر منڊل''' ۽ '''گُرجر ديش''' پڻ ملي ٿو، جن جي معنيٰ پڻ ”گُجرن جي سرزمين“ آهي.<ref name="Gujarat_term">{{Cite book |last=Gahlot |first=Sukhvir Singh |url=https://books.google.com/books/about/Castes_and_Tribes_of_Rajasthan.html?id=DuAtAAAAMAAJ&redir_esc=y#Gurjars |title=Castes and Tribes of Rajasthan |last2=Dhar |first2=Banshi |date=1989 |publisher=Jain Brothers |isbn=978-81-85287-00-3 |pages=115 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو سنسڪرت ”گُرجر راشٽر“ مان نڪتل آهي، يعني گُجرن يا گُرجرن جو ملڪ. سنسڪرت ڪتابن ۽ ڪتبن ۾ رياست جو نالو ”گُرجر منڊل“ ۽ ”گُرجر ديش“، يعني گُجرن جي سرزمين، لکيل ملي ٿو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mehta |first=J. M. |url=https://www.google.com/books/edition/A_Study_of_Rural_Economy_of_Gujarat/ek4sAAAAMAAJ?hl=en |title=A Study of Rural Economy of Gujarat: Containing Possibilities of Reconstruction |last2=Mehta |first2=Jyotindra Markand |date=1930 |publisher=Baroda State Press |pages=1 |language=en |quote=”گجرات“ جو نالو قديم ”گُرجر-راشٽر“ مان نڪتل آهي، جيڪو گُرجر قبيلن جي نالي پٺيان رکيو ويو؛ اهي غالباً سٿين نسل سان لاڳاپيل هئا ۽ چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ هتي آباد ٿيا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shinoda |first=Takashi |url=https://books.google.com/books?id=KZNfS7mikMoC&pg=PR10&dq=Gujjar+Rashtra&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjU9vH50tyTAxUShv0HHZiNJWAQ6wF6BAgOEAU#v=onepage&q=Gujjar%20Rashtra&f=false |title=The Other Gujarat |date=2002 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7154-874-3 |pages=X |language=en |quote=”گجرات“ جي اصطلاح جو تعلق گُجرن سان آهي، جيڪي اتر کان لڏي وچئين دور ۾ هن علائقي ۾ آيا. شروعاتي مرحلي ۾ ان جو مطلب ”گُجر راشٽر“، يعني گُجرن جو ملڪ، هو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Levinson |first=David |url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_World_Cultures_South_Asi/Ds0ZAQAAIAAJ?hl=en |title=Encyclopedia of World Cultures: South Asia|date=1991 |publisher=G.K. Hall|pages=88 |language=en |quote=[[گُرجر|گُجر]] هڪ تاريخي ذات آهي، جنهن پنهنجو نالو پنجاب جي گجرات ضلعي ۽ گوجرانوالا شهر، گجرات جي ٻيٽ نما ۽ رياست، ۽ گواليار جي گُجرڳڙهه نالي علائقي کي ڏنو.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajyagor |first=S. B. |url=https://www.google.com/books/edition/History_of_Gujarat/-0pAAAAAMAAJ?hl=en |title=History of Gujarat |date=1982 |publisher=S. Chand |pages=1 |language=en |quote=گجرات جو نالو ”گُرجرٽا“ يا ”گُرجرتر“ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، يعني اهو ملڪ جيڪو گُرجرن جي حفاظت يا حڪمراني هيٺ هو. ڪي ان کي ”گُرجر راشٽر“، يعني گُرجرن جي آباد ڪيل ملڪ، مان نڪتل سمجهن ٿا. گُرجر ديش ۽ گُرجر منڊل پڻ استعمال ٿيندا هئا.}}</ref> نائين يا ڏهين صدي عيسويءَ تائين هن نالي جي صورت بدلجي ''گجرات'' ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=Skutsch |first=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA531&dq=Gurjar+mandal&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi8_s6j2tyTAxU4zQIHHaCENSIQ6wF6BAgPEAU#v=onepage&q=Gurjar%20mandal&f=false |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=7 November 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |pages=531 |language=en |quote=سوراشٽر جي گرنار ٽڪرين تي تراشيل ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته گجرات قديم دور ۾ اشوڪ جي موريه سلطنت جو حصو هو. پنجين کان نائين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ اولهه هندستان تي حڪومت ڪندڙ خاندان هن علائقي کي ”گُرجر ڀومي“، ”گُرجر ديش“ ۽ ”گُرجر منڊل“ سڏيندا هئا، جڏهن⁠تہ ڏهين صديءَ تائين ”گجرات“، يعني گُرجر ماڻهن جي رهائشگاهه، نالو رائج ٿي ويو.}}</ref> عام طور اهو مڃيو وڃي ٿو ته گجرات جو نالو [[گُرجر]]ن سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ دوران گجرات جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |title=Gujarat, Part 1 |publisher=Popular Prakashan |year=2003 |isbn=978-81-7991-104-4 |quote=راشٽرڪوٽ ڪتبن ۾ چترڪُوٽ جي گُرجرن ۽ [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجرن]] جو ذڪر ملي ٿو. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154406/https://books.google.com/books?id=d8yFaNRcYcsC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gujarat Government |title=Gujarat state official site |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203081044/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm |archive-date=3 February 2010 |access-date=21 January 2010 |quote=رياست جو نالو گُرجرن، يعني گُجرن جي سرزمين، تان پيو؛ انهن ستين ۽ اٺين صديءَ دوران هن علائقي تي حڪمراني ڪئي.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |url=https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |title=The History and Culture of the Indian People:The classical age |last2=Bhāratīya Itihāsa Samiti |publisher=G. Allen & Unwin |year=1954 |page=64 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414152820/https://books.google.com/books?id=8QhuAAAAMAAJ |url-status=live}}</ref> موجوده [[راجسٿان]] ۽ گجرات جا ڪجهه حصا [[مغل سلطنت|مغل دور]] کان صدين اڳ ''گُرجرات'' يا ''گُرجر ڀومي'' جي نالن سان سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Ramesh Chandra Majumdar |title=The History and Culture of the Indian People: The classical age |last2=Achut Dattatrya Pusalker |last3=A. K. Majumdar |last4=Dilip Kumar Ghose |last5=Vishvanath Govind Dighe |last6=Bharatiya Vidya Bhavan |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1977 |page=153}}</ref> == تاريخ == {{Main|گجرات جي تاريخ}} === قديم تاريخ === گجرات [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا موجوده اتر هندستان ۽ پاڪستان جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Devdutt Pattanaik explores Gujarat through the ages and finds, in its archaeology, its myths and legends, its cultures and histories, a microcosm of the multilayered country he loves |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> هتي سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ڪيترائي قديم شهري مرڪز، جهڙوڪ [[لوٿل]]، [[ڍولاويرا]] ۽ [[گولا ڌورو]]، موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=18 October 2017 |title=Where does history begin? |url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/ |archive-date=27 October 2017 |access-date=27 October 2017}}</ref> لوٿل قديم هندستان جي پهرين بندرگاهن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name=kulke/> ڍولاويرا سنڌو ماٿري جي تهذيب سان لاڳاپيل هندستان جي سڀ کان وڏن ۽ نمايان آثار قديمه جي ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته گولا ڌورو نسبتاً نئون دريافت ڪيل ماڳ آهي. مجموعي طور گجرات ۾ سنڌو ماٿري جي تهذيب جي لڳ ڀڳ پنجاهه آبادين جا آثار دريافت ڪيا ويا آهن.<ref name="mapsofindia.com">{{Cite web |title=History of Gujarat |url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165223/http://www.mapsofindia.com/gujarat/history/ |archive-date=26 May 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | align = center | title = [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] | image1 = DHOLAVIRA SITE (24).jpg | caption1 = [[ڍولاويرا]]، سنڌو ماٿري جي تهذيب جي وڏن شهرن مان هڪ، جتي مصنوعي طور ٺهيل پاڻي جي ذخيرن تائين پهچڻ لاءِ [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين]] جو نظام موجود هو.<ref name="news">{{Cite journal |author=Shuichi Takezawa |journal=Journal of Architecture and Building Science |volume=117 |issue=1492 |date=August 2002 |page=24 |url=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |title=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture as seen in Adalaj |access-date=18 November 2009 |archive-date=20 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720175341/http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf |url-status=live}}</ref> | image2 = The drainage system at Lothal 2.JPG | caption2 = [[لوٿل]] ۾ غسل خاني جي نيڪال واري نظام جا آثار قديمه جا باقيات }} گجرات جي قديم تاريخ هتان جي رهواسين جي واپاري سرگرمين سبب پڻ خاص اهميت رکي ٿي. 1000 کان 750 ق.م. جي دور ۾ [[مصر]]، [[بحرين]] ۽ [[سومر]] سان [[فارسي نار]] وسيلي واپاري لاڳاپن جا تاريخي ثبوت ملن ٿا.<ref name="mapsofindia.com"/><ref>S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.</ref> ان کان پوءِ هن علائقي تي مختلف سياسي طاقتن ۽ گهراڻن جي حڪمراني رهي، جن ۾ [[موريا گھراڻو]]، [[ساتواهن گهراڻو]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهارا سلطنت]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ولڀي جي بادشاهي]]، گجرات جي بادشاهي، [[گجرات سلطنت]] ۽ آخرڪار [[بڙودا جي بادشاهي]] شامل هئا. گجرات جي اوائلي سياسي تاريخ ۾ [[چندرگپت موريا]] جو دور اهم آهي، جنهن موجوده گجرات جي ڪيترن ئي علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو. موريا حڪومت طرفان پشيه گپت، جيڪو [[ويشيا]] هو، کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن گِرينگر، يعني موجوده [[جوناڳڙهه]]، تي 322 ق.م. کان 294 ق.م. تائين حڪومت ڪئي ۽ سدرشن ڍنڍ تي بند تعمير ڪرايو. چندرگپت موريا جي پوٽي [[اشوڪ اعظم]] نه رڳو جوناڳڙهه جي پهاڙيءَ تي پنهنجا فرمان اڪرايا، پر گورنر تُشرف کي سدرشن ڍنڍ مان واهه کوٽائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. موريا اقتدار جي ڪمزوري ۽ سوراشٽر جي [[اُجين]] جي سمپرتي مورين جي اثر هيٺ اچڻ واري وچ واري دور بابت بعض روايتن ۾ [[ڊيميٽريئس پهريون باختري]] سان لاڳاپيل هند-يوناني ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. سورهن صديءَ جي ڪجهه مخطوطن ۾ [[گونڊوفارس]] جي دور جي هڪ واپاري ۽ [[توما رسول]] سان لاڳاپيل روايتي قصو پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ گجرات جي ڪنهن بندرگاهي شهر ڏانهن اشارو سمجهيو ويو آهي.<ref>The Acts of Judas Thomas, M.R. James, Tr. by M.R. James, Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref><ref>Medlycott, A. E. [http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm India and the Apostle Thomas] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150924034342/http://www.indianchristianity.com/html/chap4/chapter4a.htm |date=24 September 2015}}</ref> پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات کان لڳ ڀڳ ٽن سؤ سالن تائين [[سَڪ]] حڪمرانن گجرات جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوناڳڙهه]] جي هڪ پراڻي پٿريلي ڪتبي مان [[رودردامن پهريون]]، جيڪو [[اولهندي ڪشترپ]] يا ڪشترپن جو حڪمران هو، بابت ڄاڻ ملي ٿي. مهاڪشترپ رودردامن پهرئين [[ڪردمڪ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن جي حڪمراني [[نرمدا ندي]] جي ڪنارن واري [[انوپ]] کان پنجاب سان لڳندڙ [[اپرانت]] علائقي تائين پکڙيل هئي. گجرات ۾ [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهنن]] ۽ اولهندي ڪشترپن وچ ۾ ڪيترائي ٽڪراءَ ٿيا. ساتواهن گهراڻي جي سڀ کان طاقتور حڪمرانن مان [[گوتمی پتر ساتڪرني]] اولهندي ڪشترپن کي شڪست ڏئي ٻي صدي عيسويءَ ۾ گجرات جا ڪجهه حصا فتح ڪيا.<ref>Trade And Trade Routes In Ancient India, von Moti Chandra, page: 99</ref> [[File:Gujuras of Sindh Circa AD 570-712.jpg|thumb|[[سنڌ]] جي گُجرا حڪمرانن، [[چاودا گهراڻو|چاودا گهراڻي]]، جو سڪو، لڳ ڀڳ 570–712ع. ساڄي پاسي [[ساساني سلطنت|ساساني]] طرز جو تاجدار چهرو؛ ٻئي پاسي ربنن ۽ خدمتگارن سان باهه جو آتشدان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي تارو ۽ چنڊ جو هلال ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web |title=CNG: eAuction 343. INDIA, Post-Gupta (Gujura Confederacy). Gujuras of Sindh. Circa AD 570–712. AR Drachm (25&nbsp;mm, 3.84 g, 9h). |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103733/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=277200 |archive-date=11 August 2017 |access-date=15 July 2017 |publisher=cngcoins.com}}</ref>]] ڪشترپ گهراڻي کان پوءِ [[چندرگپت وڪرما ديتيا]] گجرات فتح ڪري ان کي [[گپتا سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. وڪرما ديتيا جي جانشين [[اسڪندگپت]] جوناڳڙهه جي هڪ پٿر تي 450ع جو ڪتبو ڇڏايو، جنهن ۾ ٻوڏ سبب سدرشن ڍنڍ جي بند کي پهتل نقصان ۽ گورنر طرفان ان جي مرمت جو ذڪر آهي. [[انرت]] ۽ [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ٻئي گپتا سلطنت جا حصا هئا. پنجين صديءَ جي وچ ڌاري گپتا سلطنت زوال ڏانهن وڌڻ لڳي. گپتن جي هڪ فوجي سپهه سالار ڀٽارڪ ان صورتحال مان فائدو وٺي لڳ ڀڳ 470ع ۾ [[ولڀي جي بادشاهي]] قائم ڪئي. هن پنهنجي گادي گِرينگر کان [[ولڀي]] منتقل ڪئي، جيڪا سوراشٽر جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي موجوده [[ڀاونگر]] ڀرسان هئي. [[ميترڪ گهراڻو|ميترڪ]] حڪمرانن جي طاقت وڌندي وئي ۽ سندن اقتدار گجرات ۽ ڀرپاسي جي [[مالوا]] تائين پکڙجي ويو. ولڀي ۾ هڪ مشهور تعليمي مرڪز قائم ٿيو، جيڪو پنهنجي علمي سرگرمين سبب وڏي شهرت ماڻي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان جو مقابلو [[نالندا يونيورسٽي]] سان ڪيو ويو. ڌرووسين ميترڪ جي دور ۾ چيني ٻڌ مت جو سياح ۽ مفڪر [[شوان زانگ]] 640ع ڌاري [[ريشمي رستو|ريشمي رستي]] وسيلي هتي پهتو.<ref>{{Cite book |last=Mote |first=Sally Hovey Wriggins; with a foreword by Frederick W. |url=https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |title=Xuanzang: a Buddhist pilgrim on the Silk Road |date=1996 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-2801-0 |location=Boulder, Colo. |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=RwQLAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> گجرات [[قديم يوناني|قديم يونانين]] لاءِ پڻ سڃاتل هو ۽ يورپي [[وچين دور]] جي پڇاڙيءَ تائين اولهه جي ٻين تهذيبي مرڪزن سان ان جا رابطا قائم رهيا. گجرات جي لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن پراڻي سامونڊي تاريخ بابت قديم ترين لکيل حوالن مان هڪ يوناني تصنيف ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ پهرين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي سامونڊي سفر ۽ واپار جو تفصيل ڏنو ويو آهي.<ref>{{Citation |last=Vashi |first=Ashish |title=Saga of Barygaza |date=21 October 2010 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Saga-of-Barygaza/articleshow/6782964.cms |work=[[The Times of India]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121042919/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-21/ahmedabad/28239734_1_bharuch-port-book |quote=هن ڪتاب ۾ هڪ پرڏيهي شخص طرفان بادشاهن لاءِ قيمتي تحفا آڻڻ جو ذڪر آهي: ”بادشاهه لاءِ تمام قيمتي چانديءَ جا ٿانوَ، ڳائڻ وارا ڇوڪرا، حرم لاءِ خوبصورت ڇوڪريون، نفيس شراب، انتهائي باريڪ ڪپڙا ۽ چونڊ خوشبودار عطر آندا ويندا هئا.“ |access-date=19 August 2014 |archive-date=21 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Citation |last=William H. Schoff |title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |year=1912 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110224165507/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html |place=New York |format=digitalized |quote=سمنڊ مان ويجهو ايندڙن لاءِ انهن هنڌن جي نشاني طور تمام وڏا ۽ ڪارا نانگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ جڏهن⁠تہ هن سامونڊي ڪناري جي ٻين هنڌن ۽ باريگازا جي چوڌاري ننڍا، سائي ۽ سونهري رنگ جا نانگ ملن ٿا ... هندستان جي سڄي ملڪ ۾ گهڻيون ۽ وڏيون نديون آهن ۽ لهر جي چاڙهه ۽ لاٿ گهڻي ٿئي ٿي؛ نئين چنڊ ۽ پوري چنڊ جي موقعي تي ٽن ڏينهن تائين پاڻي وڌندو آهي ۽ وچ وارن ڏينهن ۾ گهٽ ٿيندو آهي. پر باريگازا ڀرسان اهو اثر اڃا وڌيڪ شديد آهي، ايتري قدر جو ڪڏهن تري جو حصو اوچتو ظاهر ٿي پوي ٿو، سڪي زمين سمنڊ بڻجي وڃي ٿي ۽ جتي ٿوري دير اڳ جهاز هلي رهيا هوندا آهن، اتي وري خشڪي ٿي وڃي ٿي؛ لهر جي چاڙهه وقت سمنڊ جو زور نديءَ جي وهڪري خلاف مٿي طرف ڪيترن ئي اسٽيڊيا تائين پاڻي کي ڌڪي ٿو. |access-date=1 October 2013 |archive-date=24 February 2011 |url-status=live}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === [[File:Sun Temple Panorama.jpg|thumb|350px|right|[[موڌيرا جو سج مندر]]، جنهن جي چوڌاري [[ڏاڪڻ وارو کوهه|ڏاڪڻين واري]] ''[[مندر جو تلاءُ|ڪنڊ]]'' موجود آهي؛ هي مندر گجرات جي بادشاهه [[ڀيم پهريون]] 1026ع ۾ ٺهرايو. اهو [[گجرات جي ڏاڪڻين وارن کوهن جي تاريخ|گجرات جي ڏاڪڻين واري اڏاوتي طرز]] جي بهترين مثالن مان هڪ آهي.]] اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن، [[اسلام]] جي نالي هيٺ، هڪ وسيع سلطنت قائم ڪئي، جيڪا اولهه ۾ [[اسپين]] کان اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ موجوده پاڪستان تائين پکڙيل هئي. [[محمد بن قاسم]] کان پوءِ سنڌ ۾ عرب حڪمران الجنيد مقامي مزاحمت کي دٻائي هڪ مضبوط فوجي بنياد قائم ڪيو. عرب حڪمرانن پنهنجي سلطنت کي ڏکڻ اوڀر طرف وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ 730ع ڌاري [[هندستان ۾ خلافت جون مهمون]] ٿيون. انهن مهمن ۾ عرب فوجن کي هندستاني حڪمرانن جي هڪ گڏيل محاذ هٿان شڪست ملي، جنهن ۾ غالباً [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو|گُرجر-پرتيهارا]] حڪمران [[ناگ ڀٽ پهريون]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمران [[وڪرما ديتيا ٻيون]] ۽ [[گهيلا گهراڻو|گهيلا]] حڪمران [[باپا راول]] شامل هئا. ان کان پوءِ عرب فوجن کي [[سنڌو درياهه]] جي اولهه طرف موٽڻو پيو. [[لات (علائقو)|لات]] جي چالوڪيا شهزادي ۽ سپهه سالار [[اوني جنشرَيه پُلاڪيشِن|پُلاڪيشِن]] کي [[نوساري]] واري جنگ ۾ عرب فوجن خلاف ڪاميابيءَ تي چالوڪيا شهنشاهه وڪرما ديتيا ٻئي طرفان ''اوني جنشرَيه''، يعني ”زمين جي ماڻهن جي پناهگاهه“، ۽ ”نه ٽرندڙن کي ٽارڻ وارو“ جهڙا لقب عطا ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |title=The end of the jihād state: the reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the collapse of the Umayyads |publisher=State University of New York Press |year=1994 |isbn=978-0-7914-1828-4 |location=Albany |page=189 |quote=شامي فوجي هندستان جي بدشگون محاذ تي خدمت ڪرڻ کان وڌندڙ بيزاري محسوس ڪرڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار ناڪامين کان پوءِ اهو محاذ سلطنت جي سڀ کان خراب محاذن مان هڪ بڻجندو پئي ويو. |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=pNGq6sU-xbgC&pg=PA187 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[قنوج جي ٽڪنڊي]] وارو سياسي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ هندستان جون ٽي وڏيون طاقتون—اتر اولهه هندستان جو [[گُرجر-پرتيهارا گهراڻو]]، ڏکڻ هندستان جو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] ۽ اوڀر هندستان جي [[پالا سلطنت]]—اٺين کان ڏهين صديءَ تائين هڪ ٻئي سان بالادستيءَ لاءِ مقابلو ڪنديون رهيون. ان دور ۾ گجرات جي اترين حصي تي گُرجر-پرتيهارن ۽ ڏاکڻي حصي تي راشٽرڪوٽن جي حڪمراني رهي.<ref name="ReferenceC">Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar p. 366</ref> تنهن هوندي به، [[ڀروچ]] جي گُرجرن بابت سڀ کان اوائلي ڪتبن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[لات جا گُرجر|لات جي گُرجر]] حڪمرانن دَدّا پهريون، ٻيون ۽ ٽيون، 650ع کان 750ع تائين ڏکڻ گجرات تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Manjulal Ranchholdlal Majmudar |title=Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1 |publisher=Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1960 |page=147}}</ref> ڏکڻ گجرات تي راشٽرڪوٽ حڪمراني جاري رهي، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] جي حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان علائقي تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32">History, Religion and Culture of India, by S. Gajrani p.32</ref> [[وڏي ايران]] مان [[زرتشتي]] ماڻهو اٺين يا ڏهين صديءَ دوران هندستان جي اولهندي ڪنارن، خاص ڪري گجرات ۽ [[سنڌ]]، ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Hodivala 1920 88">{{harvnb|Hodivala|1920|p=88}}</ref> سندن هجرت جو بنيادي سبب ايران جي فتح کان پوءِ وڌندڙ [[زرتشتين جي ايذاءَ رساني|مذهبي ايذاءَ رساني]] کان بچڻ هو. انهن زرتشتي پناهگيرن جا اولاد پوءِ [[پارسي]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref name="boy148">{{harvnb|Boyce|2001|p=148}}</ref><ref name="khan17">{{harvnb|Khanbaghi|2006|p=17}}</ref><ref name="jack">{{harvnb|Jackson|1906|p=27}}</ref><ref name="bleek212">{{harvnb|Bleeker|Widengren|1971|p=212}}</ref> ان کان پوءِ ڏکڻ گجرات جو [[لات (علائقو)|لات]] علائقو [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽن]] جي حڪومت هيٺ رهيو، جيستائين [[اولهندي چالوڪيا]] حڪمران [[تيلپ ٻيون]] ان تي قبضو نه ڪيو.<ref name="Gajrani 32"/><ref name="Wink1991">{{Cite book |last=André Wink |url=https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |title=Al- Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2 |publisher=BRILL |year=1991 |isbn=978-90-04-09509-0 |page=283 |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bCVyhH5VDjAC&pg=PA283 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا يا سولنڪي گهراڻي]]<ref name="horace_glossary_punjab_nwfp">{{Cite book |last1=Rose |first1=Horace Arthur |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province |last2=Ibbetson |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=978-81-206-0505-3 |page=300}}</ref> 960ع کان 1243ع تائين گجرات جي بادشاهي تي حڪومت ڪئي. ان دور ۾ گجرات هندي سمنڊ جي واپار جو وڏو مرڪز هو ۽ سندن گادي [[انهلوارا]]، يعني موجوده [[پاٽن، گجرات|پاٽن]]، هندستان جي وڏن شهرن مان هڪ هئي؛ 1000ع ڌاري ان جي آبادي لڳ ڀڳ هڪ لک ٻڌائي وڃي ٿي. وچ هندستان جي پرمار حڪمران [[سبھٽ ورمن]] (1194–1209ع) جي دور ۾ [[جين ڌرم]] جي پوئلڳن کي هن جي مذهبي دشمنيءَ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="dp">{{Cite book |last=REDDY |first=Prof Dr PEDARAPU CHENNA |url=https://books.google.com/books?id=kfNgEAAAQBAJ&q=Subhatavarman+jain+temple |title=Nagabharana: Recent Trends in Jainism Studies |date=24 February 2022 |publisher=Blue Rose Publishers |isbn=978-93-5611-446-3 |pages=36 |language=en}}</ref> سندس گجرات تي مهمن دوران ڊڀوئي ۽ کمڀات سميت ڪيترن جين مندرن کي نقصان پهچايو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Mishra |first1=Vinay Chandra |last2=Singh |first2=Parmanand |year=1991 |title=Ram Janmabhoomi, Babri Masjid: Historical Documents, Legal Opinions, and Judgements |url=https://books.google.com/books?id=tjwaAAAAIAAJ&q=Subhatavarman+jain+temples}}</ref><ref name="dp"/> 1243ع کان پوءِ سولنڪين جو گجرات تي ڪنٽرول سندن جاگيردارن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو، جن مان [[ڍولڪا]] جا [[واگهيلا گهراڻو|واگهيلا]] سردار اڳتي هلي گجرات جا حڪمران بڻيا. 1292ع ۾ واگهيلا حڪمران [[دکن]] جي [[ديوگري]] واري [[سيونا يادوا گهراڻو|يادوا گهراڻي]] جا تابع ٿي ويا. واگهيلا گهراڻي جو ڪرن ديو گجرات جو آخري هندو حڪمران هو، جنهن کي 1297ع ۾ دهلي جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي فوج شڪست ڏئي تخت تان لاهي ڇڏيو. ان کان پوءِ گجرات [[دهلي سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو ۽ علائقي تي راجپوتن جي اڳوڻي سياسي بالادستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي. گجرات ۾ تيار ٿيل ڇپيل ڪپهه جا ٽڪرا مصر مان پڻ دريافت ٿيا آهن، جيڪي وچئين دور ۾ اولهندي هندي سمنڊ جي واپار جا اهم ثبوت آهن. اهي ڪپڙا [[فاطمي خلافت]]، [[ايوبي گهراڻو]] ۽ [[قاهره جي مملوڪ سلطنت]] جي دورن، يعني ڏهين کان سورهين صديءَ تائين، مصر ڏانهن برآمد ٿيندا هئا. اهڙي قسم جو گجراتي ڪپهه وارو ڪپڙو اوڀر طرف انڊونيشيا تائين پڻ پهچندو هو.<ref name="Barnes2017">{{Cite journal |last=Barnes |first=Ruth |year=2017 |title=Indian Cotton for Cairo: The Royal Ontario Museum's Gujarati Textiles and the Early Western Indian Ocean Trade |journal=Textile History |volume=48 |issue=1 |pages=15–30 |doi=10.1080/00404969.2017.1294814 |issn=0040-4969 |s2cid=194752057}}</ref> === مسلم حڪمراني === [[File:Sindh campaigns 711-715 CE.png|thumb|300px|right|[[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح (711–715ع).<br/> {{legend|yellow|ريگستاني علائقا ([[ريگستان ريگستان]] ۽ [[ٿر ريگستان]])}} {{legend|#FFD700|[[زنبيل]]}} {{legend|#DEB887|[[سنڌ جي بادشاهي]] (تقريباً 632–712ع)}} {{legend|#7FFF00|[[ولڀي جي بادشاهي]] (تقريباً 475–776ع)}}]] ==== اسلامي فتوحات (1197ع–1614ع) ==== [[File:Farrukh Beg. Akbar's Triumphal Entry into Surat. Akbarnama, 1590-95, Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|[[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] فتح کان پوءِ [[سورت]] ۾ داخل ٿيندي.]] [[غوري گهراڻو|غورين]] پاران اتر هندستان ۾ مسلم بالادستي قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[قطب الدين ايبڪ]] 1197ع ۾ گجرات کي فتح ڪري پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref name="Handbuch der Orientalistik">{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://books.google.com/books?id=TYImm1TnemwC&pg=PA65 |title=Handbuch der Orientalistik |date=1980 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-06117-0 |location=Leiden |page=65}}</ref> ان کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين گجرات ۾ هڪ آزاد مسلم واپاري ۽ شهري برادري وڌندي رهي، جنهن جي واڌ ويجهه ۾ خاص طور اولهندي سامونڊي ڪناري تي آباد ٿيندڙ عرب واپارين جو وڏو ڪردار هو. 1297ع کان 1300ع جي وچ ۾ دهلي جي ترڪ-افغان سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] [[انهلوارا]] جي هندو راڄڌانيءَ کي تباهه ڪري گجرات کي [[دهلي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو. چوڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[تيمور]] جي دهليءَ تي حملي سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿي، جنهن کان پوءِ گجرات جي مسلمان [[کَتري]] گورنر ظفر خان مظفر، يعني [[مظفر شاهه پهريون]]، پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ سلطان [[احمد شاهه پهريون]]، جنهن 1411ع کان 1442ع تائين حڪومت ڪئي، [[احمد آباد]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان دوران [[کَمڀات]]، ڀروچ کي پوئتي ڇڏي گجرات جو سڀ کان اهم واپاري بندر بڻجي ويو. [[مصر]]، جيڪو ان وقت وچ اوڀر جي اهم عرب طاقت هو، سان گجرات جا دوستاڻا لاڳاپا ايندڙ صديءَ تائين جاري رهيا. مصري عالم بدرالدين الدماميني ڪجهه سال گجرات ۾ سلطان جي سرپرستيءَ هيٺ رهيو ۽ پوءِ [[دکن]] جي [[بهمني سلطنت]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="wink143">{{Cite book |last=Wink |first=André |url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries |date=1990 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-13561-1 |page=143 |language=en |quote=ظفر خان مظفر، گجرات جو پهريون آزاد حڪمران، ڪو پرڏيهي مسلمان نه هو؛ هو کَتري ذات مان اسلام قبول ڪندڙ شخص هو، جيڪو ٽانڪ نالي هڪ هيٺين شاخ سان واسطو رکندو هو ۽ اصل ۾ ڏکڻ پنجاب جو رهواسي هو. |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118142817/https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA143 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Muhammed Ibrahim Dar |url=https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |title=Literary and Cultural Activities in Gujarat Under the Khaljis and Sultanate |date=1952 |publisher=Bazm-i-Ishaʻat, Ismail Yusuf College |page=51 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=m6gBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[شاهه عالم]]، جيڪو [[چشتي سلسلو|چشتي]] سلسلي جو مشهور صوفي بزرگ ۽ [[بخارا]] سان واسطو رکندڙ مخدوم [[جهانيان جهانگشت]] جو اولاد هو، هڪ اهڙي جماعت سان گجرات پهتو، جنهن ۾ عرب عالم ابن سويد، [[يمن]] جي [[تريم، يمن|تريم]] سان واسطو رکندڙ [[ابو بڪر العيدروس|عيدروسي خاندان]] جا ڪيترائي سيد صوفي، [[غرناطه]] جو آئيبيريا سان تعلق رکندڙ درٻاري ترجمان علي الاندلسي،<ref>{{Cite book |last1=Subrahmanyam |first2=Muzaffar |last2=Alam |first1=Sanjay |url=https://books.google.com/books?id=9mmLOKuzT-IC&pg=PA41 |title=Writing the Mughal world: studies on culture and politics |date=2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-15811-4 |location=New York |page=41}}</ref> ۽ [[حضرموت]] جو عرب فقيه بهراق شامل هئا، جنهن کي شهزادي جو استاد مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |date=8 March 2015 |publisher=Princeton University Press, 2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=127}}</ref> [[محمود بيگڙو]] جي دور ۾ ايندڙ مشهور شخصيتن ۾ [[شيراز]] جو فلسفي هيبت الله شاهه مير ۽ ايران جو عالم ابو فضل غزاروني شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Achyut Yagnik |url=https://books.google.com/books?id=ivMAUx6Hdl8C&pg=PT57 |title=Ahmedabad: From Royal city to Megacity |date=2 February 2011 |publisher=Penguin UK, 2011 |isbn=978-81-8475-473-5 |access-date=18 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mansooruddin Quraishi |url=https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |title=Muslim education and learning in Gujarat, 1297–1758 |publisher=Faculty of Education and Psychology, Maharaja Sayajirao University of Baroda |year=1972 |page=47 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=20UDAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> ابو فضل غزاروني [[ابوالفضل بن مبارڪ]]، ''[[اڪبرنامو]]'' جي مصنف، جو استاد ۽ پوءِ سرپرست پڻ بڻيو.<ref>{{Cite book |last=Alvi Azra |title=Socio Religious Outlook of Abul Fazl |publisher=Vanguard Books |year=1985 |isbn=978-0-210-40543-7 |location=Lahore Pakistan |page=6}}</ref> بعد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني ترڪن]] ۽ گجرات جي سلطانن وچ ۾ ويجها لاڳاپا قائم ٿيا، جن جو مقصد [[جده]] ۽ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي واپار کي پرتگالي [[سامراجيت]] کان بچائڻ هو. ان اتحاد گجرات جي سلطنت اندر اثرائتي [[رومي]] اشرافيه جي اڀار کي هٿي ڏني، جنهن جا ڪيترائي فرد وزيرن جي عهدن تي پهتا ۽ عثماني رياست سان لاڳاپا برقرار رکڻ جا حامي هئا.<ref>{{Cite book |last=Giancarlo Casale |url=https://books.google.com/books?id=Xf3h3Z1YQtIC&pg=PA104 |title=The Ottoman Age of Exploration |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979879-7 |page=104}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ali Anooshahr |url=https://books.google.com/books?id=pTN8AgAAQBAJ&pg=PA43 |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam: A Comparative Study of the Late Medieval and Early Modern Periods |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-04134-3 |page=43 |quote=تنهن هوندي به، هندستان ۾، خاص ڪري گجرات ۾، لڳ ڀڳ 1486ع تائين اهڙا ماڻهو ضرور موجود هئا، جيڪي عثمانين کي اسلامي دنيا جي اولهندي علائقن جا مکيه غازي سلطان سمجهندا هئا ۽ اوڀر ۾ ”بي ديني“ خلاف وڙهندڙ ساٿي غازين طور پاڻ کي پيش ڪري پنهنجي سماجي حيثيت بلند ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA7 |title=India's naval traditions: the role of Kunhali Marakkars |date=1997 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-083-3 |editor-last=Kurup |editor-first=K.K.N. |location=New Delhi |page=7 |quote=گجراتي واپارين جا فارسي نار ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي علائقن سان تمام پراڻا لاڳاپا هئا. اهي عدن، هرمز ۽ مڪه بار بار ويندا هئا. اهي سون، پارو، شنگرف، ٽامو، گلاب جو پاڻي، اوني ڪپڙو، ڳاڙهو رنگيل ڪپڙو، رنگين اوني ڪپڙا، شيشي جا مڻيا ۽ هٿيار آڻيندا هئا، جيڪي قاهره جا واپاري عدن تائين پهچائيندا هئا. اهي شيون اٽلي، يونان ۽ دمشق جي واپارين کان گڏ ڪيون وينديون هيون. عربستان ۽ ايران جي مختلف حصن، خاص ڪري هرمز، مان گهوڙا پڻ گجراتي واپارين وسيلي هندستان آندا ويندا هئا.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arthur Percival Newton |url=https://books.google.com/books?id=Y-08AAAAIAAJ&pg=PA23 |title=The Cambridge History of the British Empire |date=1936 |publisher=CUP Archive |page=23 |quote=هندستاني مسلمانن جي مڪه ڏانهن سالياني حج جو رستو گجرات مان گذرندو هو، جنهن کي ”مڪه جو دروازو“ سڏيو ويندو هو؛ پر ڪجهه سالن تائين عربي سمنڊ تي پرتگالي بالادستي ۽ گجرات اندر سياسي بدامنيءَ سبب اهو سفر متاثر ٿيو. |access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ho |first=Engseng |url=https://books.google.com/books?id=YMcZU0VHdG0C&pg=PA122 |title=The graves of Tarim genealogy and mobility across the Indian Ocean |date=2006 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-93869-4 |location=Berkeley |page=122 |quote=ٻئي طرف حجاز ۾ وڌندڙ امن نه رڳو گجراتي واپارين لاءِ نفعي جو سبب بڻيو، پر گجرات جي مسلمان سلطانن لاءِ پڻ پناهگاهه بڻيو. بي امنيءَ جي وقت گجراتي سلطان پنهنجن خاندانن ۽ خزانن کي محفوظ رکڻ لاءِ حجاز موڪليندا هئا ... سلطنت واقعي 1573ع ۾ ختم ٿي وئي، ۽ فاتح شهنشاهه اڪبر، سندس خدمتن کي برقرار رکندي، کيس گجرات ۾ مڪه ۽ مديني لاءِ وقف ٿيل مذهبي اوقاف جي نگراني سونپي.}}</ref> [[همايون]] پڻ 1536ع ۾ ٿوري عرصي لاءِ گجرات جي صوبي تي قبضو ڪيو، پر گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] جي خطري سبب کيس واپس وڃڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=A.V. Williams |url=http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |title=Chapter 9 – The Ebb of the Tide – Humayun – 1530–1556 A.D. |page=228 |access-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003111225/http://www.ibiblio.org/britishraj/Jackson3/chapter09.html |archive-date=3 October 2013 |url-status=live}}</ref> [[گجرات سلطنت]] 1572ع تائين آزاد رهي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] ان کي فتح ڪري [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=115–116}}</ref> [[سورت]]، جيڪو اولهه طرف منهن ڪندڙ هندستان جو اهم بندر هو، مغل دور ۾ ملڪ جي وڏي بندرگاهه بڻيو ۽ عالمي شهرت حاصل ڪيائين. ريشم ۽ [[هيرن]] جي برآمدات سبب سورت کي ان دور جي [[وينس]] ۽ [[بيجنگ]] جهڙن وڏن واپاري شهرن جي برابر شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last=Poros |first=Maritsa V. |url=https://books.google.com/books?id=_tm_n7uSXT8C&pg=PT30 |title=Modern migrations: Gujarati Indian networks in New York and London |date=2011 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-7222-8 |location=Stanford, Calif. |quote=حقيقت ۾ فرنانڊ براڊيل سورت کي يورپ ۽ ايشيا جي ڪجهه وڏن واپاري شهرن، جهڙوڪ وينس ۽ بيجنگ، سان ڀيٽيو ... گوڊينهو سورت جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ٻڌائي، جتي سڄي دنيا جا ماڻهو رهندا يا ڪاروبار لاءِ ايندا هئا. هن ايترو به چيو ته سورت ”عظمت ۾ اسان جي ايوورا کان به اڳتي آهي“.}}</ref> شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، جو لقب پڻ مليو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> اڪبر جي دور جي مذهبي ۽ فڪري ماحول کان متاثر ٿي [[محمد غوث]] گجرات آيو ۽ ايران مان آيل [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي سلسلي جا روحاني مرڪز قائم ڪيا. هن [[ايڪ ٽوڊا مسجد]] قائم ڪئي ۽ [[احمد آباد]] جي [[وجيه الدين علوي]] جهڙا شاگرد ۽ پوئلڳ پيدا ٿيا؛ انهن مان ڪيترائي بعد ۾ [[عادل شاهي گهراڻو|عادل شاهي]] دور جي عروج تي [[بيجاپور]] هليا ويا.<ref>{{Cite book |last=Richard Maxwell Eaton |url=https://books.google.com/books?id=j2F9BgAAQBAJ&pg=PA127 |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700: Social Roles of Sufis in Medieval India |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-1-4008-6815-5 |page=60}}</ref> ساڳئي وقت [[فارس صوبو|فارس]] سان واسطو رکندڙ زرتشتي وڏي موبد [[آذر ڪيوان]] گجرات لڏي آيو ۽ هتي زرتشتي [[اشراقيت|اشراقي]] فڪر جو هڪ مڪتب قائم ڪيو، جنهن [[اصفهان]] مان پيدا ٿيندڙ صفوي فلسفي جي نئين لهر سان لاڳاپيل ڪجهه شيعا مسلمان فڪري حلقن کي پڻ متاثر ڪيو. چوڏهين صديءَ جي شروعاتي مغربي مغربي سياح [[ابن بطوطه]]، جيڪو پنهنجي ساٿين سان هندستان آيو، [[کمڀات]] بابت پنهنجي سفرنامي ۾ لکيو ته اهو هندي سمنڊ جي وڏن واپاري مرڪزن مان هڪ هو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجي گهرن جي فني اڏاوت ۽ مسجدن جي تعمير جي لحاظ کان سڀ کان سهڻن شهرن مان هڪ آهي. ان جو سبب اهو آهي ته ان جا گهڻا رهواسي پرڏيهي واپاري آهن، جيڪي مسلسل پنهنجا سهڻا گهر ۽ عاليشان مسجدون تعمير ڪندا رهن ٿا ۽ هڪ ٻئي کان بهتر عمارتون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 225 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = #FFF5EE | align = right | image1 = Codice Casanatense Gujarati Farmers.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|سورهين صديءَ جي پرتگالي مخطوطي ''[[ڪوڊيسي ڪاساناتينسي]]'' مان گجرات جي رهواسين جي تصوير}} }} انهن ”پرڏيهي واپارين“ مان ڪيترائي عارضي مسافر هوندا هئا، جيڪي [[ڏکڻ عربستان]] ۽ [[فارسي نار]] جي بندرگاهن کان مون سون جي موسمن سان گڏ کمڀات ايندا ويندا هئا. ٻيا عرب يا فارسي نسب وارا ماڻهو هئا، جن جا خاندان ڪيترن نسلن، ڪڏهن صدين کان، هن شهر ۾ آباد هئا؛ اهي گجراتي عورتن سان شاديون ڪري مقامي هندو علائقن جي روزمره رسمن ۽ سماجي روايتن کي پڻ اختيار ڪري چڪا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dunn |first=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |title=the Adventures of Ibn Battuta, a Muslim Traveler of the Fourteenth Century |publisher=University of California Press |year=1986 |isbn=978-0-520-05771-5 |location=Berkeley |page=218 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=ZF2spo9BKacC&pg=PA218 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[دريافتن جو دور]] پرتگالي ۽ هسپانوي سامونڊي مهمن جو دور هو، جنهن ۾ يورپي طاقتون [[سون]]، [[چاندي]] ۽ [[مصالحا|مصالحن]] جي واپار لاءِ [[اوڀر انڊيز]] تائين متبادل رستا ڳولڻ لڳيون. 1497ع ۾ پرتگالي سياح [[واسڪو ڊي گاما]] بابت روايت آهي ته هن يورپ کان هندستان تائين سامونڊي رستو ڳوليو، جنهن عالمي تاريخ جي واپاري رخ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪجهه روايتن موجب، هن کي اوڀر آفريقا جي [[موزمبيق]] واري سامونڊي ڪناري کان [[مالابار ڪنارو|مالابار ڪناري]] جي [[ڪاليڪٽ]] تائين رستو ڏيکارڻ ۾ [[ڪڇي ماڻهو|ڪڇي]] ملاح ڪانجي مالام مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 October 2010 |title=Gujarati showed Vasco 'da' way |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarati-showed-Vasco-da-way/articleshow/6674395.cms |url-status=live |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090714/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-03/ahmedabad/28223775_1_gama-vasco-da-gujarati |archive-date=1 October 2013 |quote=تاريخدانن ان ملاح جي سڃاڻپ بابت اختلاف ڪيو آهي؛ ڪن کيس عيسائي، ڪن مسلمان ۽ ڪن گجراتي سڏيو آهي. هڪ ٻي روايت موجب هو مشهور عرب ملاح ابن ماجد هو. ڪجهه تاريخدان چون ٿا ته ابن ماجد ان وقت ان علائقي جي ويجهو نه ٿي سگهيو. جرمن ليکڪ جسٽس موجب واسڪو سان مالام گڏ هو ... اطالوي محققه سنٿيا سالواڊوري پڻ اهو نتيجو ڪڍيو ته گاما کي هندستان جو رستو مالام ڏيکاريو. سالواڊوري پنهنجي ڪتاب ''We Came In Dhows'' ۾ گجرات جي ماڻهن سان ڳالهين کان پوءِ اهو موقف پيش ڪيو.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=N. Subrahmanian |url=https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |title=Homage to a Historian: A Festschrift |last2=Tamil̲an̲pan̲ |last3=S. Jeyapragasam |publisher=Dr. N. Subrahmanian 60th Birthday Celebration Committee |year=1976 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=CbgBAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwis Khudori |url=https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |title=Rethinking solidarity in global society: the challenge of globalisation for social and solidarity movements: 50 years after Bandung Asian-African Conference 1955 |publisher=Strategic Information and Research Development Centre |year=2007 |isbn=978-983-3782-13-0 |location=Petaling Jaya, Selangor, Malaysia |page=35 |access-date=1 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=R6zZAAAAMAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> بعد ۾ گجرات سلطنت، [[عثماني ترڪ|عثمانين]] ۽ [[مملوڪ سلطنت|مصري مملوڪن]] جي سامونڊي ٻيڙين سان اتحاد ڪيو، جن جي اڳواڻي [[ملڪ اياز]] ۽ [[امير حسين الڪردي]] ڪندا هئا. هن گڏيل بحري طاقت 1508ع جي [[چول جي جنگ]] ۾ پرتگالين کي شڪست ڏني، جيڪا [[هندي سمنڊ]] ۾ پرتگالي بحري طاقت جي پهرين وڏي شڪست سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite book |last=Peter Padfield |url=https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |title=Tide of Empires: 1481–1654 |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1979 |isbn=978-0-7100-0150-4 |page=62 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/https://books.google.com/books?id=ACI-AAAAIAAJ&pg=PA62 |archive-date=2 January 2016 |url-status=live}}</ref> سورهين صديءَ جي يورپي مبصرن گجرات کي انتهائي مالدار ملڪ طور بيان ڪيو. 1570ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ رڳو گجرات جي ڪسٽم محصول مان حاصل ٿيندڙ آمدني، 1586–87ع ۾ پنهنجي عروج تي پهتل سڄي ايشيائي پرتگالي سلطنت جي مجموعي آمدني کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book |last=Pearson |first=M. N. |url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |publisher=University of California Press |year=1976 |isbn=978-0-520-02809-8 |edition=illustrated |location=Berkeley |page=109 |access-date=19 October 2015 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204153/https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA108 |url-status=live}}</ref> جڏهن انگريز گجرات جي ساحل تي پهتا، تڏهن [[سورت]] جي ڪجهه گهرن ۾ [[وينس]] ۾ ٺهيل شيشي جون دريون اڳ ئي موجود هيون، جيڪي [[قسطنطنيه]] کان [[عثماني سلطنت]] وسيلي درآمد ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Goody |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |title=The East in the West |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-55673-6 |edition=1998 Repr. |location=Cambridge |page=113 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=xXsaTLDG5HcC&pg=PA113 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> 1514ع ۾ پرتگالي سياح [[دوارتي باربوسا]]، سورت صوبي جي [[راندير]] شهر، جنهن کي ”مسجدن جو شهر“ به چيو ويندو هو، جي بين الاقوامي ۽ واپاري ماحول جو تفصيلي بيان ڏنو. هن شهر کي اسلامي عالمن، صوفي بزرگن، واپارين ۽ مختلف ملڪن مان آيل دانشورن جي موجودگيءَ سبب وڏي شهرت حاصل هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Gujarát Surat and Broach Volume 2, Part 1 of Gazetteer of the Bombay Presidency, Bombay (India: State) |date=30 April 2007 |publisher=Printed at the Government Central Press |page=299 |format=Digitized |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=-rQBAAAAYAAJ |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|رانيَل (راندير) مسلمانن جو هڪ سٺو شهر آهي، جيڪو نهايت سهڻن گهرن ۽ چوڪن سان ٺهيل آهي. اهو مالدار ۽ دلپسند هنڌ آهي ... شهر جا مسلمان [[ملاڪا]]، [[بنگال]]، تواسري (تناسرم)، [[پيگو]]، [[مرتبان]] ۽ [[سوماترا]] سان هر قسم جي مصالحن، دوائن، ريشم، مشڪ، لوبان ۽ چيني مٽيءَ جي سامان جو واپار ڪن ٿا. انهن وٽ تمام وڏا ۽ سٺا جهاز آهن ۽ جيڪو چيني شيون خريد ڪرڻ چاهي، تنهن کي اهي هتي وڏي مقدار ۾ ملي سگهن ٿيون. هن هنڌ جا مسلمان اڇي رنگ جا، سٺا لباس پائيندڙ ۽ تمام مالدار آهن؛ انهن جون زالون سهڻيون آهن، ۽ انهن جي گهرن ۾ ڪيترن قسمن جا چيني ٿانوَ شيشي جي ڪٻٽن ۾ سهڻي ترتيب سان رکيل آهن. هتي جون عورتون ٻين مسلمان علائقن وانگر پردي ۾ محدود نه آهن، بلڪ ڏينهن جو شهر ۾ پنهنجن ڪمن ڪارين لاءِ بنا چهرو ڍڪڻ جي اچ وڃ ڪنديون آهن.}} گجرات جي فتح اڪبر جي دور جو هڪ اهم واقعو هئي. گجرات هندستان جي وڏي واپاري گيٽ وي ۽ مڪه ويندڙ حج جي جهازن جي روانگيءَ جو مرڪزي بندر هو؛ تنهنڪري ان تي قبضي سان مغل سلطنت کي [[عربي سمنڊ]] تائين سڌي رسائي، اهم سامونڊي واپار تي ڪنٽرول ۽ وڏي مالي آمدني حاصل ٿي. ان سان مغل سلطنت جي علائقي ۽ آمدني ٻنهي ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{Cite book |last1=Tsukasa Mizushima |url=https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |title=Hinterlands and Commodities: Place, Space, Time and the Political Economic Development of Asia over the Long Eighteenth Century European Expansion and Indigenous Response |last2=George Bryan Souza |last3=Dennis O. Flynn |date=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-28390-9 |page=88 |access-date=22 December 2016 |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712204224/https://books.google.com/books?id=L2OeBQAAQBAJ&pg=PA88 |url-status=live}}</ref> ==== گجرات سلطنت ۽ واپاري ==== [[File:Pundole Agiary Udvada.jpg|thumb|right|upright|[[اُدواڊا]]، گجرات ۾ هڪ [[زرتشتي]] [[آگياري]]]] لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آزاد [[کَتري]] [[گجرات سلطنت]] پنهنجي دولت، خوشحالي ۽ سامونڊي واپار سبب پاڙيسري علائقن جي توجهه جو مرڪز رهي. گجراتي واپاري اڳ ئي [[هندي سمنڊ]] جي مختلف بندرگاهن تي سڃاتل ۽ اثرائتا ٿي چڪا هئا.<ref name="wink143"/><ref name="Mehta1991">{{Cite book |last=Mehta |first=Makrand |url=https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |title=Indian Merchants and Entrepreneurs in Historical Perspective |date=11 January 1991 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-017-1 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154259/https://books.google.com/books?id=9lz3gNDMbWEC&pg=PA21 |url-status=live}}</ref> گجرات جا هندو ۽ مسلمان واپاري، ان سان گڏ [[زرتشتي]] [[پارسي]] برادريءَ جا واپاري، ڪيترين صدين کان پرڏيهي واپار جي تنظيم ۾ مهارت رکندا هئا. سندن ڪاروباري سرگرميون [[شين جو واپار|شين جي واپار]]، [[دلالي]]، ڪرنسي مٽاسٽا، قرض ڏيڻ ۽ [[بينڪنگ]] تائين پکڙيل هيون.<ref>{{Cite book |last1=Haider |first1=Irfan Habib with contributions from Najaf |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |title=Economic history of medieval India, 1200–1500 |last2=Khan |first2=Iqtidar Alam |last3=Moosvi |first3=Shireen |last4=Prasad |first4=Pushpa |date=2011 |publisher=Pearson Education |isbn=978-81-317-2791-1 |location=New Delhi |page=171 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA171 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> سترهين صديءَ تائين [[گجرات جا عرب|عرب چاؤش]] ۽ [[بغدادي يهودي]] سورت صوبي جي سماجي ۽ واپاري زندگيءَ جو حصو بڻجي چڪا هئا. اڳتي هلي انهن آبادڪارن جي نسلن مان بمبئيءَ جا [[ڊيوڊ ساسون (خزانچي)|ساسون]] ۽ ڪلڪتي جا [[عزرا مير|عزرا]] خاندان سميت ڪيترائي بااثر هندستاني يهودي پيدا ٿيا، جن اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي راڄ هيٺ [[شنگهائي]] جي واپاري ترقي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Lentin |first=Sifra Samuel |title=India's Jewish heritage: ritual, art, & life-cycle |date=2002 |editor-last=Weil |editor-first=Shelve |location=Mumbai |pages=22–35 |language=en |chapter=The Jewish presence in Bombay}}</ref> [[کوجا (برادري)|کوجا]]، [[مستعلي|بوهرا]] ۽ [[ڀاٽيا ذات|ڀاٽيا]] [[شاهبندر|شاهبندرن]] ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ تي اثر رکندڙ مسلمان [[ناخدا|ناخدائن]] گجرات جي بين الاقوامي واپار ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. انهن واپاري برادرين اهڙو وسيع سامونڊي تجارتي نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن جا مستقل نمائندا هندي سمنڊ جي ڪيترن وڏن بندرگاهن ۾ موجود هئا. اهي واپاري لاڳاپا اوڀر ۾ [[فلپائن]]، اولهه ۾ [[اوڀر آفريقا]] ۽ سامونڊي توڙي خشڪيءَ جي قافلا رستن وسيلي اتر ۾ [[روس]] تائين پکڙيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=1 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] ۾ مقرر پرتگالي عملدار [[تومي پيرش]]، سلطان [[محمود بيگڙو|محمود پهريون]] ۽ مظفر ٻئي جي دور ۾ گجرات جي واپاري طاقت بابت لکيو: {{blockquote|[[کمڀات]] پنهنجون ٻه ٻانهون پکيڙي ٿو؛ ساڄي ٻانهن سان اهو [[عدن]] تائين ۽ ٻيءَ سان ملاڪا تائين پهچي ٿو.<ref>Pires, I, p.&nbsp;41</ref>}} پيرش گجرات جي [[گوا]]، [[دکن سطح مرتفع|دکن]] ۽ [[مالابار علائقو|مالابار]] سان سرگرم واپار جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس همعصر [[دوارتي باربوسا]] گجرات جي سامونڊي واپار جو بيان ڪندي وچ اوڀر مان گهوڙن ۽ مالابار مان هاٿين جي درآمد جو ذڪر ڪري ٿو. گجرات مان برآمد ٿيندڙ شين ۾ ململ، ڇيٽ، ريشمي ڪپڙا، عقيق، ادرڪ ۽ ٻيا مصالحا، خوشبودار شيون، آفيم، نير ۽ ٻيا رنگ ٺاهڻ وارا مادا، اناج ۽ داليون شامل هيون.<ref>Barbosa, I, pp.&nbsp;108–58</ref> انهن شين جو وڏو حصو [[ايران|فارس]] ڏانهن موڪليو ويندو هو، جتان بدلي ۾ [[هرمز ٻيٽ|هرمز]] وسيلي گهوڙا ۽ [[موتي]] حاصل ڪيا ويندا هئا.<ref>Barbosa, I, p.&nbsp;82</ref> گجرات جي سامونڊي واپار مان پيدا ٿيندڙ دولت بابت ''مرآت احمدي'' جي مصنف علي محمد خان موجب، [[دهلي]] جي سلطان [[سڪندر لوڌي]] سان منسوب هڪ قول آهي: {{blockquote|دهليءَ جي تخت جو سهارو ڪڻڪ ۽ جَوَ آهن، پر گجرات جي سلطنت جو بنياد مرجان ۽ موتين تي آهي.<ref>apud Bayley, p.&nbsp;20</ref>}} واپار مان حاصل ٿيندڙ وڏي آمدنيءَ گجرات جي سلطانن کي مذهب، فن، علم ۽ ادب جي وسيع سرپرستي ڪرڻ جا وسيلا مهيا ڪيا. سلطانن [[مدرسو|مدرسا]] ۽ خانقاهون قائم ڪرايون ۽ شاعرن، مورخن ۽ ٻين اهلِ قلم جي سرپرستي ڪئي؛ انهن عالمن ۽ اديبن جي موجودگي ۽ تصنيفن سلطنت جي علمي ۽ ثقافتي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat GUJARAT – Encyclopædia Iranica] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121117040036/http://www.iranicaonline.org/articles/gujarat |date=17 November 2012}}. Iranicaonline.org. Retrieved 28 July 2013.</ref> [[File:Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg|thumb|[[جامع مسجد، احمد آباد|جامع مسجد]]، [[احمد آباد]]]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تومي پيرش]] جي [[اوڀر انڊيز]] واري سفر جي وقت تائين گجراتي واپارين پنهنجي تجارتي مهارت سبب بين الاقوامي شهرت حاصل ڪري ورتي هئي. ان شهرت سبب [[قاهره]]، [[آرمينيا]]، [[ايٿوپيا جي سلطنت|حبشه]]، [[خراسان بزرگ|خراسان]]، [[شيراز]]، [[ترڪستان]] ۽ [[گيلان صوبو|گيلان]] کان واپاري عدن ۽ هرمز وسيلي گجرات ايندا هئا.<ref>{{Cite book |last1=Freeman-Grenville |first1=G.S.P. |url=https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |title=Historical atlas of Islam |last2=Munro-Hay |first2=Stuart Christopher |date=2002 |publisher=Continuum |isbn=978-0-8264-1417-5 |edition=Rev. and expanded |location=New York [u.a.] |page=250 |access-date=22 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=3fKoAwAAQBAJ&pg=PA250 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> پيرش پنهنجي ''Suma Oriental'' ۾ گجراتي واپارين بابت لکيو:<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |title=The South Asian Diaspora: Transnational Networks and Changing Identities |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-1-134-10595-3 |editor-last=Rajesh Rai |page=31 |access-date=19 October 2015 |editor-last2=Peter Reeves |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=bwJD2WBNtNMC&pg=PA28 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|اهي ماڻهو واپار جي ڄاڻ ۽ ڪاروباري معاملن ۾ اطالوين جهڙا آهن ... اهي واپار کي سمجهندڙ ماڻهو آهن؛ اهي ان جي طور طريقن ۽ رمزن ۾ ايترا پختا آهن، جو گجراتي چون ٿا ته واپار سان لاڳاپيل هر غلطي معاف ٿيڻ جوڳي آهي. گجراتي هر هنڌ آباد آهن. ڪي هڪڙن لاءِ ۽ ڪي ٻين لاءِ ڪم ڪن ٿا. اهي واپار ۾ محنتي ۽ تيز آهن. هو پنهنجو حساب آڱرين سان اسان وانگر ۽ اسان جهڙي لکڻيءَ سان ڪن ٿا.}} ==== مغل سلطنت ۾ گجرات ==== [[File:1572-Akbars triumphal entry into Surat.jpg|thumb|right|[[اڪبر]] جي 1572ع ۾ [[سورت]] ۾ فاتحاڻي داخلا؛ [[اڪبرنامو|اڪبرنامي]] مان منظرڪشي. گجرات جي فتح کان پوءِ علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو.]] گجرات انهن ٻارهن اصل [[صوبو (مغل سلطنت)|صوبن]] مان هڪ هو، جيڪي [[مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] پنهنجي سلطنت جي انتظامي تنظيم دوران قائم ڪيا. گجرات صوبي جو انتظامي مرڪز [[احمد آباد]] هو. ان جون حدون اولهه طرف [[ٺٽو (مغل صوبو)|ٺٽي]] ([[سنڌ]])، اتر اوڀر ۾ [[اجمير صوبو|اجمير]]، اوڀر ۾ [[مالوا صوبو|مالوا]] ۽ بعد ۾ ڏکڻ اوڀر ۾ [[احمد نگر صوبو|احمد نگر]] سان ملنديون هيون.{{Citation needed|date=September 2025}} مغل انتظام هيٺ گجرات جي اهميت رڳو زميني آمدنيءَ تائين محدود نه هئي. [[سورت]] مغل هندستان جي سڀ کان اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻيو ۽ هتان کان ڳاڙهي سمنڊ، فارسي نار ۽ ٻين هندي سمنڊ وارن بندرگاهن ڏانهن واپار ٿيندو هو. ساڳئي وقت سورت هندستاني مسلمانن جي [[حج]] لاءِ اهم روانگيءَ جو بندر پڻ هو، جنهن سبب شهر کي ''باب المڪه''، يعني ”مڪه جو دروازو“، سڏيو ويندو هو.<ref name="Hinduism and modernity"/><ref name="books.google.com"/> [[File:Aurangzeb-portrait.jpg|thumb|left|[[اورنگزيب]]؛ مغل شهنشاهه جو جنم گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ٿيو.]] ڇهون مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] گجرات جي [[داهود]] شهر ۾ ڄائو. هو [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو ٽيون پٽ ۽ ڇهون ٻار هو.<ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Knut A. |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62206-9 |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=yNgDEAAAQBAJ&dq=Aurangzeb+born+Dahod&pg=PA190}}</ref> سندس ڄمڻ وقت سندس پيءُ شاهجهان گجرات جو صوبيدار هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو [[جهانگير]] مغل شهنشاهه هو. شهنشاهه بڻجڻ کان اڳ اورنگزيب کي پڻ گجرات جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو ۽ هو ڪجهه عرصو [[احمد آباد]] ۾ رهيو.{{citation needed|date=January 2024}} اورنگزيب پنهنجي جنم ڀومي داهود سان خاص وابستگي رکندو هو. 1704ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ [[محمد اعظم شاهه]] ڏانهن لکيل خط ۾ کيس داهود جي ماڻهن سان مهرباني ۽ لحاظ سان پيش اچڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس جنم جو شهر هو. ان وقت محمد اعظم شاهه گجرات جو صوبيدار هو.<ref name="DNA_May2012"/> ان خط ۾ اورنگزيب لکيو:<ref name="DNA_May2012">{{Cite news |last=Vashi |first=Ashish |date=1 May 2012 |title=Aurangzeb loved Dahod till the end |url=http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927142458/http://www.dnaindia.com/india/1682952/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end |archive-date=27 September 2013 |work=Daily News and Analysis |access-date=4 October 2013 |quote=نامياري مورخ مانيڪ شاهه ڪميسريئٽ پنهنجي ڪتاب ''A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758'' ۾ هن خط مان اقتباس ڏنو آهي.}}</ref> {{blockquote|منهنجا بلند مرتبي وارا پٽ، گجرات جي تابع علائقن مان داهود جو شهر هن گنهگار جي جنم ڀومي آهي. مهرباني ڪري ان شهر جي رهواسين جو لحاظ رکڻ پاڻ تي لازم سمجهجانءِ.}} === مراٺا سلطنت === سترهين صديءَ جي وچ ڌاري جڏهن [[مغل سلطنت]] جي ڍانچي ۾ زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا، تڏهن [[مراٺا اتحاد|مراٺا]] اولهه هندستان ۾ پنهنجي طاقت مضبوط ڪري رهيا هئا. عظيم مراٺا حڪمران [[ڇترپتي شواجي]] ڏکڻ گجرات جي شهر [[سورت]] تي ٻه ڀيرا حملو ڪيو؛ پهريون ڀيرو 1664ع ۾ ۽ ٻيهر 1672ع ۾.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Aakar |date=6 April 2012 |title=Blame the British Raj on bankers – Livemint |url=http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152732/http://www.livemint.com/Opinion/zgaDxyMuIrH3QWHElwkX3M/Blame-the-British-Raj-on-bankers.html |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=livemint.com |publisher=Livemint}}</ref> انهن حملن سان گجرات ۾ مراٺن جي مداخلت جي شروعات ٿي. تنهن هوندي به، مراٺن جي گجرات ۾ اثر وڌڻ کان اڳ ئي يورپي طاقتون هتي پنهنجي موجودگي قائم ڪري چڪيون هيون؛ سڀ کان اڳ پرتگالي آيا، جن کان پوءِ ڊچ ۽ انگريز پهتا. [[پيشوا|پيشوائن]] گجرات جي ڪجهه حصن تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي ۽ پنهنجن نمائندن وسيلي محصول ۽ خراج وصول ڪرڻ شروع ڪيو. [[داماجي رائو گائڪواڙ]] ۽ [[ڪدم (قبيلو)|ڪدم]] بانڊي پيشوا جي علائقي کي پاڻ ۾ ورهايو.<ref>{{Cite book |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |title=MULTIPLE AUTHORITIES – DISPUTED SOVEREIGNTY |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152712/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/60443/8/08_chapter%204.pdf |archive-date=7 August 2017 |url-status=live}}</ref> داماجي گجرات ۾ [[گائڪواڙ خاندان]] جو اثر قائم ڪيو ۽ [[بڙودا]]، هاڻوڪي [[وڊودرا]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو. ان کان پوءِ مراٺن جي اندروني جنگين مان انگريزن ڀرپور فائدو ورتو ۽ گائڪواڙن توڙي پيشوائن جي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ شروع ڪئي. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۾ پڻ مراٺن کي مقامي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="cpc">{{Cite book |last1=Behera |first1=Deepak Kumar |url=https://books.google.com/books?id=R--XMUsk7sIC&pg=PA198 |title=The concept of tribal society |last2=Pfeffer |first2=Georg |publisher=Concept Publishing Company |year=2002 |isbn=978-81-7022-983-4 |page=198}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي زوال سوراشٽر ۾ ڪيترين وڏين علائقائي رياستن جي اڀرڻ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]]، [[نوانگر رياست|ڄام نگر]]، [[ڀاونگر رياست|ڀاونگر]] ۽ ڪجهه ٻيون رياستون شامل هيون. انهن مان گهڻين مراٺن جي اڳڀرائيءَ جي وڏي حد تائين مزاحمت ڪئي.<ref name="cpc"/> === يورپي نوآباديات (1614–1947) === [[File:Portuguese possessions in the Province of North.jpg|thumb|1534ع جي [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين واري معاهدي]] موجب [[گجرات سلطنت]] پاران پرتگال حوالي ڪيل علائقا.]] سترهين صديءَ دوران ڊچن، فرينچن، انگريزن ۽ [[پرتگال|پرتگالين]] گجرات جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي پنهنجا واپاري مرڪز ۽ اڏا قائم ڪيا. پرتگال گجرات پهچندڙ پهرين يورپي طاقت هئي. [[ديو جي جنگ]] کان پوءِ پرتگالين گجرات جي سامونڊي ڪناري تي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو، جن ۾ [[دامن ۽ ديو]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي]] شامل هئا. اهي علائقا 450 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين [[پرتگالي هندستان]] جي انتظام هيٺ رهيا ۽ آخرڪار 19 ڊسمبر 1961ع تي فوجي ڪارروائيءَ کان پوءِ [[هندستاني جمهوريه]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مغل شهنشاهه نورالدين سليم [[جهانگير]] سان ٿيل واپاري معاهدي کان پوءِ 1614ع ۾ [[سورت]] ۾ هڪ [[ڪارخانو (واپاري مرڪز)|واپاري ڪوٺي]] قائم ڪئي، جيڪا هندستان ۾ ڪمپنيءَ جي شروعاتي اهم مرڪزن مان هڪ هئي. تنهن هوندي به، 1668ع ۾ [[انگلينڊ جو چارلس ٻيون|انگلينڊ جي چارلس ٻئي]] ۽ پرتگال جي بادشاهه [[پرتگال جو جان چوٿون|جان چوٿين]] جي ڌيءَ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ واري معاهدي تحت پرتگال کان [[ممبئي|بمبئي]] انگريزن کي ملڻ کان پوءِ سورت جي اهميت بمبئيءَ جي مقابلي ۾ گهٽجڻ لڳي. گجرات اولهه سان هندستان جي شروعاتي رابطن جي اهم علائقن مان هڪ هو ۽ هندستان ۾ انگريزن جي پهرين واپاري چوڪين مان هڪ پڻ هتي قائم ٿي.<ref name="wingsbirds.com">[http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ WINGS Birding Tours to India: the West – Gujarat and the Rann of Kutch – Itinerary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130730052857/http://wingsbirds.com/tours/india-west-gujarat-rann-kutch/ |date=30 July 2013}}. Wingsbirds.com (14 December 2011). Retrieved 28 July 2013.</ref> سترهين صديءَ جي فرينچ سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]]، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي ڏهن سالن جي رهائش سبب مشهور آهي، پنهنجي سفرنامي ۾ لکي ٿو ته گجراتي پرتگالين کان هنر ۽ ڪاريگري سکڻ لاءِ هميشه تيار رهندا هئا، جڏهن ته پرتگالي پڻ گجراتين کان ڪيترائي هنر سکندا هئا:<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31 |title=The South Asian diaspora transnational networks and changing identities |last2=Reeves, Peter |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-89235-0 |location=London |page=31 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304110046/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA31&lpg=PA31 |archive-date=4 March 2019 |url-status=live}}</ref> {{blockquote|مون ڪڏهن به اهڙا تيز فهم ۽ سڌريل ماڻهو نه ڏٺا آهن، جهڙا هي هندستاني آهن؛ انهن ۾ اهڙي ڪا به وحشت يا غيرمهذب روش ناهي، جيئن اسين عام طور تصور ڪندا آهيون. بيشڪ اهي ''پرتگالين'' جا طور طريقا ۽ رسمون اختيار ڪرڻ نٿا چاهين، پر اهي سندن صنعتون ۽ ڪاريگريون باقاعدي سکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏاڍا تجسس رکندڙ ۽ سکڻ جا خواهشمند آهن. حقيقت ۾ ''پرتگالي'' انهن کان وڌيڪ شيون وٺن ۽ سکن ٿا، جيتريون اهي پرتگالين کان سکن ٿا.}} سترهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ گجرات جا وڏا حصا هندو [[مراٺا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا، جيڪا هندستاني سياست تي غالب رهندڙ مغلن جي ڪمزور ٿيڻ سان طاقتور ٿي هئي. خاص طور 1705ع کان 1716ع تائين [[سيناپتي]] [[کنڊيرائو دڀاڊي]] بڙودا ۾ مراٺا سلطنت جي فوجن جي اڳواڻي ڪئي. [[پلاجي گائڪواڙ]]، [[گائڪواڙ خاندان]] جي پهرين حڪمرانن مان هڪ، بڙودا ۽ گجرات جي ٻين حصن تي گائڪواڙ اقتدار قائم ڪيو. [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 1802–1803ع جي [[ٻي اينگلو-مراٺا جنگ]] دوران گجرات جي وڏي حصي تي مراٺن جو اقتدار ختم ڪري پنهنجو اثر قائم ڪيو. ڪيترن مقامي حڪمرانن، خاص طور بڙودا ([[وڊودرا]]) جي مراٺا گائڪواڙ مهاراجائن، انگريزن سان الڳ صلح ناما ڪيا ۽ محدود مقامي خودمختياري برقرار رکڻ جي بدلي برطانوي بالادستي قبول ڪئي. 1812ع ۾ گجرات ۾ هڪ وبا پکڙي، جنهن سبب علائقي جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last1=Petersen |first1=Eskild |url=https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |title=Infectious Diseases: A Geographic Guide |last2=Chen |first2=Lin Hwei |last3=Schlagenhauf-Lawlor |first3=Patricia |date=14 February 2017 |isbn=978-1-119-08573-7 |page=8 |publisher=John Wiley & Sons |access-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073809/https://books.google.com/books?id=VPEjDgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=3 September 2017 |url-status=live}}</ref> گجرات کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي سياسي اختيار هيٺ رکيو ويو، سواءِ [[بڙودا رياست]] جي، جنهن جا [[هندستان جو گورنر جنرل|هندستان جي گورنر جنرل]] سان سڌا لاڳاپا هئا. 1818ع کان 1947ع تائين موجوده گجرات جو گهڻو حصو، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ اتر ۽ اوڀر گجرات شامل هئا، سوين [[نوابي رياستون|نوابي رياستن]] ۾ ورهايل هو. ٻئي طرف وچ ۽ ڏکڻ گجرات جا ڪيترائي ضلعا، جهڙوڪ [[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]]، بروچ ([[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]])، ڪائرا ([[کيدا ضلعو|کيدا]])، [[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] ۽ [[سورت ضلعو|سورت]]، سڌيءَ طرح برطانوي عملدارن جي انتظام هيٺ هئا. 1819ع ۾ [[سوامي نارائڻ|سهجانند سوامي]] [[احمد آباد]] جي [[ڪالوپور]] علائقي ۾ پهريون [[سوامي نارائڻ مندر، احمد آباد|سوامي نارائڻ مندر]] قائم ڪيو. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Baroda-gujarat.png|1924ع ۾ گجرات جون [[نوابي رياستون]] File:Bombay Prov north 1909.jpg|1909ع ۾ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو اتر وارو حصو File:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|[[مهاتما گانڌي]] 5 اپريل 1930ع تي [[ڏکڻ گجرات]] جي [[ڊانڊي سامونڊي ڪنارو|ڊانڊي سامونڊي ڪناري]] تي لوڻ کڻندي؛ [[لوڻ ستياگرهه]] جي مهم دوران File:Shree Swaminarayan Sampraday, Ahmedabad.jpg|[[احمد آباد]] ۾ بنيادي سوامي نارائڻ مندر، 1819ع ۾ قائم </gallery> === آزاديءَ کان پوءِ (1947–هاڻوڪو دور) === [[File:Bombay 1956-1960.svg|thumb|300px|1960ع ۾ ورهاڱي کان اڳ [[بمبئي رياست]] ۾ گجرات، جنهن ۾ [[سوراشٽر]] ۽ [[ڪڇ]] پڻ شامل هئا]] [[File:Gujarat-High-Court.jpg|thumb|[[احمد آباد]] ۾ [[گجرات هاءِ ڪورٽ]]]] [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|[[گانڌي نگر ڪيپيٽل ريلوي اسٽيشن]]]] شروعات ۾ ان ڳالهه تي غيريقيني صورتحال هئي ته [[جوناڳڙهه رياست|جوناڳڙهه]] هندستان سان شامل ٿيندو يا پاڪستان سان. 1947ع ۾ پيدا ٿيل هي مسئلو آخرڪار هندستان سان مڪمل الحاق جي حق ۾ ٿيل [[عوامي راءِ شماري]] کان پوءِ حل ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |title=Five states that refused to join India after Independence |date=August 2017 |access-date=13 January 2022 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113171155/https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/ |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزادي]] ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ نئين هندستاني حڪومت گجرات جي اڳوڻين نوابي رياستن ۽ برطانوي انتظام هيٺ علائقن کي ٽن وڏين انتظامي وحدتن ۾ منظم ڪيو: [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]]، جنهن ۾ [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ جون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل هيون؛ [[ڪڇ]]؛ ۽ [[بمبئي رياست]]، جنهن ۾ بمبئي پريزيڊنسيءَ جا اڳوڻا برطانوي ضلعا، [[بڙودا رياست]] جو وڏو حصو ۽ اوڀر گجرات جون ٻيون اڳوڻيون نوابي رياستون شامل ڪيون ويون. بعد ۾ بمبئي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪري ان ۾ ڪڇ، سوراشٽر (ڪاٺياواڙ)، [[حيدرآباد رياست]] ۽ وچ هندستان جي [[مڌيا پرديش]] جا ڪجهه حصا شامل ڪيا ويا. نئين بمبئي رياست جي اترين حصي ۾ گهڻو ڪري [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ ۽ ڏاکڻي حصي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ آبادي هئي. الڳ لساني رياستن لاءِ گجراتي قومپرستن جي [[مهاگجرات تحريڪ]] ۽ مراٺي قومپرستن جي [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي|سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو. 1 مئي 1960ع تي ان مان موجوده [[گجرات]] ۽ [[مهاراشٽر]] جون رياستون وجود ۾ آيون. 1969ع ۾ گجرات ۾ شديد فرقيواراڻا فساد ٿيا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 660 ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪروڙين رپين جي ملڪيت تباهه ٿي.<ref name="Yasmeen2007">{{Cite book |last=Peer |first=Yasmeen |url=https://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528094126/http://books.google.com/books?id=y0J4T6Rt-90C&pg=PA103 |title=Communal Violence in Gujarat: Rethinking the Role of Communalism and Institutionalised Injustices in India |year=2007 |isbn=978-0-549-51753-5 |pages=103–104 |access-date=6 February 2013 |archive-date=28 May 2013}}</ref><ref name="LaurentChris2012">{{Cite book |last1=Gayer |first1=Lauren |url=https://books.google.com/books?id=EpGLmAEACAAJ&pg=PA53 |title=Muslims in Indian Cities: Trajectories of Marginalisation |last2=Jaffrelot |first2=Christophe |date=30 May 2012 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-70308-6 |pages=53–60}}</ref> گجرات جي قيام کان پوءِ [[احمد آباد]] رياست جي پهرين گاديءَ جو هنڌ رهيو. 1970ع ۾ گاديءَ جو هنڌ نئين رٿابنديءَ سان تعمير ٿيل شهر [[گانڌي نگر]] منتقل ڪيو ويو. 1974ع جي ''[[نو نرمان تحريڪ]]'' گجرات جي جديد سياسي تاريخ جي اهم سماجي ۽ سياسي تحريڪن مان هڪ هئي. اها شروعات ۾ شاگردن ۽ وچولي طبقي جي ماڻهن جي مهانگائي، معاشي بحران ۽ سرڪاري زندگيءَ ۾ ڪرپشن خلاف تحريڪ هئي، جيڪا پوءِ وسيع حڪومت مخالف احتجاج ۾ تبديل ٿي وئي. هن تحريڪ جي نتيجي ۾ رياستي حڪومت ختم ٿي وئي؛ ان کي آزاديءَ کان پوءِ هندستان ۾ هڪ اهڙي غيرمعمولي عوامي تحريڪ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن هڪ چونڊيل رياستي حڪومت کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="it">{{Cite magazine |last=Shah |first=Ghanshyam |date=20 December 2007 |title=Pulse of the people |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20071231-pulse-of-the-people-734871-2007-12-20 |url-status=live |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917002911/http://indiatoday.intoday.in/story/Pulse+of+the+people/1/2727.html |archive-date=17 September 2012}}</ref><ref name="avk">{{Cite book |last=Krishna |first=Ananth V. |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC&pg=PA120 |title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-3465-0 |page=117 |access-date=19 October 2015}}</ref><ref name="bs">{{Cite news |last=Dhar |first=P. N. |year=2000 |title=Excerpted from 'Indira Gandhi, the "emergency", and Indian democracy' published in ''Business Standard'' |work=Business Standard India |publisher=Oxford University Press |url=http://business-standard.com/india/news/the-nav-nirman-movement/80363/ |access-date=23 November 2012 |isbn=978-0-19-564899-7 |archive-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809043300/https://www.business-standard.com/article/specials/the-nav-nirman-movement-100021901024_1.html |url-status=live}}</ref> [[File:Gandhinagar Capital Railway Station.jpg|thumb|left|[[گانڌي نگر]]، جيڪو 1970ع کان گجرات جي گاديءَ جو هنڌ آهي]] آزاديءَ کان پوءِ گجرات هندستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ طور اڀريو. اولهه هندستان ۾ [[سورت]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. 1971ع کان 1981ع جي وچ واري عرصي ۾ شهر ۾ [[هيرن جي ڪٽائي]] باقاعده وڏي صنعت جي صورت اختيار ڪئي. ساڳئي عرصي دوران [[مصنوعي ريشم]] جي پيداوار ۽ وڏي [[پيٽروڪيميڪل صنعت]] پڻ سورت جي صنعتي معيشت جا مستقل شعبا بڻجي ويا.<ref>{{Cite book |title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage |author1=Alf Gunvald Nilsen |publisher=Taylor & Francis |year=2010 |isbn=978-1-136-99432-6 |pages=24}}</ref> [[File:Surat Diamond Bourse Aerial View.jpg|thumb|[[سورت ڊائمنڊ بورس]]؛ هيرن جي ڪٽائي ۽ واپار سورت جي جديد صنعتي معيشت جو اهم شعبو بڻجي چڪو آهي]] 11 آگسٽ 1979ع تي [[موروي ڊيم جي تباهي]] گجرات جي جديد تاريخ جي سڀ کان سنگين آفتن مان هڪ بڻجي وئي. ڊيم ٽٽڻ کان پوءِ آيل ٻوڏ سبب هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ وڏي پيماني تي معاشي ۽ مادي نقصان ٿيو.<ref name="expi">{{Cite news |date=25 July 2012 |title=Book on 1979 Morbi dam disaster rubbishes 'Act of God' theory |publisher=The Indian Express |url=http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |url-status=live |access-date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617040543/http://www.indianexpress.com/news/book-on-1979-morbi-dam-disaster-rubbishes-act-of-god-theory/979087/0 |archive-date=17 June 2013}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي [[هندستان ۾ ريزرويشن|ريزرويشن پاليسي]] سان لاڳاپيل تڪرارن گجرات جي سياست ۽ سماج تي پڻ گهرو اثر وڌو. 1981ع ۽ 1985ع ۾ ريزرويشن مخالف احتجاج ٿيا، جن دوران مختلف [[هندستاني ذات پات جو نظام|ذاتين]] ۽ سماجي گروهن وچ ۾ پرتشدد جهيڙا پڻ ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Yagnik |first=Achyut |date=May 2002 |title=The pathology of Gujarat |url=http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060322112252/http://www.india-seminar.com/2002/513/513%20achyut%20yagnik.htm |archive-date=22 March 2006 |access-date=10 May 2006 |publisher=Seminar Publications |location=New Delhi}}</ref> ==== 2001ع جو زلزلو ==== [[File:2001 Gujarat earthquake intensity.jpg|thumb|2001ع جي [[گجرات زلزلو 2001ع|گجرات زلزلي]] جي شدت جو نقشو]] 26 جنوري 2001ع تي گجرات هڪ تباهه ڪندڙ زلزلي جو شڪار ٿيو، جنهن جو مرڪز [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جي [[ڀچائو]] تعلقي ۾ [[چوباري]] ڳوٺ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ-ڏکڻ اولهه ۾ هو. 7.7 شدت جي هن زلزلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 فوتگيون پڻ شامل هيون؛ لڳ ڀڳ 167,000 ماڻهو زخمي ٿيا ۽ تقريباً 400,000 گهر تباهه ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Historic Earthquakes |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101003339/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/2001/2001_01_26.php |archive-date=1 November 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Earthquake.usgs.gov}}</ref> ==== 2002ع جا واقعا ==== فيبروري 2002ع ۾ [[گوڌرا ٽرين ساڙڻ وارو واقعو|گوڌرا ٽرين ساڙڻ واري واقعي]] کان پوءِ سڄي رياست ۾ [[2002ع گجرات تشدد|فرقيواراڻو تشدد]] پکڙجي ويو. هندستان جي مرڪزي حڪومت پاران 2005ع ۾ راجيا سڀا ۾ پيش ڪيل انگن اکرن موجب 1,044 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ 790 مسلمان ۽ 254 هندو هئا، جڏهن ته سوين ماڻهو گم ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Riots toll">[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm BBC News. 11 May 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819043834/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4536199.stm |date=19 August 2025 }}, These figures were reported to the Rajya Sabha by the Union Minister of State for Home Affairs Sriprakash Jaiswal in May 2005</ref> سيپٽمبر 2002ع ۾ [[گانڌي نگر]] جي [[سوامي نارائڻ اڪشرڌام (گانڌي نگر)|سوامي نارائڻ اڪشرڌام]] مندر تي ٻن هٿياربندن [[اڪشرڌام مندر حملو|حملو]] ڪيو. حملي ۾ 32 ماڻهو مارجي ويا ۽ 80 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. [[نيشنل سيڪيورٽي گارڊ]] ڪارروائي ڪري گهيري کي ختم ڪيو ۽ ٻنهي حملي آورن کي ماري ڇڏيو.<ref name="akshar">{{Cite news |last=Dasgupta, Manas |date=1 June 2010 |title=Death sentence for Akshardham temple attack convicts upheld |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |url-status=live |access-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203214449/http://www.thehindu.com/news/national/death-sentence-for-akshardham-temple-attack-convicts-upheld/article443455.ece |archive-date=3 December 2013}}</ref> 26 جولاءِ 2008ع تي [[2008ع احمد آباد سلسليوار بم ڌماڪا|احمد آباد ۾ 17 سلسليوار بم ڌماڪا]] ٿيا، جن ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ۽ زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=26 July 2008 |title=17 bomb blasts rock Ahmedabad, 15 dead |publisher=CNN-IBN |url=http://www.ibnlive.com/news/index.html |url-status=live |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628002847/http://www.ibnlive.com/news/index.html |archive-date=28 June 2008}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گجرات جي جاگرافي}} {{See also|گجرات جي آبهوا|گجرات جي دريائن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = India Gujarat physical.svg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|گجرات جو طبعي نقشو}} }} {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 300 | caption_align = center | image_style = border:none; | background color = | align = right | image1 = Sardar Sarovar dam.jpg | caption1 = {{font|size=100%|font=|text=|[[سردار سروور ڊيم]]، گجرات}} }} گجرات جي اتر-اولهه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جا [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] ضلعا واقع آهن، جڏهن تہ ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[راجسٿان]]، اوڀر ۾ [[مڌيا پرديش]] ۽ ڏکڻ ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[مرڪزي انتظام وارو علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن. تاريخي طور اترئين حصي کي [[انارتا]]، ڪاٺياواڙ اپٻيٽ کي ”سوراشٽر“ ۽ ڏاکڻي حصي کي ”لاتا“ سڏيو ويندو هو.<ref>P. Page xvii ''Historical and Cultural Chronology of Gujarat'' edited by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> گجرات کي پرتيچيا ۽ ورڻا جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref>P. 391 ''The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism'' by Benjamin Walker</ref> [[عربي سمنڊ]] رياست جي اولهندي سامونڊي ڪناري سان لڳي ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[گانڌي نگر]] هڪ [[منصوبا بند شهر]] آهي. گجرات جي ايراضي {{cvt|75686|sqmi|km2}} آهي ۽ ان جو {{cvt|1600|km}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو هندستان جي سامونڊي ڪناري جو 24 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. هن ڪناري تي 41 بندرگاهون آهن، جن مان هڪ وڏي، 11 وچولي ۽ 29 ننڍيون بندرگاهون آهن. [[نرمدا درياهه|نرمدا]] گجرات جو سڀ کان وڏو درياهه آهي، جنهن کان پوءِ [[تاپتي درياهه|تاپي]] اچي ٿو. [[سابر متي درياهه|سابر متي]] جو رياست اندر وهڪرو سڀ کان ڊگهو آهي. سردار سروور منصوبو [[نرمدا درياهه|نرمدا]] تي تعمير ٿيل آهي. نرمدا [[اپٻيٽي هندستان]] جي وڏن دريائن مان هڪ آهي ۽ انهن ٽن وڏن دريائن مان هڪ آهي جيڪي اوڀر کان اولهه طرف وهن ٿا؛ ٻيا ٻہ تاپي ۽ [[ماهي درياهه|ماهي]] آهن. نرمدا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{cvt|1312|km}} آهي. سابر متي درياهه تي ڪيترائي دريائي ڪنارن جا بند تعمير ڪيا ويا آهن. گجرات جي اوڀرندي سرحدن تي هندستان جي گهٽ اوچائي وارن جبلن جون قطارون، جن ۾ [[اراولِي سلسلو|اراولِي]]، [[اولهندي گهاٽ|سهيادري (اولهندي گهاٽ)]]، [[ونڌيا سلسلو|ونڌيا]] ۽ [[ساپوتارا]] شامل آهن، پکڙيل آهن. ان کان سواءِ گر جبل، باردا، جيسور ۽ [[چوٽيلا]] جون ٽڪريون پڻ گجرات جي جاگرافيءَ جو نمايان حصو آهن. [[گرنار]] رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، جڏهن تہ [[ساپوتارا]] گجرات جو واحد جبلستاني تفريحي ماڳ آهي. === ڪڇ جو رڻ === {{Main|ڪڇ جو رڻ}} رڻ (રણ) گجراتي ٻوليءَ ۾ ريگستان لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. [[ڪڇ جو رڻ]] [[ٿر ريگستان]] جي حياتياتي-جاگرافيائي خطي ۾، پاڪستاني صوبي [[سنڌ]] ۽ گجرات رياست جي باقي حصي جي وچ ۾ واقع موسمي طور ڌٻڻ بڻجندڙ کارِي مٽيءَ وارو ريگستان آهي. اهو سريندر نگر ضلعي جي کڙاگهوڙا ڳوٺ کان {{cvt|8|km}} جي مفاصلي تي شروع ٿئي ٿو. <gallery mode="packed" heights="134"> File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|رنگا رنگ رڻ اُتسو ميلو هر سال ڪڇ جي رڻ ۾ منعقد ڪيو ويندو آهي. File:People in the Twilight.jpg|[[ڌورڊو]]، [[ڪڇ]] ۾ رڻ اُتسو مان لطف اندوز ٿيندڙ ماڻهو File:Kutch Adventures India.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ اُٺ جي سواري File:Greater Flamingo at Kutch.jpg|ڪڇ جي رڻ ۾ [[وڏو فليمنگو]] </gallery> === نباتات ۽ حيوانات === {{Main|گجرات جا حيوانات|گجرات، هندستان جي قومي پارڪن ۽ جهنگلي جيوت جي پناهگاهن جي فهرست}} ==== قبل از تاريخ حيوانات ==== [[File:Dinosaurs Park.jpg|thumb|[[گانڌي نگر]] ۾ اندروڊا [[ڊائنوسار]] ۽ فوسل پارڪ]] 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ قديم حياتيات جي ماهرن [[بالاسينور]] ۾ [[ڊائنوسار جا آنا|ڊائنوسارن جي آنن]] جون آکيرگاهون ۽ گهٽ ۾ گهٽ 13 جنسن جا [[فوسل]] دريافت ڪيا. انهن مان سڀ کان اهم دريافت هڪ گوشت خور [[ابيليساوريڊي|ابيليساورڊ]] ڊائنوسار ''[[راجاسورس|راجاسورس نرمادينسس]]'' جي هئي، جيڪو [[آخري ڪريٽيشيس دور]] ۾ رهندو هو.<ref name="bbc_jurassic">{{cite news |title=The wonders of India's Jurassic Park |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8671676.stm |access-date=2 January 2024 |work=BBC |date=11 May 2010 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510111635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8671676.stm |url-status=live}}</ref><ref name="Smithsonian"/> ڍولي ڊنگري ڳوٺ ۾ هڪ ٻي اهم دريافت ''[[ساناجيه انڊيڪس]]'' جي هئي، جيڪو هڪ ابتدائي [[ميڊٽسوئيڊي|ميڊٽسوئيڊ]] نانگ هو، جيڪو ممڪن طور [[سوروپوڊ]] ڊائنوسارن جي تازن ڄاول ٻچن ۽ جنين جو شڪار ڪندو هو.<ref name="Smithsonian">{{cite news |last1=Dixit |first1=Neha |date=21 January 2016 |last2=Mehta |first2=Vishal |title=Meet India's Dinosaur Princess |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102120728/https://www.smithsonianmag.com/travel/balasinor-dinosaur-fossil-park-raiyoli-gujarat-india-princess-aaliya-sultana-babi-180957798/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Jeffrey A. |last2=Mohabey |first2=Dhananjay M. |last3=Peters |first3=Shanan E. |last4=Head |first4=Jason J. |title=Predation upon Hatchling Dinosaurs by a New Snake from the Late Cretaceous of India |journal=PLOS Biology |date=2 March 2010 |volume=8 |issue=3 |article-number=e1000322 |doi=10.1371/journal.pbio.1000322 |doi-access=free |pmid=20209142 |pmc=2830453 |issn=1544-9173}}</ref> ==== موجوده جنسون ==== 2023ع تائين گجرات ۾ {{formatnum:15016.64}} ڪلوميٽر² ٻيلن جو ڍڪ موجود هو، جيڪو رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ {{formatnum:7.65}} سيڪڙو آهي. رياست ۾ سرڪاري طور درج ٿيل ٻيلن جي ڪل ايراضي {{formatnum:21870.35}} ڪلوميٽر² ({{formatnum:11.14}} سيڪڙو) آهي.<ref name="TOI2025Forest">{{Cite news|title = Tree cover outside forest area grew by 241 sq km in Gujarat|work = The Times of India|date = 6 May 2025|url = https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|access-date = 28 September 2025|archive-date = 1 August 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250801010431/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/tree-cover-outside-forest-area-grew-by-241-sq-km-in-gujarat/articleshow/122327156.cms|url-status = live}}</ref> ضلعن مان [[ڊانگ ضلعو|ڊانگ]] ۾ ٻيلن هيٺ سڀ کان وڏي ايراضي آهي. گجرات ۾ چار قومي پارڪ ۽ 21 جهنگلي جيوت جون پناهگاهون آهن. هي [[ايشيائي شينهن]] جو واحد قدرتي گهر آهي ۽ [[آفريڪا]] کان ٻاهر دنيا جو واحد علائقو آهي، جتي شينهن پنهنجي موجوده قدرتي رهائشگاهه ۾ رهن ٿا.<ref name="Singh2011">{{Cite journal |last1=Singh, H. S. |last2=Gibson, L. |year=2011 |title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (''Panthera leo persica'') of Gir forest |url=http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |journal=Biological Conservation |volume=144 |issue=5 |pages=1753–1757 |doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009 |bibcode=2011BCons.144.1753S |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105532/http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf |archive-date=8 August 2017 |access-date=18 July 2017 | issn=0006-3207}}</ref> رياست جي ڏکڻ-اولهندي حصي ۾ [[گر ٻيلو قومي پارڪ]] شينهن جي قدرتي رهائشگاهه جو هڪ حصو ڍڪي ٿو. [[هندستاني چيتو|هندستاني چيتا]] پڻ رياست ۾ ملن ٿا. اهي سوراشٽر جي وسيع ميداني علائقن ۽ ڏکڻ گجرات جي جبلن ۾ پکڙيل آهن. ٻين قومي پارڪن ۾ [[وانسدا قومي پارڪ]]، [[بليڪ بڪ قومي پارڪ، ويلاوادر]] ۽ [[سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار|نرارا سامونڊي قومي پارڪ، ڪڇ جي نار، ڄام نگر]] شامل آهن. جهنگلي جيوت جي پناهگاهن ۾ [[جهنگلي گڏهه جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[نل سروور پکين جي پناهگاهه]]، [[پوربندر پکين جي پناهگاهه]]، [[ڪڇ ريگستان جهنگلي جيوت پناهگاهه]]، [[ڪڇ بسٽرڊ پناهگاهه]]، [[نارائڻ سروور پناهگاهه]]، [[جيسور سست رڇ پناهگاهه]]، انجل، [[بالارام-امباجي جهنگلي جيوت پناهگاهه|بالارام-امباجي]]، [[باردا جهنگلي جيوت پناهگاهه|باردا]]، [[جامبوگهوڙا جهنگلي جيوت پناهگاهه|جامبوگهوڙا]]، [[کاوڙا]]، پانيا، [[پورنا جهنگلي جيوت پناهگاهه|پورنا]]، رامپورا، [[رتن محل جهنگلي جيوت پناهگاهه|رتن محل]] ۽ سرپنيشور شامل آهن. فيبروري 2019ع ۾ [[مڌيا پرديش]] جي [[رتاپاني ٽائيگر رزرو]] مان آيل ڄاڻايل هڪ [[بنگالي واگهه]] کي رياست جي اوڀرندي حصي ۾ [[مهيساگر ضلعو|مهيساگر ضلعي]] جي [[لوناواڊا]] واري علائقي ۾ ڏٺو ويو،<ref name="HT 02-2019">{{Cite news |date=18 February 2019 |title=Like humans, animals too have a right to migrate |work=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |url-status=live |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227174147/https://www.hindustantimes.com/editorials/like-humans-animals-too-have-a-right-to-migrate/story-61db8VDgKftuIkBtPNO6eL.html |archive-date=27 February 2019}}</ref><ref name="DTE 02-2019">{{Cite news |last=Ghai |first=Rajat |date=12 February 2019 |title=Camera trap proves Gujarat now has tiger |work=[[Down To Earth (magazine)|Down To Earth]] |url=https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |access-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212203213/https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/camera-trap-proves-gujarat-now-has-tiger-63216 |archive-date=12 February 2019}}</ref> پر ساڳئي مهيني جي آخر ۾ اهو مئل مليو، جنهن جي موت جو امڪاني سبب بک هو.<ref name="TOI 03-2019">{{Cite news |last=Kaushik |first=Himashu |date=9 March 2019 |title=Tiger that trekked from MP to Gujarat died of starvation: Post-mortem report |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |access-date=17 March 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228102726/https://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68327799.cms |url-status=live}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Asiatic Lioness with around 30 days old cub.jpg|[[ايشيائي شينهن]] جو خاندان، جيڪي [[گر قومي پارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهن ٿا File:Greater Flamingo, Jamnagar, Rangilo Gujarati 01.jpg|[[نل سروور پکين جي پناهگاهه]] ۾ [[وڏو فليمنگو|وڏا فليمنگو]] File:Striped Hyena (Hyaena hyaena).jpg|[[گر قومي پارڪ]] ۾ [[پٽيدار لگڙ ڀڳو]] </gallery> == آبادي جا انگ اکر == === آبادي === {{Historical populations | source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{Cite web |title=Census of India Website: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=10 December 2019 |website=censusindia.gov.in |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=live}}</ref> | 1901 | 9094748 | 1911 | 9803587 | 1921 | 10174989 | 1931 | 11489828 | 1941 | 13701551 | 1951 | 16263000 | 1961 | 20633000 | 1971 | 26697000 | 1981 | 34086000 | 1991 | 41310000 | 2001 | 50671000 | 2011 | 60383628 }} 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب گجرات جي آبادي 60,439,692 هئي، جنهن ۾ 31,491,260 مرد ۽ 28,948,432 عورتون شامل هيون.<ref>{{Cite web |title=Gujarat Profile |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |access-date=16 March 2020 |website=censusindia.gov.in |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919152632/https://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND024_Gujarat.pdf |url-status=live}}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي {{convert|308|/km2|/mi2|disp=preunit|ماڻهو&nbsp;|ماڻهو}} آهي، جيڪا ٻين ڀارتي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب رياست ۾ هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 918 عورتون هيون، جيڪو ڀارت جي 29 رياستن مان گهٽ ترين جنسي تناسبن مان هڪ هو (24هين نمبر تي). === سماجي گروهه === {{Main|گجراتي ماڻهو}} جيتوڻيڪ گجراتي ڳالهائيندڙ گجرات جي آباديءَ جي اڪثريت آهن، پر [[احمد آباد]]، [[وڊودرا]] ۽ [[سورت]] جا ميٽروپوليٽن علائقا گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني آهن، جتي ڪيترائي ٻيا نسلي ۽ لساني گروهه پڻ رهن ٿا. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] معاشي لڏپلاڻ ڪندڙن جي هڪ وڏي اقليت آهن؛ ڀارت جي ٻين رياستن مان پڻ ننڍين برادرين جا ماڻهو روزگار لاءِ گجرات لڏي آيا آهن. [[لوسو-ڀارتي]]، [[گُرجر]]، [[اينگلو-ڀارتي]]، [[يهودي]] ۽ [[پارسي]] پڻ انهن علائقن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Taraporevala |first=Sooni |title=Parsis – the Zoroastrians of India |url=http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725090319/http://www.the-south-asian.com/april2001/Parsis-Arrival%20in%20India.htm |archive-date=25 July 2017 |access-date=7 August 2017 |website=the-south-asian.com}}</ref> 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هتي [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] جي موجودگي روايتي طور اهم رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Indian Institute of Sindhology |url=http://www.sindhology.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218103548/http://sindhology.org/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Sindhology.org}}</ref> [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] سڀ کان وڏو ذاتي گروهه آهن، جيڪي رياست جي ڪل آباديءَ جو 24 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Rajneesh |date=13 December 2017 |title=गुजरात: बनिये का दिमाग़ और मियांभाई की बहादुरी |language=hi |work=BBC News हिंदी |url=https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |access-date=19 January 2021 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119163651/https://www.bbc.com/hindi/india-42334430 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |title=Caste and Democratic Politics in India |date=2004 |publisher=Permanent Black |isbn=978-81-7824-095-4 |language=en |access-date=13 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105622/https://books.google.com/books?id=Aou17T8KaEEC&q=koli+thakor&pg=PA297 |url-status=live}}</ref> === ٻوليون === [[File:Language Map of Gujarat (2011 Census).svg|thumb|ضلعن موجب ڳالهايون ويندڙ ٻوليون<br/> '''گجراتي''' {{legend|#ffc4b8|40–50%}} {{legend|#ff9985|50–60%}} {{legend|#ff6f52|60–70%}} {{legend|#ff441f|70–80%}} {{legend|#eb2700|80–90%}} {{legend|#cc2200|90–100%}} '''ڀيلي ٻوليون''' {{legend|#b78ad1|50–60%}} ]] [[File:Gujarati Script Sample.svg|thumb|right|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[گجراتي لپي]] ۾ لکيل]] {{Pie chart | caption = گجرات جون ٻوليون (2011ع) | thumb = right | label1 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value1 = 85.97 | color1 = skyblue | label2 = [[هندي ٻولي|هندي]] | value2 = 7.06 | color2 = orange | label3 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value3 = 1.96 | color3 = limegreen | label4 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value4 = 1.52 | color4 = red | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 1.37 | color5 = indianred | label6 = [[اردو ٻولي|اردو]] | value6 = 0.79 | color6 = green | label7 = [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | value7 = 0.30 | color7 = brown | label8 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value8 = 0.25 | color8 = coral | label9 = [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] | value9 = 0.13 | color9 = pink | label10 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value10 = 0.12 | color10 = steelblue | label11 = ٻيون | value11 = 0.52 | color11 = grey }} === مکيه ٻوليون === [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] گجرات رياست جي سرڪاري ٻولي آهي. اها هڪ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي ۽ رياست جي 86 سيڪڙو آبادي، يعني 2011ع تائين لڳ ڀڳ 52&nbsp;ملين ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] رياست ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي، جيڪا 6 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي ڳالهائي ٿي. شهري علائقن ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> آباديءَ مان 1.9 سيڪڙو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، 1.5 سيڪڙو مراٺي، 1.4 سيڪڙو ڀيلي، 0.79 سيڪڙو اردو ۽ 0.30 سيڪڙو اوڊيا ڳالهائين ٿا. ڪڇ واري علائقي ۾ ماڻهو [[ڪڇي ٻولي|ڪڇي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ ڪاٺياواڙ ۾ سنڌي ميمڻ [[ميمڻي ٻولي|ميمڻي]] ڳالهائين ٿا. لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو [[گجراتي مسلمان]] گجراتيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ باقي 12 سيڪڙو [[اردو ٻولي|اردو]] ڳالهائين ٿا. ٻهراڙيءَ جي قبائلي علائقن ۾ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.37 سيڪڙو مختلف ڀيلي لهجا ڳالهائي ٿو. رياست جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] ڳالهائي وڃي ٿي، وچئين حصي ۾ ڀيلي، [[ڀيلالي ٻولي|ڀيلالي]] ۽ [[وساوي ٻولي|وساوي]]، جڏهن تہ ڏکڻ-اوڀر واري حصي ۾ [[ڊانگي ٻولي|ڊانگي]]، [[وارلي ٻولي|وارلي]]، [[چوڌري ٻولي|چوڌري]] ۽ [[ڍوڊيا-ڪڪنا ٻولي|ڍوڊيا]] ڳالهائي وڃن ٿيون، جيڪي مراٺيءَ سان لاڳاپيل آهن. === ٻيون ٻوليون === ان کان سواءِ [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] (0.25 سيڪڙو)، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (0.13 سيڪڙو)، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] (0.12 سيڪڙو) ۽ [[گوجري ٻولي|گوجري]] (0.006 سيڪڙو) پڻ ڳالهائي وڃن ٿيون. ٻين ڳالهائجندڙ ٻولين (0.51 سيڪڙو) ۾ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[مليالم ٻولي|مليالم]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[تامل ٻولي|تامل]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڀارت جي ٻين رياستن مان روزگار جي ڳولا ۾ آيل معاشي لڏپلاڻ ڪندڙ ڳالهائين ٿا.<ref name="CensusLang2011">{{Cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue – Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |access-date=6 July 2022 |website=censusindia.gov.in |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706185603/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10203/download/13315/DDW-C16-STMT-MDDS-2400.XLSX |url-status=live}}</ref> ==== ٽن ٻولين وارو فارمولو ==== ''[[ٽن ٻولين وارو فارمولو|ٽن ٻولين واري فارمولي]]'' تحت،<ref>{{Cite web |date=29 March 2016 |title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 |access-date=15 February 2018 |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |page=96}}</ref> اسڪولن ۾ هي ٻوليون پڙهايون وڃن ٿيون: * '''پهرين ٻولي''': گجراتي/هندي/انگريزي * '''ٻي ٻولي''': گجراتي/انگريزي * '''ٽين ٻولي''': هندي === مذهب === {{Pie chart |thumb = right |caption = گجرات ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011"/><!-- مهرباني ڪري هن پائي چارٽ يا ان جي ذريعن کي تبديل نہ ڪيو. ڀارت جي آدمشماريءَ ڀارت ۾ ڇهن مذهبن: هندو ڌرم، اسلام، عيسائيت، سک ڌرم، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم کي سرڪاري طور تسليم ڪيو آهي. باقي سمورا مذهب "ٻيا" زمري ۾ ۽ ڪنهن بہ مذهب جي پيروي نہ ڪندڙن کي "بيان نہ ڪيل" زمري ۾ رکيو ويو آهي. "CIA FACTBOOK" جي ذريعي جا انگ اکر 2011ع جي ڀارت جي آدمشماريءَ تي ٻڌل آهن، پر اهي گهٽ تفصيلي آهن، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ ٻڌ ڌرم، جين ڌرم، ٻيا مذهب ۽ بيان نہ ڪيل سڀني کي "ٻيا" جي هڪ ئي زمري ۾ رکيو ويو آهي. تنهنڪري اهو تمام گهڻو قابل ڀروسو ذريعو ناهي ۽ هتي استعمال نہ ڪيو وڃي. موجوده ذريعا مناسب ۽ ڪافي قابل ڀروسو آهن، ڇاڪاڻ تہ انهن مان هڪ ڀارت جي آدمشماريءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تان شايع ٿيل آهي.--> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 88.57 |color1 = DarkOrange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 9.67 |color2 = Green |label3 = [[جين ڌرم]] |value3 = 0.96 |color3 = Brown |label4 = [[عيسائيت]] |value4 = 0.52 |color4 = Blue |label5 = [[سک ڌرم]] |value5 = 0.1 |color5 = DarkKhaki |label6 = [[ٻڌ ڌرم]] |value6 = 0.05 |color6 = Gold |label7 = ٻيا |value7 = 0.03 |color7 = Grey |label8 = بيان نہ ڪيل |value8 = 0.1 |color8 = Black }} 2011ع جي آدمشماريءَ موجب گجرات جي مذهبي جوڙجڪ ۾ 88.57 سيڪڙو [[هندو ڌرم|هندو]]، 9.67 سيڪڙو [[اسلام|مسلمان]]، 0.96 سيڪڙو [[جين ڌرم|جين]]، 0.52 سيڪڙو [[عيسائيت|عيسائي]]، 0.10 سيڪڙو [[سک ڌرم|سک]]، 0.05 سيڪڙو [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ 0.03 سيڪڙو ٻين مذهبن جا پيروڪار هئا. لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو ماڻهن [[لامذهبيت|پنهنجو مذهب بيان نہ ڪيو]].<ref name="census2011">{{Cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015 |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> هندو ڌرم اڪثريتي مذهب آهي ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ هندن جو تناسب 93 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. [[گجراتي مسلمان|مسلمان]] رياست جي سڀ کان وڏي مذهبي اقليت آهن ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 9.7 سيڪڙو آهن. گجرات ۾ [[مهاراشٽر]] ۽ [[راجسٿان]] کان پوءِ ڀارت جي ٽئين وڏي جين آبادي رهي ٿي، جن مان لڳ ڀڳ سڀئي وڊودرا، احمد آباد ۽ سورت جهڙن شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01 Population by Religion: Gujarat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=30 January 2023 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110075348/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11373/download/14486/DDW24C-01%20MDDS.XLS |url-status=live}}</ref> === مالي صحت جو اشاريه === گجرات 2025ع جي مالي صحت واري اشاريي (FHI) ۾ 50.5 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> == حڪمراني ۽ انتظاميا == {{Main|گجرات جي سياست|گجرات جي حڪومت|گجرات قانون ساز اسيمبلي}} {{Main|گجرات جا ضلعا|گجرات جا شهر|گجرات جا تعلقا}} {{See also|گجرات جا وڏا وزير|گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل}} {{Wide image|SACHIVALAY PANORAMA.jpg|1200px|{{center|گجرات رياست جي گاديءَ واري شهر [[گانڌي نگر]] ۾ واقع قانون ساز اسيمبلي ۽ گجرات حڪومت جو مرڪز.}}}} گجرات ۾ 182 ميمبرن تي ٻڌل [[گجرات قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] ذريعي حڪمراني ڪئي وڃي ٿي. قانون ساز اسيمبليءَ جا ميمبر بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي 182 تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن مان 13 تڪ [[درج فهرست ذاتون ۽ قبيلا|درج فهرست ذاتين]] ۽ 27 تڪ [[درج فهرست قبيلا|درج فهرست قبيلن]] لاءِ مخصوص آهن. قانون ساز اسيمبليءَ جي ميمبر جي عهدي جو مدو پنج سال هوندو آهي. قانون ساز اسيمبلي هڪ [[قانون ساز اسيمبلي جو اسپيڪر (ڀارت)|اسپيڪر]] چونڊيندي آهي، جيڪو اسيمبليءَ جي اجلاسن جي صدارت ڪندو آهي. [[گجرات جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] کي [[ڀارت جو صدر|ڀارت جو صدر]] مقرر ڪندو آهي، ۽ گورنر هر عام چونڊ کان پوءِ ۽ هر سال قانون ساز اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس جي شروعات تي رياستي قانون ساز اداري کي خطاب ڪندو آهي. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريتي پارٽي يا اتحاد جو اڳواڻ (وڏو وزير) يا سندس مقرر ڪيل نمائندو قانون ساز اسيمبليءَ جي اڳواڻ طور ڪم ڪندو آهي. گورنر رياست جو آئيني سربراهه آهي، جڏهن تہ [[گجرات جي وزيرن جي ڪائونسل]]، جنهن جي سربراهي [[گجرات جو وڏو وزير|وڏو وزير]] ڪندو آهي، انتظامي اختيار استعمال ڪندي آهي ۽ عملي طور رياستي حڪومت طور ڪم ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |title=Archived copy |access-date=4 January 2026 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212143451/https://gad.gujarat.gov.in/introduction.htm |url-status=dead }}</ref> 1947ع ۾ [[ڀارت جي آزادي]] کان پوءِ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) [[بمبئي رياست]] تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ هاڻوڪو گجرات ۽ مهاراشٽر شامل هئا. 1960ع ۾ گجرات رياست جي قيام کان پوءِ بہ ڪانگريس گجرات تي حڪومت جاري رکي. ڀارت ۾ [[ڀارت ۾ ايمرجنسي|1975ع کان 1977ع تائين ايمرجنسي]] دوران ۽ ان کان پوءِ انڊين نيشنل ڪانگريس لاءِ عوامي حمايت گهٽجي وئي، پر [[جنتا مورچا]] جي نَوَ مهينن واري مختصر حڪومتي دور کان سواءِ ڪانگريس 1995ع تائين حڪومت ۾ رهي. 1995ع جي اسيمبلي چونڊن ۾ ڪانگريس کي [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي [[ڪيشوڀائي پٽيل]] ڪري رهيو هو ۽ هو وڏو وزير بڻيو. سندس حڪومت رڳو ٻه سال هلي. اها حڪومت بي جي پي ۾ [[شنڪرسنگهه واگهيلا]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل ورهاڱي سبب ختم ٿي. 1998ع جي چونڊن ۾ بي جي پي ٻيهر واضح اڪثريت سان ڪامياب ٿي. 2001ع ۾ ضمني چونڊن دوران اسيمبليءَ جون ٻه سيٽون وڃائڻ کان پوءِ ڪيشوڀائي پٽيل استعيفا ڏني ۽ اقتدار [[نريندر مودي]] حوالي ڪيو. 2002ع جي چونڊن ۾ بي جي پي پنهنجي اڪثريت برقرار رکي ۽ نريندر مودي وڏي وزير جي عهدي تي برقرار رهيو. 1 جون 2007ع تي نريندر مودي گجرات جو سڀ کان ڊگهي عرصي تائين عهدي تي رهندڙ وڏو وزير بڻيو.<ref>{{Cite web |date=25 July 2016 |title=Raman Singh breaks Modi's record to be longest serving BJP CM |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514064535/http://www.hindustantimes.com/india-news/raman-singh-breaks-modi-s-record-to-be-longest-serving-bjp-cm/story-5bakVFEDVU9MrSQIlDCYdK.html |archive-date=14 May 2017 |access-date=29 April 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=http://in.news.yahoo.com/070606/43/6gpdc.html |access-date=7 February 2016}}{{dead link|fix-attempted=yes|date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite news |title=Narendra Modi to complete 12 years as Gujarat's chief minister tomorrow |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |url-status=live |access-date=29 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110050753/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-to-complete-12-years-as-Gujarats-chief-minister-tomorrow/articleshow/23610694.cms |archive-date=10 January 2017}}</ref> بي جي پي 2007ع ۽ 2012ع جي ايندڙ چونڊن ۾ بہ اقتدار برقرار رکيو ۽ نريندر مودي وڏو وزير رهيو. 2014ع ۾ نريندر مودي ڀارت جو وزيراعظم بڻجڻ کان پوءِ [[آنندي بين پٽيل]] رياست جي پهرين عورت وڏي وزير بڻي. 3 آگسٽ 2016ع تي آنندي بين پٽيل جي استعيفا کان پوءِ 7 آگسٽ تي [[وجي روپاني]] وڏي وزير ۽ نتن پٽيل نائب وڏي وزير طور عهدو سنڀاليو. وجي روپاني جي استعيفا کان پوءِ سيپٽمبر 2021ع ۾ [[ڀوپيندر ڀائي پٽيل]] وڏو وزير بڻيو. گجرات جو موجوده [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] راج ڪمار آهي<ref>{{Cite web |title=About the Chief Secretary |url=https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN). |website=Gad.gujarat.gov.in |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085204/https://gad.gujarat.gov.in/chief-secretary.htm#:~:text=Shri%20Raj%20Kumar%2C%20IAS%20has,January%2C%202023%20(AN).}}</ref> ۽ [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (DGP) ڪي ايل اين رائو آهي.<ref>{{cite news |title=KLN Rao appointed new in-charge DGP of Gujarat Police |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |work=The Indian Express |date=1 January 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-date=26 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226115116/https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/kln-rao-appointed-new-in-charge-dgp-of-gujarat-police-10449107/ |url-status=live }}</ref> گجرات ۾ 34 ضلعا آهن، جن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي: {{Div col|colwidth=15em}} *[[احمد آباد ضلعو|احمد آباد]] *[[سورت ضلعو|سورت]] *[[ڀروچ ضلعو|ڀروچ]] *[[ڊانگ ضلعو، ڀارت|ڊانگ]] *[[نوساري ضلعو|نوساري]] *[[تاپي ضلعو|تاپي]] *[[ولساڊ ضلعو|ولساڊ]] *[[نرمدا ضلعو|نرمدا]] *[[وڊودرا ضلعو|وڊودرا]] *[[آنند ضلعو|آنند]] *[[ڇوٽا اديپور ضلعو|ڇوٽا اديپور]] *[[داهود ضلعو|داهود]] *[[کيڙا ضلعو|کيڙا]] *[[مهيساگر ضلعو|مهيساگر]] *[[پنچ محل ضلعو|پنچ محل]] *[[گانڌي نگر ضلعو|گانڌي نگر]] *[[ارولي ضلعو|ارولي]] *[[بناسڪانٺا ضلعو|بناسڪانٺا]] *[[مهيسانا ضلعو|مهيسانا]] *[[پاٽن ضلعو|پاٽن]] *[[سابرڪانٺا ضلعو|سابرڪانٺا]] *[[راجڪوٽ ضلعو|راجڪوٽ]] *[[ڄام نگر ضلعو|ڄام نگر]] *[[امريلي ضلعو|امريلي]] *[[ڀاو نگر ضلعو|ڀاو نگر]] *[[بوٽاد ضلعو|بوٽاد]] *[[ديوڀومي دوارڪا ضلعو|ديوڀومي دوارڪا]] *[[گِر سومناٿ ضلعو|گِر سومناٿ]] *[[جوناڳڙهه ضلعو|جوناڳڙهه]] *[[موربي ضلعو|موربي]] *[[پوربندر ضلعو|پوربندر]] *[[سُريندر نگر ضلعو|سُريندر نگر]] *[[ڪڇ ضلعو|ڪڇ]] *[[واو-ٿراڊ ضلعو|واو-ٿراڊ]] {{Div col end}} {{Largest cities | country = گجرات | stat_ref = [[گجرات جي شهرن جي فهرست|2011ع جي آدمشماري]] موجب | list_by_pop = گجرات جي شهرن جي فهرست | div_name = ضلعو | div_link = گجرات جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = احمد آباد | div_1 = احمد آباد ضلعو{{!}}احمد آباد | pop_1 = 6,357,693 | city_2 = سورت | div_2 = سورت ضلعو{{!}}سورت | pop_2 = 5,935,000 | city_3 = وڊودرا | div_3 = وڊودرا ضلعو{{!}}وڊودرا | pop_3 = 4,065,771 | city_4 = راجڪوٽ | div_4 = راجڪوٽ ضلعو{{!}}راجڪوٽ | pop_4 = 1,390,640 | city_5 = ڀاو نگر | div_5 = ڀاو نگر ضلعو{{!}}ڀاو نگر | pop_5 = 605,882 | city_6 = ڄام نگر | div_6 = ڄام نگر ضلعو{{!}}ڄام نگر | pop_6 = 479,920 | city_7 = جوناڳڙهه | div_7 = جوناڳڙهه ضلعو{{!}}جوناڳڙهه | pop_7 = 319,462 | city_8 = گانڌي نگر | div_8 = گانڌي نگر ضلعو{{!}}گانڌي نگر | pop_8 = 292,167 | city_9 = گانڌيڌام | div_9 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_9 = 248,705 | city_10 = نڊياد | div_10 = کيڙا ضلعو{{!}}کيڙا | pop_10 = 225,071 | city_11 = موربي | div_11 = موربي ضلعو{{!}}موربي | pop_11 = 210,451 | city_12 = آنند، گجرات{{!}}آنند | div_12 = آنند ضلعو{{!}}آنند | pop_12 = 209,410 | city_13 = مهيسانا | div_13 = مهيسانا ضلعو{{!}}مهيسانا | pop_13 = 190,753 | city_14 = سُريندر نگر دودھريج | div_14 = سُريندر نگر ضلعو{{!}}سُريندر نگر | pop_14 = 177,851 | city_15 = ويراوال | div_15 = گِر سومناٿ ضلعو{{!}}گِر سومناٿ | pop_15 = 171,121 | city_16 = نوساري | div_16 = نوساري ضلعو{{!}}نوساري | pop_16 = 171,109 | city_17 = ڀروچ | div_17 = ڀروچ ضلعو{{!}}ڀروچ | pop_17 = 169,007 | city_18 = واپي | div_18 = ولساڊ ضلعو{{!}}ولساڊ | pop_18 = 163,630 | city_19 = پوربندر | div_19 = پوربندر ضلعو{{!}}پوربندر | pop_19 = 152,760 | city_20 = ڀُڄ | div_20 = ڪڇ ضلعو{{!}}ڪڇ | pop_20 = 148,834 }} {{Administrative structure of Gujarat}} == معيشت == {{Main|گجرات جي معيشت}} [[File:Adani Mundra Port Kutch Gujarat.jpg|thumb|right|ڪڇ ۾ [[مُندرا بندرگاهه]]]] گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتڪاري ٿيل رياست آهي ۽ ملڪ جي ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ صنعتي پيداوار رکي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|date=15 November 2023|access-date=13 March 2024|title=Handbook of Statistics on Indian States|website=Reserve Bank of India|archive-date=3 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091116/https://m.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=22109|url-status=live}}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن مان گجرات جون برآمدون سڀ کان وڌيڪ آهن؛ 2024–2025ع ۾ ڀارت جي مجموعي برآمدن ۾ ان جو حصو 30.7 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |last=Soupramanien |first=Sindhu Hariharan & Avantika |date=29 April 2025 |title=Telangana and Tamil Nadu clock highest growth in exports in FY25 |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |access-date=28 May 2025 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=28 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528072443/https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/data-focus/southern-states-grow-their-share-as-indias-export-basket-diversifies/article69503849.ece |url-status=live }}</ref> اها رياست ڪيميائي شين، پيٽروڪيميڪل، کير ۽ کير جي شين، دوائن ۽ دواسازي، سيمينٽ ۽ سيرامڪس، جواهرن ۽ زيورن، ڪپڙي ۽ انجنيئرنگ سميت مختلف صنعتي شعبن ۾ اڳواڻي ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=GSDP of Gujarat, Economic Growth Presentation and Reports {{!}} IBEF |url=https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |access-date=3 January 2024 |website=India Brand Equity Foundation |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062751/https://www.ibef.org/states/gujarat-presentation |url-status=live }}</ref> ڀارت جي سڀني رياستن ۾ گجرات وٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي سڀ کان وڌيڪ گنجائش<ref>{{Cite news |date=22 March 2023 |title=Gujarat pips Maharashtra in power generation capacity: Report |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |access-date=3 January 2024 |issn=0971-8257 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091108/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-no-1-in-installed-power-capacity/articleshow/98886266.cms |url-status=live }}</ref> ۽ سامونڊي بندرگاهن تي سامان جي اچ وڃ جو سڀ کان وڌيڪ مقدار آهي.<ref>{{Cite web |title=India: cargo traffic volume at ports by state 2022 |url=https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |access-date=3 January 2024 |website=Statista |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103091109/https://www.statista.com/statistics/692571/cargo-traffic-volume-at-ports-by-state-india/ |url-status=live }}</ref> رياست جي اهم زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، [[مونڱ ڦلي|مونڱ ڦلي (مڱيرا)]], [[کجور (ميوو)|کجور]]، [[ڪمند]]، کير ۽ کير جون شيون شامل آهن. صنعتي پيداوار ۾ سيمينٽ ۽ [[پيٽرول]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=26 December 2008 |title=Reliance commissions worlds biggest refinery |url=http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516044443/http://www.indianexpress.com/news/reliance-commissions-worlds-biggest-refiner/402999 |archive-date=16 May 2013 |access-date=20 December 2014 |website=The Indian Express}}</ref> گجرات [[ڀارت ۾ دواسازي جي صنعت|ڀارت جي دواسازي جي صنعت]] ۾ پهرين نمبر تي آهي ۽ ملڪ ۾ دوائن جي پيداوار جو 33 سيڪڙو ۽ دوائن جي برآمدن جو 28 سيڪڙو حصو رکي ٿو. رياست ۾ آمريڪي ايف ڊي اي (USFDA) کان تصديق ٿيل دوائن جي پيداوار جون 130 سهولتون آهن. احمد آباد ۽ وڊودرا کي دواسازي جا مرڪز سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن شهرن ۾ ڪيتريون ئي وڏيون ۽ ننڍيون دواساز ڪمپنيون قائم آهن.<ref>{{Cite web |date=14 March 2021 |title=Despite Covid-19, fresh investments flowing into Gujarat's Pharma Sector |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |access-date=3 May 2021 |work=[[The Times of India]] |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503094424/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/despite-covid-19-fresh-investments-flowing-into-gujarats-pharma-sector/articleshow/81488146.cms |url-status=live}}</ref> گجرات وٽ ڀارت جي سڀ کان ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي (1600&nbsp;ڪلوميٽر) آهي، ۽ ان جا بندرگاهه (نجي ۽ سرڪاري ٻنهي شعبن جا) ڀارت جي سامونڊي سامان جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو سنڀالين ٿا. [[ڪڇ جي نار]] ۾ واقع [[مُندرا بندرگاهه]] سامان جي اچ وڃ جي لحاظ کان ڀارت جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي، جتي 144 ملين ٽن سامان سنڀاليو وڃي ٿو؛ ان جو سبب ڀارت جي انتهائي اولهندي حصي ۾ ان جي موزون جاگرافيائي بيهڪ ۽ عالمي سامونڊي رستن سان ويجهڙائي آهي. گجرات ڀارت جي صنعتي پيداوار ۽ واپاري شين جي برآمدن ۾ بہ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. [[ڪيٽو انسٽيٽيوٽ]] جي 2009ع جي [[اقتصادي آزادي]] بابت رپورٽ موجب، گجرات ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي طور آزاد رياست هئي، جڏهن تہ [[تامل ناڊو]] ٻئي نمبر تي هئي.<ref>{{Cite web |title=Executive Summary |url=http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924142234/http://www.cato.org/economic-freedom-india/ExecutiveSummary.pdf |archive-date=24 September 2013 |access-date=20 December 2014 |publisher=Cato.org}}</ref> [[ريلائنس انڊسٽريز]] [[ڄام نگر]] ۾ تيل صاف ڪرڻ جي ريفائنري هلائي ٿي، جيڪا هڪ ئي هنڌ تي قائم دنيا جي سڀ کان وڏي گرين فيلڊ ريفائنري آهي. دنيا جو سڀ کان وڏو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ گجرات ۾ ڀاو نگر ڀرسان [[الانگ]] ۾ واقع آهي. ڀارت جو واحد مائع ڪيميائي بندرگاهي ٽرمينل [[دهيج]] ۾ آهي، جنهن کي گجرات ڪيميڪل پورٽ ٽرمينل ڪمپني لميٽيڊ تيار ڪيو آهي. ملڪ جي ٽن مائع قدرتي گئس (LNG) ٽرمينلن مان ٻه گجرات ۾، دهيج ۽ هزيرا ۾ آهن. ٻه وڌيڪ ايل اين جي ٽرمينل [[پيپاواو]] ۽ [[مُندرا]] ۾ تجويز ڪيل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} تازن دستياب انگن اکرن موجب گجرات کي ڀارت جي چوٿين امير ترين رياست سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=GUpta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220162120/https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |url-status=live }}</ref> گجرات جي 85 سيڪڙو ڳوٺن کي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Uday Mahurkar |date=11 September 2006 |title=Gujarat – Physical fitness |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060911-gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads-783992-2006-09-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074907/http://indiatoday.intoday.in/story/gujarat-ranks-best-when-it-comes-to-quality-of-roads/1/182220.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=20 December 2014 |website=India Today}}</ref> [[جيوتي گرام يوجنا]] ذريعي گجرات جي لڳ ڀڳ سڀني 18,000 ڳوٺن کي بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن تحت گهرن کي 24 ڪلاڪ ۽ زرعي شعبن کي اٺ ڪلاڪ بجلي فراهم ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{Cite news |date=16 October 2013 |title=Claim Check: Narendra Modi on Gujarat's Jyotigram Yojana |work=livemint.com |url=http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |url-status=live |access-date=22 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202015558/http://www.livemint.com/Politics/NjBbkbKEVhIAYnW3iB7qtN/Claim-Check-Narendra-Modi-on-Gujarats-Jyotigram-Yojana.html |archive-date=2 February 2017}}</ref> {{As of|2015}}، گجرات گئس تي ٻڌل حرارتي بجلي جي پيداوار ۾ 8 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان [[ڀارت جون رياستون نصب ٿيل بجلي گنجائش موجب|ملڪ ۾ پهرين نمبر تي]] ۽ ائٽمي بجلي جي پيداوار ۾ 1 سيڪڙو کان وڌيڪ قومي حصي سان ٻئي نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Executive summary of month of November 2015 |url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051607/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2015/installed_capacity-11.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 January 2017 |website=cea.nic.in |publisher=Central Electricity Authority, Ministry of Power, Government of India}}</ref> رياست گذريل پنجن سالن دوران قومي سراسري 2 سيڪڙو جي مقابلي ۾ 12.8 سيڪڙو زرعي واڌ رڪارڊ ڪئي.<ref>{{Cite news |date=18 November 2010 |title=Gujarat Brand |work=Business Standard |agency=Press Trust of India |url=http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012155436/http://www.business-standard.com/india/news/modi-woos-investors-in-state-markets-brand-gujarat/415381/ |archive-date=12 October 2012}}</ref> گجرات ڏهن سالن جي عرصي دوران 10.97 سيڪڙو جي سڀ کان وڌيڪ زرعي واڌ جي شرح رڪارڊ ڪئي. ''S&P CNX 500'' ۾ شامل ڪاروباري گروهن مان 20 سيڪڙو کان وڌيڪ جا ڪارپوريٽ دفتر گجرات ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=List of S&P CNX 500 conglomerates |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |website=NSE India |access-date=4 May 2022 |archive-date=4 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504103917/https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty500-index |url-status=live}}</ref> آر بي آءِ جي رپورٽ موجب{{which|date=June 2022}}، 2006–07ع ۾ ڀارت جي مجموعي بئنڪ ناڻي مان 26 سيڪڙو گجرات ۾ هو.{{citation needed|date=June 2022}} چندي ڳڙهه ليبر بيورو جي 2012ع واري سروي رپورٽ موجب گجرات ۾ بيروزگاري جي شرح 1 سيڪڙو هئي، جيڪا 3.8 سيڪڙو قومي سراسري جي مقابلي ۾ ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2012 |title=Survey says Gujarat has lowest unemployment; Narendra Modi is 'delighted' |url=http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |url-status=live |access-date=11 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713222924/http://www.ndtv.com/article/india/survey-says-gujarat-has-lowest-unemployment-narendra-modi-is-delighted-242173?pfrom=home-otherstories |archive-date=13 July 2012}}</ref> [[ليگيٽم انسٽيٽيوٽ]] جي 2012ع واري گلوبل پراسپيرٽي انڊيڪس سماجي سرمائي جي معاملن ۾ گجرات کي ڀارت جي ٻن سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪندڙ رياستن مان هڪ قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=The 2012 Legatum Prosperity Index |url=https://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624103332/http://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2837 |archive-date=24 June 2017 |access-date=29 April 2019 |publisher=Legatum Institute |page=20 |format=PDF}}</ref> دنيا جي 142 ملڪن تي ٻڌل فهرست ۾ رياست جرمنيءَ سان گڏ 15هين نمبر تي هئي، جيڪا ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن کان مٿي هئي.<ref>{{Cite web |title=DNA India: Latest News Headlines, Breaking News & Live Updates on Politics, Business, Sports, Bollywood at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-url=https://archive.today/20141220155532/http://www.dnaindia.com/india/report_gujarat-in-list-of-top-15-prosperous-states-globally_175965 |archive-date=20 December 2014 |access-date=13 February 2013}}</ref> === بنيادي ڍانچو === [[File:Tallest Building in Gujarat Gift One.jpg|thumb|گجرات جي سڀ کان اوچي عمارت: [[گجرات انٽرنيشنل فنانس ٽيڪ-سٽي|گفٽ ون]]]] گجرات جي سڀ کان اوچي ٽاور، گفٽ ون، جو افتتاح 10 جنوري 2013ع تي ڪيو ويو. گفٽ ٽو نالي هڪ ٻيو ٽاور بہ مڪمل ٿي چڪو آهي ۽ وڌيڪ ٽاور تعمير ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=22 January 2009 |title=India's tallest proposed building Diamond Tower showcased (video) |url=http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006113234/http://deshgujarat.com/2009/01/22/indias-tallest-proposed-building-diamond-tower-showcasedvideo/ |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |publisher=Deshgujarat.com}}</ref> گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم، [[نريندر مودي اسٽيڊيم]]، گجرات ۾ واقع آهي. ڀارت ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل اسپورٽس انڪليو]] [[احمد آباد]] ۾ تعمير هيٺ آهي ۽ اهو [[2030ع دولت مشترڪه رانديون|2030ع جي دولت مشترڪه راندين]] جي ميزباني ۾ مدد ڪندو. === صنعتي ترقي === گجرات جي اهم شهرن ۾ احمد آباد، [[سورت]]، [[وڊودرا]]، [[راجڪوٽ]]، [[ڄام نگر]] ۽ [[ڀاو نگر]] شامل آهن. 2010ع ۾ ''[[فوربز]]'' جي دنيا جي تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شهرن جي فهرست ۾ احمد آباد کي چين جي [[چينگدو]] ۽ [[چونگ چنگ]] کان پوءِ ٽئين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Kotkin |first=Joel |title=In pictures- The Next Decade's fastest growing cities |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=10 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref><ref name="07 October 2010">{{Cite news |title=In Pictures: The Next Decade's Fastest-Growing Cities |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |url-status=live |access-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014101651/http://www.forbes.com/2010/10/07/cities-china-chicago-opinions-columnists-joel-kotkin_slide_4.html |archive-date=14 October 2010}}</ref> رياست [[ڪيلسائيٽ]]، [[جپسم]]، [[مينگنيز]]، [[لگنائيٽ]]، [[باڪسائيٽ]]، [[چن جو پٿر]]، [[عقيق]]، [[فيلڊسپار]] ۽ [[ڪوارٽز]] واريءَ جي ذخيرن سان مالامال آهي ۽ انهن معدنيات جي مخصوص علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان کاڻ کوٽائي ڪئي وڃي ٿي. ڄام نگر [[پتل]] جي پرزن جي پيداوار جو اهم مرڪز آهي. گجرات ڀارت جي گهربل سوڊا ايش جو لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي لوڻ جي قومي ضرورت جو لڳ ڀڳ 78 سيڪڙو فراهم ڪري ٿو. اها ڀارت جي خوشحال ترين رياستن مان هڪ آهي ۽ ان جي في ماڻهو جي ڊي پي ڀارت جي سراسري کان نمايان طور وڌيڪ آهي. [[مهيسانا]]، [[ڪالول (پنچ محل)|ڪالول]]، کمڀات ۽ [[انڪليشور]] اڄ تيل ۽ قدرتي گئس جي پيداوار لاءِ مشهور آهن. ڌووارن ۾ ڪوئلي، تيل ۽ گئس تي هلندڙ حرارتي بجلي گهر آهي. ان کان سواءِ ڀاو نگر کان {{cvt|50|km|mi}} ڏکڻ اوڀر ۾ کمڀات جي نار تي الانگ شپ ريسائيڪلنگ يارڊ واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو يارڊ آهي. [[ايم جي موٽر انڊيا]] وڊودرا ڀرسان هالول ۾ پنهنجون گاڏيون تيار ڪري ٿي. دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار [[ٽاٽا نانو]] احمد آباد ڀرسان [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. [[کمڀات جي نار]] ڀرسان واقع سورت عالمي هيرن جي واپار جو مرڪز آهي. 2003ع ۾ دنيا جي 92 سيڪڙو هيرن جي ڪٽائي ۽ پالش سورت ۾ ڪئي ويندي هئي.<ref name="time.com">{{Cite magazine |last=Adiga |first=Aravind |date=12 April 2004 |title=Uncommon Brilliance |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729170654/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501040419-610100,00.html |archive-date=29 July 2010 |access-date=4 May 2010}}</ref> گجرات ۾ هيرن جي صنعت پنج لک ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |last=Lum |first=Kathryn |date=16 October 2014 |title=The rise and rise of Belgium's Indian diamond dynasties |publisher=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |url=http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |url-status=live |access-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518054721/http://theconversation.com/the-rise-and-rise-of-belgiums-indian-diamond-dynasties-32332 |archive-date=18 May 2018}}</ref> 11 کان 13 جنوري 2015ع تائين گانڌي نگر جي مهاتما مندر ۾ منعقد ٿيل "وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽر سمٽ" ۾ رياستي حڪومت خصوصي اقتصادي علائقن لاءِ مجموعي طور {{Indian Rupee}} 2.5&nbsp;ملين ڪروڙ ([[ڊگهو ۽ مختصر پيمانو|مختصر پيمانو]]) ماليت جا 21,000 مفاهمتي يادداشت ناما (MoUs) صحيح ڪيا.<ref>{{Cite web |title='Vibrant Gujarat' signs 21000 MoUs worth Rs 25 lakh cr |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115190330/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-12/news/57982792_1_lakh-crore-mous-narendra-modi |archive-date=15 January 2015 |access-date=20 December 2014 |website=The Economic Times Line}}</ref> تنهن هوندي بہ سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو ملڪي صنعت مان آيو هو.<ref>{{Cite news |title=Vibrant Gujarat sees one foreign investor, the Business Standard |url=http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |access-date=30 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108232701/http://www.business-standard.com/economy/storypage.php?leftnm=3&subLeft=1&chklogin=N&autono=271739&tab=r |archive-date=8 January 2009}}</ref> جنوري 2009ع ۾ احمد آباد جي سائنس سٽي ۾ ٿيل چوٿين وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ 600 پرڏيهي وفدن شرڪت ڪئي. مجموعي طور {{Indian Rupee}} 12,500&nbsp;ارب ماليت جا 8,668 مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا، جن مان رياست ۾ 25 لک نون روزگار جي موقعن پيدا ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref name="in.rediff.com">{{Cite web |date=10 March 2008 |title=Gujarat aims at 15% industrial growth: Rediff.com Business |url=http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622031757/http://in.rediff.com/money/2008/mar/10guj.htm |archive-date=22 June 2011 |access-date=16 July 2010 |website=Rediff.com}}</ref> 2011ع جي وائبرنٽ گجرات گلوبل انويسٽرز سمٽ ۾ {{Indian Rupee}} 21&nbsp;ٽرلين ({{USD}} 463&nbsp;ارب) ماليت جا مفاهمتي يادداشت ناما صحيح ڪيا ويا. گجرات بجليءَ جي ضرورت کان وڌيڪ پيداوار ڪندڙ رياست آهي.<ref>{{Cite news |date=11 July 2014 |title=How Gujarat became a power surplus State |work=Business Line |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |access-date=16 February 2016 |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430130135/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/how-gujarat-became-a-power-surplus-state/article6105053.ece |url-status=live }}</ref> [[ڪاڪراپار ائٽمي بجلي گهر]] اين پي سي آءِ ايل پاران هلندڙ هڪ ائٽمي بجلي گهر آهي، جيڪو سورت شهر جي ويجهو واقع آهي. سرڪاري ذريعن موجب، اپريل 2010ع کان پوءِ نون مهينن دوران 40,793&nbsp;ملين يونٽن جي طلب جي مقابلي ۾ گجرات 43,848&nbsp;ملين يونٽ بجلي پيدا ڪئي. گجرات پنهنجي واڌو بجلي 12 رياستن: راجسٿان، تامل ناڊو، اتر پرديش، مهاراشٽر، آنڌرا پرديش، دهلي، هرياڻا، ڪرناٽڪ، ڇتيس ڳڙهه، اتراکنڊ، مڌيا پرديش ۽ اولهه بنگال کي وڪرو ڪئي.<ref>{{Cite news |date=8 March 2011 |title=Gujarat sold surplus power to 12 states |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-sold-surplus-power-to-12-states/articleshow/7650494.cms |url-status=live |access-date=20 December 2014 |archive-url=https://archive.today/20120708120149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-08/ahmedabad/28667798_1_surplus-power-industrial-units-uninterrupted-power-supply |archive-date=8 July 2012}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Nano.jpg|هتي [[ٽاٽا نانو]] ڏيکاريل آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان گهٽ قيمت واري ڪار هئي.<ref name="forbes.com">{{Cite news |last=Robyn Meredith |date=16 April 2007 |title=The Next People's Car |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |url-status=live |access-date=17 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118032004/http://www.forbes.com/home/free_forbes/2007/0416/070.html |archive-date=18 January 2012}}</ref> [[ٽاٽا نانو]] گجرات جي [[سانند]] ۾ تيار ڪئي ويندي هئي. File:GauravPath1.jpg|[[سورت]] دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي. File:Alang Ship Breaking - panoramio.jpg|[[الانگ]] جو جهاز ٽوڙڻ وارو يارڊ </gallery> === توانائي === {{see also|گجرات ۾ شمسي توانائي}} [[File:Astonfield 11.5MW Solar Plant Gujarat.jpg|thumb|گجرات ۾ ايسٽن فيلڊ جو 11.5 ميگاواٽ جو شمسي بجلي گهر]] مئي 2024ع تائين رياست ۾ بجليءَ جي وڌ ۾ وڌ طلب 25,088 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | title=State's peak power demand grew by 66% in 9 years | newspaper=The Times of India | date=June 2024 | archive-date=17 June 2024 | access-date=17 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240617075402/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/states-peak-power-demand-grew-by-66-in-9-years/articleshow/110606882.cms | url-status=live }}</ref> مارچ 2024ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ جي ڪُل نصب ٿيل گنجائش 52,945.13 ميگاواٽ هئي. ان مان 23,643.41 ميگاواٽ حرارتي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي، جڏهن تہ 27,461.72 ميگاواٽ (51.87 سيڪڙو) [[پاڻيءَ مان بجلي]] جي 1,990 ميگاواٽ سميت قابل تجديد توانائي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي. باقي 1,840 ميگاواٽ ائٽمي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش هئي.<ref>{{cite web|title=Western region installed capacity|url=https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|website=National Power Portal|access-date=9 May 2024|archive-date=18 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618011705/https://npp.gov.in/public-reports/cea/monthly/installcap/2024/MAR/capacity2-Western-2024-03.pdf|url-status=live}}</ref> جون 2024ع تائين قابل تجديد توانائي جي نصب ٿيل گنجائش ۾ 11,823 ميگاواٽ هوائي توانائي ۽ 14,182 ميگاواٽ شمسي توانائي شامل هئي، جن جو مجموعو 26,005 ميگاواٽ هو.<ref>{{Cite web |last=Ramesh |first=M. |date=16 June 2024 |title=Gujarat plans ₹96,000 crore transmission infrastructure push |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |access-date=17 June 2024 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617022822/https://www.thehindubusinessline.com/economy/gujarat-plans-96000-crore-transmission-infrastructure-push/article68297114.ece |url-status=live }}</ref> اپريل 2024ع تائين رياست ۾ ڇتين تي لڳل شمسي بجلي نظامن جي مجموعي نصب ٿيل گنجائش 3,455.90 ميگاواٽ هئي.<ref>{{Cite web |title=Top 5 States In Rooftop Solar In India – Saur Energy International |url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |access-date=17 June 2024 |website=www.saurenergy.com |date=24 April 2024 |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617080202/https://www.saurenergy.com/solar-energy-blog/top-5-states-in-rooftop-solar-in-india |url-status=live }}</ref> === زراعت === [[File:SherdiImage6.JPG|thumb|right|روايتي زراعت]] گجرات جي ڪُل جاگرافيائي ايراضي 19,602,400 هيڪٽر آهي، جنهن مان 10,630,700 هيڪٽر ايراضي فصلن هيٺ آهي.{{Verify source|date=July 2013}}<ref>{{Cite web |title=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat: Information, Statistics |url=http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208034720/http://agri.gujarat.gov.in/informations/statistics.htm |archive-date=8 February 2013 |access-date=24 February 2013 |publisher=Agriculture and Co-operation Department, Government of Gujarat}}</ref> گجرات جي زرعي واڌ جا ٽي مکيه ذريعا ڪپهه جي پيداوار، مال پالڻ، ميون ۽ ڀاڄين جهڙين وڌيڪ قدر وارين خوراڪي شين جي تيز واڌ، ۽ ڪڻڪ جي پيداوار آهن؛ [[بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي ادارو|بين الاقوامي خوراڪ پاليسي تحقيقاتي اداري]] موجب، ڪڻڪ جي پيداوار 2000ع کان 2008ع تائين سالياني سراسري 28 سيڪڙو جي شرح سان وڌي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat State Portal |url=http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk/rntr0H+OnwOK0bubU/5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA== |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102042740/http://www.gujaratindia.com/initiatives/initiatives.htm?enc=TEnmkal8rLd9cWRBUEX85lswwfZZ+o8b+w+YfQPy7dU93tk%2Frntr0H+OnwOK0bubU%2F5kzexyi+JTm2rA12QenK3wnOMJgYTOqvtfZeqRdaaFE5dh5rbDG2NUzRJa12on+xN1tLzJGwcCVbF2GvgkPA%3D%3D |archive-date=2 January 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> ٻين اهم پيداوارن ۾ ٻاجهري، مونڱ ڦلي، ڪپهه، چانور، مڪئي، ڪڻڪ، سرنهن، تر، تور دال، مڱ، ڪمند، انب، ڪيلا، چيڪو، ليمون، امرود، ٽماٽا، پٽاٽا، بصر، جيرو، ٿوم، اسپغول ۽ سونف شامل آهن. هاڻوڪي دور ۾ گجرات جي زرعي شعبي ۾ سالياني سراسري واڌ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهي آهي، جڏهن تہ باقي ڀارت ۾ اها شرح لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهي. ڀارت جي اڳوڻي صدر [[اي پي جي عبدالڪلام]] هن ڪاميابيءَ جي واکاڻ ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |year=2012 |title=Gujarat's agriculture turnaround an eye opener for the entire nation: Dr. Kalam |work=IBTL for CNBC |url=http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam/ |access-date=20 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033503/http://www.ibtl.in/video/6413/gujarats-agriculture-turnaround-an-eye-opener-for-the-entire-nation-dr-kalam |archive-date=14 February 2013}}</ref> گجرات جي زرعي ڪاميابيءَ جا اهم سبب فصلن ۽ فصل پوکڻ جي نمونن ۾ تنوع؛ موسمي تنوع (زراعت لاءِ اٺ موسمي علائقا)؛ رياست ۾ چئن زرعي يونيورسٽين جي موجودگي، جيڪي زرعي ڪارڪردگي ۽ پائيداري بابت تحقيق کي هٿي ڏين ٿيون؛<ref>{{Cite book |last=Pattanayak |first=Debi |url=https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |title=Multilingualism in India |publisher=Multilingual Matters Ltd. |year=1990 |isbn=978-1-85359-072-6 |location=USA |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414155116/https://books.google.com/books?id=aQYICqUZJ8UC&pg=PA15 |url-status=live}}</ref> ڪوآپريٽو ادارا؛ ٽشو ڪلچر، گرين هائوس ۽ شيڊ نيٽ هائوس جهڙين جديد زرعي ٽيڪنالاجين جو استعمال؛ زرعي برآمدي علائقا؛ ۽ مضبوط مارڪيٽنگ جو بنيادي ڍانچو آهن، جنهن ۾ ٿڌا گودام، پروسيسنگ يونٽ، لاجسٽڪ مرڪز ۽ صلاحڪاري جون سهولتون شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Modi |first=Narendra |title=Agricultural Exhibition and Conference |url=http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629005930/http://www2.kenes.com/agritech-asia/about/Pages/About_Gujarat.aspx |archive-date=29 June 2013 |access-date=20 February 2013 |publisher=Agritech Asia}}</ref> گجرات ڀارت ۾ تمباڪو، ڪپهه ۽ مونڱ ڦليءَ جو مکيه پيدا ڪندڙ آهي. ٻين اهم خوراڪي فصلن ۾ چانور، ڪڻڪ، ''جوار، ٻاجهري''، مڪئي، ''تور'' ۽ ''چڻا'' شامل آهن. رياست جي معيشت ۾ زراعت اهم حيثيت رکي ٿي؛ فصلن هيٺ ڪُل ايراضي رياست جي مجموعي زميني ايراضيءَ جي اڌ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=About Gujarat State Agriculture Marketing Board |url=http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110204125421/http://agri.gujarat.gov.in/gujarati/boards_corporations/gs-agri-mark-board/agri_profile.htm |archive-date=4 February 2011 |access-date=16 July 2010 |publisher=Agri.gujarat.gov.in}}</ref> مال پالڻ ۽ کير جي پيداوار گجرات جي ٻهراڙيءَ واري معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. کير جي پيداوار تي بنيادي ڌيان ڏيندڙ ڊيري فارمنگ ڪوآپريٽو بنيادن تي ڪم ڪري ٿي ۽ ان جا ڏهه لک کان وڌيڪ ميمبر آهن. گجرات ڀارت ۾ کير جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي. [[امول]] کير ڪوآپريٽو فيڊريشن سڄي ڀارت ۾ مشهور آهي ۽ اها ايشيا جي سڀ کان وڏي ڊيري آهي.<ref>{{Cite news |date=14 September 2006 |title=Amul to become world's largest liquid milk brand-Food-Cons. Products-News By Industry-News |work=The Economic Times |url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |url-status=live |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518071424/http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/Cons-Products/Food/Amul-to-become-worlds-largest-liquid-milk-brand/articleshow/1988793.cms |archive-date=18 May 2014}}</ref> پاليل چوپائي مال ۾ مينهون ۽ ٻيا ڍور، رڍون ۽ ٻڪريون شامل آهن. 1997ع جي چوپائي مال جي آدمشماريءَ موجب گجرات رياست ۾ 20.97&nbsp;ملين چوپائي مال موجود هو. چوپائي مال جي اهم پيداوار بابت سروي جي تخمينن موجب، 2002–03ع دوران گجرات 6.09&nbsp;ملين ٽن کير، 385&nbsp;ملين آنا ۽ 2.71&nbsp;ملين ڪلوگرام اُن پيدا ڪئي. گجرات ڪپڙي، تيل ۽ صابڻ جي صنعتن لاءِ بہ خام مال فراهم ڪري ٿو. گجرات ۾ ڪوآپريٽو نظام اختيار ڪرڻ کي زرعي شعبي، خاص طور کنڊ ۽ کير جي [[ڪوآپريٽو|ڪوآپريٽو ادارن]] جي ڪاميابيءَ جو هڪ اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. ڪوآپريٽو زراعت 1951ع کان ڀارت جي زرعي ترقيءَ واري حڪمت عمليءَ جو حصو رهي آهي. جيتوڻيڪ سڄي ملڪ ۾ انهن جي ڪاميابيءَ جا نتيجا مختلف رهيا، پر مهاراشٽر ۽ گجرات تي انهن جو مثبت اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان رهيو. صرف 1995ع ۾ انهن ٻنهي رياستن ۾ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي علائقي کان وڌيڪ رجسٽرڊ ڪوآپريٽو ادارا هئا. انهن مان زرعي ڪوآپريٽو ادارن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي ادارن هارين لاءِ سبسڊين ۽ قرضن تي ڌيان ڏنو آهي ۽ گڏيل پوک جي بدران زرعي پيداوار جي گڏيل پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ کي آسان بڻائڻ تي زور ڏنو آهي. تنهن هوندي بہ، جيتوڻيڪ انهن پيداوار وڌائڻ ۾ مدد ڪئي آهي، پر علائقي ۾ برابريءَ تي سندن اثر بابت سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ تہ زرعي ڪوآپريٽو ادارن جي رڪنيت عام طور زميندارن جي حق ۾ رهي آهي، جڏهن تہ بي زمين زرعي مزدورن جي داخلا محدود رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Ebrahim |first=Alnoor |year=2000 |title=Agricultural cooperatives in Gujarat, India: Agents of equity or differentiation? |journal=Development in Practice |volume=10 |issue=2 |pages=178–188 |doi=10.1080/09614520050010214 |s2cid=154497407}}</ref> گجرات ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جو هڪ نمايان مثال کير جا ڪوآپريٽو ادارا آهن، جن مان خاص طور [[امول]] (آنند ملڪ يونين لميٽيڊ) مشهور آهي. [[File:Amul Plant at Anand.jpg|thumb|right|[[آنند، گجرات|آنند]] ۾ امول جو ڪارخانو]] امول 1946ع ۾ گجرات جي آنند شهر ۾ کير جي ڪوآپريٽو اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Bellur |first1=Venkatakrishna |last2=Saraswathi P. Singh |last3=Radharao Chaganti |last4=Rajeswararao Chaganti |year=1990 |title=The white revolution—How Amul brought milk to India |journal=Long Range Planning |volume=23 |issue=6 |pages=71–79 |doi=10.1016/0024-6301(90)90104-C}}</ref> گجرات ڪوآپريٽو ملڪ مارڪيٽنگ فيڊريشن لميٽيڊ (GCMMF) گڏيل طور گجرات جي لڳ ڀڳ 2.6&nbsp;ملين کير پيدا ڪندڙن جي ملڪيت آهي. امول کي ترقي پذير معيشت ۾ ڪوآپريٽو ڪاميابيءَ جي بهترين مثالن مان هڪ سمجهيو ويو آهي، ۽ امول جي ترقيءَ واري نموني کي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ، خاص طور ترقي پذير معيشتن جي زرعي شعبي لاءِ هڪ ماڊل طور اختيار ڪيو ويو آهي. ڪمپني ڀارت جي سفيد انقلاب (جنهن کي [[آپريشن فلڊ]] پڻ چيو وڃي ٿو) کي هٿي ڏني، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيري ترقياتي پروگرام هو، ۽ کير جي کوٽ واري ملڪ ڀارت کي 2010ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو کير پيدا ڪندڙ ملڪ بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=20 December 2011 |title=India largest milk producing nation in 2010–11: NDDB |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426131554/http://www.hindustantimes.com/India-news/Ahmedabad/India-largest-milk-producing-nation-in-2010-11-NDDB/Article1-785018.aspx |archive-date=26 April 2013}}</ref> "امول ماڊل" جو مقصد وچولن جي استحصال کي روڪڻ ۽ هارين جي آزاديءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، ڇاڪاڻ تہ کير ۽ کير جي شين جي خريداري، پروسيسنگ ۽ پيڪنگ تي هارين جو ڪنٽرول هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=The Amul Model |url=http://www.amul.com/m/about-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306085945/http://www.amul.com/m/about-us |archive-date=6 March 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=Amul}}</ref> {{as of|2012|lc=y}} ڪمپني جي ماليت 2.5&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=News Release: Taste of India Continues to Commemorate its Producers |url=http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202224507/http://www.amul.com/files/pdf/ENGLISH-AGM-PRESS-RELEASE.pdf |archive-date=2 February 2013 |access-date=23 February 2013 |publisher=GCMMF}}</ref> گجرات جي 70 سيڪڙو ايراضيءَ کي موسمي لحاظ کان نيم خشڪ کان خشڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، تنهنڪري مختلف معاشي سرگرمين لاءِ پاڻيءَ جي طلب موجود وسيلن تي دٻاءُ وجهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Suran |first=B |date=10 June 2012 |title=Is Agriculture in Gujarat on a Different Growth Trajectory? |journal=Social Science Research Network |publisher=National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) |ssrn=2080876}}</ref> مجموعي آبپاشي ٿيل ايراضيءَ مان 16–17 سيڪڙو سرڪاري واهن ذريعي ۽ 83–84 سيڪڙو نجي ٽيوب ويلن ۽ ٻين کوهن ذريعي زير زمين پاڻي ڪڍي سيراب ڪيو وڃي ٿو؛ زير زمين پاڻي زرعي علائقن ۾ آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ جو مکيه ذريعو آهي. نتيجي طور، گجرات کي [[زير زمين پاڻي جي حد کان وڌيڪ ڪڍڻ|زير زمين پاڻيءَ جي گهٽتائي]] جا مسئلا درپيش رهيا آهن، خاص طور 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ جڏهن پاڻيءَ جي طلب وڌي. ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ بجليءَ تائين رسائي وڌڻ سان 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ آبدوز برقي پمپ وڌيڪ مقبول ٿيا. تنهن هوندي بہ، گجرات اليڪٽرِسٽي بورڊ پمپن جي هارس پاور سان ڳنڍيل مقرر ٽيرف لاڳو ڪيو، جنهن سان ٽيوب ويل آبپاشي ٻيهر وڌي ۽ برقي پمپن جو استعمال گهٽيو. 1990ع واري ڏهاڪي تائين ڪيترن ئي ضلعن ۾ زير زمين پاڻي ڪڍڻ جي شرح ان جي ٻيهر ڀرجڻ واري شرح کان وڌي وئي، جڏهن تہ سڀني ضلعن مان رڳو 37.5 سيڪڙو ۾ ٻيهر ڀرجڻ جي شرح "محفوظ" هئي. زير زمين پاڻيءَ جي حفاظت ۽ موجود پاڻيءَ جي ذخيرن جي غيرضروري ضايع ٿيڻ کي روڪڻ هاڻي رياست کي درپيش اهم مسئلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Gulati |first=Ashok |url=http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20&%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |title=Agriculture performance in Gujarat since 2000 |publisher=International Water Management Institute & International Food Policy Research Institute |year=2009 |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221231/http://www.gujaratcmfellowship.org/document/Agriculture/Agriculture%20Performance%20in%20Gujarat%20since%202000_IWMI%20%26%20IFPRI%20Report-_May%202009.pdf |archive-date=3 March 2016}}</ref> نرمدا ماٿريءَ ۾ واهن جي ڄار تي ٻڌل تڪراري ڊيم منصوبي، سردار سروور منصوبي، علائقي ۾ آبپاشيءَ ۾ نمايان واڌ آندي آهي. تنهن هوندي بہ، منصوبي سبب بي گهر ٿيل آبادين تي ان جي اثرن بابت اڃا اختلاف موجود آهن. 2012ع ۾ گجرات واهن مان بخارات سبب ٿيندڙ پاڻيءَ جي نقصان کي گهٽائڻ ۽ علائقي ۾ پائيداري وڌائڻ لاءِ واهن مٿان شمسي پينل لڳائڻ جو تجربو شروع ڪيو. گجرات جي چندراسان ۾ قائم هڪ ميگاواٽ (MW) شمسي بجلي منصوبي ۾ آبپاشي واهه جي 750 ميٽر ڊگهي حصي مٿان شمسي پينل لڳايا ويا آهن. ٻين ڪيترن شمسي بجلي منصوبن جي ابتڙ، هي منصوبو وڏي زميني ايراضي استعمال نٿو ڪري، ڇاڪاڻ تہ پينل اضافي زمين بدران واهن جي مٿان لڳايا ويا آهن. ان سان شروعاتي خرچ گهٽ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ پينل لڳائڻ لاءِ زمين خريد ڪرڻ، صاف ڪرڻ يا ان ۾ تبديليون آڻڻ جي ضرورت نٿي پوي. چندراسان منصوبي مان هر سال 9&nbsp;ملين ليٽر پاڻي بچائڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=D.C. |date=June 2012 |title=India Launches Solar Power Project |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=10 |issue=5 |page=230 |doi=10.1890/i1540-9295-10-5-228 |doi-access=free}}</ref> گجرات حڪومت [[مٽيءَ جي انتظام]] کي بهتر بڻائڻ ۽ هارين کي نئين ٽيڪنالاجيءَ سان متعارف ڪرائڻ لاءِ هڪ منصوبو شروع ڪيو، جنهن تحت هر هاريءَ کي "سوئل هيلٿ ڪارڊ" ڏنو ويو. هي ڪارڊ راشن ڪارڊ وانگر ڪم ڪري ٿو ۽ پوک هيٺ زمين جي حالت سان گڏ هاريءَ جو نالو، اڪائونٽ نمبر، سروي نمبر، [[مٽيءَ جي زرخيزي]] جي حالت ۽ ڀاڻ جي عام مقدار بابت مستقل سڃاڻپ ۽ ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. هر ڳوٺ مان زمين جا نمونا ورتا وڃن ٿا ۽ انهن جو تجزيو [[گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزرز|گجرات نرمدا ويلي فرٽيلائيزر ڪارپوريشن]]، اسٽيٽ فرٽيلائيزر ڪارپوريشن ۽ [[انڊين فارمرز فرٽيلائيزر ڪوآپريٽو لميٽيڊ|انڊين فارمرز فرٽيلائيزرز ڪوآپريٽو]] پاران ڪيو وڃي ٿو. 2008ع تائين ڳوٺن مان 1,200,000 [[مٽيءَ جي چڪاس]] جا انگ اکر گڏ ڪري ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا هئا. هن منصوبي لاءِ مقامي زرعي يونيورسٽين مدد ۽ صلاح ڏني، ۽ فصلن توڙي مٽيءَ بابت مخصوص انگ اکر پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪيا ويا. ان سان مٽيءَ جي چڪاس وارن انگن اکرن جي تشريح ڪري سگهجي ٿي ۽ ڀاڻ جي ضرورتن بابت سفارشون يا تبديليون طئي ڪري، انهن کي پڻ ڊيٽابيس ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Attri |first=S.D. |url=https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |title=Challenges and Opportunities in Agrometeorology |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-3-642-19360-6 |location=Heidelberg |page=265 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105621/https://books.google.com/books?id=tmqIGTngveIC&pg=PA266 |url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{Main|گجرات جي ثقافت}} === ادب === {{Main|گجراتي ادب}} [[File:Hemachandra JCNJ.jpg|thumb|200px|[[نيو جرسي]] جي هڪ جين مندر ۾ هيم چندر آچاريا جو بت؛ کيس گجراتي ٻوليءَ جو ابو سڏيو وڃي ٿو.]] [[پاتن، گجرات|پاتن]] شهر قديم جين مخطوطن جي وڏي ذخيري ۽ جين علم جي شاهي مرڪز طور مشهور هو،<ref>{{cite journal |last1=Kudalk |first1=J. S. |title=The Jain Manuscript-Bhandars at Patan a Final Word on Their Search |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |date=1920 |volume=3 |pages=35–52 |jstor=44526773}}</ref> جنهن ڪيترن ئي عالمن کي متاثر ڪيو. [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] [[هنديات|هنديات دان]] ۽ [[سنسڪرت]] ماهر پيٽر پيٽرسن هن ذخيري کي هن ريت بيان ڪيو: {{blockquote|مون کي ڀارت ۾ اهڙو ڪو ٻيو شهر معلوم ناهي، ۽ دنيا ۾ بہ رڳو ڪي ٿورا شهر آهن، جيڪي ايتري وڏي تعداد ۾ اهڙا قديم ۽ قابل احترام دستاويز رکڻ جو فخر ڪري سگهن. اهي يورپ جي ڪنهن بہ يونيورسٽي لائبريريءَ لاءِ فخر ۽ نهايت حفاظت سان رکڻ جهڙو خزانو هجن ها.<ref>{{cite web |title=Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference — General President's Address by A. N. Upadhye (1969) |url=https://archive.org/details/xtgk_proceedings-and-transactions-of-the-all-india-oriental-confeence-ed-by-a.-s.-alt/page/19/mode/2up |publisher=Gurukul Kangri University |date=1969 |page=19 |access-date=25 September 2025}}</ref>}} [[گجراتي ادب]] جي تاريخ کي لڳ ڀڳ 1000ع تائين پوئتي ڳولي سگهجي ٿو. گجراتي ادب جي مشهور شاعرن ۽ اديبن ۾ [[هيم چندراچاريا]]، [[نرسنھ مهتا]]، [[ميرابائي]]، [[اکو]]، [[پريمانند ڀٽ]]، [[شامل ڀٽ]]، [[ديارام]]، [[دلپترم]]، [[نرماد]]، [[گوورڌن رام ترپاٺي]]، [[مهاتما گانڌي]]، [[ڪي. ايم. منشي]]، [[اوماشنڪر جوشي]]، [[سريش جوشي]]، [[سوامي نارائڻ]]، [[پننالال پٽيل]] ۽ [[راجندر شاھ (اديب)|راجندر شاھ]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Gujarati Writers in India, Gujarati Novelists of India, Gujarati Poets |url=http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502000438/http://www.culturopedia.com/Literature/gujarati_gems.html |archive-date=2 May 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Culturopedia.com}}</ref> [[ڪوي ڪانت]]، [[زاويرچند ميگهاڻي]] ۽ [[ڪلاپي]] مشهور گجراتي شاعر آهن.{{citation needed|date=September 2025}} [[گجرات وديا سڀا]]، [[گجرات ساهتيه سڀا]] ۽ [[گجراتي ساهتيه پريشد]] احمدآباد ۾ قائم ادبي ادارا آهن، جيڪي گجراتي ادب جي واڌ ويجهه لاءِ ڪم ڪن ٿا. [[سرسوتي چندر (ناول)|سرسوتي چندر]] [[گوورڌن رام ترپاٺي]] جو هڪ اهم ناول آهي. آنند شنڪر ڌرو، اشوِني ڀٽ، [[بلونتراءِ ٺاڪر]]، ڀاوين ڪڇي، [[ڀڳوتي ڪمار شرما]]، [[چندرڪانت بخشي]]، [[گنونت شاھ]]، هريندر ديو، هرڪشن مهتا، جئي واساواڊا، جوتيندر ديو، ڪانتي ڀٽ، ڪوي نانالال، خبردار، [[تربھوونداس لوهر|سندرم]]، مڪرند ديو، رميش پاريک، سريش دلال، تارڪ مهتا، ونود ڀٽ، ڌرو ڀٽ ۽ ورشا ادالجا جهڙن اديبن گجراتي فڪر تي اثر وڌو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} [[File:Shrimad Rajchandra and Ambalal.jpg|200px|thumb|شريمَد راجچندر کي ڏيکاريندڙ منظر، جيڪو 1.5 ڪلاڪن جي هڪڙي ويهڪ ۾ [[آتما سڌي]] لکندي ڏيکاريل آهي؛ هي [[جين فلسفي]] تي ٻڌل ڊگهن گجراتي نظمن مان هڪ آهي.]] گجراتي ادب ۾ [[ڀڳوان سوامي نارائڻ|سوامي نارائڻ]] جي پرم هنسن، جهڙوڪ [[برهمانند سوامي]] ۽ پريمانند، پڻ اهم حصو وڌو؛ سندن نثري ڪم ۾ [[وچنامرت]] ۽ شاعريءَ ۾ [[ڀڄن]] شامل آهن.<ref name="Williams">{{Cite book |last=Williams |first=Raymond |url=https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |title=Introduction to Swaminarayan Hinduism |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=978-0-521-65422-7 |pages=187–190 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414154258/https://books.google.com/books?id=tPkexi2EhAIC |url-status=live}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ جين فيلسوف ۽ شاعر [[شريمَد راجچندر]]، جيڪو مهاتما گانڌيءَ جو روحاني رهنما پڻ هو، جا لکيل ''شريمَد راجچندر وچنامرت'' ۽ ''شري [[آتما سڌي]] شاستر'' نهايت مشهور آهن.<ref>{{Cite book |last=Shrimad Rajchandra |url=https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |title=Shrimad Rajchandra Vachanamrut |access-date=14 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019221956/https://archive.org/details/shrimadvachanamrutweb |archive-date=19 October 2017 |url-status=live |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{Cite web |title=Atma Siddhi |url=http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214202803/http://www.rajsaubhag.org/atmasiddhi/ |archive-date=14 February 2018 |access-date=14 February 2018 |website=Shree Raj Saubhag}}</ref> گجراتي ناٽڪ تي [[ڀاوائي]] جو گهرو اثر آهي. ڀاوائي هڪ [[لوڪ موسيقي|لوڪ]] موسيقيءَ سان ڳنڍيل اسٽيج فن آهي. [[ڪيتن مهتا]] ۽ [[سنجئي ليلا ڀنسالي]] ڀاوائي جي فني صورت کي ''[[ڀوني ڀاوائي]]''، ''[[او ڊارلنگ! يہ هَي انڊيا]]'' ۽ ''[[هم دل دي چُڪي صنم]]'' جهڙين فلمن ۾ استعمال ڪيو. ديرو يا ''دايرو'' اهڙي گڏجاڻيءَ کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ڳائڻ ۽ ڳالهه ٻولهه وسيلي انساني فطرت تي ويچار ڪيو ويندو آهي.{{citation needed|date=September 2025}} ممبئي جي ناٽڪ جي مشهور شخصيت [[عليق پدمسي]]، جيڪو انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ سر [[رچرڊ اٽنبرو]] جي فلم ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' ۾ [[محمد علي جناح]] جو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ مشهور آهي، ڪاٺياواڙ جي روايتي گجراتي-ڪڇي خاندان سان واسطو رکندو هو.<ref name="Padamsee1999">{{Cite book |last1=Padamsee |first1=Alyque |url=https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |title=A Double Life: My Exciting Years in Theatre and Advertising |last2=Prabhu |first2=Arun |date=11 January 2007 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-024071-9 |page=1 |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105640/https://books.google.com/books?id=oWsdGDA2j8EC&pg=PA63 |url-status=live}}</ref> === کاڌا === {{Main|گجراتي کاڌا}} [[File:Gujarati Dish.jpg|thumb|گجراتي ٿالي]] گجراتي کاڌا گهڻو ڪري ڀاڄين تي ٻڌل هوندا آهن. روايتي گجراتي ''[[ٿالي]]'' ۾ عام طور ''[[روٽي|روٽلي]]'' يا ''[[ڀاڪڙي|ڀاڪڙي]]''، ٿيپلا يا روٽلو، ''[[دال]]'' يا ''[[ڪڙهي]]''، ''[[کچڙي]]''، ڀات ۽ ''[[ڪيري|شاڪ]]'' شامل هوندا آهن. [[ڏکڻ ايشيائي اچار#ڀارت|اٿاڻو (ڀارتي اچار)]] ۽ ''[[ڇونڊو]]'' ذائقي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. گجرات جي چئن وڏن علائقن مان هر هڪ جي کاڌن جو پنهنجو الڳ انداز آهي. ڪيترائي گجراتي کاڌا هڪ ئي وقت مٺا، کارا ۽ مصالحيدار هوندا آهن. [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ ڪڇ واري علائقي ۾ ''[[ڇاس|ڇاڇ]]'' کي روزاني کاڌي جو لازمي حصو سمجهيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=September 2025}} === سئنيما === {{Main|گجراتي سئنيما}} [[گجراتي فلم صنعت]] جي شروعات 1932ع کان ٿي، جڏهن پهرين گجراتي فلم ''[[نرسنھ مهتا (1932ع فلم)|نرسنھ مهتا]]'' جاري ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 March 2009 |title=Narsinh Mehta |url=http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512105953/http://gujaratirocks.com/index.php?option=com_content&view=article&id=57:narsinh-mehta&catid=34:gujarati-films&Itemid=29 |archive-date=12 May 2012 |access-date=12 February 2012}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=4 May 2007 |title=NEWS: Limping at 75 |url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=15692 |magazine=[[Screen (magazine)|Screen]]}}{{dead link|date=November 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 April 2007 |title='Dhollywood' at 75 finds few takers in urban Gujarat |work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]] |url=http://www.financialexpress.com/printer/news/104966/ |access-date=1 October 2016 |archive-date=2 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602081522/https://www.financialexpress.com/industry/news-and-the-ugly-truth/1080794/ |url-status=live}}</ref> 1960ع کان 1980ع واري عرصي ۾ ترقيءَ کان پوءِ صنعت زوال جو شڪار ٿي، پر جديد دور ۾ ٻيهر بحال ٿي آهي. پنهنجي شروعات کان وٺي صنعت هڪ هزار کان وڌيڪ فلمون ٺاهي چڪي آهي.<ref name="Thou2011">{{Cite web |date=29 July 2011 |title=Golly! Gujarati films cross 1k mark |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018215219/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Golly-Gujarati-films-cross-1k-mark/articleshow/9401332.cms |archive-date=18 October 2015 |access-date=15 July 2015 |website=The Times of India}}</ref> گجرات حڪومت 2005ع ۾ گجراتي فلمن لاءِ تفريحي ٽيڪس ۾ 100 سيڪڙو ڇوٽ ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name="Roy 2005">{{Cite news |last=Roy |first=Mithun |date=3 May 2005 |title=Crisis-hit Gujarati film industry gets 100% tax rebate |work=Business Standard India |url=http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |url-status=live |access-date=13 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714025118/http://www.business-standard.com/article/companies/crisis-hit-gujarati-film-industry-gets-100-tax-rebate-105050301103_1.html |archive-date=14 July 2015}}</ref> ۽ 2016ع ۾ ترغيبي پاليسي متعارف ڪرائي.<ref name="polic2016">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=2 February 2016 |title=Gujarat govt announces new policy for incentives to Gujarati films |url=http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204040324/http://deshgujarat.com/2016/02/02/gujarat-govt-announces-new-policy-for-incentives-to-gujarati-films/ |archive-date=4 February 2016 |access-date=4 February 2016 |website=DeshGujarat}}</ref> === موسيقي === {{Main|گجرات جي موسيقي}} گجراتي لوڪ موسيقي، جنهن کي ''سگم سنگيت'' چيو وڃي ٿو، [[باروٽ (ذات)|باروٽ]] برادريءَ جو روايتي ورثي وارو پيشو رهي آهي. جديد دور ۾ [[گڍوي]] ۽ [[چارن]] برادرين پڻ وڏو حصو وڌو آهي. گجراتي لوڪ موسيقيءَ ۾ عام طور هوائي ساز، جهڙوڪ [[توري (ساز)|توري]]، [[بنگل (ساز)|بنگل]] ۽ [[پاوا (ساز)|پاوا]]؛ [[تارن وارا ساز]]، جهڙوڪ [[راون هٺو (ساز)|راون هٺو]]، [[يڪتارو]] ۽ [[جنتر (ساز)|جنتر]]؛ ۽ ضرب وارا ساز، جهڙوڪ [[منجيرا (ساز)|منجيرا]] ۽ [[زانز (ساز)|زانز]] استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Dance & Music |url=http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213195733/http://www.nri.gujarat.gov.in/gujarat-dances.htm |archive-date=13 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=NRI Division [[Government of Gujarat]]}}</ref> === تھوار === <gallery mode="packed" heights="134"> File:Navratri Garba.jpg|[[احمدآباد]] ۾ نوراتري دوران [[گربا (رقص)|گربا]] File:Navratri garba at Ambaji temple.jpg|[[امباجي ماتا مندر]] ۾ نوراتري گربا File:Dandiya Raas.jpg|سياح [[ڊانڊيا راس]] کيڏندي File:International Kite Festival,India.JPG|[[گجرات جو بين الاقوامي پتنگ ميلو – اترائن|بين الاقوامي پتنگ ميلو]]، احمدآباد </gallery> گجرات جي لوڪ روايتن ۾ [[ڀاوائي]] ۽ [[ڊانڊيا راس|راس]]-[[گربا (رقص)|گربا]] شامل آهن. ''ڀاوائي'' هڪ لوڪ ناٽڪ آهي، جيڪو جزوي طور تفريح ۽ جزوي طور مذهبي رسم آهي ۽ [[درگا|امبا]] سان منسوب آهي. [[راس-گربا]] گجراتي ماڻهن طرفان [[نوراتري]] جي موقعي تي ڪيو ويندڙ لوڪ رقص آهي. هن رقص ۾ عورتون ''[[گاگره چولي|چنيا چولي]]'' ۽ مرد [[ڪيڊيا]] پائين ٿا. [[گربا]] جا مختلف انداز ۽ قدم [[دوڌيو]]، سادو پنج، سادو ست، [[پوپٽيو]]، [[ترڪونيا]]، [[لھري]]، [[ترن تالي]]، بٽر فلائي، [[هوڊو]]، ٻه تاڙيون ۽ ٻيا ڪيترائي آهن. [[شيري گربا]] گربا جي سڀ کان پراڻين صورتن مان هڪ آهي، جنهن ۾ عورتون ڳاڙهي پٽولا ساڙي پائي گڏجي ڳائينديون ۽ ناچ ڪنديون آهن. هي گربا جي نهايت نفيس صورت سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Navratri |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725085151/http://gujaratindia.com/about-gujarat/navratri.htm |archive-date=25 July 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> ''[[مڪر سنڪرانتي]]'' هڪ تہوار آهي، جنهن دوران گجرات جا ماڻهو پتنگ اڏائين ٿا. گجرات ۾ ڊسمبر کان ''مڪر سنڪرانتي'' تائين پتنگ بازيءَ جو موسم شروع ٿي وڃي ٿو. ''[[اونڌيو]]'' مختلف ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ هڪ خاص کاڌو آهي، جيڪو ''مڪر سنڪرانتي'' جي موقعي تي گجراتي ماڻهن ۾ مشهور آهي. سورت خاص طور تي اهڙي مضبوط ڏور لاءِ مشهور آهي، جنهن تي شيشي جو پائوڊر لڳائي ان کي تيز ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Kite Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103200212/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm |archive-date=3 January 2012 |access-date=12 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> نوراتري ۽ مڪر سنڪرانتي (اترائن) کانسواءِ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[جنم اشٽمي]]، [[رکشا بندھن]]، [[وجيا دشمي|دسهره]]، [[رام نومي]]، [[مهاوير جينتي|مهاوير جنم ڪليانڪ]]، [[مسلمانن جا تہوار|عيد]]، [[چپ تعزيو|تعزيو]]، [[پريوشن]]، [[ڀاوناتھ ميلو]] ۽ ٻيا تہوار پڻ ملهايا وڃن ٿا. === ثقافت جو ڦهلاءُ === عربي سمنڊ جي ويجهڙائيءَ سبب گجرات ۾ قديم دور کان سامونڊي سفر، ڊگهي مفاصلي واري واپار ۽ پرڏيهي دنيا سان لاڳاپن تي ٻڌل واپاري مزاج پيدا ٿيو، ۽ گجراتي [[پرڏيهي آبادي]] ذريعي ثقافت جو ڦهلاءُ انهيءَ روايت جو فطري نتيجو هو. جديد دور کان اڳ جي زماني ۾ مختلف يورپي ذريعن لکيو آهي تہ گجراتي واپارين گجرات کان ٻاهر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن، جهڙوڪ [[فارسي نار]]، وچ اوڀر، [[هورن آف آفريڪا]]، هانگ ڪانگ، [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ واپاري برادريون قائم ڪيون هيون.<ref>{{Cite book |last1=Rai |first1=Rajesh |url=https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |title=The South Asian Diaspora: Transnational networks and changing identities |last2=Reeves |first2=Peter |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=978-0-203-89235-0 |editor-last=Rajesh Rai, Peter Reeves |page=41 |quote=گجراتي واپاري پرڏيهي آبادي اڄ بہ هڪ طرف اولهه ايشيا ۽ آفريڪا جي ساحلي شهرن ۾ ۽ ٻئي طرف ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ملي ٿي. |access-date=8 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414153225/https://books.google.com/books?id=zb_X3L96AfgC&pg=PA41 |url-status=live}}</ref> اهي برادريون [[مراٺا]] خاندان جي اندروني اڀار ۽ [[برطانوي راڄ]] جي نوآبادياتي قبضي کان گهڻو اڳ قائم ٿي چڪيون هيون.<ref>{{Cite web |date=11 December 2012 |title=Even British were envious of Gujaratis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/vadodara/Even-British-were-envious-of-Gujaratis/articleshow/17575976.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928112046/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-11/vadodara/35748553_1_gujaratis-maritime-history-subcontinent |archive-date=28 September 2013 |access-date=25 September 2013 |website=[[The Times of India]] |quote=گهڻا ماڻهو اهو سمجهن ٿا تہ 19هين صديءَ ۾ جڏهن ڀارتي ننڍو کنڊ برطانوي قبضي هيٺ هو، تڏهن برطانيا هر شيءِ تي حاوي هو. پر گجراتي واپارين، خاص طور ڪڇ وارن، اوڀر آفريڪا جي سڄي سامونڊي ڪناري جي معيشت تي غلبو رکيو. تنهنڪري برطانيا حڪومت ڪري رهيو هو، جڏهن تہ گجراتي پئسا ڪمائي رهيا هئا، پيئرسن چيو. هن چيو تہ مالياتي فراهم ڪندڙن طور انهن وٽ ٽيڪس گڏ ڪرڻ لاءِ ايجنٽ هئا، قرض ڏيڻ لاءِ پئسا هئا، واپار تي سندن بالادستي هئي ۽ اهي [[نيروبي]]، [[ممباسا]] ۽ [[زئنزيبار]] سميت اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي غلامن جي واپار ۾ بہ شامل هئا، ۽ ڪجهه حد تائين ڏکڻ آفريڪا تائين بہ سندن اثر هو. حقيقت ۾، معيشت تي گجراتي واپارين جي بالادستي ايتري هئي جو هڪ وقت برطانوي بہ ان بابت شڪايت ڪندا هئا. تنهن هوندي بہ، اهي گهڻو فرق پيدا نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ تہ برطانوي گهڻو ڪري منتظم يا سپاهي هئا، پيئرسن چيو.}}</ref> پهرين صديءَ جي مغربي تاريخدانن، جهڙوڪ [[اسٽرابو]] ۽ [[ڊيو ڪيسيوس]]، جا بيان بحيرۂ روم واري علائقي ۾ ٻڌمت جي ڦهلاءَ ۾ گجراتي ماڻهن جي ڪردار بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن موجب [[ڀروچ|باريگازا]] جو ''[[شرمن|شرمن]]'' ڀڪشو [[زرمانوچيگاس]] (Ζαρμανοχηγὰς) رومي شهنشاهه آگسٽس جي دور ۾ [[انطاڪيه]] ۾ [[نيڪولس آف دمشق]] سان مليو ۽ ان کان پوءِ [[ايٿنس]] ويو، جتي هن پنهنجي عقيدي جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي باهه ڏئي]] جان ڏني.<ref>{{Cite web |title=Strabo, Geography, NOTICE. |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004061428/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0239&layout=&loc=15.1.73 |archive-date=4 October 2008 |access-date=20 December 2014 |publisher=Perseus.tufts.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio – Book 54 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54*.html |access-date=20 December 2014 |publisher=Penelope.uchicago.edu |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925090709/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/54%2A.html |url-status=live}}</ref> [[پلوٽارڪ]] جي دور ۾ بہ ان ''شرمن'' جي قبر موجود هئي،<ref>Plutarch. 'Life of Alexander' in The Lives of the Noble Grecians and Romans. (trans John Dryden and revised Arthur Hugh Clough) The Modern Library (Random House Inc). New York. p.850</ref> جنهن تي لکيل هو: "ΖΑΡΜΑΝΟΧΗΓΑΣ ΙΝΔΟΣ ΑΠΟ ΒΑΡΓΟΣΗΣ" ("ڀارت جي باريگازا مان شرمن استاد").<ref>Elledge CD. Life After Death in Early Judaism. Mohr Siebeck Tilbringen 2006 {{ISBN|3-16-148875-X}} pp. 122–125</ref> [[سنهالي ٻولي]] جي باني شخصيت جي روايت [[شهزادو وجيا]] سان جوڙي وڃي ٿي، جيڪو راجا سمهاٻاهو جو پٽ هو، جنهن سمهاپورا، موجوده ڀاونگر ڀرسان سيهور، تي حڪومت ڪئي.<ref>P. 25 ''Historical and cultural chronology of Gujarat, Volume 1'' by Manjulal Ranchholdlal Majmudar</ref> روايت موجب شهزادو وجيا بدانتظامي سبب پنهنجي پيءُ هٿان جلاوطن ڪيو ويو ۽ ساٿين جي هڪ ٽولي سان نڪري پيو. بعد ۾ ٻين گجراتين پڻ اهڙي روايت تي عمل ڪيو. مثال طور، [[اجنتا غارون|اجنتا]] جي ڀتين تي هڪ تصوير ۾ هڪ گجراتي شهزادي کي [[سري لنڪا]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ReferenceB">P. 4 ''Shyamji Krishna Varma, the unknown patriot'' by Ganeshi Lal Verma, India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division</ref> ڪيترائي ڀارتي [[انڊونيشيا]] ۽ [[فلپائن]] ڏانهن لڏي ويا، جن مان گهڻا گجراتي هئا. روايت موجب راجا اجي ساڪا، جيڪو ساڪا ڪئلينڊر جي پهرين سال ۾ جاوا پهتو، ڪجهه ماڻهن جي خيال ۾ گجرات جو حڪمران هو.<ref name="ReferenceA">P. 67 ''An era of peace'' By Krishna Chandra Sagar</ref> فلپائن ۽ انڊونيشيا جي جاوا ٻيٽ ۾ پهرين ڀارتي آبادين بابت چيو وڃي ٿو تہ اهي گجرات جي شهزادي ڌروووجيا سان گڏ 5,000 واپارين جي اچڻ سان قائم ٿيون.<ref name="ReferenceA"/> ڪجهه روايتن موجب ترترستا نالي هڪ برهمڻ پهريون شخص هو، جيڪو گجراتي مهاجرن کي پاڻ سان گڏ جاوا وٺي آيو، جنهن ڪري ڪجهه عالمن کيس اجي ساڪا سان هڪجهڙو سمجهيو آهي.<ref>P. 158 ''Foreign Influence on Ancient India'' By Krishna Chandra Sagar</ref> [[جاوا]] جي بوروبدور واري سنگ تراشيءَ ۾ هڪ گجراتي جهاز جي تصوير پڻ ڏيکاريل آهي.<ref name="ReferenceB"/> == سياحت == {{Main|گجرات ۾ سياحت}} [[File:Saputara, Gujarat, India - panoramio (5).jpg|thumb|[[ساپوتارا]] – گجرات جو هڪ جابلو تفريحي ماڳ]] گجرات جي قدرتي ماحول ۾ [[ڪڇ جو وڏو رڻ]] ۽ [[ساپوتارا]] جون ٽڪريون شامل آهن، ۽ هي دنيا ۾ خالص ايشيائي شينهن جو واحد قدرتي مسڪن آهي.<ref>{{Cite news |date=7 January 2010 |title=Amitabh Bachchan offers to become brand ambassador of Gujarat |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Amitabh-Bachchan-offers-to-become-brand-ambassador-of-Gujarat/articleshow/5418507.cms |url-status=live |access-date=14 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419042844/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-07/india/28113940_1_brand-ambassador-harivansh-rai-bachchan-amitabh-bachchan |archive-date=19 April 2013}}</ref> سلطانن جي دور ۾ هندو دستڪاري [[اسلامي فن تعمير]] سان ملي، جنهن جي نتيجي ۾ [[هند-سراسيني فن تعمير|هند-سراسيني]] طرز وجود ۾ آئي. رياست جون ڪيتريون ئي عمارتون انهيءَ طرز تي تعمير ٿيل آهن. گجرات [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جي اهم شخصيتن [[مهاتما گانڌي]] ۽ [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل]] جي جنم ڀومي پڻ آهي. [[اميتاب بچن]] هن وقت گجرات سياحت جو برانڊ سفير آهي.<ref>{{Cite web |title=TAAI award for Gujarat Tourism |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/TAAI-award-for-Gujarat-Tourism/article20373068.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026035058/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/economy/article2735467.ece?homepage=true |archive-date=26 October 2012 |access-date=10 December 2019 |website=@businessline}}</ref> [[File:Statue of Unity in 2018.jpg|thumb|[[نرمدا]] نديءَ تي ڪيوڙيا ڪالونيءَ ۾ [[سردار سروور ڊيم]] جي سامهون [[اسٽيچو آف يونٽي]]]] === عجائب گهر ۽ يادگار === گجرات ۾ مختلف موضوعن تي ڪيترائي عجائب گهر آهن، جن جو انتظام رياست جو عجائب گهرن وارو کاتو ڪري ٿو. هن کاتي جو مرڪزي ادارو [[بڙودا ميوزيم ۽ پڪچر گيلري]] [[وڊودرا]] ۾ واقع آهي،<ref>{{Cite web |title=Contact us |url=http://sycd.gov.in/museum/mus_contact_us.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103165553/http://sycd.gov.in/museum/mus_contact_us.htm |archive-date=3 November 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> جتي [[مهاراجا فتح سنگهه ميوزيم]] پڻ واقع آهي. [[ڪيرتي مندر، پوربندر]]، [[سابر متي آشرم]] ۽ [[ڪابا گانڌي نو ڊيلو]] مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپيل عجائب گهر آهن؛ پهريون سندس جنم ڀومي آهي، جڏهن تہ پوين ٻن هنڌن تي هو پنهنجي زندگيءَ دوران رهيو هو. [[راجڪوٽ]] ۾ ڪابا گانڌي نو ڊيلو ۾ مهاتما گانڌيءَ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل ناياب تصويرن جي ذخيري جو هڪ حصو نمائش لاءِ رکيل آهي. سابر متي آشرم اهو هنڌ آهي، جتان گانڌيءَ [[ڊانڊي مارچ]] شروع ڪيو. 12 مارچ 1930ع تي هن وچن ڪيو تہ ڀارت جي آزادي حاصل ڪرڻ تائين هو آشرم واپس نہ موٽندو.<ref>{{Cite web |last=Gandhi |first=Mohandas |title=Gandhi Ashram Official Website |url=http://www.gandhiashram.org.in/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=41 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205221519/http://www.gandhiashram.org.in/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=41 |archive-date=5 December 2011}}</ref> [[مهاراجا فتح سنگهه ميوزيم]] [[لڪشمي ولاس محل]] جي احاطي ۾ قائم آهي، جيڪو [[وڊودرا]] جي اڳوڻن [[مهاراجا]]ئن جي رهائشگاهه هو.<ref>{{cite journal |title=Vadodara Circle |url=https://www.nma.gov.in/WriteReadData/RTF1984/1682685450.pdf |journal=Archaeological Survey of India |access-date=12 May 2026 |archive-date=22 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222092620/http://nma.gov.in/WriteReadData/RTF1984/1682685450.pdf |url-status=live }}</ref> [[ڪيليڪو ميوزيم آف ٽيڪسٽائيلز]] جو انتظام سرابھائي فائونڊيشن وٽ آهي ۽ اهو احمدآباد جي مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |last=Pancholi |first=Preksha |date=25 April 2023 |title=Museums of the World: The Calico Museum of Textiles |url=https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a9943-museums-of-the-world-the-calico-museum-of-textiles/ |access-date=4 December 2024 |website=RTF {{!}} Rethinking The Future |language=en-US |archive-date=17 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217005032/https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a9943-museums-of-the-world-the-calico-museum-of-textiles/ |url-status=live }}</ref>{{citation needed|date=July 2019}} ڄام نگر جو لکوٽا ميوزيم هڪ محل کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪري قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو اڳ جاڙيجا راجپوتن جي رهائشگاهه هو. عجائب گهر جي ذخيري ۾ نائين کان ارڙهين صديءَ تائين جا نوادرات، ڀرپاسي جي وچئين دور جي ڳوٺن مان مليل ٺڪر جا ٿانوَ ۽ هڪ وهيل مڇيءَ جو ڍانچو شامل آهن. رياست جي ٻين مشهور عجائب گهرن ۾ [[ڀڄ]] جو [[ڪڇ ميوزيم]]، جيڪو 1877ع ۾ قائم ٿيو ۽ گجرات جو سڀ کان پراڻو عجائب گهر آهي؛ [[راجڪوٽ]] جو انساني تاريخ ۽ ثقافت بابت [[واٽسن ميوزيم]]،<ref>{{Cite web |title=Watson Museum |url=http://www.lonelyplanet.com/india/gujarat/rajkot/sights/other/watson-museum-library |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220115535/http://www.lonelyplanet.com/india/gujarat/rajkot/sights/other/watson-museum-library |archive-date=20 February 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Lonely Planet]]}}</ref> [[گجرات سائنس سٽي]] ۽ احمدآباد جو [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل قومي يادگار]] شامل آهن. آڪٽوبر 2018ع ۾ آزاديءَ جي اڳواڻ سردار پٽيل جي ياد ۾ دنيا جي سڀ کان اوچي مجسمي جو افتتاح ڪيو ويو. 182 ميٽر اوچو [[اسٽيچو آف يونٽي]] گجرات جي جديد سياحتي ماڳن مان هڪ آهي، جتي روزانو 30,000 کان وڌيڪ سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Statue of Unity – Project Features, Progress & Major Facts |url=http://www.statueofunity.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091552/http://www.statueofunity.in/ |archive-date=27 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=statueofunity.in}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 December 2018 |title=Statue of Unity now getting 30k daily visitors: Guj officials |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-of-unity-now-getting-30k-daily-visitors-guj-officials/articleshow/66920618.cms |url-status=live |access-date=26 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327151106/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/statue-of-unity-now-getting-30k-daily-visitors-guj-officials/articleshow/66920618.cms |archive-date=27 March 2019}}</ref> === مذهبي ماڳ === مذهبي ماڳ گجرات جي سياحت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. [[سومناتھ]] ٻارهن [[جيوترلنگ]]ن مان پهريون آهي ۽ ان جو ذڪر [[رگ ويد]] ۾ پڻ ملي ٿو.{{Citation needed|date=May 2025}} [[دوارڪاڌيش مندر]]، [[راڌا دامودر مندر، جوناڳڙهه]] ۽ [[ڊاڪور]] [[ڪرشن]] سان منسوب مندرن وارا مقدس زيارت گاهه آهن. [[سج مندر، موڌيرا]] ٽڪيٽ وارو تاريخي يادگار آهي، جنهن جو انتظام [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Sun Temple, Modhera |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_gujarat_suntemple.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20120416092518/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_gujarat_suntemple.asp |archive-date=16 April 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Archaeological Survey of India]]}}</ref> رياست جي ٻين مذهبي ماڳن ۾ [[امباجي]]، ڊاڪور، [[شاملاجي]]، [[چوٽيلا]]، [[بيچراجي]]، [[مهوڊي]] ۽ [[شنکيشور]] وغيره شامل آهن. [[پاليتانا مندر|شتروُنجيا مها تيرٿ]]، جيڪو [[پاليتانا]] ۾ [[شتروُنجيا]] جبل تي واقع آهي، [[جين ڌرم]] جي [[شويتامبر]] ۽ [[دگمبر]] [[جين برادري]]ن طرفان سڀني کان مقدس [[تيرٿ (جين ڌرم)|زيارت گاهن]] مان سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title="Murtipujakas, Jainism", ''Encyclopedia of World Religions'' (PHILTAR), University of Cambria |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/jainism/murti.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013131021/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/jainism/murti.html |archive-date=13 October 2007 |access-date=30 September 2014 |publisher=Philtar.ucsm.ac.uk}}</ref> پاليتانا دنيا جو واحد جبل آهي، جنهن تي 900 کان وڌيڪ مندر آهن.<ref>{{Cite web |date=3 April 2013 |title=World's only mountain that has more than 900 temples |url=http://daily.bhaskar.com/article/JM-world---s-only-mountain-that-has-more-than-900-temples-4225137-PHO.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121080531/http://daily.bhaskar.com/article/JM-world---s-only-mountain-that-has-more-than-900-temples-4225137-PHO.html |archive-date=21 November 2013 |access-date=6 February 2018}}</ref> [[گرنار|گرنار مها تيرٿ]] پڻ جين ڌرم جي پوئلڳن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{Cite book |last=The {{sic|Gover|ment|nolink=y}} Central Press |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.53162 |title=Revised Lists Of Antiquarian Remains In The Bombay Presidency |date=1897}}</ref><ref name="Ginas">{{Cite web |title=Jaina Sutras, Part I (SBE22): Lives of the Ginas: Life of Arishtanemi |url=https://sacred-texts.com/jai/sbe22/sbe2287.htm |access-date=22 September 2024 |website=sacred-texts.com |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922220054/https://sacred-texts.com/jai/sbe22/sbe2287.htm |url-status=live }}</ref><ref name="gs"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:0081323 Arasuri Ambaji mandir, Shakti Peeth, north Gujarat 037.jpg|[[امباجي ماتا مندر]]، [[امباجي]] File:Sheth Hutheesinh Temple.jpg|[[هٺيسنگ جين مندر|هٺيسنگ مندر]]، [[احمدآباد]] File:Palitana.jpg|[[پاليتانا مندر|شتروُنجيا مها تيرٿ]]، [[پاليتانا]] File:Gurudwara Govinddham.JPG|گردوارا گووندڌام، احمدآباد File:Ahmedabad Synagogue.jpg|[[ميگن ابراهام سيناگاگ|ميگن ابراهام]] يهودي عبادت گاهه، احمدآباد </gallery> === ميلا === [[File:Tarnetar01.jpg|thumb|right|[[ترنيتر]] جو ترنيتر ميلو]] [[File:Tarnetar Fair 09.jpg|thumb|[[ترنيتر]] ميلي دوران روايتي لباس ۾ هڪ شخص]] [[مها شيو راتري]] جي موقعي تي [[گرنار]]، جوناڳڙهه جي قلعي وٽ پنج ڏينهن وارو تہوار منعقد ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ڀاوناتھ مهاديو ميلو (گجراتي: ભવનાથ નો મેળો) چيو وڃي ٿو. ڪڇ تہوار يا رڻ تہوار (گجراتي: કચ્છ or રણ ઉત્સવ) [[مها شيو راتري]] دوران ڪڇ ۾ ملهايو ويندو آهي. ''موڌيرا ناچ تہوار'' ڪلاسيڪي رقص جو تہوار آهي، جيڪو [[گجرات حڪومت]] جو ثقافتي کاتو رياست ۾ سياحت کي هٿي ڏيڻ ۽ روايتن ۽ ثقافت کي زنده رکڻ لاءِ منعقد ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Modhra Dance Festival |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/modhera-festival.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302202810/http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/modhera-festival.htm |archive-date=2 March 2012 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> امباجي ميلو هندو مهيني ڀادرپد (تقريباً آگسٽ–سيپٽمبر) دوران امباجي ۾ منعقد ٿيندو آهي. هي وقت هارين لاءِ خاص طور مناسب هوندو آهي، ڇاڪاڻ تہ مصروف چوماسي جي موسم پڄاڻيءَ تي هوندي آهي. ڀادرپد ميلو بناسڪانٺا ضلعي جي دانتا تعلقا ۾ گجرات-راجسٿان سرحد ڀرسان امباجي ۾ منعقد ٿيندو آهي. بس اسٽيشن کان مندر تائين ڇت واري پيادل رستي جو مفاصلو هڪ ڪلوميٽر کان بہ گهٽ آهي. مائونٽ ابو (45&nbsp;ڪلوميٽر پري)، پالنپور (65&nbsp;ڪلوميٽر پري)، احمدآباد ۽ ايدر سميت ڪيترن هنڌن کان سڌيون بسون هلن ٿيون.{{Citation needed|date=September 2025}} ڀادرپد ميلو امباجي ڳوٺ جي وچ ۾ مندر جي احاطي کان ٻاهر منعقد ٿيندو آهي. ميلي دوران سڀ کان وڌيڪ سنگهه (ياترين جا ٽولا) ڳوٺ جو رخ ڪندا آهن. انهن مان ڪيترائي پيادل ايندا آهن. چوماسي کان ترت پوءِ سفر ٿيڻ سبب علائقو ساوڪ سان ڀرپور، وهڪرا صاف ۽ چمڪندڙ پاڻيءَ سان ڀريل ۽ هوا تازي هوندي آهي. دنيا جي مختلف حصن مان هر سال لڳ ڀڳ 1.5&nbsp;ملين عقيدتمند هن ميلي ۾ شرڪت ڪندا آهن. رڳو هندو ئي نہ، پر ڪجهه عقيدتمند جين ۽ پارسي بہ تقريبن ۾ شرڪت ڪندا آهن، جڏهن تہ ڪجهه مسلمان واپار لاءِ ميلي ۾ ايندا آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} [[ترنيتر]] ميلو ''ڀادرپد'' جي پهرين هفتي ۾، [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب سيپٽمبر–آڪٽوبر دوران، منعقد ٿيندو آهي ۽ روايتي طور گجرات جي قبائلي ماڻهن لاءِ مناسب ڪنوار ڳولڻ جي هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو رهيو آهي. روايت موجب هي اهو علائقو آهي، جتي [[ارجن]] [[دروپدي]] سان شادي ڪرڻ لاءِ پاڻيءَ ۾ عڪس ڏسي ٿنڀي جي چوٽيءَ تي ڦرندڙ مڇيءَ جي اک ۾ تير هڻڻ وارو ڏکيو امتحان پورو ڪيو هو.<ref>{{Cite web |title=Tarnetar Fair |url=http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/tarnetar-mela.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018082543/http://gujaratindia.com/about-gujarat/tarnetar-mela.htm |archive-date=18 October 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=[[Government of Gujarat]]}}</ref> گجرات جي ٻين ميلن ۾ ڊانگ درٻار، شاملاجي ميلو، چترا وچترا ميلو، ڌرانگ ميلو ۽ واوٺا ميلو شامل آهن.{{Citation needed|date=September 2025}} [[گجرات حڪومت]] 1960ع کان [[ڀارت ۾ شراب بابت قانون|شراب تي پابندي]] لاڳو ڪري رکي آهي.<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{Cite web |title=Narendra Modi justifies gutkha ban in Gujarat |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-10-02/news/34218094_1_gutkha-ban-gujarat-chief-minister-prohibition-policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006174131/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-10-02/news/34218094_1_gutkha-ban-gujarat-chief-minister-prohibition-policy |archive-date=6 October 2014 |access-date=30 September 2014 |website=The Economic Times}}</ref> 2024ع ۾ گجرات پوليس ڀارت ۾ تيار ٿيندڙ پرڏيهي طرز جي شراب جون لڳ ڀڳ 82 لک بوتلون ضبط ڪيون، جن جي ماليت 144 ڪروڙ رپيا هئي.<ref>{{Cite news |date=4 March 2025 |title=In dry Gujarat, a liquor bottle seized every 4 seconds |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/in-dry-gujarat-a-liquor-bottle-seized-every-4-seconds/articleshow/118696390.cms |access-date=7 March 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=4 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304134513/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/in-dry-gujarat-a-liquor-bottle-seized-every-4-seconds/articleshow/118696390.cms |url-status=live }}</ref> گجرات حڪومت 24 ڊسمبر 2012ع تي آءِ بي اين 7 ڊائمنڊ اسٽيٽس طرفان 'شهري سلامتي' جي شعبي ۾ ''بهترين رياست ايوارڊ'' حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web |title=STATE PROFILE |url=http://gujaratindia.com/state-profile/awards.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206120740/http://gujaratindia.com/state-profile/awards.htm |archive-date=6 February 2015 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gujaratindia.com}}</ref> <gallery heights="134"> File:Statue of Gandhi at Sabarmati Ashram.jpg|[[سابر متي آشرم]]، [[احمدآباد]] ۾ [[مهاتما گانڌي]] جو مجسمو File:Shrimad Rajchandra Spiritual Centre.jpg|شريمَد راجچندر روحاني مرڪز، [[ولساڊ]] File:Somnath-current.jpg|[[سومناتھ مندر]]، [[ويراول]] File:Dwarkadheesh temple.jpg|[[دوارڪاڌيش مندر]]، [[دوارڪا]] File:Damodar Kund - Junagadh - Gujarat - DSC001.jpg|[[راڌا دامودر مندر، جوناڳڙهه]] </gallery> == آمدرفت == === هوائي آمدرفت === {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 230 | caption_align = center | align = right | image1 = SVPI Airport, Ahmedabad.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل بين الاقوامي هوائي اڏو|سردار ولڀ ڀائي پٽيل بين الاقوامي هوائي اڏو، احمدآباد]]}} | image2 = Surat International Airport.jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[سورت هوائي اڏو|سورت بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | image3 = Rajkot airport.jpg | caption3 = {{font|size=100%|text=[[راجڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | image4 = NEW BDQ AIRPORT.jpg | caption4 = {{font|size=100%|text=[[وڊودرا هوائي اڏو|وڊودرا بين الاقوامي هوائي اڏو]]}} | footer = }} {{main|گجرات ۾ هوائي اڏن جي فهرست}} {{Map/Airports in Gujarat}} گجرات ۾ چار بين الاقوامي هوائي اڏا ([[احمدآباد هوائي اڏو|احمدآباد]]، [[سورت هوائي اڏو|سورت]]، [[راجڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو|راجڪوٽ]] ۽ [[وڊودرا هوائي اڏو|وڊودرا]])، اٺ گهريلو هوائي اڏا ([[ڀاونگر هوائي اڏو|ڀاونگر]]، [[ڀڄ هوائي اڏو|ڀڄ]]، [[ڄام نگر هوائي اڏو|ڄام نگر]]، [[ڪنڊلا هوائي اڏو|ڪنڊلا]]، [[پوربندر هوائي اڏو|پوربندر]]، [[راجڪوٽ هوائي اڏو|راجڪوٽ]]، [[امريلي هوائي اڏو|امريلي]] ۽ [[ڪيشود هوائي اڏو|ڪيشود]])، ٻہ خانگي هوائي اڏا ([[مندرا هوائي اڏو|مندرا]] ۽ [[مٺاپور]]) ۽ ٽي فوجي هوائي اڏا ([[ڀڄ رودرا ماتا هوائي فوجي اڏو|ڀڄ]]، ڄام نگر ۽ [[ناليا هوائي فوجي اسٽيشن|ناليا]]) آهن. وڌيڪ ٽي هوائي اڏا ([[ڌوليرا بين الاقوامي هوائي اڏو|ڌوليرا]]، [[انڪليشور هوائي اڏو|انڪليشور]] ۽ [[ديسا هوائي اڏو|ديسا]]) تعمير هيٺ آهن. [[مانڊوي]] ۽ [[مهسانا هوائي اڏو|مهسانا]] ۾ ٻہ گهٽ استعمال ٿيندڙ هوائي اڏا پڻ آهن؛ پوئين هوائي اڏي تي فلائنگ اسڪول پڻ هلندڙ آهي. گجرات حڪومت رياست ۾ هوابازيءَ جي بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ گجرات اسٽيٽ ايويئيشن انفراسٽرڪچر ڪمپني لميٽيڊ (GUJSAIL) قائم ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |title=Gujarat {{!}} Gujarat State Aviation Infrastructure Company Limited |url=https://gujsail.gujarat.gov.in/gujarat.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521063246/https://gujsail.gujarat.gov.in/gujarat.htm |archive-date=21 May 2019 |access-date=21 May 2019 |website=gujsail.gujarat.gov.in}}</ref> انهن هوائي اڏن جي ملڪيت ۽ انتظام [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]]، [[ڀارتي هوائي فوج]]، گجرات حڪومت يا خانگي ڪمپنين وٽ آهي.<ref>{{Cite web |title=Airports {{!}} Gujarat State Aviation Infrastructure Company Limited |url=https://gujsail.gujarat.gov.in/airports.htm |access-date=21 May 2019 |website=gujsail.gujarat.gov.in}}{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name="GCAP">{{Cite web |title=Gujarat Civil Aviation Policy 2010 |url=http://cadgog.org/images/civil-aviation-policy-of-gujarat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818221315/http://cadgog.org/images/civil-aviation-policy-of-gujarat.pdf |archive-date=18 August 2013 |access-date=19 April 2012 |publisher=Government of Gujarat}}</ref> === ريلوي === {{Main|:زمرو:گجرات ۾ ريلوي اسٽيشنون|l1 = گجرات ۾ ريلوي اسٽيشنون|:ڀارتي ريلوي}} {{Further|ممبئي–احمدآباد تيز رفتار ريل راهداري}} گجرات [[ڀارتي ريلوي]] جي [[ويسٽرن ريلوي زون]] ۾ اچي ٿو. [[احمدآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] گجرات جي سڀ کان اهم، مرڪزي هنڌ تي واقع ۽ وڏي ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪا گجرات ۽ ڀارت جي سمورن اهم شهرن سان ڳنڍيل آهي. [[وڊودرا جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] گجرات جو سڀ کان مصروف ريلوي جنڪشن ۽ ڀارت جي پنجين سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشن آهي. [[سورت ريلوي اسٽيشن]]، [[راجڪوٽ جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] ۽ [[سابر متي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] رياست جون ٻيون مصروف ۽ چڱيءَ طرح ڳنڍيل ريلوي اسٽيشنون آهن. ٻين اهم ريلوي اسٽيشنن ۾ [[مهسانا جنڪشن ريلوي اسٽيشن|مهسانا جنڪشن]]، [[پالنپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|پالنپور جنڪشن]]، [[ڀاونگر ٽرمينس ريلوي اسٽيشن|ڀاونگر ٽرمينس]]، [[نڊياد جنڪشن ريلوي اسٽيشن|نڊياد جنڪشن]]، [[ولساڊ ريلوي اسٽيشن]]، [[ڀروچ جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڀروچ جنڪشن]]، [[گانڌيڌام جنڪشن ريلوي اسٽيشن|گانڌيڌام جنڪشن]]، [[آنند جنڪشن ريلوي اسٽيشن|آنند جنڪشن]] ۽ [[گوڌرا جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] وغيره شامل آهن. ڀارتي ريلوي گجرات مان گذرندڙ دهلي–ممبئي لاءِ هڪ مخصوص مال بردار ريل رستو قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي آهي. [[ڀارت ۾ تيز رفتار ريل|ڀارت جي پهرين تيز رفتار ريلوي لائين]] گجرات جي سڀ کان وڏي شهر [[احمدآباد]] کان ڀارت جي [[مالي مرڪز]] [[ممبئي]] تائين هلائڻ لاءِ رٿيل آهي، جنهن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 320&nbsp;ڪلوميٽر في ڪلاڪ (200&nbsp;ميل في ڪلاڪ) هوندي. احمدآباد ۽ گانڌي نگر لاءِ [[تيز رفتار شهري آمدرفت|ميٽرو ريل نظام]] [[احمدآباد ميٽرو]] جون {{cvt|67.87|km|mi}} مجموعي ڊيگهه واريون چار راهداريون هن وقت فعال آهن. ان جي تعمير 14 مارچ 2015ع تي شروع ٿي هئي.<ref name="DeshGuj32015">{{Cite web |last=DeshGujarat |date=14 March 2015 |title=First 6&nbsp;km works of Ahmedabad Metro to complete by September 2016:CM |url=http://deshgujarat.com/2015/03/14/first-6-km-works-of-ahmedabad-metro-to-complete-by-september-2016cm/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404045909/http://deshgujarat.com/2015/03/14/first-6-km-works-of-ahmedabad-metro-to-complete-by-september-2016cm/ |archive-date=4 April 2015 |access-date=12 April 2015 |website=DeshGujarat}}</ref><ref name="gujarat">{{Cite web |title=Gujarat plans 12 giant industrial hubs |url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/oct/21/slide-show-1-gujarat-plans-12-giant-industrial-hubs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034644/http://business.rediff.com/slide-show/2010/oct/21/slide-show-1-gujarat-plans-12-giant-industrial-hubs.htm |archive-date=21 July 2011 |access-date=25 October 2010 |website=Rediff.com}}</ref> [[سورت ميٽرو]] جون مجموعي طور {{cvt|40.35|km|mi}} ڊگهيون ٻہ راهداريون 18 جنوري 2021ع کان تعمير هيٺ آهن.<ref name=":0">{{Cite web|title='Very important gifts for Ahmedabad, Surat': PM Modi launches metro rail projects in Gujarat|url=https://www.timesnownews.com/india/article/pm-modi-bhoomi-poojan-ahmedabad-metro-phase-2-surat-metro/708480|access-date=2021-01-18|website=www.timesnownews.com|date=18 January 2021|language=en|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125141746/https://www.timesnownews.com/india/article/pm-modi-bhoomi-poojan-ahmedabad-metro-phase-2-surat-metro/708480|url-status=live}}</ref> منصوبي جي ڊسمبر 2026ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي.<ref name="Ops from Dec 2026">{{cite news|last=Gupta|first=Mayank|title=Surat Metro: Phase I to Start Operations in Dec 2026, Check Route, Distance, Stations and More|url=https://www.news18.com/auto/surat-metro-phase-i-to-start-operations-in-dec-2029-check-route-distance-stations-and-more-8310193.html|work=[[News18]]|date=12 July 2023|access-date=12 July 2023|language=en}}</ref> === سامونڊي آمدرفت === {{Main|گجرات جي بندرگاهن جي فهرست}} {{Map/Ports and harbours of Gujarat}} گجرات رياست وٽ ڀارت جو سڀ کان ڊگهو، 1214&nbsp;ڪلوميٽر ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي. [[مندرا بندرگاهه]] ڀارت جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجائش وارو بندرگاهه آهي، ۽ مال جي مقدار جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو ڪنٽينر بندرگاهه پڻ آهي. هي ڀارت جو پهريون خانگي بندرگاهه آهي، جنهن جي ملڪيت ۽ انتظام [[اڊاني پورٽس اينڊ ايس اي زيڊ]] وٽ آهي. مرڪزي حڪومت جي ملڪيت وارو ۽ دين ديال پورٽ اٿارٽيءَ جي انتظام هيٺ [[ڪنڊلا بندرگاهه]] اولهه ڀارت جي خدمت ڪندڙ سڀ کان وڏن ۽ مصروف بندرگاهن مان هڪ آهي. مال سنڀالڻ جي گنجائش جي لحاظ کان اهو ڀارت ۾ ٽئين نمبر تي آهي. گجرات جي ٻين اهم بندرگاهن ۾ [[نولکي بندرگاهه]]، [[مگدلا بندرگاهه]]، [[پيپاوَو بندرگاهه]]، [[ڄام نگر|بيدي بندرگاهه]]، [[پوربندر]] جو بندرگاهه ۽ [[ويراول]] جو بندرگاهه شامل آهن. رياست ۾ [[دهيج–گھوگھا سي ڪنڪٽ]] نالي رو-رو فيري سروس پڻ موجود آهي.<ref>{{Citation |title=What is Gujarat's Ro-Ro ferry service? |date=22 October 2017 |url=http://indianexpress.com/article/what-is/what-is-gujarat-ro-ro-ferry-service-ghogha-dahej-4900767/ |work=[[The Indian Express]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022074819/http://indianexpress.com/article/what-is/what-is-gujarat-ro-ro-ferry-service-ghogha-dahej-4900767/ |access-date=22 October 2017 |archive-date=22 October 2017 |url-status=live}}</ref> === روڊ === {{Main|ڀارت جي قومي شاهراهن جي فهرست#گجرات|l1 = گجرات ۾ قومي شاهراهن جي فهرست|گجرات ۾ رياستي شاهراهن جي فهرست}} {{multiple image | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image1 = Bus terminus in Vadodara.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[وڊودرا]] ۾ بس ٽرمينل}} | image2 = Ahmedabad BRTS.jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[احمدآباد بي آر ٽي ايس]]}} | footer = }} [[گجرات اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (GSRTC) گجرات رياست اندر ۽ پاڙيسري رياستن تائين بس خدمتون مهيا ڪرڻ جو مکيه ادارو آهي. هي هڪ سرڪاري آمدرفت ڪارپوريشن آهي، جيڪا گجرات اندر ۽ ڀارت جي ٻين رياستن تائين بس ۽ عوامي آمدرفت جون خدمتون مهيا ڪري ٿي. ان کان سواءِ، GSRTC هيٺيون خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي: * '''موفصل خدمتون''' – گجرات اندر وڏن شهرن، ننڍن شهرن ۽ ڳوٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs">{{Cite web |title=GSRTC Services |url=http://www.discoveredindia.com/gujarat/gujarat-state-road-transport-corporation/services.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503044915/http://www.discoveredindia.com/gujarat/gujarat-state-road-transport-corporation/services.htm |archive-date=3 May 2018}}</ref> * '''بين الشهري بس خدمتون''' – احمدآباد، مهسانا، سورت، ويراول، واپي، وڊودرا، راجڪوٽ ۽ ڀروچ وغيره جهڙن وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs"/> * '''بين الرياستي بس خدمتون''' – گجرات جي مختلف شهرن کي پاڙيسري رياستن مڌيا پرديش، مهاراشٽر ۽ راجسٿان سان ڳنڍين ٿيون.<ref name="gs"/> * '''شهري خدمتون''' – GSRTC گجرات اندر سورت، وڊودرا، واپي، گانڌي نگر ۽ احمدآباد ۾ شهري بس خدمتون مهيا ڪري ٿي.<ref name="gs"/> * '''پارسل خدمتون''' – سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ خدمت.<ref name="gs"/> ان کان سواءِ GSRTC تہوارن، صنعتي علائقن، اسڪولن، ڪاليجن ۽ زيارت گاهن لاءِ خاص بس خدمتون پڻ هلائي ٿي، جڏهن تہ مخصوص موقعن لاءِ عوام کي معاهدي جي بنياد تي بسون پڻ ڏنيون وڃن ٿيون.<ref name="gs"/> * احمدآباد ([[احمدآباد ميونسپل ٽرانسپورٽ سروس|AMTS]] ۽ [[احمدآباد بي آر ٽي ايس]])، سورت ([[سورت بي آر ٽي ايس]])، ڀاونگر (BMC CITY BUS)، وڊودرا (Vinayak Logistics)، گانڌي نگر (VTCOS)، مهسانا (Mehsana Municipal Bus Service)، راجڪوٽ (RMTS ۽ [[راجڪوٽ بي آر ٽي ايس]])، آنند (VTCOS) ۽ ڀروچ (Gurukrupa) وغيره ۾ پڻ شهري بس خدمتون هلن ٿيون. [[آٽو رڪشا]] گجرات ۾ آمدرفت جو عام ذريعو آهن. گجرات حڪومت آلودگي گهٽائڻ لاءِ مسافرن کي مفت سائيڪل سواري مهيا ڪرڻ واري رٿ ذريعي سائيڪل جي استعمال کي هٿي ڏئي رهي آهي. == تعليم ۽ تحقيق == {{Main|گجرات ۾ تعليم}} {{See also|گجرات ۾ اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[گجرات سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن بورڊ]] (GSHSEB) گجرات حڪومت پاران هلندڙ اسڪولن جي نگرانيءَ جو ذميوار آهي. تنهن هوندي بہ، گجرات جا گهڻا خانگي اسڪول [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE) ۽ [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE) بورڊ سان لاڳاپيل آهن. گجرات ۾ 30 رياستي يونيورسٽيون آهن.<ref>{{Cite web |title=University grant commissions |url=https://www.ugc.gov.in/universitydetails/university?type=LZ1FUMk6U2JWGNLvhWfVSA== |access-date=12 April 2025 |archive-date=26 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626131419/https://www.ugc.gov.in/universitydetails/university?type=LZ1FUMk6U2JWGNLvhWfVSA==}}</ref><ref>{{Cite web |title=Central board of secondary education |url=https://www.cbse.gov.in/cbsenew/cbse.html |access-date=12 April 2025 |archive-date=22 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250322040411/https://www.cbse.gov.in/cbsenew/cbse.html |url-status=live }}</ref> === يونيورسٽيون === [[مهاراجا سياجي رائو يونيورسٽي آف بڙودا]]، وڊودرا، گجرات جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي. اها گجرات جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ آهي ۽ [[فائن آرٽس جي فيڪلٽي|فائن آرٽس]]، انجنيئرنگ، آرٽس، صحافت، تعليم، قانون، سماجي ڪم، طب، سائنس ۽ پرفارمنگ آرٽس ۾ تعليم مهيا ڪري ٿي. اصل ۾ بڙودا ڪاليج آف سائنس جي نالي سان سڃاتي ويندڙ هيءُ ادارو 1881ع ۾ قائم ٿيو، ملڪ جي آزاديءَ کان پوءِ 1949ع ۾ يونيورسٽي بڻيو ۽ بعد ۾ ان جو نالو ان جي سرپرست ۽ اڳوڻي بڙودا رياست جي حڪمران مهاراجا سياجي رائو گائڪواڙ ٽئين جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=The Maharaja Sayajirao University of Baroda |url=https://msubaroda.ac.in/ |access-date=12 April 2025 |archive-date=13 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413043625/http://www.msubaroda.ac.in/ |url-status=live }}</ref> [[گجرات نيشنل لا يونيورسٽي]]، جيڪا 2004ع ۾ قائم ٿي ۽ گاديءَ واري شهر گانڌي نگر ۾ واقع آهي، کي ڀارت جي ٽئين بهترين قانون جي تعليمي اداري طور درجو ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=Consortium of NLUs |url=https://consortiumofnlus.ac.in/ |access-date=12 April 2025 |website=consortiumofnlus.ac.in |archive-date=8 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408014533/https://consortiumofnlus.ac.in/ |url-status=live }}</ref> انجنيئرنگ ۽ تحقيق جي شعبي جي ادارن ۾ [[آءِ آءِ ٽي گانڌي نگر]]، [[گجرات ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، وڊودرا|انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي وڊودرا (IIITV)]]، [[انسٽيٽيوٽ آف انفراسٽرڪچر، ٽيڪنالاجي، ريسرچ اينڊ مينيجمينٽ|انسٽيٽيوٽ آف انفراسٽرڪچر ٽيڪنالاجي ريسرچ اينڊ مينيجمينٽ (IITRAM)]]، گانڌي نگر ۾ [[ڌيروبائي امباڻي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي]] (DA-IICT)، سورت ۾ [[سردار ولڀ ڀائي پٽيل نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] (SVNIT) ۽ [[پي پي ساواڻي يونيورسٽي]]، گانڌي نگر ۾ [[پنڊت دين ديال پيٽروليم يونيورسٽي]] (PDPU)، احمدآباد ۾ [[نرما يونيورسٽي]]، وڊودرا ۾ ايم. ايس. يونيورسٽي، راجڪوٽ ۾ مارواڙي ايجوڪيشن فائونڊيشن گروپ آف انسٽيٽيوشنز (MEFGI) ۽ ولڀ وديا نگر (آنند ضلعي جو هڪ مضافاتي علائقو) ۾ [[برلا وشوڪرما مهاودياليا]] (BVM) شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Engineering Colleges in Gujarat {{!}} List of Engineering Colleges in Gujarat |url=https://targetstudy.com/colleges/engineering-colleges-in-gujarat.html |access-date=12 April 2025 |website=targetstudy.com |archive-date=7 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250507092530/https://targetstudy.com/colleges/engineering-colleges-in-gujarat.html |url-status=live }}</ref> MICA، [[مڊرا انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز احمدآباد]]، مارڪيٽنگ ۽ مواصلات جي تعليم لاءِ مخصوص هڪ رهائشي ادارو آهي.<ref>{{Cite web |title=About MICA |url=https://www.mica.ac.in/introduction/about-mica |website=MICA |access-date=12 April 2025 |archive-date=13 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413183027/https://www.mica.ac.in/introduction/about-mica |url-status=dead }}</ref> [[انسٽيٽيوٽ آف رورل مينيجمينٽ آنند]] (IRMA)، [[ترڀوون سهڪاري يونيورسٽي]] جو حصو، ڳوٺاڻي انتظام جي شعبي جي اهم ادارن مان هڪ آهي. IRMA ان لحاظ کان هڪ منفرد ادارو آهي تہ اهو ڳوٺاڻي انتظام لاءِ منتظم تيار ڪرڻ واسطي پيشوراڻي تعليم مهيا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Knowing IRMA True learning at its core |url=https://irma.ac.in/about-irma/knowing-irma |access-date=12 April 2025 |website=Institute of Rural Management Anand |language=en-us |archive-date=5 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250405012134/https://www.irma.ac.in/about-irma/knowing-irma |url-status=live }}</ref> احمدآباد ۽ گانڌي نگر ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊزائن، احمدآباد|نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڊزائن]] (NID) ڊزائن جي تعليم ۽ تحقيق جي شعبي ۾ هڪ گهڻ رُخي ادارو آهي.<ref>{{Cite web |title=About us |url=https://www.nid.edu/about |access-date=12 April 2025 |website=www.nid.edu |archive-date=30 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250430223120/https://nid.edu/about |url-status=live }}</ref> سينٽر فار انوائرمينٽل پلاننگ اينڊ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي (CEPT) رٿابندي ۽ اڏاوتي فن جو هڪ تعليمي ادارو آهي، جيڪو مختلف فني ۽ پيشوراڻا ڪورس مهيا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=CEPT University |url=https://cept.ac.in/ |access-date=12 April 2025 |website=cept.ac.in |archive-date=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915174726/https://cept.ac.in/ |url-status=live }}</ref> [[گجرات يونيورسٽي]]، [[ڪڙي سرو وشوودياليا]]، [[سردار پٽيل يونيورسٽي]]، [[احمدآباد يونيورسٽي]]، [[سوراشٽر يونيورسٽي]]، [[وير نرمدا ڏکڻ گجرات يونيورسٽي]]، ڌرم سنگهه ديسائي يونيورسٽي ۽ [[هيمچندراچاريا اتر گجرات يونيورسٽي]] پڻ مشهور يونيورسٽين ۾ شامل آهن، جن سان ڪيترائي نامور ڪاليج لاڳاپيل آهن.<ref>{{Cite web |title=List of State Universities |url=https://uap.gujarat.gov.in/Home/Contents/ListofStateUniversities |website=University action plan Government of Gujarat}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> <gallery heights="134"> File:Indian Institute of Management Ahmedabad, panorama 2006.jpg|[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ]]، [[احمدآباد]] File:Gujarat National Law University, Administrative Block.jpg|[[گجرات نيشنل لا يونيورسٽي]]، [[گانڌي نگر]] File:Daiict-campus.jpg|[[ڌيروبائي امباڻي انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن اينڊ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي]] جو ڪيمپس، [[گانڌي نگر]] File:Gujarat University Tower Building, 2006-2.jpg|[[گجرات يونيورسٽي]] جو گهڙيال وارو ٽاور، احمدآباد File:Baroda Techo.jpg|ڪلا ڀون، [[مهاراجا سياجي رائو يونيورسٽي آف بڙودا]]، [[وڊودرا]] </gallery> === تحقيق === [[File:Rocket at Science City, Ahmedabad.JPG|thumb|upright|سائنس سٽي، احمدآباد ۾ راڪيٽ جو ماڊل]] [[اسپيس ايپليڪيشنز سينٽر]] (SAC) احمدآباد، ڀارت ۾ خلائي تحقيق ۽ سيٽلائيٽ مواصلات جو هڪ ادارو آهي، جيڪو [[انڊين اسپيس ريسرچ آرگنائيزيشن]] (ISRO) جي ماتحت ڪم ڪري ٿو. مشهور سائنسدان، صنعتڪار ۽ دوراندیش گجراتي [[وڪرم سارابائي]] ان جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن [[فزيڪل ريسرچ ليبارٽري]] پڻ قائم ڪئي، جيڪا فلڪياتي طبعيات، شمسي نظام ۽ ڪائناتي شعاعن بابت تحقيق ڪندڙ ادارو آهي. هن [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ احمدآباد]] جو تصور پڻ پيش ڪيو، جيڪو گجرات جي واپاري گاديءَ واري شهر احمدآباد ۾ واقع بين الاقوامي شهرت رکندڙ انتظامي تحقيق جو ادارو ۽ ملڪ جي اعليٰ درجي وارن مينيجمينٽ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |title=India's top 50 business schools |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/Images/HTEditImages/Images/top-50-business-school.jpg |access-date=23 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201080409/http://www.hindustantimes.com/Images/HTEditImages/Images/top-50-business-school.jpg |archive-date=1 February 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title=Top B-schools in India |url=http://www.moneycontrol.com/mccode/bestbschools/top_b_schools_in_India.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218202628/http://www.moneycontrol.com/mccode/bestbschools/top_b_schools_in_India.php |archive-date=18 February 2012 |access-date=23 February 2012 |publisher=CNBC-TV18}}</ref> [[سينٽرل سالٽ اينڊ ميرين ڪيميڪلز ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] ڀارت سرڪار جي [[ڪائونسل آف سائنٽيفڪ اينڊ انڊسٽريل ريسرچ]] جي ماتحت ڀاونگر ۾ قائم ڪيو ويو. ان جو افتتاح ڀارت جي [[ڀارت جي وزيراعظمن جي فهرست|پهرئين]] [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]] پنڊت [[جواهر لال نهرو]] 10 اپريل 1954ع تي ڪيو. هن اداري جي قيام جو مقصد سامونڊي لوڻ، اندرين ڍنڍن جي لوڻ ۽ زيرِ زمين کارن پاڻين تي تحقيق ڪرڻ هو. ادارو [[ريورس آسموسس]]، اليڪٽرو ميمبرين عمل، لوڻ ۽ سامونڊي ڪيميائي مادن، تجزياتي سائنس، سامونڊي حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم ڪري ٿو. گانڌي نگر ۾ واقع [[گجرات نيشنل لا يونيورسٽي]] هن وقت ڀارت جي پنجين بهترين قانون جي تعليمي اداري طور ڄاڻايل آهي. [[گجرات سائنس سٽي]]<ref>{{Cite web |date=26 June 2010 |title=Gujarat Science City |url=http://www.scity.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726171222/http://www.scity.org/ |archive-date=26 July 2010 |access-date=16 July 2010 |publisher=Scity.org}}</ref>، سائنس جي تعليم ڏانهن وڌيڪ شاگردن کي راغب ڪرڻ لاءِ هڪ سرڪاري شروعات آهي. هتي ڀارت جو پهريون [[آئي ميڪس]] 3D ٿيٽر، انرجي پارڪ، سائنس هال، هڪ [[ايمفي ٿيٽر]] ۽ موسيقيءَ جي ڌُن تي هلندڙ [[موسيقيائي ڦوهارو|ڦوهارا]] سميت ٻيون سهولتون موجود آهن. نرما يونيورسٽيءَ جو انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ڀارت جي اعليٰ ايم بي اي ڪاليجن ۾ باقاعدي طور شامل ٿيندو رهيو آهي. [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنيڪل اسٽڊيز]]، جيڪو گجرات ناليج سوسائٽي، [[يورپي ايسوسيئيشن فار ڊسٽنس لرننگ]]، ايسوسيئيشن آف انڊين مينيجمينٽ اسڪولز ۽ [[احمدآباد ٽيڪسٽائل انڊسٽريز ريسرچ ايسوسيئيشن]] سان لاڳاپيل آهي، ڪم ڪندڙ پيشاورن لاءِ [[اعليٰ تعليم]] جي سرٽيفڪيشن ڪورسن جي سلسلي ۾ عالمي سطح تي ڪم ڪيو آهي. IIMT STUDIES، 2013ع ۾ [[گجرات ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، گجرات ناليج سوسائٽي ۽ [[ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن کاتو]]، [[گجرات حڪومت]] جي سهڪار سان GET SET GO پروگرام پڻ شروع ڪيو.<ref>{{Cite web |title=GUJARAT TECHNOLOGICAL UNIVERSITY |url=http://www.gtu.ac.in/circulars/14May/13052014.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802142737/http://www.gtu.ac.in/circulars/14May/13052014.pdf |archive-date=2 August 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gtu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gujarat Knowledge Society |url=http://gksgujarat.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217081456/http://gksgujarat.org/ |archive-date=17 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Gksgujarat.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=IIMT -International Institute of Management and Technical Studies-Distance Education Distance Learning Institute |url=http://iimtstudies.edu.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218123529/http://iimtstudies.edu.in/ |archive-date=18 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Iimtstudies.edu.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Association of Indian Management Schools (AIMS) |url=http://www.aims.org.in/cmspage.php?sid=UzI0NDQ= |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224112241/http://www.aims.org.in/cmspage.php?sid=UzI0NDQ= |archive-date=24 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Aims.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=India |url=http://www.eadl.org/members/india/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102052018/http://www.eadl.org/members/india/ |archive-date=2 January 2016 |access-date=20 December 2014 |publisher=Eadl.org}}</ref> [[بي. ڪي. اسڪول آف بزنس مينيجمينٽ]] مالي انتظام جي شعبي ۾ ڇهين نمبر تي آهي. [[ڪي. ايس. اسڪول آف بزنس مينيجمينٽ]] پڻ [[گجرات يونيورسٽي]] ۾ هڪ ايم بي اي ڪاليج آهي، جيڪو پنجن سالن جو گڏيل ايم بي اي ڪورس مهيا ڪري ٿو. احمدآباد ۾ شانتي بزنس اسڪول هڪ ڪاروباري تعليمي ادارو آهي، جيڪو ڪارپوريٽ شهريت واري شروعات ذريعي انتظام ۾ پوسٽ گريجوئيٽ ڊپلوما مهيا ڪري ٿو. انسٽيٽيوٽ آف سيسمولاجيڪل ريسرچ (ISR) گجرات حڪومت جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي کاتي پاران 2003ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ اهو هڪ سوسائٽيءَ طور رجسٽر ٿيل آهي. ISR جو ڪيمپس گانڌي نگر جي رائيسن علائقي ۾ [[سابر متي ندي]] جي ڪناري تي واقع آهي. اداري جي مقصدن ۾ مختلف علائقن ۾ عمارتن لاءِ مناسب زلزلي جا عنصر مقرر ڪرڻ ۽ امڪاني زلزلي جي خطري جو ڊگهي مدي وارو جائزو وٺڻ شامل آهن. ISR ڀارت جو واحد ادارو آهي جيڪو مڪمل طور تي زلزلياتي تحقيق لاءِ وقف آهي ۽ ان کي ايندڙ ڪجهه سالن ۾ هڪ اهم بين الاقوامي اداري طور ترقي ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وئي آهي. == نامور شخصيتون == {{See also|گجرات سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = right | background color = #F0FFF0 | title = گجرات جون نامور شخصيتون | image1 = Gandhi smiling R.jpg | caption1 = {{font|size=100%|text=[[مهاتما گانڌي]]}} | image2 = Sardar patel (cropped).jpg | caption2 = {{font|size=100%|text=[[ولڀ ڀائي پٽيل]]}} | image3 = JNTata.jpg | caption3 = {{font|size=100%|text=[[جمشيدجي ٽاٽا]]}} | image4 = Dr Vikram Sarabhai ISRO.webp | caption4 = {{font|size=100%|text=[[وڪرم سارابائي]]}} | image5 = Narendra Modi.jpg | caption5 = {{font|size=100%|text=[[نريندر مودي]] (ڀارت جو موجوده وزيراعظم)}} | footer = }} <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ رڳو ان شخص کي شامل ڪيو وڃي، جنهن بابت انگريزي وڪيپيڊيا تي اڳ ۾ پنهنجو مضمون موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي خانداني نالي (LAST NAME) موجب الفابيٽ جي ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> * [[گوتم اڏاڻي]]، [[اڏاڻي گروپ]] جو باني ۽ چيئرمين؛ [[احمدآباد]]، گجرات سان تعلق رکي ٿو * [[لال ڪرشن آڏواڻي]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) جو اڳوڻو صدر ۽ ڀارت جو نائب وزيراعظم (1999–2004) * [[ڌيروبائي امباڻي]]، [[ريلائنس انڊسٽريز]] جو باني؛ [[چورواڊ]]، گجرات سان تعلق رکندڙ<ref>{{Cite web |date=8 January 2020 |title=Dhirubhai Ambani – The founder of Reliance |url=https://www.britannica.com/biography/Dhirubhai-Ambani |access-date=20 May 2020 |website=Britannica |language=en-US |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807102732/https://www.britannica.com/biography/Dhirubhai-Ambani |url-status=live}}</ref> * [[جسپريت بمراه]]، ڀارتي بالر، جيڪو ڀارت جي قومي ڪرڪيٽ ٽيم لاءِ سڀني فارميٽن ۾ کيڏي ٿو؛ [[احمدآباد]] سان تعلق رکي ٿو. * [[مرارجِي ديسائي]]، ڀارت جو چوٿون وزيراعظم (1977–1979)؛ ولساڊ سان تعلق رکندڙ * [[اروشي ڍولاڪيا]]، ٽيليويزن ۽ بالي ووڊ اداڪارا * [[بال ڪرشن وِٺل داس دوشي]]، معمار ۽ [[پرٽزڪر آرڪيٽيڪچر پرائز]] جو اعزاز ماڻيندڙ * [[دادودان گڍوي]] (ڪوي دادباپو)، شاعر، ڳائڻو ۽ [[گجراتي سئنيما]] جو گيتڪار؛ 2021ع ۾ [[پدم شري]] سان نوازيو ويو * [[مهاتما گانڌي]]، [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ [[برطانوي هندستان|برطانوي نوآبادياتي راڄ]] خلاف جدوجهد جي اڳواڻي ڪندڙ؛ گجراتي<ref>{{Cite web |title=Modern Gujarat |url=https://www.mapsofindia.com/maps/gujarat/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024600/https://www.mapsofindia.com/maps/gujarat/ |archive-date=5 April 2018 |access-date=4 April 2018 |publisher=Mapsofindia.com}}</ref> * [[رويندر جديجا]]، ڀارتي آل رائونڊر ۽ ڀارت جي انڊر-19 ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو رانديگر؛ [[نوواگام گيڊ]] سان تعلق رکندڙ * [[سنجيو ڪمار]]، بالي ووڊ جو ورسٽائل اداڪار؛ [[سورت]] ۾ ڄائو * [[شري گوپيناٿجي مهاراج]]، خاندان جو باني * [[نريندر مودي]]، ڀارت جو 14هون ۽ موجوده [[ڀارت جو وزيراعظم|وزيراعظم]]؛ [[وڊ نگر]]، گجرات سان تعلق رکندڙ<ref>{{Cite web |date=21 May 2020 |title=narendra modi |url=https://www.narendramodi.in/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002045436/https://www.narendramodi.in/ |archive-date=2 October 2019 |access-date=21 May 2020 |website=narendramodi.in}}</ref> * [[آشا پاريک]]، هندي سئنيما جي بااثر اداڪارا؛ احمدآباد ۾ ڄائي * [[ارجت پٽيل]]، ريزرو بئنڪ آف انڊيا جو اڳوڻو گورنر؛ گجرات جي [[کيڙا ضلعو|کيڙا ضلعي]] سان تعلق رکندڙ * [[ولڀ ڀائي پٽيل]]، آزاد ڀارت جو پهريون نائب وزيراعظم ۽ گهرو وزير؛ [[ڪرمساد]] سان تعلق رکندڙ * [[فالگني پاٺڪ]]، ڳائڻي ۽ پرفارمنگ آرٽسٽ؛ [[وڊودرا]] ۾ ڄائي ۽ اتي ئي پرورش پاتائين، هاڻي ممبئي ۾ رهي ٿي * [[عظيم پريمجي]]، سافٽ ويئر صنعتڪار ۽ [[وپرو لميٽيڊ]] جو چيئرمين؛ نسلي طور گجراتي<ref>{{Cite news |last=Patel, Aakar |date=16 May 2016 |title=The Muslim businessmen of India |work=DNA |url=http://www.dnaindia.com/india/comment_the-muslim-businessmen-of-india_1383602 |url-status=live |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130203054158/http://www.dnaindia.com/india/comment_the-muslim-businessmen-of-india_1383602 |archive-date=3 February 2013}}</ref> * [[چيتيشور پجارا]]، ڀارتي بيٽر، جيڪو ڀارت جي قومي ٽيسٽ ڪرڪيٽ ٽيم لاءِ کيڏي چڪو آهي؛ [[راجڪوٽ]] سان تعلق رکندڙ * [[شريمَد راجچندر]]، شاعر، فلسفي ۽ سڌارڪ، جيڪو مهاتما گانڌيءَ جي روحاني گرو طور مشهور آهي<ref>{{Cite news |last=Jathar, Dnyanesh |date=16 July 2016 |title=Indian who inspired Gandhi |work=The Week |url=http://www.theweek.in/theweek/statescan/mahatma-gandhis-mentor-shrimad-rajchandra.html |url-status=live |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180217195207/http://www.theweek.in/theweek/statescan/mahatma-gandhis-mentor-shrimad-rajchandra.html |archive-date=17 February 2018}}</ref> * [[پريش راول]]، ڀارتي فلمي اداڪار ۽ سياستدان، گجراتي نسل سان تعلق رکندڙ ۽ ممبئي ۾ ڄائو * [[وڪرم سارابائي]]، ”ڀارتي خلائي پروگرام جو پيءُ“؛ احمدآباد سان تعلق رکندڙ<ref>{{Cite magazine |date=30 December 2013 |title=Vikram Sarabhai, the father of the Indian Space Program passed away 45 years ago |url=https://www.firstpost.com/tech/news-analysis/vikram-sarabhai-the-father-of-the-indian-space-program-passed-away-45-years-ago-3695105.html |magazine=First Post |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024557/https://www.firstpost.com/tech/news-analysis/vikram-sarabhai-the-father-of-the-indian-space-program-passed-away-45-years-ago-3695105.html |archive-date=5 April 2018 |access-date=4 April 2018}}</ref> * [[ديانند سرسوتي]]، ڀارتي فلسفي، سماجي اڳواڻ ۽ آريه سماج جو باني؛ [[ٽانڪارا]] ۾ ڄائو * [[امت شاهه]]، ڀارت جو 31هون ۽ موجوده [[ڀارت جو گهرو وزير|گهرو وزير]] ۽ گجرات حڪومت جو اڳوڻو [[وزير مملڪت]]؛ [[ممبئي]] ۾ ڄائو<ref>{{Cite news |last=Balan |first=Premal |date=10 July 2014 |title=Amit Shah: An organisation man at helm |work=Business Standard India |url=https://www.business-standard.com/article/politics/amit-shah-an-organisation-man-at-helm-114071000099_1.html |access-date=15 February 2021 |archive-date=15 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115205507/https://www.business-standard.com/article/politics/amit-shah-an-organisation-man-at-helm-114071000099_1.html |url-status=live}}</ref> * [[جمشيدجي ٽاٽا]]، صنعتڪاريءَ جو علمبردار ۽ [[ٽاٽا گروپ]] جو باني؛ [[نوساري]] جي هڪ [[پارسي]] خاندان سان تعلق رکندڙ<ref>{{Cite web |title=Tata Steel |url=http://www.tatasteel100.com/people/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208061222/http://www.tatasteel100.com/people/index.asp |archive-date=8 December 2014 |access-date=20 December 2014 |publisher=Tatasteel100.com}}</ref> * [[شيامجي ڪرشن ورما]]، ڀارتي انقلابي آزادي پسند، محب وطن، وڪيل ۽ صحافي؛ ڪڇ سان تعلق رکندڙ <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ رڳو ان شخص کي شامل ڪيو وڃي، جنهن بابت انگريزي وڪيپيڊيا تي اڳ ۾ پنهنجو مضمون موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي خانداني نالي (LAST NAME) موجب الفابيٽ جي ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> == منظم ڏوهه == هي حصو ''[[ڀارت ۾ منظم ڏوهه#گجرات ۾ منظم ڏوهه|ڀارت ۾ منظم ڏوهه § گجرات ۾ منظم ڏوهه]]'' مان ورتل اقتباس آهي. گجراتي انڊرورلڊ جا [[گڏيل عرب امارات]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ اوڀر آفريڪا جي مافيا سان لاڳاپا رهيا آهن. ان جي سرگرمين ۾ شراب جي غيرقانوني تياري ۽ وڪري (بوٽ ليگنگ)، سامونڊي اسمگلنگ ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽائي شامل آهن. گجرات ۾ شراب بابت سخت پابنديءَ وارن قانونن باوجود، منظم ڏوهاري نيٽ ورڪ بين الولاية اسمگلنگ ذريعي غيرقانوني شراب جي وڏي واپار کي هلائين ٿا. هن غيرقانوني واپار جي تباهه ڪندڙ انساني اثرن جو هڪ مثال [[2022ع گجرات شراب زهرجڻ وارو واقعو]] هو، جنهن ۾ بوٽاد ضلعي ۾ چوري ٿيل زهريلي ميٿائل الڪوحل مان تيار ڪيل نقلي شراب پيئڻ سبب گهٽ ۾ گهٽ 42 ماڻهو فوت ۽ 97 کان وڌيڪ اسپتال داخل ٿيا. گجرات جي انڊرورلڊ سان لاڳاپيل ڪارڪن سامونڊي اسمگلنگ ۽ غيرقانوني شراب جي نيٽ ورڪن ۾ پڻ ملوث رهيا آهن، جن ذريعي منشيات ۽ غيرقانوني شراب جهڙين ممنوع شين کي گجرات جي سامونڊي ڪناري ۽ اوڀر آفريڪا جي مرڪزن، جن ۾ [[تنزانيا]] پڻ شامل آهي، جي وچ ۾ غيرقانوني طور منتقل ڪرڻ ۾ سهولت ڏني وئي. [[عبداللطيف (گينگسٽر)|عبداللطيف]] ڀارت جو هڪ گينگسٽر ۽ غيرقانوني شراب جو واپاري هو، جيڪو گجرات ۾ سرگرم رهيو ۽ رياست جي بدنام ترين ڏوهارين مان هڪ هو. هو [[دائود ابراهيم]] جو ساٿي پڻ هو ۽ [[1993ع ممبئي بم ڌماڪا|1993ع جي ممبئي بم ڌماڪن]] واري ڪيس ۾ گهربل هو. [[ڊي-ڪمپني]] ڏکڻ آفريڪا کي پنهنجي سرگرمين جي هڪ مرڪز طور استعمال ڪيو، جتي مقامي ساٿين سان گڏ سازشون ڪرڻ، ماڻهن کي ڀرتي ڪرڻ جون ڪوششون ۽ ڀارت ۾ [[2002ع گجرات فساد|2002ع جي گجرات فسادن]] سان لاڳاپيل هدف بڻايل قتلن جي منصوبابندي ڪرڻ جهڙيون سرگرميون ڪيون ويون. == ڀينر رياستون == * {{flag|New Jersey}}، آمريڪا (سيپٽمبر 2019ع)<ref>{{Cite news |date=21 September 2019 |title=Gujarat, New Jersey ink sister state MoU |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/gujarat-new-jersey-ink-sister-state-mou-119092100944_1.html |access-date=12 April 2020 |archive-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413002227/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/gujarat-new-jersey-ink-sister-state-mou-119092100944_1.html |url-status=live}}</ref> * {{flag|Delaware}}، آمريڪا (سيپٽمبر 2019ع)<ref>{{Cite web |title=Gujarat Govt, Delaware State of America sign MoU for sister state |url=http://www.newsonair.com/Main-News-Details.aspx?title=Gujarat-Govt,-Delaware-State-of-America-sign-MoU-for-sister-state&id=371134 |access-date=12 April 2020 |website=newsonair.com |archive-date=12 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712203325/http://www.newsonair.com/Main-News-Details.aspx?title=Gujarat-Govt,-Delaware-State-of-America-sign-MoU-for-sister-state&id=371134 |url-status=live}}</ref> * {{flag|California}}، آمريڪا<ref>{{Cite web |title=Senate Concurrent Resolution No. 4 {{!}} Senate Office of International Relations |url=https://soir.senate.ca.gov/scr42001 |access-date=13 April 2020 |website=soir.senate.ca.gov |archive-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413002225/https://soir.senate.ca.gov/scr42001 |url-status=live}}</ref> * {{flag|Hyōgo Prefecture}}، جاپان (نومبر 2019ع)<ref>{{Cite web |title=Japan Information & Study Centre |url=https://www.japancentreatama.com/ |access-date=13 April 2020 |website=Japan Information and Study Centre |archive-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413002229/https://www.japancentreatama.com/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Experts |first=Disha |url=https://books.google.com/books?id=h_yzDwAAQBAJ&q=gujarat+sister+state+hyogo&pg=PA65 |title=Quarterly Current Affairs Vol. 3 – July to September 2019 for Competitive Exams |date=25 September 2019 |publisher=Disha Publications |isbn=978-93-89418-63-7 |language=en |access-date=25 October 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414110128/https://books.google.com/books?id=h_yzDwAAQBAJ&q=gujarat+sister+state+hyogo&pg=PA65 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon|China}} [[گوانگڊونگ]]، چين (2014ع)<ref>{{Cite book |last=Panda |first=Jagannath P. |url=https://books.google.com/books?id=Zi8lDwAAQBAJ&q=gujarat+sister+state&pg=PA28 |title=India-China Relations: Politics of Resources, Identity and Authority in a Multipolar World Order |date=4 October 2016 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-56381-5 |language=en |access-date=25 October 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414105711/https://books.google.com/books?id=Zi8lDwAAQBAJ&q=gujarat+sister+state&pg=PA28 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=IANS |date=7 June 2019 |title=Gujarat, Guangdong look to strengthen trade relations |work=Business Standard India |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/gujarat-guangdong-look-to-strengthen-trade-relations-119060800006_1.html |access-date=12 April 2020 |archive-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413002227/https://www.business-standard.com/article/news-ians/gujarat-guangdong-look-to-strengthen-trade-relations-119060800006_1.html |url-status=live}}</ref> * {{flag|Astrakhan Oblast}}، روس<ref>{{Cite web |last1=Upadhyay |first1=Dadan |last2=RIR |first2=specially for |date=9 December 2015 |title=Modi to reconnect in Russia with Astrakhan |url=https://www.rbth.com/economics/cooperation/2015/12/09/modi-to-reconnect-in-russia-with-astrakhan_548683 |access-date=12 April 2020 |website=rbth.com |archive-date=12 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412234439/https://www.rbth.com/economics/cooperation/2015/12/09/modi-to-reconnect-in-russia-with-astrakhan_548683 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Upadhyay |first=Dadan |date=16 January 2017 |title=Russia, India turn to Gujarat to help increase trade turnover |url=https://www.rbth.com/economics/business/2017/01/16/russia-india-turn-to-gujarat-to-help-increase-trade-turnover_681841 |access-date=12 April 2020 |website=rbth.com |archive-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413002227/https://www.rbth.com/economics/business/2017/01/16/russia-india-turn-to-gujarat-to-help-increase-trade-turnover_681841 |url-status=live}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|India}} * [[ڪٽاني]] * [[گجرات ۾ ايل جي بي ٽي ڪيو حق]] * [[ڌاراسنا ستياگرهه]] * [[نونرمان آندولن]] * [[گجرات جو خاڪو]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * يزداني، ڪاوه (2017ع). ''ڀارت، جديديت ۽ عظيم تفاوت: ميسور ۽ گجرات (17هين کان 19هين صدي تائين)''. ليڊن: برِل. xxxi + 669 صفحا. [http://eh.net/?s=gujarat آن لائين جائزو]. == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http: // www .gujaratindia.com / index-guj.htmگجرات حڪومت جي سائيٽ] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspxگجرات سیاحت جي سرڪاري ویب سائيٽ]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http: / /www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen گجرات جو نل سروور پرديسي پکين جي لاءِ ھڪ جنت ] {{Geographic location |Centre = گجرات |North = [[راجھستان]] |Northeast = [[راجھستان]] |East = [[مڌيا پردیش]] |Southeast = [[دمن و دیو]]<br>[[دادرا ۽ نگر حویلي]]<br>[[مھاراشٽر]] |South = ''[[ عربي سمنڊ]]''<br>[[مهاراشٽر]] |Southwest = ''[[ عربي سمنڊ]]'' |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' |Northwest = [[سنڌ]], {{flag|پاڪستان}} }} {{ڀارت جون ریاستون}} [[زمرو:گجرات رياست]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] j2vq78bb0a6pau1y5nancg41k1u5v9l 14 6168 410602 31492 2026-09-08T17:06:53Z Memon2025 21315 /* */ 410602 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نعت]] [[زمرو:مجيب الرحمان جا لکيل مضمون]] j4slay4ct8pqjc2t8fbkyy6umh7na3y 0 6600 410567 367029 2026-09-08T16:20:25Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 410567 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني سنڌي مذھبي عالم (پ. 1932 - و. 2023}} {{Infobox philosopher | name = غلام حسين شاھ بخاري | image = Alhaj Sayyid Ghulam Hussain Shah Bukhari by Mujeeb Rahman Chandio 2014-06-24 23-03.jpg | caption = | birth_date = {{birth year and age|1932}} | birth_place = ديھ ڊرٻ چانڊيو، قمبر شھدادڪوٽ، [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]، پاڪستان | death_date = [[26 جنوري]] 2023ع | death_place = [[ڪراچي]] | death_cause = | school_tradition = [[سني اسلام]]، [[حنفي]]، [[صوفي]]، [[نقشبندي]] | influences = [[بھاءُالدين نقشبندي بخاري]]، [[احمد سرھندي]]، [[محمد سراج الدين نقشبندي]]، [[پير فضل علي قريشي]]، [[خواجا عبدالغفار نقشبندي]] | influenced = }} '''غلام حسين شاهه بخاري''' ({{lang-en|Ghulam Hussain Shah Bukhari}}؛ پ. 1932ع – و. 26 جنوري 2023ع)، سنڌي اسلامي عالم ھو. ھن جو تعلق [[صوفي|صوفين]] جي [[نقشبندي]] سلسلي سان ھو. ھي پاڪستان جي ھڪ وڏي مذھبي اداري [[درگاھ حسين آباد]] جو والي پڻ ھو.<ref name="dawn">{{Cite news |url=http://www.dawn.com/news/787590/spiritual-leaders-grandson-killed-in-sectarian-attack |title=Spiritual leader’s grandson killed in ‘sectarian’ attack |date=February 21, 2013 |work=Daily Dawn |access-date=June 30, 2014}}</ref><ref name="tribune">{{Cite news |url=http://tribune.com.pk/story/511776/cleric-targeted-in-jacobabad-last-week-teaches-only-the-message-of-peace/ |title=Cleric targeted in Jacobabad last week teaches only the message of peace |date=February 24, 2013 |work=Daily Tribune.com.PK |access-date=June 30, 2014}}</ref> ==شروعاتي زندگي== غلام حسين شاهه بخاري [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھداد ڪوٽ]] جي ڳوٺ [[ڊرٻ چانڊيا]] ۾ 1932ع ۾ پيدا ٿيو. ھن جو تعلق صوفين جي [[نقشبندي]] سلسلي سان ھو، ھن مذھبي تعليم پنھنجي والد [[سيد گل محمد شاھ]] کان ورتي. ھن خوشي محمد تنيو، غلام محمد چانڊيو ۽ علي گوھر مستوئي کان پڻ تعليم ورتي.{{Citation needed|date=July 2023}} ھن 1980ع ۾ ''[[درگاھ حسين آباد]]'' نالي سان ھڪ مسجد ۽ مدرسو تعمير ڪرايو، جتي مذھبي تعليم ۽ رھائش مفت ڏني ويندي آھي. ھي ''[[تنظيم اصلاح فقرا الحسينيا]]'' جو پڻ سربراھ ھو، جيڪا تنظيم پڻ ماڻھن ۾ مذھبي پرچار ڪندي آھي. حسين شاھ پھرين پنھنجي ڳوٺ [[ڊرٻ چانڊيو]] ۾ درگاھ قائم ڪئي، ان کان پوءِ بلوچستان جي تنبو تعلقي ۾ ھڪ آستانو جوڙيو. ان کان پوءِ حسين شاھ قمبر جي [[سرھيا پاڙو|سرھيا پاڙي]] ۾ رھيو ۽ قمبر ريلوي اسٽيشن لڳ [[درگاھ حسين آباد]] قائم ڪيو.<ref>[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2023/Jan/27-01-2023/Page1/P1-22.jpg حسين شاھ مذھبي تعليم حماد اللہ ھاليجوي وٽ پرائي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127134939/http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2023/Jan/27-01-2023/Page1/P1-22.jpg |date=27 January 2023 }}, [[روزاني ڪاوش]] (27 January 2023)</ref> <ref name="tribune" /> غلام حسين شاهه کي 4 پٽن جو اولاد ٿيو، سندس وفات کان پھرين 3 پٽ فوت ٿي ويا، جڏھن ته سندس ٻيو نمبر وڏو پٽ [[عطاالله شاهه]] درگاهه جو سجاده نشين ھو.<ref>[https://thetimenews.tv/%d9%86%d8%a7%d9%84%d9%8a%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%88-%d9%85%d8%b0%d9%87%d8%a8%d9%8a-%d8%a7%da%b3%d9%88%d8%a7%da%bb-%d8%ba%d9%84%d8%a7%d9%85-%d8%ad%d8%b3%d9%8a%d9%86-%d8%b4%d8%a7%d9%87%d9%87-%d9%82%d9%85/ ناليوارو مذهبي اڳواڻ غلام حسين شاهه قمبر وارو لاڏاڻو ڪري ويو: شهر بند: مريدن ۾ سوڳ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127135740/https://thetimenews.tv/%D9%86%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%DA%B3%D9%88%D8%A7%DA%BB-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87-%D9%82%D9%85/|date=27 January 2023}}, [[پنھنجي اخبار]] (27 January 2023)</ref> 2013 ۾ ھن جي مٿان [[جيڪب آباد]] لڳ [[دھشتگرد|دھشتگردن]] [[قاتلاڻو حملو]] پڻ ڪيو، جنھن ۾ سندس پوٽو شفيق شاھ قتل ٿي ويو.<ref>{{Cite news |url=https://thetimenews.tv/%d8%ba%d9%84%d8%a7%d9%85-%d8%ad%d8%b3%d9%8a%d9%86-%d8%b4%d8%a7%d9%87%d9%87-%d8%aa%d9%8a-%d8%ac%d9%8a%da%aa%d8%a8-%d8%a2%d8%a8%d8%a7%d8%af-%db%be-%d8%a8%d9%85-%d8%ad%d9%85%d9%84%d9%88-%d9%bf%d9%8a/ |title=غلام حسين شاهه تي جيڪب آباد ۾ بم حملو ٿيو هو، سندس پوٽو شهيد ٿي ويو هو |access-date=27 January 2023 |agency=[[پنھنجي اخبار]] |archive-date=27 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127141255/https://thetimenews.tv/%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87-%D8%AA%D9%8A-%D8%AC%D9%8A%DA%AA%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%DB%BE-%D8%A8%D9%85-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%88-%D9%BF%D9%8A/ |dead-url=yes |accessdate=27 January 2023 |archivedate=27 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230127141255/https://thetimenews.tv/%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87-%D8%AA%D9%8A-%D8%AC%D9%8A%DA%AA%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%DB%BE-%D8%A8%D9%85-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%88-%D9%BF%D9%8A/ }}</ref> ھي ڪراچي جي نجي اسپتال ۾ [[26 جنوري]]، 2023ع تي وفات ڪري ويو.<ref>{{Cite news |url=https://awamiawaz.pk/1006158/ |title=ناليوارو مذهبي اڳواڻ غلام حسين شاهه قمبر وارو لاڏاڻو ڪري ويو |last=web |first=des |date=26 January 2023 |work=عوامي آواز |access-date=26 January 2023 |publisher=awamiawaz.pk |agency=عوامي آواز |language=sd}}</ref> سندس وفات جي سوڳ ۾ [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] جي تعليمي ادارن کي ھڪ ڏينھن لاءِ بند ڪيو ويو.<ref>[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2023/Jan/27-01-2023/Page1/P1-20.jpg قمبر وارو سائين حسين شاھ بخاري لاڏاڻو ڪري ويو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127131953/http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2023/Jan/27-01-2023/Page1/P1-20.jpg |date=27 January 2023 }}, [[روزاني ڪاوش]] (27 January 2023)</ref> == وڌيڪ ڏسو == * [[پير فضل علي قريشي]] * [[خواجا عبدالغفار نقشبندي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:1932ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2023ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] [[زمرو:2023ع جون فوتگيون]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] lj2ph164vpj7mhdr2s3swk8oettcnj8 410570 410567 2026-09-08T16:22:25Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 410570 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني سنڌي مذھبي عالم (پ. 1932 - و. 2023}} {{Infobox philosopher | name = غلام حسين شاھ بخاري | image = Alhaj Sayyid Ghulam Hussain Shah Bukhari by Mujeeb Rahman Chandio 2014-06-24 23-03.jpg | caption = | birth_date = {{birth year and age|1932}} | birth_place = ديھ ڊرٻ چانڊيو، قمبر شھدادڪوٽ، [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]، پاڪستان | death_date = [[26 جنوري]] 2023ع | death_place = [[ڪراچي]] | death_cause = | school_tradition = [[سني اسلام]]، [[حنفي]]، [[صوفي]]، [[نقشبندي]] | influences = [[بھاءُالدين نقشبندي بخاري]]، [[احمد سرھندي]]، [[محمد سراج الدين نقشبندي]]، [[پير فضل علي قريشي]]، [[خواجا عبدالغفار نقشبندي]] | influenced = }} '''غلام حسين شاهه بخاري''' ({{lang-en|Ghulam Hussain Shah Bukhari}}؛ پ. 1932ع – و. 26 جنوري 2023ع)، سنڌي اسلامي عالم ھو. ھن جو تعلق [[صوفي|صوفين]] جي [[نقشبندي]] سلسلي سان ھو. ھي پاڪستان جي ھڪ وڏي مذھبي اداري [[درگاھ حسين آباد]] جو والي پڻ ھو.<ref name="dawn">{{Cite news |url=http://www.dawn.com/news/787590/spiritual-leaders-grandson-killed-in-sectarian-attack |title=Spiritual leader’s grandson killed in ‘sectarian’ attack |date=February 21, 2013 |work=Daily Dawn |access-date=June 30, 2014}}</ref><ref name="tribune">{{Cite news |url=http://tribune.com.pk/story/511776/cleric-targeted-in-jacobabad-last-week-teaches-only-the-message-of-peace/ |title=Cleric targeted in Jacobabad last week teaches only the message of peace |date=February 24, 2013 |work=Daily Tribune.com.PK |access-date=June 30, 2014}}</ref> ==شروعاتي زندگي== غلام حسين شاهه بخاري [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھداد ڪوٽ]] جي ڳوٺ [[ڊرٻ چانڊيا]] ۾ 1932ع ۾ پيدا ٿيو. ھن جو تعلق صوفين جي [[نقشبندي]] سلسلي سان ھو، ھن مذھبي تعليم پنھنجي والد [[سيد گل محمد شاھ]] کان ورتي. ھن خوشي محمد تنيو، غلام محمد چانڊيو ۽ علي گوھر مستوئي کان پڻ تعليم ورتي.{{Citation needed|date=July 2023}} ھن 1980ع ۾ ''[[درگاھ حسين آباد]]'' نالي سان ھڪ مسجد ۽ مدرسو تعمير ڪرايو، جتي مذھبي تعليم ۽ رھائش مفت ڏني ويندي آھي. ھي ''[[تنظيم اصلاح فقرا الحسينيا]]'' جو پڻ سربراھ ھو، جيڪا تنظيم پڻ ماڻھن ۾ مذھبي پرچار ڪندي آھي. حسين شاھ پھرين پنھنجي ڳوٺ [[ڊرٻ چانڊيو]] ۾ درگاھ قائم ڪئي، ان کان پوءِ بلوچستان جي تنبو تعلقي ۾ ھڪ آستانو جوڙيو. ان کان پوءِ حسين شاھ قمبر جي [[سرھيا پاڙو|سرھيا پاڙي]] ۾ رھيو ۽ قمبر ريلوي اسٽيشن لڳ [[درگاھ حسين آباد]] قائم ڪيو.<ref>[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2023/Jan/27-01-2023/Page1/P1-22.jpg حسين شاھ مذھبي تعليم حماد اللہ ھاليجوي وٽ پرائي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127134939/http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2023/Jan/27-01-2023/Page1/P1-22.jpg |date=27 January 2023 }}, [[روزاني ڪاوش]] (27 January 2023)</ref> <ref name="tribune" /> غلام حسين شاهه کي 4 پٽن جو اولاد ٿيو، سندس وفات کان پھرين 3 پٽ فوت ٿي ويا، جڏھن ته سندس ٻيو نمبر وڏو پٽ [[عطاالله شاهه]] درگاهه جو سجاده نشين ھو.<ref>[https://thetimenews.tv/%d9%86%d8%a7%d9%84%d9%8a%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%88-%d9%85%d8%b0%d9%87%d8%a8%d9%8a-%d8%a7%da%b3%d9%88%d8%a7%da%bb-%d8%ba%d9%84%d8%a7%d9%85-%d8%ad%d8%b3%d9%8a%d9%86-%d8%b4%d8%a7%d9%87%d9%87-%d9%82%d9%85/ ناليوارو مذهبي اڳواڻ غلام حسين شاهه قمبر وارو لاڏاڻو ڪري ويو: شهر بند: مريدن ۾ سوڳ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127135740/https://thetimenews.tv/%D9%86%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%DA%B3%D9%88%D8%A7%DA%BB-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87-%D9%82%D9%85/|date=27 January 2023}}, [[پنھنجي اخبار]] (27 January 2023)</ref> 2013 ۾ ھن جي مٿان [[جيڪب آباد]] لڳ [[دھشتگرد|دھشتگردن]] [[قاتلاڻو حملو]] پڻ ڪيو، جنھن ۾ سندس پوٽو شفيق شاھ قتل ٿي ويو.<ref>{{Cite news |url=https://thetimenews.tv/%d8%ba%d9%84%d8%a7%d9%85-%d8%ad%d8%b3%d9%8a%d9%86-%d8%b4%d8%a7%d9%87%d9%87-%d8%aa%d9%8a-%d8%ac%d9%8a%da%aa%d8%a8-%d8%a2%d8%a8%d8%a7%d8%af-%db%be-%d8%a8%d9%85-%d8%ad%d9%85%d9%84%d9%88-%d9%bf%d9%8a/ |title=غلام حسين شاهه تي جيڪب آباد ۾ بم حملو ٿيو هو، سندس پوٽو شهيد ٿي ويو هو |access-date=27 January 2023 |agency=[[پنھنجي اخبار]] |archive-date=27 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127141255/https://thetimenews.tv/%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87-%D8%AA%D9%8A-%D8%AC%D9%8A%DA%AA%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%DB%BE-%D8%A8%D9%85-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%88-%D9%BF%D9%8A/ |dead-url=yes |accessdate=27 January 2023 |archivedate=27 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230127141255/https://thetimenews.tv/%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87-%D8%AA%D9%8A-%D8%AC%D9%8A%DA%AA%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%DB%BE-%D8%A8%D9%85-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%88-%D9%BF%D9%8A/ }}</ref> ھي ڪراچي جي نجي اسپتال ۾ [[26 جنوري]]، 2023ع تي وفات ڪري ويو.<ref>{{Cite news |url=https://awamiawaz.pk/1006158/ |title=ناليوارو مذهبي اڳواڻ غلام حسين شاهه قمبر وارو لاڏاڻو ڪري ويو |last=web |first=des |date=26 January 2023 |work=عوامي آواز |access-date=26 January 2023 |publisher=awamiawaz.pk |agency=عوامي آواز |language=sd}}</ref> سندس وفات جي سوڳ ۾ [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] جي تعليمي ادارن کي ھڪ ڏينھن لاءِ بند ڪيو ويو.<ref>[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2023/Jan/27-01-2023/Page1/P1-20.jpg قمبر وارو سائين حسين شاھ بخاري لاڏاڻو ڪري ويو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127131953/http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2023/Jan/27-01-2023/Page1/P1-20.jpg |date=27 January 2023 }}, [[روزاني ڪاوش]] (27 January 2023)</ref> == وڌيڪ ڏسو == * [[پير فضل علي قريشي]] * [[خواجا عبدالغفار نقشبندي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:صوفي]] [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:1932ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2023ع جون فوتگيون]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] or12xepldk161stawcr27qacoyfs4zy 410571 410570 2026-09-08T16:22:58Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 410571 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني سنڌي مذھبي عالم (پ. 1932 - و. 2023}} {{Infobox philosopher | name = غلام حسين شاھ بخاري | image = Alhaj Sayyid Ghulam Hussain Shah Bukhari by Mujeeb Rahman Chandio 2014-06-24 23-03.jpg | caption = | birth_date = {{birth year and age|1932}} | birth_place = ديھ ڊرٻ چانڊيو، قمبر شھدادڪوٽ، [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]، پاڪستان | death_date = [[26 جنوري]] 2023ع | death_place = [[ڪراچي]] | death_cause = | school_tradition = [[سني اسلام]]، [[حنفي]]، [[صوفي]]، [[نقشبندي]] | influences = [[بھاءُالدين نقشبندي بخاري]]، [[احمد سرھندي]]، [[محمد سراج الدين نقشبندي]]، [[پير فضل علي قريشي]]، [[خواجا عبدالغفار نقشبندي]] | influenced = }} '''غلام حسين شاهه بخاري''' ({{lang-en|Ghulam Hussain Shah Bukhari}}؛ پ. 1932ع – و. 26 جنوري 2023ع)، سنڌي اسلامي عالم ھو. ھن جو تعلق [[صوفي|صوفين]] جي [[نقشبندي]] سلسلي سان ھو. ھي پاڪستان جي ھڪ وڏي مذھبي اداري [[درگاھ حسين آباد]] جو والي پڻ ھو.<ref name="dawn">{{Cite news |url=http://www.dawn.com/news/787590/spiritual-leaders-grandson-killed-in-sectarian-attack |title=Spiritual leader’s grandson killed in ‘sectarian’ attack |date=February 21, 2013 |work=Daily Dawn |access-date=June 30, 2014}}</ref><ref name="tribune">{{Cite news |url=http://tribune.com.pk/story/511776/cleric-targeted-in-jacobabad-last-week-teaches-only-the-message-of-peace/ |title=Cleric targeted in Jacobabad last week teaches only the message of peace |date=February 24, 2013 |work=Daily Tribune.com.PK |access-date=June 30, 2014}}</ref> ==شروعاتي زندگي== غلام حسين شاهه بخاري [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شھداد ڪوٽ]] جي ڳوٺ [[ڊرٻ چانڊيا]] ۾ 1932ع ۾ پيدا ٿيو. ھن جو تعلق صوفين جي [[نقشبندي]] سلسلي سان ھو، ھن مذھبي تعليم پنھنجي والد [[سيد گل محمد شاھ]] کان ورتي. ھن خوشي محمد تنيو، غلام محمد چانڊيو ۽ علي گوھر مستوئي کان پڻ تعليم ورتي.{{Citation needed|date=July 2023}} ھن 1980ع ۾ ''[[درگاھ حسين آباد]]'' نالي سان ھڪ مسجد ۽ مدرسو تعمير ڪرايو، جتي مذھبي تعليم ۽ رھائش مفت ڏني ويندي آھي. ھي ''[[تنظيم اصلاح فقرا الحسينيا]]'' جو پڻ سربراھ ھو، جيڪا تنظيم پڻ ماڻھن ۾ مذھبي پرچار ڪندي آھي. حسين شاھ پھرين پنھنجي ڳوٺ [[ڊرٻ چانڊيو]] ۾ درگاھ قائم ڪئي، ان کان پوءِ بلوچستان جي تنبو تعلقي ۾ ھڪ آستانو جوڙيو. ان کان پوءِ حسين شاھ قمبر جي [[سرھيا پاڙو|سرھيا پاڙي]] ۾ رھيو ۽ قمبر ريلوي اسٽيشن لڳ [[درگاھ حسين آباد]] قائم ڪيو.<ref>[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2023/Jan/27-01-2023/Page1/P1-22.jpg حسين شاھ مذھبي تعليم حماد اللہ ھاليجوي وٽ پرائي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127134939/http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2023/Jan/27-01-2023/Page1/P1-22.jpg |date=27 January 2023 }}, [[روزاني ڪاوش]] (27 January 2023)</ref> <ref name="tribune" /> غلام حسين شاهه کي 4 پٽن جو اولاد ٿيو، سندس وفات کان پھرين 3 پٽ فوت ٿي ويا، جڏھن ته سندس ٻيو نمبر وڏو پٽ [[عطاالله شاهه]] درگاهه جو سجاده نشين ھو.<ref>[https://thetimenews.tv/%d9%86%d8%a7%d9%84%d9%8a%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%88-%d9%85%d8%b0%d9%87%d8%a8%d9%8a-%d8%a7%da%b3%d9%88%d8%a7%da%bb-%d8%ba%d9%84%d8%a7%d9%85-%d8%ad%d8%b3%d9%8a%d9%86-%d8%b4%d8%a7%d9%87%d9%87-%d9%82%d9%85/ ناليوارو مذهبي اڳواڻ غلام حسين شاهه قمبر وارو لاڏاڻو ڪري ويو: شهر بند: مريدن ۾ سوڳ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127135740/https://thetimenews.tv/%D9%86%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%DA%B3%D9%88%D8%A7%DA%BB-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87-%D9%82%D9%85/|date=27 January 2023}}, [[پنھنجي اخبار]] (27 January 2023)</ref> 2013 ۾ ھن جي مٿان [[جيڪب آباد]] لڳ [[دھشتگرد|دھشتگردن]] [[قاتلاڻو حملو]] پڻ ڪيو، جنھن ۾ سندس پوٽو شفيق شاھ قتل ٿي ويو.<ref>{{Cite news |url=https://thetimenews.tv/%d8%ba%d9%84%d8%a7%d9%85-%d8%ad%d8%b3%d9%8a%d9%86-%d8%b4%d8%a7%d9%87%d9%87-%d8%aa%d9%8a-%d8%ac%d9%8a%da%aa%d8%a8-%d8%a2%d8%a8%d8%a7%d8%af-%db%be-%d8%a8%d9%85-%d8%ad%d9%85%d9%84%d9%88-%d9%bf%d9%8a/ |title=غلام حسين شاهه تي جيڪب آباد ۾ بم حملو ٿيو هو، سندس پوٽو شهيد ٿي ويو هو |access-date=27 January 2023 |agency=[[پنھنجي اخبار]] |archive-date=27 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127141255/https://thetimenews.tv/%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87-%D8%AA%D9%8A-%D8%AC%D9%8A%DA%AA%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%DB%BE-%D8%A8%D9%85-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%88-%D9%BF%D9%8A/ |dead-url=yes |accessdate=27 January 2023 |archivedate=27 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230127141255/https://thetimenews.tv/%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87-%D8%AA%D9%8A-%D8%AC%D9%8A%DA%AA%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%DB%BE-%D8%A8%D9%85-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%88-%D9%BF%D9%8A/ }}</ref> ھي ڪراچي جي نجي اسپتال ۾ [[26 جنوري]]، 2023ع تي وفات ڪري ويو.<ref>{{Cite news |url=https://awamiawaz.pk/1006158/ |title=ناليوارو مذهبي اڳواڻ غلام حسين شاهه قمبر وارو لاڏاڻو ڪري ويو |last=web |first=des |date=26 January 2023 |work=عوامي آواز |access-date=26 January 2023 |publisher=awamiawaz.pk |agency=عوامي آواز |language=sd}}</ref> سندس وفات جي سوڳ ۾ [[قمبر تعلقو|قمبر تعلقي]] جي تعليمي ادارن کي ھڪ ڏينھن لاءِ بند ڪيو ويو.<ref>[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2023/Jan/27-01-2023/Page1/P1-20.jpg قمبر وارو سائين حسين شاھ بخاري لاڏاڻو ڪري ويو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127131953/http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2023/Jan/27-01-2023/Page1/P1-20.jpg |date=27 January 2023 }}, [[روزاني ڪاوش]] (27 January 2023)</ref> == وڌيڪ ڏسو == * [[پير فضل علي قريشي]] * [[خواجا عبدالغفار نقشبندي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:صوفي]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:1932ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2023ع جون فوتگيون]] ozt79l373xcsg7whqrsyzd6tyx5hiie 0 9984 410761 401342 2026-09-09T07:28:33Z Intisar Ali 8681 410761 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جو شهر}} {{Infobox settlement | name = ٿاڻو بولا خان | official_name = Thano Bula Khan | native_name = {{lang|ur|تھانہ بولا خان}} | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Guru Balpuri Ashram.jpg | imagesize = 270px | image_caption = ٿاڻي بولا خان واري علائقي ۾ [[گرو بالپوري آشرم]] | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ٿاڻي بولا خان جو مقام | coordinates = {{coord|25.3617|67.8351|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻو بولا خان]] | government_type = ٽائون ڪميٽي | governing_body = ٽائون ڪميٽي ٿاڻو بولا خان | leader_party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي|پ پ پ]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = هريش ڪمار<ref name="ECP-LG">{{cite web |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/fifPGfP5DCDgafHFThejBODZ54f5bHqlCHUSKJbX.pdf |title=Returned Candidates against Seats of Chairman and Vice Chairman – Sindh Local Councils |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> | leader_title1 = [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي جو ميمبر]] (PS-81 ڄامشورو-II) | leader_name1 = [[گيانچند ايسراڻي]]<ref name="PAS">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/assembly-members-directory/32/129 |title=Members Directory – Jamshoro |publisher=[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> | unit_pref = Metric | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_total = 17,462 | population_footnotes = <ref name="PBS2023urban">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> | population_demonym = | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset1 = +5 }} '''ٿاڻو بولا خان''' ({{langx|en|Thano Bula Khan}}؛ {{langx|ur|تھانہ بولا خان}}) [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ساڳئي نالي واري تعلقي]] جو انتظامي مرڪز آهي. شهر سنڌ جي پهاڙي [[سنڌ ڪوهستان|ڪوهستان]] واري خطي ۾ واقع آهي ۽ تاريخي طور ''محال ڪوهستان'' جي انتظامي مرڪز طور سڃاتو ويندو رهيو آهي.<ref name="Gazetteer1919">{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume B: Karachi District |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1919 |page=176 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/156.pdf |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماري موجب ٿاڻي بولا خان ٽائون ڪميٽي جي آبادي '''17,462''' هئي، جيڪا 2017ع جي 14,944 ماڻهن جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي؛ 2017ع کان 2023ع تائين سراسري سالياني آبادي واڌ 2.64 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PBS2023urban" /> شهر پنهنجي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن ۽ پهاڙي آبادين لاءِ واپار، سرڪاري انتظام، تعليم ۽ بنيادي خدمتن جو مقامي مرڪز آهي. == نالي جو بنياد == شهر جو نالو '''بولا خان''' نالي هڪ تاريخي مقامي سردار سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت محقق ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب بولا خان نميريو يا برفت، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ [[برفت]] قبيلي جو هڪ اثرائتو سردار هو، جنهن کي ڪلهوڙي حڪمران جاگير ڏني هئي. ڪلهوڙي موجب بولا خان 1747ع ۾ ٺٽي واري علائقي ۾ ڪلهوڙا فوج جي مهمن ۾ پڻ حصو ورتو.<ref name="StoriesStone">{{cite web |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |date=28 February 2020 |title=Stories in Stone |url=https://www.thefridaytimes.com/28-Feb-2020/stories-in-stone |website=The Friday Times |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1919ع جي ''Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ به شهر جي نالي کي بولا خان نميريو سان ڳنڍيندي لکيو ويو آهي تہ هي هنڌ بولا خان جي ڪئمپ سان منسوب هو، جتي هن ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ جوکين جي هڪ فوجي حملي جو مقابلو ڪيو هو.<ref name="Gazetteer1919" /> == تاريخ == === ڪلهوڙا دور ۽ مقامي سرداريون === ٿاڻو بولا خان وارو علائقو تاريخي [[سنڌ ڪوهستان]] جو حصو رهيو آهي. ڪوهستان ۽ ڀرپاسي جي لسٻيلي ۾ برفت ۽ ٻين مقامي قبيلن جو سياسي اثر مختلف دورن ۾ نمايان رهيو. [[سمن جو خاندان|سمن]] کان وٺي ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دورن تائين برفت سردارن ڪوهستان جي سياسي ۽ فوجي تاريخ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="StoriesStone" /> بولا خان برفت يا نميريو، جنهن سان شهر جو نالو منسوب ڪيو وڃي ٿو، ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور جو سردار هو. سندس خاندان ڪوهستان جي مختلف حصن ۾ زمين ۽ سياسي اثر رکندو هو.<ref name="StoriesStone" /> === برطانوي دور === 1843ع ۾ انگريزن جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ ڪوهستان وارو علائقو برطانوي انتظام هيٺ آيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري علائقي کي مختلف انتظامي تبديليون ڏنيون ويون ۽ '''محال ڪوهستان''' نالي تعلقو قائم ٿيو. موجود تاريخي حوالن موجب 1865ع ۾ ڪوهستان کي ڪوٽڙي تعلقي کان ڌار ڪري الڳ انتظامي يونٽ بڻايو ويو.<ref>{{cite web |url=https://catalog.crl.edu/Record/37c00151-0c4c-58c6-bd55-c75068c0788e |title=Settlement records of the Sehwan Division of the Karachi Collectorate, Sind: Talukas Manjhand, Kotri, and Kohistan |publisher=Center for Research Libraries |year=1889 |access-date=9 September 2026 }}</ref> برطانوي دور ۾ ٿاڻو بولا خان محال ڪوهستان جو هيڊڪوارٽر بڻيو. 1919ع جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ شهر جي آبادي '''1,192''' ڄاڻائي وئي ۽ هتي محالڪاري آفيس، ڊسپينسري، پوليس اسٽيشن، مقامي اسڪول، پوسٽ آفيس ۽ مسافر خانو موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو. ساڳئي ماخذ شهر ۾ ڀرت جو ڪم ۽ اُٺن لاءِ نفيس اُوني گاديون ٺاهڻ کي مقامي دستڪاريءَ طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Gazetteer1919" /> 1951ع جي سرڪاري ڳوٺن واري فهرست ۾ محال ڪوهستان تعلقي جي مرڪز ٿاڻي بولا خان جي آبادي '''2,610''' رڪارڊ ڪئي وئي هئي.<ref name="Census1951">{{cite book |title=Village List of Dadu District, Census of Pakistan 1951 |publisher=Government of Pakistan |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/32631/download/35812/1409_1951_SIN.pdf |access-date=9 September 2026 }}</ref> === پاڪستان کان پوءِ === ورهاڱي کان پوءِ محال ڪوهستان کي آهستي آهستي '''ٿاڻو بولا خان تعلقو''' سڏيو وڃڻ لڳو. علائقو پوءِ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جو حصو رهيو. 14 ڊسمبر 2004ع تي دادو ضلعي مان [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ ٿاڻو بولا خان تعلقو نئين ڄامشورو ضلعي ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/377011/four-new-districts-created-in-sindh |title=Four new districts created in Sindh |work=[[ڊان]] |date=14 December 2004 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == [[File:Map by the US Army Map Service - Thano Bula Khan - iraq and iran - txu-pclmaps-oclc-6589753-thano-bula-khan.jpg|thumb|1930ع واري ڏهاڪي جي آمريڪي آرمي ميپ سروس جو ٿاڻي بولا خان ۽ ڀرپاسي جو نقشو]] ٿاڻو بولا خان لڳ ڀڳ {{coord|25.36|67.84|display=inline}} تي سنڌ جي اولهندي پهاڙي ڪوهستان واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي چوڌاري هيٺاهيون جبل، پٿريلا ميدان، موسمي نيون ۽ خشڪ واديون آهن. علائقي جي ارضياتي ۽ جاگرافيائي بناوت ان کي سنڌو درياهه جي زرخيز ميداني علائقن کان نمايان طور مختلف بڻائي ٿي. تعلقو سنڌ جي سڀ کان وڏي ايراضي رکندڙ ۽ گهٽ آباديءَ جي ڪثافت وارن تعلقن مان هڪ آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب تعلقي جو رقبو '''5,690 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي ڪثافت صرف '''28.38 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023taluka">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |title=Table 1: Area, Population by Sex, Population Density and Urban Proportion, Census-2023 |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪوهستان ۾ برسات غير يقيني ۽ گهٽ هجڻ سبب خشڪي ۽ پاڻيءَ جي کوٽ بار بار مسئلو بڻجن ٿا. ٽيوب ويلن، قدرتي نين ۽ برساتي پاڻيءَ تي وڏي حد تائين ڀاڙيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |last=Sheikh |first=Irfan |url=https://tribune.com.pk/story/757137/kohistan-waits-anxiously-for-rain-as-tube-wells-dry-up |title=Kohistan waits anxiously for rain as tube wells dry up |work=The Express Tribune |date=2 September 2014 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آبادي == 2023ع جي مردم شماريءَ ۾ ٿاڻو بولا خان ٽائون ڪميٽي جي ڪُل آبادي 17,462 هئي، جن مان 9,123 مرد، 8,337 عورتون ۽ ٻه ٽرانسجينڊر ماڻهو رڪارڊ ڪيا ويا. 2017ع ۾ آبادي 14,944 هئي.<ref name="PBS2023urban" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''ٿاڻو بولا خان شهر جا چونڊ آبادي انگ، 2023ع''' ! style="background:#264653;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تفصيل |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | '''17,462''' | 2023ع |- | style="text-align:left;" | مرد | 9,123 | 52.2٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 8,337 | 47.8٪ |- | style="text-align:left;" | 2017ع آبادي | 14,944 | — |- | style="text-align:left;" | سالياني واڌ | 2.64٪ | 2017–2023ع |- | style="text-align:left;" | سراسري گهريلو سائيز | 4.4 | ماڻهو في گهر |- | style="text-align:left;" | خواندگي | '''87.24٪''' | 10 سال ۽ وڌيڪ عمر |} <small>ذريعو: پاڪستان جي 2023ع آبادي ۽ رهائش واري آدمشماري.<ref name="PBS2023urban" /><ref name="PBS2023selected">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_33_sindh_districts.pdf |title=Table 33: Selected Population Statistics of Urban Localities, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> === ٻوليون === 2023ع جي آدمشماري موجب سڄي ٿاڻو بولا خان تعلقي ۾ '''سنڌي''' 151,957 ماڻهن، يعني تقريباً 94.1 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي؛ '''بلوچي''' 7,032 ماڻهن يا لڳ ڀڳ 4.4 سيڪڙو جي مادري ٻولي هئي. ننڍي انگ ۾ اردو، پنجابي، پشتو، سرائڪي، هندڪو ۽ ٻيون ٻوليون پڻ ڳالهائيون وڃن ٿيون.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_sindh_districts.pdf |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> شهر جي شهري آبادي ۾ سنڌيءَ جو تناسب تعلقي جي مجموعي شرح کان به وڌيڪ آهي؛ سرڪاري جدولن مان 17,462 شهري رهواسين مان لڳ ڀڳ 17,304 سنڌي مادري ٻولي رکندڙ ظاهر ٿين ٿا.<ref name="PBSLanguage" /> === مذهب === ٿاڻو بولا خان سنڌ جي انهن ٿورڙن شهرن مان آهي جتي [[سنڌ ۾ هندومت|هندو آبادي]] اڪثريت رکي ٿي. 2023ع جي سرڪاري آدمشماري ۾ شهر جي 17,462 رهواسين مان 9,941 کي ''Hindu Jati'' ۽ 71 کي Scheduled Castes طور درج ڪيو ويو؛ گڏيل طور اهي لڳ ڀڳ '''57.3٪''' شهري آبادي بڻجن ٿا. مسلمانن جو انگ 7,431، يعني لڳ ڀڳ '''42.6٪''' هو.<ref name="PBSReligion">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_sindh_districts.pdf |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%;" |+ '''شهر جي مذهبي آبادي، 2023ع''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | مذهب / مردم شماري زمرو ! style="background:#00897B;color:white;" | آبادي ! style="background:#D97706;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | [[هندومت|هندو جاتي]] | 9,941 | 56.9٪ |- | style="text-align:left;" | شيڊيولڊ ڪاسٽس | 71 | 0.4٪ |- | style="text-align:left;" | [[اسلام]] | 7,431 | 42.6٪ |- | style="text-align:left;" | [[عيسائيت]] | 11 | 0.1٪ |- | style="text-align:left;" | ٻيا | 8 | <0.1٪ |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، 2023ع مردم شماري.<ref name="PBSReligion" /></small> هندو ۽ مسلمان برادرين جي گڏيل موجودگي شهر جي سماجي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو نمايان حصو آهي. تاريخي طور شهر ۽ ڀرپاسي جي هندو برادري مقامي واپار ۽ مذهبي ماڳن سان ڳنڍيل رهي آهي. == انتظام == ٿاڻو بولا خان شهري مقامي حڪومت جي لحاظ کان '''ٽائون ڪميٽي ٿاڻو بولا خان''' جي انتظام هيٺ آهي. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي موجوده مقامي حڪومت واري نوٽيفڪيشن موجب ٽائون ڪميٽي نمبر 5 ٿاڻو بولا خان جو چيئرمين '''هريش ڪمار''' ولد آٽو مل آهي، جيڪو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکي ٿو؛ نائب چيئرمين شهزاد ميمڻ آهي.<ref name="ECP-LG" /> شهر موجوده صوبائي تڪ '''PS-81 ڄامشورو-II''' سان لاڳاپيل آهي. سنڌ صوبائي اسيمبلي جي سرڪاري ڊائريڪٽري موجب هن تڪ جو ميمبر '''گيانچند ايسراڻي''' (Giyanoo Mal/Giyanchand Essrani) آهي، جيڪو پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز سان تعلق رکي ٿو.<ref name="PAS" /> == ٿاڻو بولا خان تعلقو == {{Main|ٿاڻو بولا خان تعلقو}} شهر ساڳئي نالي واري وسيع تعلقي جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع ۾ تعلقي جي ڪُل آبادي '''161,500''' هئي، جن مان '''144,038''' يعني لڳ ڀڳ 89.2 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ '''17,462''' يعني 10.8 سيڪڙو شهري علائقي ۾ رهندا هئا. تعلقي جي ايراضي 5,690 چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023taluka" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ٿاڻو بولا خان تعلقو، 2023ع''' ! style="background:#355070;color:white;" | اشارو ! style="background:#6D597A;color:white;" | انگ ! style="background:#B56576;color:white;" | حصو / شرح |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 161,500 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 144,038 | 89.2٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 17,462 | 10.8٪ |- | style="text-align:left;" | ايراضي | 5,690 ڪلوميٽر² | — |- | style="text-align:left;" | آباديءَ جي ڪثافت | 28.38 ماڻهو/ڪلوميٽر² | — |- | style="text-align:left;" | خواندگي | 55.2٪ | 10 سال ۽ وڌيڪ عمر |} <small>ذريعو: 2023ع آبادي ۽ رهائش واري آدمشماري.<ref name="PBS2023taluka" /><ref name="PBS2023selected" /></small> تعلقي ۾ تاريخي طور مول، ٿاڻو احمد خان، ٿاڻو عرب خان، تونگ، ديسوي، سري، ڪلوئي کوهر/نوري آباد، هٺل بُٺ ۽ ڪرچات جهڙيون مقامي ڪائونسلون ۽ آباديون شامل رهيون آهن.<ref>{{cite news |last=Khan |first=Mohammad Hussain |url=https://www.dawn.com/news/1700370 |title='King of Kohistan' faces new challengers in shape of Jamshoro Ittehad, Hindu seths |work=Dawn |date=19 July 2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == معيشت == ٿاڻو بولا خان شهر ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن ۽ پهاڙي آبادين لاءِ مارڪيٽ ۽ خدمتن جو مرڪز آهي. مقامي معيشت ۾ واپار، مالداري، زراعت، سرڪاري نوڪريون ۽ ننڍو ڪاروبار شامل آهن. ڪوهستان جي خشڪ آبهوا ۽ محدود آبپاشي سبب زرعي پيداوار سنڌوءَ جي ميداني ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ برسات تي وڌيڪ دارومدار رکندڙ آهي. تعلقي جي مختلف حصن ۾ بصر، ڪڻڪ، ڀاڄيون ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا، جڏهن تہ رڍن، ٻڪرين، ڍورن ۽ اٺن جي پالنا به ڳوٺاڻي معيشت ۾ اهم آهي. ٿاڻو عرب خان ۽ ٻين آبادين ۾ بصر جي پوک جو ذڪر مقامي مطالعي ۾ ملي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://alibhutto.com/2017/12/21/the-spell-of-thano-bula-khan/ |title=The Spell of Thano Bula Khan |access-date=9 September 2026 }}</ref> تعلقي جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ [[نوري آباد]] جو صنعتي علائقو واقع آهي، جتي ڪارخانا ۽ صنعتي يونٽ [[ايم-9 موٽر وي]] جي ڀرسان قائم آهن. ان ڪري تعلقي جي معيشت ۾ روايتي زرعي ۽ مالداري سرگرمين سان گڏ صنعت جو به حصو موجود آهي. == آمدرفت == ٿاڻو بولا خان روڊن ذريعي [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[نوري آباد]]، [[ڪراچي]] ۽ ڪوهستان جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي. شهر سڌو ايم-9 تي واقع ناهي؛ نوري آباد واري پاسي روڊ وسيلي موٽر وي سان رابطو ملي ٿو. ڪراچي کان شهر تائين روڊ فاصلو مختلف رستن موجب لڳ ڀڳ 125–130 ڪلوميٽر ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ حيدرآباد شهر سڌي ليڪ ۾ لڳ ڀڳ 60 ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.travelmath.com/drive-distance/from/Karachi%2C%2BPakistan/to/Thano%2BBula%2BKhan%2C%2BPakistan |title=Driving distance from Karachi to Thano Bula Khan |website=Travelmath |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪوهستان جي پهاڙي روڊن تي حادثا پڻ هڪ اهم آمدرفت ۽ حفاظت جو مسئلو رهيا آهن. اپريل 2025ع ۾ تانگ–دريجي روڊ تي هڪ مسافر گاڏي جي حادثي ۾ 14 ماڻهو فوت ٿيا هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.app.com.pk/domestic/tragic-accident-in-jamshoro-claims-14-lives/ |title=Tragic accident in Jamshoro claims 14 lives |publisher=[[Associated Press of Pakistan]] |date=22 April 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ثقافتي ۽ آثار قديمه وارو ورثو == [[File:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|thumb|[[تانگ جا مقبرا]]، ٿاڻو بولا خان تعلقي]] [[File:Tombs at Taung 4.jpg|thumb|تانگ ۾ پٿر تي نفيس نقش نگاريءَ وارو مقبرو]] ٿاڻو بولا خان ۽ ان جو وسيع ڪوهستاني علائقو سنڌ جي آثار قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان اهم آهي. تعلقي ۾ قديم پٿري نقش نگاري، ميگالٿڪ مقبرا، پٿر جا دائرا، نقش ٿيل قبرون، تاريخي ڳوٺ ۽ مذهبي ماڳ پکڙيل آهن. === تانگ جا مقبرا === {{Main|تانگ جا مقبرا}} شهر کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري [[تانگ]] ۾ برفت قبيلي جو تاريخي قبرستان واقع آهي، جتي سوين نقش ٿيل پٿري قبرون موجود آهن. ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب قبرستان ۾ 380 کان وڌيڪ قبر پٿر موجود آهن ۽ مقامي طور اهڙن نقش ٿيل مقبرن کي ''رومي'' سڏيو وڃي ٿو.<ref name="StoriesStone" /> قبرن تي گهوڙي سوارن، هٿيارن، زيورن، گلن ۽ جاميٽري نمونن جي نقش نگاري ملي ٿي. مردن جي قبرن تي هٿيار ۽ گهوڙي سوار، جڏهن تہ عورتن جي قبرن تي زيورن جا نمونا عام آهن. ڪجهه قبرن جي اوچائي ڪيترن ميٽرن تائين پهچي ٿي.<ref name="StoriesStone" /> تانگ قبرستان بابت علمي مطالعو پڻ شايع ٿيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=The Tombs of Burfat Tribe at Taung, Thana Bula Khan, Sindh (Pakistan) |journal=Ancient Asia |volume=3 |year=2012 |doi=10.5334/aa.12307 |url=https://www.ancient-asia-journal.com/articles/10.5334/aa.12307/ }}</ref> === مول وادي جا ميگالٿڪ ماڳ === [[مول وادي]] ۾ ڪيترائي قديم ميگالٿڪ ماڳ، پٿر جا دائرا، مينهر ۽ قديم قبرون موجود آهن. بپرو ريڪ بُٺي، شيخاڻي بُٺي ۽ آڪڙو بُٺي جهڙا ماڳ ڪوهستان جي قبل از تاريخ ثقافتي منظرنامي جا اهم مثال آهن.<ref name="MolValley">{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1268264-stone-circles-and-silent-stories |title=Stone circles and silent stories |work=The News International |date=5 January 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بپرو ريڪ بُٺي تي گول پٿري اڏاوتون ۽ ويجها مينهر مليا آهن، جڏهن تہ آڪڙو بُٺي تي پٿرن جي قطار ۽ قديم قبرن جا آثار موجود آهن. محقق انهن ماڳن کي سنڌ جي قديم ميگالٿڪ روايت سان ڳنڍين ٿا.<ref name="MolValley" /> === ٻڌمت واري پٿري فن === ٿاڻو بولا خان ۽ ڀرپاسي جي ڪوهستاني وادين مان [[ٻڌمت]] سان لاڳاپيل پٿري نقش پڻ مليا آهن. انهن ۾ اسٽوپا، ڌرم چڪر، ڪنول، منڊلا ۽ ٻين مذهبي علامتن جون تصويرون شامل آهن. ڪوهستان ۽ کيرٿر جي پٿري فن تي ٿيل تحقيق سنڌ ۾ ٻڌمت جي تاريخي موجودگيءَ بابت اهم ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.youlinmagazine.com/story/buddhist-rock-art-in-sindh/MjYxNQ== |title=Buddhist Rock Art in Sindh |website=Youlin Magazine |access-date=9 September 2026 }}</ref> === گرو بالپوري آشرم === [[File:Guru Balpuri Ashram.jpg|thumb|left|[[گرو بالپوري آشرم]]]] [[گرو بالپوري آشرم]] ٿاڻو بولا خان واري ڪوهستاني علائقي جو اهم هندو مذهبي ماڳ آهي. اهو ٿاڻو احمد خان ڀرسان واقع آهي ۽ مقامي هندو برادريءَ لاءِ زيارت ۽ مذهبي اجتماع جي حيثيت رکي ٿو. Wikimedia Commons تي موجود تصوير 2020ع ۾ هن آشرم جي دستاويزي تصوير طور ورتي وئي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Guru_Balpuri_Ashram.jpg |title=File:Guru Balpuri Ashram.jpg |website=[[Wikimedia Commons]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تاريخي آبادي == {| class="wikitable sortable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''ٿاڻو بولا خان شهر جي آباديءَ جا چونڊ تاريخي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | سال / ماخذ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | نوٽ |- | 1919ع جو گزيٽيئر | 1,192 | style="text-align:left;" | محال ڪوهستان جو هيڊڪوارٽر<ref name="Gazetteer1919" /> |- | 1951ع | 2,610 | style="text-align:left;" | پاڪستان جي پهرين آدمشماريءَ جي ڳوٺن واري فهرست<ref name="Census1951" /> |- | 2017ع | 14,944 | style="text-align:left;" | ڇهين آبادي ۽ رهائش واري آدمشماري |- | 2023ع | style="background:#E8F5E9;" | '''17,462''' | style="text-align:left;" | ستين آبادي ۽ رهائش واري آدمشماري<ref name="PBS2023urban" /> |} == پڻ ڏسو == * [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] * [[ڄامشورو ضلعو]] * [[سنڌ ڪوهستان]] * [[تانگ جا مقبرا]] * [[کيرٿر قومي پارڪ]] * [[رني ڪوٽ قلعو]] * [[نوري آباد]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.ancient-asia-journal.com/articles/10.5334/aa.12 en3tr2aj0gb68rkfr67wjbnepmfr071 0 10965 410546 407854 2026-09-08T13:19:15Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410546 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪينيڊ خاندان جو پالتو نسل}} {{Speciesbox | name = ڪتو | fossil_range = [[آخري پليسٽوسين]] (14,200 سال اڳ) کان موجوده وقت تائين | image = <!-- مهرباني ڪري بحث کان سواءِ شروعاتي تصويرون تبديل نه ڪريو --> {{multiple image | perrow = 3/3/2 | total_width = 275 | border = infobox | image1 = Blue merle koolie short coat heading sheep (cropped).jpg | image2 = Dog - നായ-6.JPG | image3 = Chin posing.jpg | image4 = Retriever in water.jpg | alt4 = هڪ گولڊن ريٽريور | image5 = Black Labrador Retriever - Male IMG 3323 (cropped).jpg | alt5 = هڪ ڪارو ليبراڊور ريٽريور | image7 = Brooks Chase Ranger of Jolly Dogs Jack Russell.jpg | image8 = Huskiesatrest.jpg | image9 = Wilde huendin am stillen.jpg }} | status = DOM | genus = ڪينس | species = فيميليئرس | authority = [[ڪارل لنيئس|لنيئس]]، 1758 | synonyms_ref = | synonyms = {{collapsible list|bullets=true| |''C. aegyptius'' {{small|لنيئس، 1758}} |''C. alco'' {{small|[[چارلس هيملٽن سمٿ|سي. اي. ايڇ. سمٿ]]، 1839}} |''C. americanus'' {{small|[[يوهان فريڊرش گميلن|گميلن]]، 1792}} |''C. anglicus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. antarcticus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. aprinus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. aquaticus'' {{small|لنيئس، 1758}} |''C. aquatilis'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. avicularis'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. borealis'' {{small|سي. اي. ايڇ. سمٿ، 1839}} |''C. brevipilis'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. cursorius'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. domesticus'' {{small|لنيئس، 1758}} |''C. extrarius'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. ferus'' {{small|سي. اي. ايڇ. سمٿ، 1839}} |''C. fricator'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. fricatrix'' {{small|لنيئس، 1758}} |''C. fuillus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. gallicus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. glaucus'' {{small|سي. اي. ايڇ. سمٿ، 1839}} |''C. graius'' {{small|لنيئس، 1758}} |''C. grajus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. hagenbecki'' {{small|ڪرومبيگل، 1950}} |''C. haitensis'' {{small|سي. اي. ايڇ. سمٿ، 1839}} |''C. hibernicus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. hirsutus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. hybridus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. islandicus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. italicus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. laniarius'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. leoninus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. leporarius'' {{small|سي. اي. ايڇ. سمٿ، 1839}} |''C. lupus familiaris'' {{small|لنيئس، 1758}} |''C. major'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. mastinus'' {{small|لنيئس، 1758}} |''C. melitacus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. melitaeus'' {{small|لنيئس، 1758}} |''C. minor'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. molossus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. mustelinus'' {{small|لنيئس، 1758}} |''C. obesus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. orientalis'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. pacificus'' {{small|سي. اي. ايڇ. سمٿ، 1839}} |''C. plancus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. pomeranus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. sagaces'' {{small|سي. اي. ايڇ. سمٿ، 1839}} |''C. sanguinarius'' {{small|سي. اي. ايڇ. سمٿ، 1839}} |''C. sagax'' {{small|لنيئس، 1758}} |''C. scoticus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. sibiricus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. suillus'' {{small|سي. اي. ايڇ. سمٿ، 1839}} |''C. terraenovae'' {{small|سي. اي. ايڇ. سمٿ، 1839}} |''C. terrarius'' {{small|سي. اي. ايڇ. سمٿ، 1839}} |''C. turcicus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. urcani'' {{small|سي. اي. ايڇ. سمٿ، 1839}} |''C. variegatus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. venaticus'' {{small|گميلن، 1792}} |''C. vertegus'' {{small|گميلن، 1792}} }} }} '''ڪتو''' ('''''ڪَينِس فَيمِلِيئَرِس''''' يا '''''ڪَينِس ليوپس فَيمِلِيئَرِس''''') [[ڪَينِيڊائي]] خاندان جو هڪ [[پالتو جانور]] ۽ بگهڙن مان نڪتل پاليل نسل آهي. ڪتي جي ماديءَ کي '''ڪُتِي''' چيو ويندو آهي. ان کي '''گهريلو ڪتو''' پڻ چيو وڃي ٿو. ڪتي جي [[چونڊيل افزائش]] [[آخري پليسٽوسين]] دوران [[شڪاري-گڏ ڪندڙ]] انسانن ڪئي. ڪتن ۽ جديد [[ڀورو بگهڙ|ڀوري بگهڙ]] جو هڪ گڏيل اباڻو آهي.<ref name="Perri-2021"/> ڪتو پهريون [[نسل (حياتيات)|حيواني نسل]] هو، جنهن کي انسان [[پاليل جانور|پاليو]]؛ اهو عمل 14,000 سال کان به اڳ، [[زراعت جي تاريخ|زراعت جي ترقيءَ]] کان اڳ ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ جينياتي اڀياس مان ظاهر ٿئي ٿو ته پالڻ جو عمل شايد 25,000 سال کان به اڳ شروع ٿيو هجي. آثار قديمه ۽ جينياتي تحقيق پڻ ڪتي کي انسان جي سڀ کان آڳاٽن پاليل جانورن مان هڪ قرار ڏئي ٿي.<ref name="پيري لارسن">Journal of Archaeological Science, Volume 68, April 2016, Pages 1–4, ''A wolf in dog's clothing: Initial dog domestication and Pleistocene wolf variation''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440316000406?via%3Dihub]</ref> انسانن سان هزارين سالن جي ڊگهي وابستگيءَ سبب ڪتن جي جسماني بناوت، روين ۽ خوراڪي صلاحيتن ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. انهن ۾ [[نشاستو|نشاستي]] سان ڀرپور خوراڪ هضم ڪرڻ جي اهڙي صلاحيت پيدا ٿي آهي، جيڪا ڪيترن ٻين [[ڪينيڊائي|ڪينيڊن]] ۾ ساڳئي حد تائين موجود نه آهي. روايتي سنڌي ماخذن ۾ پڻ ڪتي کي انسان جو پراڻو ساٿي، شڪار ۾ مددگار ۽ چوپائي مال جي حفاظت ڪندڙ جانور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="autogenerated1">ڪتاب: ''وحشي جيوت جا نشان''؛ از: ھاورڊ موئر؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ صفحو 13.</ref> [[File:Dog morphological variation.png|thumb|300px|ڪتن جي جسماني ۽ شڪلي گوناگونيت]] ڪتن جي گهربل روين، حسي صلاحيتن ۽ جسماني خاصيتن لاءِ وڏي عرصي کان چونڊيل افزائش ڪئي وئي آهي. [[ڪتن جا نسل]] شڪل، جسامت، وارن، رنگ ۽ مزاج جي لحاظ کان تمام گهڻو مختلف آهن. سندن هڏن جو بنيادي انگ ساڳيو هوندو آهي، جيتوڻيڪ پڇ ۾ موجود مهرن جو انگ مختلف ٿي سگهي ٿو. انهن جون طاقتور ڄاڙيون لڳ ڀڳ 42 مستقل ڏند رکن ٿيون ۽ [[ڪتي جي سنگهڻ جي حس|سنگهڻ]]، ٻڌڻ ۽ ڏسڻ جون حِسون چڱيءَ طرح ترقي يافته آهن. انسانن جي ڀيٽ ۾ ڪتن جي سنگهڻ ۽ ٻڌڻ جي حس وڌيڪ سگهاري، پر [[بصري تيزي]] گهٽ هوندي آهي. ڪتن کي تاريخي طور مختلف مقصدن لاءِ پاليو ويو آهي. انهن ۾ [[شڪاري ڪتو|شڪار]]، [[ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتو|ڌڻ سنڀالڻ]]، [[برف گاڏي ڇڪيندڙ ڪتو|بار يا گاڏيون ڇڪڻ]]، [[پهرائتو ڪتو|حفاظت]]، [[پالتو جانور|ساٿ]]، [[علاجاتي ڪتو|علاج ۾ مدد]]، [[خدمتي ڪتو|معذور ماڻهن جي مدد]]، [[پوليس ڪتو|پوليس جي مدد]] ۽ [[جنگ ۾ ڪتا|فوجي خدمتون]] شامل آهن. سنڌ جي روايتي ڳوٺاڻي سماج ۾ پڻ شڪار، پير ڳولڻ ۽ مال جي حفاظت لاءِ مختلف قسمن جا ڪتا رکيا ويندا هئا؛ مقامي اصطلاحن ۾ پيري، نوسي، ڳولو، لوڌي ۽ ٻهڙا ڪتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref>ڪتاب: ''وحشي جيوت جا نشان''؛ از: ھاورڊ موئر؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ صفحو 16.</ref> ڪتن جي مختلف نسلن ۾ روين ۽ ڪم ڪرڻ جي صلاحيت ۾ پڻ نمايان فرق ڏٺو وڃي ٿو. [[ڪولي]] جهڙا ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتا رڍن جي سنڀال لاءِ مشهور آهن، جڏهن ته [[سينٽ برنارڊ]] وڏن جسامت وارن ڪتن مان آهي. [[بلڊاگ]] مضبوط ڄاڙين لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. [[سليڊ ڪتو|اتر وارن علائقن جا گاڏي ڇڪيندڙ ڪتا]] شڪل ۽ ڪجهه روين ۾ بگهڙ سان وڌيڪ مشابهت رکن ٿا. روايتي ماخذن ۾ پڻ انهن نسلن ۽ انهن جي ڪم بابت تفصيل ڏنل آهي.<ref>ڪتاب: ''وحشي جيوت جا نشان''؛ از: ھاورڊ موئر؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ صفحا 14–16.</ref> [[ڪتن جو رابطو|ڪتن جي رابطي]] ۾ اکين سان نهارڻ، چهري جا تاثر، آواز ڪڍڻ، جسماني وضع، جسم ۽ عضون جون حرڪتون ۽ ڪيميائي رابطو، جهڙوڪ بوءِ ۽ فيرومون، شامل آهن. اهي پيشاب وسيلي پنهنجي علائقي تي نشان پڻ لڳائيندا آهن، خاص طور نئين ماحول ۾ داخل ٿيڻ وقت. هزارين سالن دوران ڪتا انساني روين سان منفرد نموني موافق ٿيا آهن؛ ان موافقت ۾ انسان جي اشارن، چهري ۽ آواز مان معلومات سمجهڻ ۽ انسان سان رابطو ڪرڻ جي صلاحيت پڻ شامل آهي. انهيءَ ڪري [[انسان ۽ ڪتي جو لاڳاپو]] گهڻن اڀياسن جو موضوع رهيو آهي ۽ انساني سماج تي ڪتن جي اثر سبب کين ”[[انسان جو بهترين دوست]]“ پڻ چيو ويندو آهي. گھريلو ٿيڻ سان ڪتي جي روين ۾ سندس جهنگلي مائٽن جي ڀيٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. روايتي سنڌي بيانن موجب بگهڙ، لومڙ ۽ گدڙ جهڙا جهنگلي ڪينيڊ انسان کان محتاط يا شڪي هوندا آهن، جڏهن ته گهريلو ڪتو انسان سان سماجي لاڳاپو، وفاداري ۽ ساٿ واري رويي لاءِ مشهور ٿيو آهي.<ref>ڪتاب: ''وحشي جيوت جا نشان''؛ از: ھاورڊ موئر؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ صفحو 18.</ref> ڪتي جي حياتياتي درجي بندي تاريخ ۾ مختلف نمونن سان ڪئي وئي آهي. ان کي ڪڏهن [[ڀورو بگهڙ|ڀوري بگهڙ]] جي ذيلي نسل ''Canis lupus familiaris'' ۽ ڪڏهن الڳ نسل ''Canis familiaris'' طور درج ڪيو ويندو آهي.<ref name="رچرڊ">{{Cite journal|last=Young|first=Julie K.|last2=Olson|first2=Kirk A.|last3=Reading|first3=Richard P.|last4=Amgalanbaatar|first4=Sukh|last5=Berger|first5=Joel|date=1 February 2011|title=Is Wildlife Going to the Dogs? Impacts of Feral and Free-roaming Dogs on Wildlife Populations|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/61/2/125/242696|journal=[[BioScience]]|language=en|volume=61|issue=2|pages=125–132|doi=10.1525/bio.2011.61.2.7|issn=0006-3568|bibcode=1985BioSc..35..499W}}</ref><ref name="سوشل بائلاجي">{{Cite journal|last=J.|first=Daniels, Thomas|last2=Marc|first2=Bekoff|date=1989|title=Population and Social Biology of Free-Ranging Dogs, Canis familiaris|journal=Ecology|url=http://animalstudiesrepository.org/acwp_ehlm/18/|language=en}}</ref> جديد جينياتي تحقيق موجب موجوده بگهڙ لازمي طور انهن قديم بگهڙن جي سڌي آباديءَ جي نمائندگي نٿو ڪري، جن مان گهريلو ڪتي جا ابا ڏاڏا نڪتا هئا.<ref name="پيري لارسن"/> 1758ع ۾ سويڊني نباتات ۽ حيوانات جي ماهر [[ڪارل لنيئس]] پنهنجي ڪتاب ''[[سسٽيما نيچرا]]'' جي ڏهين ڇاپي ۾ ٻه-لفظي حياتياتي نالي واري نظام تحت ڪتي کي ''Canis familiaris'' نالو ڏنو. ''Canis'' لاطيني ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ ”ڪتو“ آهي.<ref>{{OEtymD|canine}}</ref> دنيا ۾ ڪتن جي آبادي جو اندازو 700&nbsp;ملين کان 1&nbsp;ارب تائين آهي ۽ اهي [[عالمگير ورڇ|تقريباً سڄي دنيا ۾ پکڙيل]] آهن. [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ ڪتو سڀ کان وڌيڪ مشهور پالتو جانورن مان هڪ آهي ۽ لڳ ڀڳ 34–40 سيڪڙو گهرن ۾ پاليو وڃي ٿو. ترقي يافته ملڪن ۾ دنيا جي ڪتن جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو رهي ٿو، جڏهن ته اندازي موجب لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو ڪتا ترقي پذير ملڪن ۾ آهن؛ انهن مان ڪيترائي آزاد گهمندڙ، جهنگلي حالت اختيار ڪندڙ يا [[گهٽيءَ جا ڪتا]] آهن. == درجا بندي == {{cladogram|title=ڪينيڊن جي نسلي ارتقا ۽ ورڇجڻ جا اندازي وارا دور |caption=[[ڀورو بگهڙ|ڀوري بگهڙ]] (جنهن ۾ گهريلو ڪتو پڻ شامل آهي) ۽ ان جي ويجهن زنده مائٽن جي ڪليڊوگرام ۽ ارتقائي ورڇ<ref>{{Cite journal |last1=Koepfli |first1=Klaus-Peter |last2=Pollinger |first2=John |last3=Godinho |first3=Raquel |last4=Robinson |first4=Jacqueline |last5=Lea |first5=Amanda |last6=Hendricks |first6=Sarah |last7=Schweizer |first7=Rena M. |last8=Thalmann |first8=Olaf |last9=Silva |first9=Pedro |last10=Fan |first10=Zhenxin |last11=Yurchenko |first11=Andrey A. |last12=Dobrynin |first12=Pavel |last13=Makunin |first13=Alexey |last14=Cahill |first14=James A. |last15=Shapiro |first15=Beth |date=August 2015 |title=Genome-wide Evidence Reveals that African and Eurasian Golden Jackals Are Distinct Species |journal=Current Biology |volume=25 |issue=16 |pages=2158–2165 |doi=10.1016/j.cub.2015.06.060 |pmid=26234211 |bibcode=2015CBio...25.2158K |doi-access=free}}</ref> |cladogram={{clade| style=font-size:85%;line-height:75%;width:475px; |sublabel1=''3.50 [[ملين سال اڳ|ملين سال اڳ]]''<!--E--> |1={{clade |sublabel1=''3.06 ملين سال اڳ''<!--F--> |1={{clade |sublabel1=''2.74 ملين سال اڳ''<!--G--> |1={{clade |sublabel1=''1.92 ملين سال اڳ''<!--H--> |1={{clade |sublabel1=''1.62 ملين سال اڳ''<!--I--> |1={{clade |sublabel1=''1.32 ملين سال اڳ''<!--J--> |1={{clade |sublabel1=''1.10 ملين سال اڳ''<!--K--> |1={{clade |1=ڪتو [[File:Yakutian laika (white background).jpg|50 px]] |sublabel1=''0.03 ملين سال اڳ''<!--L--> |2=[[ڀورو بگهڙ]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate I).png|50 px]] }} |2=[[ڪويوٽي]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate IX).png|50 px]] }} |2=[[آفريقي بگهڙ]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate XI).jpg|50 px]] }} |2=[[ايٿوپيائي بگهڙ]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate VI).png|50 px]] }} |2=[[سونهري گدڙ]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate X).png|50 px]] }} |2=[[ڍول]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate XLI).png|50 px]] }} |2=[[آفريقي جهنگلي ڪتو]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate XLIV).png|50 px]] }} |sublabel2=''2.62 ملين سال اڳ''<!--D--> |2={{clade |1=[[پاسي تي پٽي وارو گدڙ]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate XIII).png|50 px]] |2=[[ڪاري پٺ وارو گدڙ]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate XII).png|50 px]] }} }} }} {{Clear}} ڪتا [[ڪينيڊائي]] خاندان جا پاليل ميمبر آهن. انهن کي ''[[ڪينس]]'' جنس ۾ هڪ الڳ نسل طور درجي بندي ڪيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[بگهڙ]] (''ڪَينِس ليوپس'') پڻ شامل آهي، پر تاريخي طور ڪتي کي ڪڏهن ڪڏهن [[ڪَينِس ليوپس جون ذيلي جنسون|''ڪَينِس ليوپس'' جي ذيلي جنس]] پڻ سمجهيو ويو آهي. ساڳئي نموني، [[ڊنگو]] کي عام طور ڪتي جي هڪ ذيلي جنس سمجهيو وڃي ٿو، پر تاريخي طور ان کي ڪڏهن بگهڙ جي ساٿي ذيلي جنس ۽ ڪڏهن الڳ نسل پڻ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Freedman-2017">{{Cite journal |last1=Freedman |first1=Adam H. |last2=Wayne |first2=Robert K. |date=February 2017 |title=Deciphering the Origin of Dogs: From Fossils to Genomes |journal=Annual Review of Animal Biosciences |volume=5 |pages=281–307 |doi=10.1146/annurev-animal-022114-110937 |pmid=27912242}}</ref><ref name="Thiele-2019">{{Cite web |last=Thiele |first=Kevin |date=19 April 2019 |title=The Trouble With Dingoes |url=https://www.taxonomyaustralia.org.au/post/the-trouble-with-dingoes |website=Taxonomy Australia |publisher=[[آسٽريليائي اڪيڊمي آف سائنس]]}}</ref> جينياتي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتن ۽ بگهڙن جا ارتقائي سلسلا شايد 27,000 کان 40,000 سال اڳ هڪ ٻئي کان الڳ ٿيا.<ref>{{Cite journal |last=Skoglund |first=Pontus |date=June 2015 |title=Ancient Wolf Genome Reveals an Early Divergence of Domestic Dog Ancestors and Admixture into High-Latitude Breeds |journal=Current Biology |volume=25 |issue=11 |pages=1515–1519 |doi=10.1016/j.cub.2015.04.019 |pmid=26004765 |bibcode=2015CBio...25.1515S}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Germonpré |first1=Mietje |last2=Sablin |first2=Mikhail |last3=Stevens |first3=Rhiannon Elisabeth |last4=Hedges |first4=Robert E.M. |last5=Hofreiter |first5=Michael |last6=Stiller |first6=Mathias |last7=Despres |first7=Viviane |date=February 2009 |title=Fossil dogs and wolves from Palaeolithic sites in Belgium, the Ukraine and Russia: osteometry, ancient DNA and stable isotopes |journal=Journal of Archaeological Science |volume=36 |issue=2 |pages=473–490 |doi=10.1016/j.jas.2008.09.033 |bibcode=2009JArSc..36..473G}}</ref> ڪتن کي گهٽ ۾ گهٽ 14,000 سال اڳ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ]] انسانن بگهڙن مان پاليو، يعني [[زراعت]] جي ترقيءَ کان اڳ.<ref name="Perri-2021">{{cite journal |last1=Perri |first1=Angela R. |last2=Feuerborn |first2=Tatiana R. |last3=Frantz |first3=Laurent A. F. |last4=Larson |first4=Greger |last5=Malhi |first5=Ripan S. |last6=Meltzer |first6=David J. |last7=Witt |first7=Kelsey E. |title=Dog domestication and the dual dispersal of people and dogs into the Americas |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=9 February 2021 |volume=118 |issue=6 |article-number=e2010083118 |doi=10.1073/pnas.2010083118 |doi-access=free |pmid=33495362 |pmc=8017920 |bibcode=2021PNAS..11810083P}}</ref><ref>{{cite journal |title=Dogs domesticated before farming |journal=[[نيچر (رسالو)|Nature]] |date=January 2014 |volume=505 |issue=7485 |page=589 |doi=10.1038/505589e}}</ref> [[بون–اوبرڪاسل ڪتو|بون–اوبرڪاسل ڪتي]] جا باقيات، جيڪي 14,000 کان 15,000 سال اڳ انسانن سان گڏ دفن ڪيا ويا هئا، اهي سڀ کان پراڻا اهڙا باقيات آهن جن کي يقيني طور پاليل ڪتي جا باقيات سڃاتو ويو آهي.<ref>{{cite web |work=National Geographic |last1=Brown |first1=Jackie |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/dogs-evolve-wolves-fossils-dna |title=How did wolves evolve into dogs? Ancient fossils provide intriguing clues |date=August 23, 2024}}</ref><ref name="Perri-2021" /> ڊنگو ۽ ان سان لاڳاپيل [[نيو گني ڳائڻ وارو ڪتو]]، [[اوشيانا]] ۾ 8,000 سال کان وڌيڪ اڳ ڪتن جي [[جاگرافيائي اڪيلائپ]] ۽ ٻيهر جهنگلي ٿيڻ جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيا.<ref>{{Cite journal |last1=Shao-jie Zhang |last2=Guo-Dong Wang |last3=Pengcheng Ma |last4=Liang-liang Zhang |year=2020 |title=Genomic regions under selection in the feralization of the dingoes |journal=Nature Communications |volume=11 |issue=671 |page=671 |doi=10.1038/s41467-020-14515-6 |doi-access=free|pmid=32015346 |pmc=6997406 |bibcode=2020NatCo..11..671Z}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Cairns |first1=Kylie M. |last2=Wilton |first2=Alan N. |date=17 September 2016 |title=New insights on the history of canids in Oceania based on mitochondrial and nuclear data |pages=553–565 |volume=144 |journal=Genetica |issue=5 |doi=10.1007/s10709-016-9924-z |pmid=27640201}}</ref> ڪتن، بگهڙن ۽ [[ڊنگو|ڊنگون]] کي تاريخي طور ڪڏهن الڳ الڳ نسلن ۽ ڪڏهن هڪ ئي نسل جي مختلف صورتن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. 1758ع ۾ سويڊني نباتات ۽ حيوانات جي ماهر [[ڪارل لنيئس]] پنهنجي ڪتاب ''[[سسٽيما نيچرا جو ڏهون ڇاپو|سسٽيما نيچرا]]'' ۾ گهريلو ڪتي، [[بگهڙ]] ۽ [[سونهري گدڙ]] لاءِ [[جنس (حياتيات)|جنس]] جو نالو ''[[Canis|ڪينس]]'' ڏنو، جيڪو [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۾ ”ڪتو“ معنيٰ رکي ٿو.{{sfn|Wang|Tedford|2008|p=58}} هن گهريلو ڪتي کي ''ڪَنِس فَيمِلِيئَرِس '' ۽ ايندڙ صفحي تي ڀوري بگهڙ کي ''ڪَينِس ليوپس'' طور درجي بندي ڪيو. لنيئس ڪتي کي بگهڙ کان الڳ نسل سمجهندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪتي جو مٿي وريل پڇ، جنهن لاءِ لاطيني اصطلاح ''cauda recurvata'' استعمال ڪيو ويو، ٻين [[ڪينيڊائي|ڪينيڊن]] ۾ نه ملي ٿو. 2005ع ۾ ''[[دنيا جي ٿڻائتن جون جنسون]]'' جي ڇاپي ۾ ٿڻائتن جي ماهر [[ڊبليو. ڪرسٽوفر ووزن ڪرافٽ]] بگهڙ کي ''ڪَينِس ليوپس'' جي هڪ جهنگلي ذيلي جنس طور درج ڪيو ۽ ان سان گڏ ٻه وڌيڪ ذيلي جنسون تجويز ڪيون: ''فَيمِلِيئَرِس''، جنهن جو نالو لنيئس 1758ع ۾ ڏنو هو، ۽ ''ڊنگو''، جنهن جو نالو ميئر 1793ع ۾ ڏنو. ووزن ڪرافٽ ''ھالسٽرامي''، يعني نيو گني ڳائڻ واري ڪتي کي، ڊنگو جو هڪ ٻيو نالو ([[جونيئر مترادف]]) قرار ڏنو. هيءَ درجي بندي 1999ع جي [[مائيٽوڪانڊريائي ڊي اين اي]] مطالعي جي بنياد تي ڪئي وئي هئي. ڊنگو جي درجي بندي [[آسٽريليا]] ۾ تڪراري ۽ سياسي نوعيت وارو مسئلو پڻ آهي. ڊنگو کي جهنگلي ڪتو قرار ڏيڻ سان انهن آبادين کي گهٽائڻ يا ڪنٽرول ڪرڻ آسان ٿئي ٿو، جيڪي چوپائي مال لاءِ خطرو بڻجن ٿيون. ان جي ابتڙ، ڊنگو کي الڳ نسل قرار ڏيڻ سان تحفظ وارن پروگرامن ذريعي ان جي آبادي بچائڻ لاءِ مضبوط قانوني بنياد ملي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Donfrancesco |first1=Valerio |last2=Allen |first2=Benjamin L. |last3=Appleby |first3=Rob |last4=Behrendorff |first4=Linda |last5=Conroy |first5=Gabriel |last6=Crowther |first6=Mathew S. |last7=Dickman |first7=Christopher R. |last8=Doherty |first8=Tim |last9=Fancourt |first9=Bronwyn A. |last10=Gordon |first10=Christopher E. |last11=Jackson |first11=Stephen M. |last12=Johnson |first12=Chris N. |last13=Kennedy |first13=Malcolm S. |last14=Koungoulos |first14=Loukas |last15=Letnic |first15=Mike |last16=Leung |first16=Luke K.-P. |last17=Mitchell |first17=Kieren J. |last18=Nesbitt |first18=Bradley |last19=Newsome |first19=Thomas |last20=Pacioni |first20=Carlo |last21=Phillip |first21=Justine |last22=Purcell |first22=Brad V. |last23=Ritchie |first23=Euan G. |last24=Smith |first24=Bradley P. |last25=Stephens |first25=Danielle |last26=Tatler |first26=Jack |last27=van Eeden |first27=Lily M. |last28=Cairns |first28=Kylie M. |title=Understanding conflict among experts working on controversial species: A case study on the Australian dingo |journal=Conservation Science and Practice |date=March 2023 |volume=5 |issue=3 |article-number=e12900 |doi=10.1111/csp2.12900 |doi-access=free |bibcode=2023ConSP...5E2900D |hdl=2440/137822 |hdl-access=free}}</ref> ڊنگو جي درجي بندي جهنگلي جيوت جي انتظامي پاليسين، قانونسازي ۽ سماجي روين تي پڻ اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Boronyak |first1=Louise |last2=Jacobs |first2=Brent |last3=Smith |first3=Bradley |title=Unlocking Lethal Dingo Management in Australia |journal=Diversity |date=May 2023 |volume=15 |issue=5 |page=642 |doi=10.3390/d15050642 |doi-access=free |bibcode=2023Diver..15..642B}}</ref> 2019ع ۾ [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]]/نسلن جي بقا واري ڪميشن جي ڪينيڊ ماهرن واري گروهه جي هڪ ورڪشاپ ۾ ڊنگو ۽ [[نيو گني ڳائڻ وارو ڪتو]] ٻنهي کي جهنگلي ٿيل ''Canis familiaris'' سمجهيو ويو. انهيءَ ڪري انهن کي [[آءِ يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] ۾ [[خطري هيٺ نسل|خطري هيٺ نسلن]] طور الڳ جائزي ۾ شامل نه ڪيو ويو. ڪتن جا ڪيترائي قسم آهن، جن کي سندن ڪم ۽ استعمال موجب هن ريت ورهائي سگهجي ٿو: # '''ڪم ڪندڙ ڪتا:''' اهي ڪتن جا نسل آهن، جن کي انسان مختلف خاص ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ تربيت ڏئي سگهن ٿا، جهڙوڪ گاڏيون ڇڪڻ، ڌماڪيدار مادا ڳولڻ يا گم ٿيل ماڻهن جي ڳولا ڪرڻ. ڪم لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم نسلن ۾ [[بيلجيئن شيفرڊ]] ۽ [[گولڊن ريٽريور]] شامل آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2021}} # '''سينگار وارا يا گهريلو ڪتا:''' هن زمري ۾ ڪتن جا گهڻا نسل شامل آهن.{{حوالو گهربل|تاريخ=مارچ 2021}} # '''[[شڪاري ڪتو|شڪاري ڪتا]]:''' اهي شڪار لاءِ استعمال ٿيندا آهن ۽ شڪار جو پيڇو ڪري ان کي انسان جي ويجهو آڻيندا آهن. انهن ۾ [[پوائنٽر ڪتو|پوائنٽر]]<ref>{{cite web |url=https://dogtime.com/dog-breeds/pointer |title=Pointer Dog Breed Information, Pictures, Characteristics & Facts |website=DogTime |access-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006043742/https://dogtime.com/dog-breeds/pointer/ |archive-date=2020-10-06 |url-status=live }}</ref> ۽ [[سلوغي ڪتو]] شامل آهن.<ref>{{cite book |edition=First American edition |title=The dog encyclopedia |url=https://www.worldcat.org/oclc/859155647 |location=New York |ISBN=978-1-4654-2116-6 |OCLC=859155647 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006043747/https://www.worldcat.org/title/dog-encyclopedia/oclc/859155647/ |archive-date=2020-10-06 |url-status=live }}</ref> # '''[[پهريدار ڪتو|پهريدار ڪتا]]:''' جهڙوڪ [[جرمن شيفرڊ]]، جيڪي ٻنين، فارمن ۽ گهرن جي پهري ۽ حفاظت لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === پالڻ === {{Main|ڪتي جو پالڻ}} [[File:Comparison of a wolf and a pug.png|thumb|بگهڙن (کاٻي پاسي) کي انسانن پالڻ وسيلي ڪتن (ساڄي پاسي) ۾ تبديل ڪيو|alt=کاٻي پاسي هڪ بگهڙ ۽ ساڄي پاسي هڪ پگ ڪتو.]] عام طور پاليل ڪتي جا سڀ کان پراڻا قبول ٿيل باقيات [[بون-اوبرڪاسل|بون-اوبرڪاسل]]، [[جرمني]] مان مليا آهن. [[پسمنظري تجزيو|پسمنظري]]، [[آئسوٽوپي تجزيو|آئسوٽوپي]]، [[جينيات|جينياتي]] ۽ [[شڪل شناسي (حياتيات)|شڪل شناسي]] ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهو جانور مقامي بگهڙ نه هو.<ref name="Perri-2021"/> ان ڪتي جي عمر 14,223 سال مقرر ڪئي وئي آهي. اهو هڪ مرد ۽ هڪ عورت سان گڏ دفن ٿيل مليو؛ ٽنهي مٿان ڳاڙهي [[هيميٽائيٽ]] جو پائوڊر ڇٽيل هو ۽ انهن کي وڏن، ٿلهن بيسالٽ پٿرن هيٺ دفن ڪيو ويو هو. ڪتو ٻچڙي جي عمر ۾ [[ڪتن جي ڊسٽيمپر]] بيماريءَ مان بچي ويو هو؛ اهڙي بقا گهڻي انساني سنڀال کان سواءِ ممڪن نه هئي، ۽ اهو واقعو اهڙي عمر ۾ ٿيو جڏهن ڪتو اڃا ڪنهن عملي ڪم لاءِ استعمال لائق به نه هو. هي وقت ظاهر ڪري ٿو ته ڪتو [[ڪرنگهيدارن جو پالڻ|پاليل بڻايل پهريون جانور]] هو ۽ اهو عمل [[شڪاري-گڏ ڪندڙ]] دور ۾ ٿيو، يعني زراعت جي شروعات کان اڳ. 30,000 سال اڳ جا ڪجهه وڌيڪ پراڻا باقيات پڻ [[پراڻو پٿر وارو ڪتو|پراڻي پٿر واري دور جي ڪتن]] طور بيان ڪيا ويا آهن، پر انهن کي ڪتو يا بگهڙ قرار ڏيڻ اڃا تڪراري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[آخري پليسٽوسين]] دوران بگهڙن ۾ جسماني بناوت جي وڏي گوناگونيت موجود هئي. [[ڊي اين اي تسلسل|ڊي اين اي جي تسلسلن]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته سڀ قديم ۽ جديد ڪتا هڪ گڏيل اباڻي سلسلي سان لاڳاپيل آهن ۽ اهي هڪ اهڙي قديم، هاڻي ناپيد ٿي ويل بگهڙن جي آباديءَ مان نڪتا، جيڪا موجوده [[بگهڙ|بگهڙن]] جي ڪنهن به سلسلي کان الڳ هئي. ڪجهه مطالعي موجب سڀ موجوده بگهڙ پاڻ ۾ ڪتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها مائٽ آهن، جڏهن ته ٻين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪتا جديد يوريشيائي بگهڙن سان آمريڪي بگهڙن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويجها آهن.<ref name="Gojobori-2024">{{Cite journal |last1=Gojobori |first1=Jun |last2=Arakawa |first2=Nami |last3=Xiaokaiti |first3=Xiayire |last4=Matsumoto |first4=Yuki |last5=Matsumura |first5=Shuichi |last6=Hongo |first6=Hitomi |last7=Ishiguro |first7=Naotaka |last8=Terai |first8=Yohey |date=23 February 2024 |title=Japanese wolves are most closely related to dogs and share DNA with East Eurasian dogs |journal=Nature Communications |volume=15 |issue=1 |page=1680 |doi=10.1038/s41467-024-46124-y |doi-access=free|pmid=38396028 |pmc=10891106 |bibcode=2024NatCo..15.1680G}}</ref> ڪتو اهڙو پاليل جانور آهي، جيڪو شايد [[هم خوراڪي تعلق|هم خوراڪي]] رستي سان پالڻ واري مرحلي ۾ داخل ٿيو؛ يعني شروعاتي طور جهنگلي ڪتا انساني ڪئمپن مان بچيل خوراڪ کائيندا هئا، جڏهن ته انسانن کي ان عمل مان نه ڪو واضح فائدو ٿيندو هو ۽ نه نقصان. ڪتن کي پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪٿي پاليو ويو، اهو سوال اڃا مڪمل طور حل ٿيل ناهي. جينياتي مطالعي مان اندازو لڳايو ويو آهي ته پالڻ جو عمل 25,000 سال کان وڌيڪ اڳ يورپ، اتر قطبي علائقي يا اوڀر ايشيا ۾ هڪ يا ڪيترين بگهڙن جي آبادين ۾ شروع ٿيو هوندو. 2021ع ۾ موجود ثبوتن جي هڪ [[ادبي جائزو|ادبي جائزي]] مان نتيجو ڪڍيو ويو ته ڪتو شايد [[سائبيريا]] ۾ 23,000 سال اڳ [[قديم اتر سائبيريائي ماڻهو|قديم اتر سائبيريائي ماڻهن]] هٿان پاليو ويو، پوءِ اوڀر طرف آمريڪائن ۽ اولهه طرف يوريشيا ۾ پکڙيو. امڪان آهي ته ڪتا آمريڪائن ۾ پهچندڙ پهرين انسانن سان گڏ هئا. ڪجهه مطالعي اهو پڻ تجويز ڪيو آهي ته ناپيد ٿيل [[جاپاني بگهڙ]] گهريلو ڪتي جي اباڻي سلسلي سان تمام ويجهو لاڳاپيل هو. 2018ع جي هڪ مطالعي جديد ڪتن ۽ جديد بگهڙن جي وچ ۾ 429 اهڙا جين سڃاتا، جيڪي مختلف هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ئي جيني فرق قديم ڪتن جي باقيات ۾ پڻ مليا، تنهنڪري انهن کي جديد نسلن جي ٺهڻ بدران شروعاتي پالڻ واري عمل جو نتيجو سمجهيو ويو. اهي جين [[نيورل ڪرسٽ]] ۽ [[مرڪزي اعصابي نظام]] جي واڌ ويجهه سان لاڳاپيل آهن. اهي [[جنيني ارتقا]] تي اثرانداز ٿين ٿا ۽ نرم مزاجي، ننڍين ڄاڙين، لٽڪندڙ ڪنن ۽ چهري ۽ کوپڙيءَ جي گهٽ واڌ جهڙيون خاصيتون پيدا ڪري سگهن ٿا، جيڪي پاليل ڪتن کي بگهڙن کان ڌار ڪن ٿيون ۽ جن کي پالڻ واري سنڊروم سان ڳنڍيو وڃي ٿو. مطالعي جو نتيجو هو ته ڪتي جي شروعاتي پالڻ دوران سڀ کان پهرين چونڊ روين جي بنياد تي ٿي. اهي رويا انهن جينن جي اثر هيٺ هئا جيڪي نيورل ڪرسٽ تي ڪم ڪن ٿا ۽ پوءِ جديد ڪتن ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ جسماني خاصيتن جو سبب بڻيا.<ref>{{Cite journal |last1=Pendleton |first1=Amanda L. |last2=Shen |first2=Feichen |last3=Taravella |first3=Angela M. |last4=Emery |first4=Sarah |last5=Veeramah |first5=Krishna R. |last6=Boyko |first6=Adam R. |last7=Kidd |first7=Jeffrey M. |date=December 2018 |title=Comparison of village dog and wolf genomes highlights the role of the neural crest in dog domestication |journal=BMC Biology |language=en |volume=16 |issue=1 |page=64 |doi=10.1186/s12915-018-0535-2 |pmc=6022502 |pmid=29950181 |doi-access=free}}</ref> === نسل === {{Main|ڪتي جو نسل}} {{Further|ڪتي جو قسم}} ڪتن جا لڳ ڀڳ 450 سرڪاري طور تسليم ٿيل [[ڪتي جو نسل|نسل]] آهن، جيڪو ڪنهن به ٿڻائتي جانور جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Parker |first1=Heidi G. |last2=Dreger |first2=Dayna L. |last3=Rimbault |first3=Maud |last4=Davis |first4=Brian W. |last5=Mullen |first5=Alexandra B. |last6=Carpintero-Ramirez |first6=Gretchen |last7=Ostrander |first7=Elaine A. |title=Genomic Analyses Reveal the Influence of Geographic Origin, Migration, and Hybridization on Modern Dog Breed Development |journal=[[Cell Reports]] |year=2017 |volume=19 |issue=4 |pages=697–708 |doi=10.1016/j.celrep.2017.03.079 |pmid=28445722 |pmc=5492993 |bibcode=2017CellR..19..697P |doi-access=free}}</ref> [[وڪٽورين دور]] ۾ ڪتن جي نسلن ۾ تيز گوناگونيت پيدا ٿيڻ شروع ٿي، جڏهن انسانن انهن جي قدرتي چونڊ تي وڌيڪ سڌو ڪنٽرول حاصل ڪيو. اڄ جي گهڻن نسلن جو بنياد گذريل 200 سالن اندر ٿورن اباڻي جانورن مان پيو. ان کان پوءِ ڪتن ۾ تيز [[ظاهري خاصيتن جي تبديلي]] آئي ۽ انهن کي انسانن جي [[مصنوعي چونڊ]] هيٺ آندو ويو. مختلف نسلن جي کوپڙي، جسم ۽ عضون جي تناسب ۾ اهڙي حد تائين ظاهري گوناگونيت ملي ٿي، جيڪا سڄي [[گوشت خور]] ترتيب اندر به غيرمعمولي آهي. انهن نسلن جون الڳ جسماني خاصيتون هونديون آهن، جن ۾ جسم جي ماپ، کوپڙيءَ جي شڪل، پڇ جي بناوت، وارن جو قسم ۽ رنگ شامل آهن. انهيءَ ڪري انسان ڪتن کي سندن گهربل خاصيتن مطابق مخصوص ڪم يا ڪردار لاءِ استعمال ڪندو رهيو آهي. سندن روين سان لاڳاپيل خاصيتن ۾ پهرو ڏيڻ، ڌڻ سنڀالڻ، شڪار ڪرڻ، شيءِ واپس آڻڻ ۽ بوءِ وسيلي سڃاڻپ ڪرڻ شامل آهن. شخصيت سان لاڳاپيل خاصيتن ۾ تمام گهڻي سماجيت، بهادري ۽ جارحيت شامل آهن. موجوده دور جا ڪتا سڄي دنيا ۾ پکڙيل آهن. ان عالمي ورڇ جو هڪ مثال وڪٽورين دور ۾ يورپي نسب وارن ڪيترن جديد نسلن جو مختلف علائقن ڏانهن پکڙجڻ آهن. <gallery mode="nolines" widths="235" heights="170" class="center"> File:Dog morphological variation.png|ڇهن ڪتن ۾ [[شڪل شناسي (حياتيات)|جسماني بناوت جي گوناگونيت]] File:Dog coat variation.png|چئن ڪتن ۾ [[ظاهري خاصيت|ظاهري خاصيتن جي گوناگونيت]] </gallery> ==== جينياتي خاصيتون==== [[File:NSRW Dogs 1.jpg|thumb|ڪتن جا مختلف نسل: 1-[[جرمن شيفرڊ]]، 2-[[ڪولي]]، 3-[[اسپٽز]]، 4-[[ڊوبرمين]]، 5-[[ايئرڊيل ٽيريئر]]، 6-[[آئرش ٽيريئر]]، 7-[[پوڊل]]، 8 ۽ 9-[[پنشر]]، 10-[[پوميرينيئن]]، 11-[[مالٽيز ڪتو]].]] [[File:Husky dog in harness, probably Yukon Territory, circa 1898 (AL+CA 1259).jpg|thumb|هارنس پاتل [[هسڪي]] ڪتو.]] {{Main|ڪتن جي نسلن جي فهرست|سائنالاجي}} ڪتن ۽ ڪتن جي نسلن جي مطالعي کي [[سائنالاجي]] چيو ويندو آهي. ان ۾ ڪتن جي تربيت، مناسب رويي ۽ حياتياتي چونڊ لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقا، ٽيڪنڪون، فڪري اصول ۽ مختلف اوزار شامل آهن. [[جين پيئر ميگنين]] ڪتن کي سندن جسماني بناوٽ جي بنياد تي چئن وڏن قسمن ۾ ورهايو<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref>.: * '''[[مولوسوئيڊ]]'''، يعني ”مولوسر قسم“ جا ڪتا، نسبتاً ننڍي ٿوتڻي ۽ گهڻو ڪري گول مٿي وارا هوندا آهن. هن جسماني قسم ۾ [[ارجنٽائن ڊوگو]] جهڙا ماسٽف، نگهباني لاءِ استعمال ٿيندڙ [[سينٽ برنارڊ]] جهڙا جابلو ڪتا، ۽ رڳو ساٿي جانورن طور پاليل [[پگ]] ۽ [[فرينچ بلڊاگ]] جهڙا ڪتا شامل آهن. * '''[[براڪوئيڊ]]'''، يعني ”پوائنٽر قسم“ جا ڪتا، ڊگهي چورس ٿوتڻي ۽ لڙڪندڙ ڪنن وارا هوندا آهن. هن جسماني قسم ۾ بنيادي طور گري هائونڊن کان سواءِ ٻيا شڪاري ڪتا شامل آهن. انهن ۾ [[سينٽ هيوبرٽ هائونڊ]] جهڙا پيڇو ڪندڙ يا رت جي بوءِ وسيلي شڪار ڳوليندڙ ڪتا، [[بريٽني اسپينيئل]] جهڙا پوائنٽنگ ڪتا ۽ [[ليبريڊور ريٽريور]] جهڙا شڪار واپس آڻيندڙ ڪتا شامل آهن. * '''[[گريوئيڊ]]'''، يعني ”گري هائونڊ قسم“ جا ڪتا، ڊگهي [[ڊوليڪوسيفيلي|ڊوليڪوسيفيلڪ]] مٿي، سنهڙي جسم، هيٺ لٿل ڇاتي ۽ تمام گهٽ [[چرٻي وارو بافتو|چرٻيءَ واري بافتي]] وارا هوندا آهن. سندن جسم جا تناسب [[چيتو|چيتي]] سان مشابهت رکن ٿا. اهڙي جسماني بناوٽ تيز رفتار ڊوڙ ۽ تيز رفتار شڪار کي پڪڙڻ لاءِ خاص طور موزون آهي. هن قسم ۾ [[گري هائونڊ]]، [[وِپٽ]] ۽ [[سالوڪي]] جهڙا روايتي گري هائونڊ، ۽ [[فرعون هائونڊ]] جهڙا قديم قسم جا گري هائونڊ شامل آهن. * '''[[لوپوئيڊ]]'''، يعني ”جسماني بناوٽ ۾ بگهڙ جهڙا“ ڪتا، اڪثر مخروطي يا اهرامي مٿي ۽ سڌن ڪنن وارا هوندا آهن. سندن جسماني تناسب پنهنجي جهنگلي اباڻي [[بگهڙ]] کان مٿين ٽن قسمن جي ڀيٽ ۾ گهٽ تبديل ٿيا آهن. هن قسم ۾ ڌنار ڪتا، اسپٽز ۽ اترين علائقن جا ڪتا، توڙي ڪجهه ٽيريئر شامل آهن. لوپوئيڊ ڪتن جا نمايان مثال [[مالينوا]]، [[جرمن شيفرڊ]]، [[بارڊر ڪولي]] ۽ [[سائبيرين هسڪي]] آهن. <gallery mode="packed" heights="180"> File:Dogue de Bordeaux.jpg|[[بورڊو ماسٽف]]، مولوسر قسم جو ڪتو. File:GraceTheGreyhound.jpg|[[گري هائونڊ]]، گريوئيڊ قسم جو ڪتو. File:Beagle 600.jpg|[[بيگل]]، براڪوئيڊ قسم جو ڪتو. File:German Shepherd Dog with disc.jpg|[[جرمن شيفرڊ]]، لوپوئيڊ قسم جو ڪتو. </gallery> [[بين الاقوامي سائنالاجيڪل فيڊريشن]] ڪتن جي نسلن کي معياري بڻائڻ واري مکيه تنظيم آهي. اها 335 نسلن کي تسليم ڪري ٿي، جن کي ڏهن گروهن ۾ ورهايو ويو آهي. اها درجا بندي جزوي طور مٿي بيان ڪيل چئن جسماني بناوٽن ۽ جزوي طور هر نسل جي مخصوص ڪم يا استعمال تي ٻڌل آهي<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref>.. ==== نسل وڌائڻ ==== {{Main|گرمي (حيوانيات)|ميلاپ|ڀاڻجڻ|حمل|پيدائش کان اڳ ترقي}} {{Main|ٻچن جي پيدائش|ڪتي جو ٻچو}} ڪتن جو نسل وڌائڻ وارو رويو نسلن موجب مختلف هوندو آهي. مادي ڪتي عام طور رڳو [[اووليشن]] واري عرصي دوران نر کي قبول ڪندي آهي ۽ سال ۾ ٻه ڀيرا گرميءَ ۾ ايندي آهي. تنهن هوندي به، اها رڳو سراسري شرح آهي؛ مختلف نسلن ۾ گرميءَ جا دور پنجن کان نَوَ مهينن جي وقفي سان اچي سگهن ٿا. وڌيڪ قديم نسلن ۽ بگهڙ-ڪتن ۾ مادي، بگهڙ جي ماديءَ وانگر، سال ۾ رڳو هڪ ڀيرو گرميءَ ۾ ايندي آهي. [[حمل]] 59 کان 63 ڏينهن تائين هلندو آهي. ٻئي مهيني دوران خوراڪ ۾ تبديلي ڪرڻ گهرجي. ٻچن جي پيدائش کان ڪجهه ڏينهن اڳ مادي پنهنجي لاءِ هڪ جاءِ تيار ڪندي آهي ۽ بيچين ٿيڻ لڳندي آهي. پيدائش جو عمل سراسري طور ڏهه ڪلاڪ هلي سگهي ٿو. پيدائش دوران مادي هر ٻچي جي ڄمڻ سان ان جي سنڀال ڪندي، [[ناف جي نال]] ڪٽيندي ۽ [[پلاسينا]] کائيندي آهي؛ اهو کير پيدا ٿيڻ واري عمل سان لاڳاپيل آهي. هڪ ويم ۾ ٻچن جو انگ نسل موجب مختلف ٿي سگهي ٿو ۽ عام طور 2 کان 12 تائين هوندو آهي. سڄي دنيا ۾، نام نهاد صنعتي ملڪن سميت، ڪيترن ئي ٻچن کي جيڪڏهن سندن لاءِ مناسب گهر يا استعمال نه ملي ته ماريو يا [[رحم واري موت]] ڏني ويندي آهي. هر نئين ڄاول ٻچي لاءِ مناسب گهر ڳولڻ اڪثر ڏکيو هوندو آهي، تنهنڪري ڪجهه تنظيمون [[نس بندي|جراحي نس بندي]] جي صلاح ڏين ٿيون. حمل ۽ ٻچن جي پيدائش کان پوءِ مادي ڪتي پنهنجن ٻچن کي کير پياريندي آهي. نسل وڌائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ نر ڪتي جي اولاد جي حوالي سان، نر جي مالڪ کي ماديءَ جي مالڪ کان ميلاپ لاءِ اڳواٽ طئي ٿيل معاوضي کان سواءِ ڪنهن ٻئي معاوضي جو حق نه هوندو آهي. کيس ٻچي جي گهر ڪرڻ جو به حق نه هوندو آهي، سواءِ ان حالت جي جڏهن نر جو مالڪ پنهنجي پالڻ واري نسل لاءِ هڪ ٻچو رکڻ چاهي ۽ ان کي وڪڻڻ جو ارادو نه رکي. جيڪڏهن ڌريون ميلاپ جي معاوضي طور هڪ ٻچو ڏيڻ تي متفق ٿين، ته اهو ٺاهه ميلاپ کان اڳ لکت ۾ ٿيڻ گهرجي. اهڙي ٺاهه ۾ هيٺيان نقطا واضح طور بيان ۽ لاڳو ٿيڻ گهرجن<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref>.: * نر ڪتي جي مالڪ پاران ٻچي جي چونڊ جو وقت؛ پهرين چونڊ جو حق سندس هوندو. * ٻچي کي نر ڪتي جي مالڪ حوالي ڪرڻ جو وقت. * اهو وقت، جنهن کان پوءِ نر ڪتي جي مالڪ جو چونڊ جو حق قطعي طور ختم ٿي وڃي. * آمدورفت جي خرچن بابت بندوبست. * اهڙي حالت لاءِ خاص شرطون، جڏهن مادي رڳو مئل ٻچا ڄڻي، رڳو هڪ جيئرو ٻچو ڄڻي، يا چونڊيل ٻچو حوالي ڪرڻ کان اڳ مري وڃي. == بناوٽ ۽ جسماني عمل == {{Main|ڪتي جي جسماني بناوٽ}} === جسامت ۽ هڏن جو ڍانچو === [[File:Dog anatomy lateral skeleton view (full).jpg|thumb|upright=1.25|ڪتي جي هڏن جي ڍانچي جو پاسي کان ڏيک|class=skin-invert-image]] ڪتن جي جسامت ۾ تمام گهڻو فرق هوندو آهي. وڏن نسلن مان هڪ [[گريٽ ڊين]] جو وزن {{cvt|50|–|79|kg}} ۽ قد {{cvt|71|–|81|cm}} تائين ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ننڍن نسلن مان هڪ [[چيهووا (ڪتي جو نسل)|چيهووا]] جو وزن {{cvt|0.5|–|3|kg}} ۽ قد {{cvt|13|–|20|cm}} هوندو آهي.<ref>{{Cite web |date=14 June 2024 |title=Great Dane {{!}} Description, Temperament, Lifespan, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/animal/Great-Dane |access-date=15 June 2024 |website=Encyclopædia Britannica |language=en |archive-date=17 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217132257/https://www.britannica.com/animal/Great-Dane |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=29 May 2024 |title=Chihuahua dog {{!}} Description, Temperament, Images, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/animal/Chihuahua-dog |access-date=15 June 2024 |website=Encyclopædia Britannica |language=en |archive-date=14 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614011119/https://www.britannica.com/animal/Chihuahua-dog |url-status=live}}</ref> جسامت ۽ قسم جي فرق باوجود سڀني صحتمند ڪتن ۾ هڏن جو انگ عام طور ساڳيو هوندو آهي، پڇ جي هڏن کي ڇڏي؛ البت مختلف قسمن جي ڪتن جي هڏن جي بناوت ۾ نمايان فرق ملي ٿو.{{sfn|Cunliffe|2004|p=12}}{{sfn|Fogle|2009|pp=38-39}} ڪتي جو ڍانچو ڊوڙڻ لاءِ چڱيءَ ريت ٺهڪيل آهي؛ ڳچيءَ ۽ پٺيءَ جي [[مُهرن]] تي پٺيءَ جي عضلن، جن ۾ [[مٿيان ۽ هيٺيان پٺيءَ جا عضلا]] شامل آهن، جي ڳانڍاپي لاءِ وڌايل حصا هوندا آهن؛ ڊگهيون پاسريون دل ۽ ڦڦڙن لاءِ جڳهه مهيا ڪن ٿيون؛ ۽ ڪلهن جا هڏا ڍانچي سان سڌي طرح نه ڳنڍيل هئڻ سبب وڌيڪ لچڪ پيدا ٿيندي آهي.{{sfn|Cunliffe|2004|p=12}}{{sfn|Fogle|2009|pp=38-39}}<ref>{{Cite web |title=Back pain |url=https://www.elwoodvet.net/back-pain-dogs |access-date=24 March 2024 |website=Elwood vet |language=en-AU |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324091613/https://www.elwoodvet.net/back-pain-dogs |url-status=live}}</ref> [[File:Great Dane and Chihuahua Skeletons.jpg|thumb|[[هڏن جي علم]] جي عجائب گهر ۾ [[گريٽ ڊين]] ۽ [[چيواوا]] ڪتن جا ڍانچا.]] بگهڙ جهڙن اباڻن جي ڀيٽ ۾، پالڻ کان پوءِ ٿيندڙ چونڊيل افزائش سبب وڏن قسمن، جهڙوڪ [[ماسٽف]]، ۾ ڍانچي جي جسامت وڌي، جڏهن ته ننڍن قسمن، جهڙوڪ [[ٽيريئر]]، ۾ اها گهٽ ٿي. ڪجهه قسمن ۾ ننڍين ٽنگن واري [[ٻانڀڻائپ]] کي پڻ ارادي طور وڌايو ويو، جهڙوڪ [[ڊاڪسهنڊ]] ۽ [[ڪورگي]].{{sfn|Fogle|2009|pp=38-39}} گهڻن ڪتن جي پڇ ۾ قدرتي طور 26 مهرون هونديون آهن، پر [[قدرتي ننڍي پڇ]] وارن ڪجهه ڪتن ۾ رڳو ٽي مهرون به ٿي سگهن ٿيون.{{sfn|Cunliffe|2004|p=12}} [[File:Selected skulls.jpg|thumb|مختلف نسلن جون کوپڙيون، کاٻي کان ساڄي: پگ؛ باڪسر؛ روٽ وائلر؛ بگهڙ؛ ڪولي؛ معياري پوڊل]] نسل ڪهڙو به هجي، ڪتي جي کوپڙي جا بنيادي جزا ساڳيا هوندا آهن، پر مختلف نسلن ۾ [[کوپڙيءَ جي تناسبي انگ|کوپڙيءَ جي شڪل]] ۾ وڏو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.{{sfn|Fogle|2009|pp=38-39}}{{sfn|Jones|Hamilton|1971|p=27}} کوپڙيءَ جون ٽي بنيادي صورتون آهن: ڊگهي کوپڙي واري قسم، جيڪا [[سائيٽ هائونڊ]]ن ۾ ملي ٿي؛ وچولي کوپڙي واري قسم؛ ۽ تمام ننڍي ۽ ويڪري کوپڙي واري قسم، جنهن جو مثال ماسٽف قسم جا ڪتا آهن.{{sfn|Fogle|2009|pp=38-39}}{{sfn|Jones|Hamilton|1971|p=27}} ڪتي جي ڄاڙيءَ ۾ لڳ ڀڳ 42 ڏند هوندا آهن ۽ اها گوشت کائڻ لاءِ ارتقائي طور ٺهڪي آئي آهي. ڪتا [[ڪارنيشيل ڏند]] استعمال ڪري خوراڪ، خاص طور گوشت، کي ننڍن ٽڪرن ۾ ڪٽين ٿا.<ref name="DK-2023">{{Cite book |last=DK |url=https://books.google.com/books?id=cBGmEAAAQBAJ&q=Dog |title=The Dog Encyclopedia: The Definitive Visual Guide |date=6 July 2023 |publisher=Dorling Kindersley Limited |isbn=978-0-241-63310-6 |pages=15–19 |language=en}}</ref> === جسماني بناوٽ === [[File:Anatomy dog 2.png|thumb|ڪتي جي عام ٻاهرين جسماني بناوٽ جو خاڪو: 1. پيشاني، 2. ٿوتڻي، 3. چن، 4. ڪلهو، 5. ٺونٺ، 6. اڳيون پير، 7. چيلهه جو سڀ کان مٿانهون نقطو، 8. ران، 9. پٺئين ٽنگ جو جوڙ، 10. پويان پير، 11. ڪلهن جو مٿانهون حصو، 12. گوڏي جو جوڙ، 13. پير، 14. پڇ.]] گهريلو بڻجڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ انسان تي دارومدار باوجود، ڪتي پنهنجي ايٿليٽڪ عضلاتي بناوٽ برقرار رکي آهي، جيڪا کيس هڪ سرگرم ۽ جسماني طور چست جانور بڻائي ٿي. هن جو [[ڇاتيءَ جو پڃرو]] ويڪرو ۽ هيٺ لٿل هوندو آهي، ۽ سندس پير زمين تي رڳو ٽئين آڱر جي هڏيءَ وسيلي ٽيڪ ڏيندا آهن؛ تنهنڪري ڪتو [[آڱرين تي هلندڙ جانور]] آهي<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref>. [[File:Great Danes and Chihuahuas by David Shankbone.jpg|thumb|مختلف نسلن ۾ جسامت ۽ وزن تمام گهڻو مختلف ٿين ٿا: [[چيهواوا]] ۽ [[گريٽ ڊين]].]] سڀني جانورن مان ڪتي ۾ بالغ ٿيڻ کان پوءِ جسامت ۽ وزن جي تبديلي سڀ کان وڌيڪ ڏٺي وڃي ٿي، جيڪا بنيادي طور مختلف نسلن جي وچ ۾ هوندي آهي. سڀ کان ننڍو ۽ هلڪو ڄاتل بالغ ڪتو هڪ [[يارڪشائر ٽيريئر]] هو، جنهن جي ڪلهي تائين اوچائي 6.3 سينٽي ميٽر، ڊيگهه 9.5 سينٽي ميٽر ۽ وزن 113 گرام هو. سڀ کان ڊگهو ڄاتل ڪتو هڪ [[گريٽ ڊين]] هو، جنهن جي ڪلهي تائين اوچائي 106.7 سينٽي ميٽر هئي. سڀ کان ڳرو ڄاتل ڪتو هڪ [[ماسٽف]] هو، جنهن جو وزن 155.6 ڪلوگرام هو. انهن غيرمعمولي انفرادي مثالن کان سواءِ به، هڪ وڏي نسل جهڙوڪ [[سينٽ برنارڊ]]، جنهن جي نر جو وزن لڳ ڀڳ 80 ڪلوگرام هوندو آهي، ۽ هڪ ننڍي نسل جهڙوڪ [[چيهواوا]]، جنهن جو عام وزن لڳ ڀڳ 2 ڪلوگرام هوندو آهي، جي وچ ۾ وزن جو تناسب لڳ ڀڳ 40 ڀيرا آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[ڪوڊياڪ رڇ]] ۽ [[الپس جو رڇ]]، جيڪي [[ڀورو رڇ|ڀوري رڇ]] جون وزن جي لحاظ کان هڪٻئي کان تمام گهڻيون مختلف سمجهيون ويندڙ ٻه ذيلي جنسون آهن، تن جي وچ ۾ اهو تناسب رڳو لڳ ڀڳ 15 ڀيرا آهي<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref>. === جسماني جوڙجڪ === {{Main|ڪتي جي جسماني جوڙجڪ}} ڪتي جي ڍانچي ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ هڏا هوندا آهن، يعني هڪ بالغ انسان جي ڍانچي کان لڳ ڀڳ اسي وڌيڪ، جيتوڻيڪ هڏن جو صحيح انگ نسلن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. اڳين ٽنگن ۾ پنج آڱريون هونديون آهن، جن مان هڪ آڱر، جيڪا آڱوٺي جي برابر هوندي آهي ۽ [[ڊيو ڪلا]] سڏبي آهي، گهٽ ترقي يافته هوندي آهي ۽ زمين کي نه ڇهندي آهي. پٺين ٽنگن ۾ عام طور چار آڱريون هونديون آهن. پٺين ٽنگن ۾ ڊيو ڪلا رڳو ڪجهه نسلن ۾ موجود هوندي آهي، جڏهن ته ڪجهه رڍ پاليندڙ ڪتن، جهڙوڪ [[بيوسيرون]] ۽ [[بريارڊ]]، ۾ اها ٻيڻي به ٿي سگهي ٿي. پنجن ئي آڱرين جي پڇاڙيءَ تي پنجا هوندا آهن ۽ اهي پيرن جي گادين تي سهارو وٺنديون آهن. ڪتي جي مٿي ۾ طاقتور ڄاڙي هوندي آهي. [[راٽوائيلر]] جي ڄاڙيءَ جي في ايراضي دٻاءَ واري قوت 149 ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر، [[جرمن شيفرڊ]] جي 108، ۽ [[پٽ بل]] جي 106 ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر ماپي وئي آهي. ڪتي جا مستقل ڏند لڳ ڀڳ ڇهن مهينن جي عمر تائين مڪمل ٿي ويندا آهن ۽ انهن جو ڪل انگ 42 هوندو آهي<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref>. === جسماني فعليات === ڪتي جي رخ سڃاڻڻ جي صلاحيت انسان جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڌيڪ صحيح هوندي آهي. ساڳيءَ طرح سندس توازن جو احساس پڻ نسبتاً وڌيڪ تيز سمجهيو وڃي ٿو. ڪتي جي عام جسماني گرمي پد 38.5 کان 38.7 °C جي وچ ۾ هوندو آهي. عام ساهه کڻڻ جي رفتار 16 کان 18 ڀيرا في منٽ هوندي آهي؛ ننڍي عمر واري ڪتي ۾ اها 18 کان 20 ۽ پوڙهي ڪتي ۾ 14 کان 16 ڀيرا في منٽ ٿي سگهي ٿي. آرام جي حالت ۾ دل جي ڌڙڪن عام طور 70 کان 130 ڀيرا في منٽ هوندي آهي؛ ننڍن نسلن ۾ اها شرح عام طور وڌيڪ ۽ وڏن نسلن ۾ گهٽ هوندي آهي. نبض ران جي اندرئين پاسي موجود [[فيمورل شريان]] کي ڇهي محسوس ڪري سگهجي ٿي. 1960ع واري ڏهاڪي کان ڪتن ۾ اٺ [[رت جا گروهه]] سڃاتا ويا آهن. ڪتن ۾ شروعاتي طور ڳاڙهن رت جي جزن خلاف قدرتي اينٽي باڊيون نه هونديون آهن، تنهنڪري پهرين [[رت جي منتقلي]] عطيو ڏيندڙ ۽ وصول ڪندڙ جي رت جو گروهه طئي ڪرڻ کان سواءِ به ممڪن ٿي سگهي ٿي. تنهن هوندي به، ٻي منتقلي کان اڳ رت جا گروهه طئي ڪرڻ جي سخت صلاح ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پهرين منتقلي دوران وصول ڪندڙ ڪتو عطيو ڏيندڙ جي [[اينٽيجن]]ن خلاف مدافعتي حساسيت پيدا ڪري سگهي ٿو<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref>. ڪتي جي سراسري متوقع عمر لڳ ڀڳ 11 سال آهي، جڏهن ته عام طور ان جي عمر 8 کان 21 سالن تائين ٿي سگهي ٿي. [[بلوئي (ڪتو)|بلوئي]]، [[آسٽريلين ڪيٽل ڊاگ]] نسل جو هڪ ڪتو، جيڪو [[روچيسٽر، وڪٽوريا|روچيسٽر]]، [[وڪٽوريا (آسٽريليا)|وڪٽوريا]]، [[آسٽريليا]] ۾ رهندو هو، نومبر 1939ع ۾ 29 سال ۽ 5 مهينا عمر ۾ مري ويو ۽ ڊگهي عمر جو رڪارڊ رکندڙ رهيو. ڪجهه وقت لاءِ [[بوبي (ڪتو)|بوبي]]، [[رافيئرو دو الينتيجو]] نسل جو ڪتو، جيڪو [[ڪونڪيروس]]، [[ليريا ضلعو]]، [[پرتگال]] ۾ رهندو هو، ان رڪارڊ جو دعويدار بڻيو؛ پر بعد ۾ [[گنيز ورلڊ رڪارڊس]] جي جاچ سندس ڄمڻ جي تاريخ جي تصديق نه ڪري سگهي، جنهن سبب اهو اعزاز واپس ورتو ويو<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref>. === حواس === {{Further|ڪتي جي جسماني بناوت#حواس}} [[File:Vision comparison with dogs.jpg|thumb|تصوير جو کاٻو اڌ ڪتي جي ڏسڻ ۽ انساني ڏسڻ جي اندازي واري فرق کي ڏيکاري ٿو.]] ڪتن جي حواسن ۾ ڏسڻ، ٻڌڻ، سنگهڻ، ذائقو، ڇهاءُ ۽ [[مقناطيسي احساس]] شامل آهن. هڪ مطالعي مان ظاهر ٿيو ته ڪتا [[ڌرتيءَ جي مقناطيسي ميدان]] ۾ ٿيندڙ ننڍين تبديلين کي محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Nießner |first1=Christine |last2=Denzau |first2=Susanne |last3=Malkemper |first3=Erich Pascal |author-link3=Erich Pascal Malkemper |last4=Gross |first4=Julia Christina |last5=Burda |first5=Hynek |last6=Winklhofer |first6=Michael |last7=Peichl |first7=Leo |year=2016 |title=Cryptochrome 1 in Retinal Cone Photoreceptors Suggests a Novel Functional Role in Mammals |journal=Scientific Reports |volume=6 |article-number=21848 |bibcode=2016NatSR...621848N |doi=10.1038/srep21848 |pmc=4761878 |pmid=26898837}}</ref> پرسڪون [[مقناطيسي ميدان]] واري حالت ۾ ڪتن ۾ اڪثر پنهنجو جسم اتر-ڏکڻ رخ سان سڌو ڪري حاجت ڪرڻ جو لاڙو ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Hart |first1=Vlastimil |last2=Nováková |first2=Petra |last3=Malkemper |first3=Erich Pascal |last4=Begall |first4=Sabine |last5=Hanzal |first5=Vladimír |last6=Ježek |first6=Miloš |last7=Kušta |first7=Tomáš |last8=Němcová |first8=Veronika |last9=Adámková |first9=Jana |last10=Benediktová |first10=Kateřina |last11=Červený |first11=Jaroslav |last12=Burda |first12=Hynek |title=Dogs are sensitive to small variations of the Earth's magnetic field |journal=Frontiers in Zoology |date=December 2013 |volume=10 |issue=1 |page=80 |doi=10.1186/1742-9994-10-80 |doi-access=free |pmc=3882779 |pmid=24370002}}</ref> ڪتن جي نظر [[ٻه-رنگي ڏسڻ]] واري هوندي آهي؛ سندن بصري دنيا بنيادي طور پيلو، نيرو ۽ ڀورو رنگ سڃاڻي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Byosiere |first1=Sarah-Elizabeth |last2=Chouinard |first2=Philippe A. |last3=Howell |first3=Tiffani J. |last4=Bennett |first4=Pauleen C. |date=October 2018 |title=What do dogs (Canis familiaris) see? A review of vision in dogs and implications for cognition research |journal=Psychonomic Bulletin & Review |volume=25 |issue=5 |pages=1798–1813 |doi=10.3758/s13423-017-1404-7 |pmid=29143248}}</ref> انهن لاءِ ڳاڙهي ۽ سائي رنگ ۾ فرق ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي،<ref>{{Cite journal |last1=Siniscalchi |first1=Marcello |last2=d'Ingeo |first2=Serenella |last3=Fornelli |first3=Serena |last4=Quaranta |first4=Angelo |date=8 November 2017 |title=Are dogs red–green colour blind? |journal=Royal Society Open Science |volume=4 |issue=11 |article-number=170869 |doi=10.1098/rsos.170869 |doi-access=free |pmc=5717654 |pmid=29291080 |bibcode=2017RSOS....470869S}}</ref> ۽ ٻين ڪيترن ٿڻائتن وانگر سندن اک ۾ ٻن قسمن جا مخروطي خليون هونديون آهن، جڏهن ته انسانن ۾ ٽي قسم هوندا آهن. نسل موجب ڪتي جي ٻنهي اکين جي محور ۾ فرق 12 کان 25 درجن تائين ٿي سگهي ٿو ۽ مختلف نسلن ۾ ريٽنا جي بناوت پڻ مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Miller |first1=Paul E. |last2=Murphy |first2=Christopher J. |date=15 December 1995 |title=Vision in dogs |url=https://archive.org/details/sim_american-veterinary-medical-association-journal_1995-12-15_207_12/page/1623 |journal=Journal of the American Veterinary Medical Association |language=EN |volume=207 |issue=12 |pages=1623–1634 |doi=10.2460/javma.1995.207.12.1623 |pmid=7493905}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Wolchover |first1=Natalie |last2=Duke |first2=Cameron |date=4 February 2022 |title=How Do Dogs See the World? |url=https://www.livescience.com/34029-dog-color-vision.html |access-date=13 October 2024 |website=livescience.com |language=en}}</ref> اک جو [[فووا سينٽرالس]] وارو علائقو [[محور ريشو]] سان ڳنڍيل هوندو آهي ۽ [[فوٽون]]ن لاءِ تمام گهڻو حساس هوندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Eye Structure and Function in Dogs - Dog Owners |url=https://www.msdvetmanual.com/dog-owners/eye-disorders-of-dogs/eye-structure-and-function-in-dogs |access-date=5 April 2024 |website=MSD Veterinary Manual |language=en |archive-date=22 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222060812/https://www.msdvetmanual.com/dog-owners/eye-disorders-of-dogs/disorders-of-the-eyelids-in-dogs |url-status=live}}</ref> هڪ مطالعي موجب ڪتن جي [[بصري تيزي]] انسانن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا گهٽ اثرائتي هئي، جڏهن ته [[چمڪ]] جي درجن ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت تقريباً ٻه ڀيرا ڪمزور هئي.<ref>{{cite journal |last1=Pongrácz |first1=Péter |last2=Ujvári |first2=Vera |last3=Faragó |first3=Tamás |last4=Miklósi |first4=Ádám |last5=Péter |first5=András |title=Do you see what I see? The difference between dog and human visual perception may affect the outcome of experiments |journal=Behavioural Processes |date=July 2017 |volume=140 |pages=53–60 |doi=10.1016/j.beproc.2017.04.002 |pmid=28396145}}</ref> جتي انساني دماغ ۾ وڏو [[بصري قشر]] نمايان آهي، اتي ڪتي جي دماغ ۾ وڏو [[سنگهڻ وارو قشر]] غالب هوندو آهي. ڪتن ۾ انسانن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چاليهه ڀيرا وڌيڪ [[سنگهڻ جا رسيپٽر]] هوندا آهن، جن جو انگ لڳ ڀڳ 125&nbsp;ملين کان وٺي ڪجهه نسلن، جهڙوڪ [[بلڊ هائونڊ]] ۾ تقريباً 300&nbsp;ملين تائين پهچي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Coren |first=Stanley |url=https://archive.org/details/howdogsthinkunde00core |title=How dogs think: understanding the canine mind |date=2004 |publisher=Free Press |location=New York |isbn=978-0-7432-2232-7 |pages=50–81}}</ref> سنگهڻ ڪتي جو سڀ کان نمايان حِس آهي؛ اهو ماحول ۾ ڪيميائي تبديلين کي محسوس ڪري ٿو، جنهن سان ڪتا ساٿي، ممڪن خطرا، وسيلا ۽ ٻيا عنصر سڃاڻي سگهن ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Kokocińska-Kusiak |first1=Agata |last2=Woszczyło |first2=Martyna |last3=Zybala |first3=Mikołaj |last4=Maciocha |first4=Julia |last5=Barłowska |first5=Katarzyna |last6=Dzięcioł |first6=Michał |date=August 2021 |title=Canine Olfaction: Physiology, Behavior, and Possibilities for Practical Applications |journal=Animals |volume=11 |issue=8 |page=2463 |doi=10.3390/ani11082463 |doi-access=free |pmid=34438920 |pmc=8388720}}</ref> ڪتن جي ٻڌڻ جي حس پڻ تمام تيز هوندي آهي ۽ انسانن کان لڳ ڀڳ چار ڀيرا وڌيڪ پري جو آواز ٻڌي سگهي ٿي. اهي تقريباً {{cvt|400|m}} پري جا هلڪا آواز ٻڌي سگهن ٿا، جڏهن ته انسان لاءِ اهو فاصلو لڳ ڀڳ {{cvt|90|m}} آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Barber |first1=Anjuli L. A. |last2=Wilkinson |first2=Anna |last3=Montealegre-Z |first3=Fernando |last4=Ratcliffe |first4=Victoria F. |last5=Guo |first5=Kun |last6=Mills |first6=Daniel S. |year=2020 |title=A comparison of hearing and auditory functioning between dogs and humans |journal=Comparative Cognition & Behavior Reviews |volume=15 |pages=45–94 |doi=10.3819/CCBR.2020.150007 |doi-access=free}}</ref> ڪتن وٽ سخت ۽ چمڙيءَ ۾ گهڻو اندر جڙيل وار هوندا آهن، جن کي [[مڇون]] چيو ويندو آهي. اهي هوا جي دٻاءَ ۾ تبديلين، لرزش ۽ گهٽ روشنيءَ ۾ نظر نه ايندڙ شين کي محسوس ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿيون. مڇن جي هيٺين حصي ۾ ٻين وارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ حسي رسيپٽر خليون هونديون آهن، جيڪي ڪتي کي نڪ، ڪنن يا ڄاڙيءَ سان ٽڪرائجڻ واري شيءِ بابت خبردار ڪن ٿيون. مڇون خوراڪ کي وات ڏانهن آڻڻ ۾ پڻ مددگار ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{Cite news |date=24 June 2015 |title=Dog Senses - A Dog's Sense of Touch Compared to Humans {{!}} Puppy And Dog Care |work=Puppy And Dog Care |url=http://blog.puppyanddogcare.com/dog-senses-touch/ |access-date=18 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624013803/http://blog.puppyanddogcare.com/dog-senses-touch/ |archive-date=24 June 2015 |vauthors=Care PA}}</ref> * '''ڇهاءُ.''' ڪتي ۾ ڇهاءَ جو احساس خاص نوعيت وارو هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڇهاءَ لاءِ حساس عضوا وار هوندا آهن، خاص طور ڀرون، [[وائبريسا]] ۽ ڄاڙيءَ جي هيٺان موجود وار، جن جي حساسيت لڳ ڀڳ انسان جي چمڙيءَ جي ڇهاءَ واري احساس جيتري هوندي آهي. انهن حسي عضون کان سواءِ، چمڙيءَ تي ڇهاءَ جو احساس نسبتاً گهٽ ترقي يافته هوندو آهي؛ تنهن هوندي به، ڪتو آسانيءَ سان پيار سان هٿ ڦيرائڻ ۽ تنبيهه ڪرڻ، يا گرمي ۽ سرديءَ جي وچ ۾ فرق ڪري سگهي ٿو<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref>. * '''ذائقو.''' جيتوڻيڪ ڪتو مختلف ذائقن جي وچ ۾ فرق محسوس ڪري سگهي ٿو، پر اهو احساس نسبتاً گهٽ ترقي يافته آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ، انسان جي ابتڙ{{حوالو گهربل}}، ڪتي لاءِ خوراڪ جو ذائقو محسوس ڪرڻ کان اڳ ان جي بو وڌيڪ اهم هوندي آهي<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref>. ====نظر==== ڪتي جي نظر شڪار لاءِ موافق بڻيل نظر اچي ٿي. ان جي نظر ۾ شين جي باريڪ تفصيل ڏسڻ جي تيزي گهڻي نه هوندي آهي، پر حرڪت کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت تمام سٺي هوندي اٿس. ڪتي جي رات يا سانجهيءَ واري نظر پڻ بهتر هوندي آهي، جنهن جو هڪ سبب اک جي اندر موجود روشني موٽائيندڙ تهه ''[[ٽيپيٽم لوسيڊم]]'' آهي. ڪتي جو [[بصري ميدان]] لڳ ڀڳ 240 کان 250 درجن تائين هوندو آهي، جيڪو انسان جي لڳ ڀڳ 180 درجن واري بصري ميدان کان گهڻو وسيع آهي<ref>{{Cite web |title=Canis familiaris |url=https://es.wikipedia.org/wiki/Canis_familiaris |website=Wikipedia, la enciclopedia libre |language=es |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=15 August 2026 }}</ref>. [[File:Eye of a dog.jpg|thumb|ڪتي جي نظر حرڪت ڪندڙ يا اوچتو چرپر ڪندڙ شين لاءِ حساس هوندي آهي، ۽ ان جي رات يا سانجهيءَ واري نظر تمام سٺي هوندي آهي.]] ڪتن ۾ [[ٻه رنگي نظر]] جو هڪ نمونو هوندو آهي، جيڪو انسانن ۾ ڳاڙهي ۽ سائي رنگ سان لاڳاپيل [[رنگن جي انڌائپ]] سان مشابهت رکي ٿو. ڪتا پيلي ۽ نيري رنگ جون ڇانون سڃاڻي سگهن ٿا، جڏهن ته ڳاڙهي رنگ کي پيلي ۽ سائي رنگ کي ڀوري ڇانوَ طور ڏسن ٿا. ڪتي جو بصري نظام شڪار ۾ مدد ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيو آهي. جيتوڻيڪ ان جي ماپ ڪرڻ ڏکيو آهي، پر [[پوڊل]] ڪتن جي بصري تيزيءَ جو اندازو [[سنيلن ٽيسٽ]] ۾ 20/75 جي برابر لڳايو ويو آهي. تنهن هوندي به حرڪت ڪندڙ شين کي سڃاڻڻ جي صلاحيت گهڻي بهتر هوندي اٿن. ڪتا ڏيڍ ڪلوميٽر کان وڌيڪ فاصلي تان پنهنجي مالڪ کي ٻين ماڻهن کان ڌار سڃاڻڻ جي قابل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Canis familiaris |url=https://es.wikipedia.org/wiki/Canis_familiaris |website=Wikipedia, la enciclopedia libre |language=es |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=15 August 2026 }}</ref> سانجهيءَ ۽ صبح سوير شڪار ڪندڙ جانورن جي حيثيت ۾ ڪتا گهٽ روشنيءَ واري ماحول ۾ پنهنجي نظر تي ڀاڙين ٿا. اونداهيءَ ۾ ڏسڻ ۾ مدد لاءِ انهن جون پُتليون وڏيون هونديون آهن، [[ريٽينا]] ۾ روشنيءَ لاءِ حساس راڊ خانا وڌيڪ هوندا آهن ۽ انهن وٽ روشني موٽائيندڙ ''ٽيپيٽم لوسيڊم'' هوندو آهي. ٽيپيٽم ريٽينا جي پويان موجود روشني موٽائيندڙ سطح آهي، جيڪا روشنيءَ کي واپس موٽائي [[فوٽو ريسيپٽر]] خاني کي فوٽان جذب ڪرڻ جو ٻيو موقعو فراهم ڪري ٿي. اهي موافقتون اونداهيءَ ۾ ڏسڻ جي صلاحيت وڌائين ٿيون، پر ساڳئي وقت ڪتي جي بصري تيزيءَ کي گهٽائين ٿيون<ref>{{Cite web |title=Canis familiaris |url=https://es.wikipedia.org/wiki/Canis_familiaris |website=Wikipedia, la enciclopedia libre |language=es |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=15 August 2026 }}</ref>. اڪثر [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائتن]] وانگر ڪتا به ٻه رنگي نظر رکن ٿا، جنهن کي انسانن ۾ ڳاڙهي-سائي رنگن جي انڌائپ سان ڀيٽي سگهجي ٿو. ڪتن جي مختلف نسلن ۾ اکين جون شڪليون ۽ جسامتون مختلف هونديون آهن ۽ انهن جي ريٽينا جي بناوٽ ۾ به فرق هوندو آهي. ڊگهي ٿوتڻي وارن ڪتن جي ريٽينا ۾ هڪ ڊگهو بصري علائقو هوندو آهي، جيڪو کين تمام وسيع بصري ميدان مهيا ڪري ٿو؛ جڏهن ته ننڍي ٿوتڻي وارن ڪتن ۾ مرڪزي بصري علائقو وڌيڪ نمايان هوندو آهي، جتي اعصابي پڇاڙين جي گهڻائي ڊگهي بصري علائقي جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا تائين وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان ڪري انهن جي تفصيلي نظر انسانن جي نظر سان وڌيڪ مشابهت رکي ٿي. ڪجهه نسلن، خاص طور [[گري هائونڊ]] جهڙن ڪتن، جو بصري ميدان 270 درجن تائين ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ويڪري مٿي ۽ ننڍي ٿوتڻي وارن نسلن ۾ اهو گهڻو سوڙهو، لڳ ڀڳ 180 درجا، ٿي سگهي ٿو، جيڪو انسانن جي بصري ميدان جي ويجهو آهي. ڪجهه نسلن ۾ [[ويجهي نظر|ويجهي نظر واري نقص]] ڏانهن جينياتي لاڙو پڻ ملي ٿو. جيتوڻيڪ گهڻا نسل [[ايميٽروپيا|ايميٽروپڪ]] هوندا آهن، پر تحقيق ۾ لڳ ڀڳ هر ٻن [[روٽ وائلر]] ڪتن مان هڪ کي ويجهي نظر وارو ڏٺو ويو آهي<ref>{{Cite web |title=Canis familiaris |url=https://es.wikipedia.org/wiki/Canis_familiaris |website=Wikipedia, la enciclopedia libre |language=es |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=15 August 2026 }}</ref>. ==== ٻڌڻ ==== ڪتي جي ٻڌڻ جي حد لڳ ڀڳ 40 [[هرٽز]] کان 60,000 هرٽز تائين هوندي آهي. ڪتا 16–20 هرٽز جيترا گهٽ فريڪوئنسي وارا آواز به ٻڌي سگهن ٿا، جڏهن ته انسانن لاءِ اها حد لڳ ڀڳ 20–70 هرٽز آهي؛ اهي 45 [[ڪلوهرٽز]] کان وڌيڪ فريڪوئنسي وارا آواز به ٻڌي سگهن ٿا، جڏهن ته انسانن ۾ مٿئين حد لڳ ڀڳ 13–20 ڪلوهرٽز آهي. ڪتن جا ڪن ڪافي حد تائين حرڪت ڪري سگهن ٿا، جنهن جي مدد سان اهي آواز جي صحيح رخ کي جلدي معلوم ڪري وٺن ٿا. ارڙهن يا ان کان وڌيڪ عضلا ڪتي جي ڪنن کي جهڪائي، ڦيرائي، مٿي کڻي يا هيٺ ڪري سگهن ٿا. ڪتو انسان جي ڀيٽ ۾ آواز جي ماخذ کي گهڻو تيزيءَ سان معلوم ڪري سگهي ٿو ۽ انسان جي ڀيٽ ۾ چار ڀيرا وڌيڪ فاصلي تان آواز ٻڌي سگهي ٿو. جن ڪتن جي ڪنن جي شڪل جهنگلي ڪينيڊن، جهڙوڪ [[لومڙي]]، جي ڪنن جهڙي وڌيڪ قدرتي هوندي آهي، اهي عام طور انهن گهريلو نسلن کان بهتر ٻڌندا آهن، جن جا ڪن وڌيڪ لڙڪندڙ هوندا آهن<ref>{{Cite web |title=Canis familiaris |url=https://es.wikipedia.org/wiki/Canis_familiaris |website=Wikipedia, la enciclopedia libre |language=es |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=15 August 2026 }}</ref>. ==== سنگهڻ ==== [[File:Canine-nose.jpg|thumb|[[سنگهڻ]] انهن اهم حواسن مان هڪ آهي، جن جي مدد سان ڪتو دنيا کي سڃاڻي ٿو. ڪتي جو نڪ انتهائي حساس هوندو آهي.]] جڏهن ته انساني دماغ ۾ وڏي [[بصري ڪارٽيڪس]] جو غلبو هوندو آهي، ڪتي جي دماغ ۾ بنيادي طور [[سنگهڻ وارو ڪارٽيڪس]] وڌيڪ نمايان هوندو آهي. ڪتي جو [[سنگهڻ وارو بلب]]، دماغ جي مجموعي جسامت جي تناسب سان، انسان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ چاليهه ڀيرا وڏو هوندو آهي. نسل جي لحاظ کان ڪتن ۾ لڳ ڀڳ 125 کان 220 ملين سنگهڻ وارا خانا هوندا آهن، جيڪي رومال جيتري ايراضيءَ تي پکڙيل هوندا آهن؛ ان جي ڀيٽ ۾ انسانن ۾ لڳ ڀڳ پنج ملين اهڙا خانا ٽپال جي ٽڪيٽ جيتري ايراضيءَ تي پکڙيل هوندا آهن. [[بلڊ هائونڊ]] ان لحاظ کان غيرمعمولي آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ لڳ ڀڳ 300 ملين سنگهڻ وارا ريسيپٽر هوندا آهن. ڪتا اهڙين گهٽ مرڪزن تي به بوءِ سڃاڻي سگهن ٿا، جيڪي انسان جي سڃاڻپ جي حد کان لڳ ڀڳ 100 ملين ڀيرا گهٽ هجن<ref>{{Cite web |title=Canis familiaris |url=https://es.wikipedia.org/wiki/Canis_familiaris |website=Wikipedia, la enciclopedia libre |language=es |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=15 August 2026 }}</ref>. ==== ذائقو ==== ڪتي جي حواسن مان [[ذائقو|ذائقي]] بابت سڀ کان گهٽ تحقيق ڪئي وئي آهي ۽ ان کي اڪثر سنگهڻ جي حس سان ڳنڍيو ويندو آهي. ڪتا انسانن وانگر بنيادي ذائقا سڃاڻي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ اهي [[لوڻ|لوڻياٺي ذائقي]] کي تمام گهٽ سڃاڻن ٿا. تنهن هوندي به کاڌي جي پسند هڪ ڪتي کان ٻئي ڪتي تائين تمام گهڻي مختلف ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ لڳي ٿو ته اهي کاڌو ذائقي جي قسم بدران ان جي شدت، يعني تيز يا هلڪي ذائقي، موجب چونڊين ٿا. ڪتي جي ٻچي جي زندگيءَ جا پهريان ڪجهه مهينا ان لحاظ کان اهم هوندا آهن. ننڍپڻ ۾ مختلف ذائقا چکڻ وارا ڪتا بالغ ٿيڻ کان پوءِ به مختلف قسم جي کاڌن ڏانهن وڌيڪ رغبت رکي سگهن ٿا. انسانن ۽ ڪيترن ٻين جانورن وانگر ڪتو به ڪجهه ذائقن کي خراب صحت سان ڳنڍڻ جي صلاحيت رکي ٿو. جيڪڏهن ڪو کاڌو کيس بيمار ڪري يا طبيعت خراب ڪري ته مستقبل ۾ اهو ان کاڌي جي ذائقي کان پاسو ڪرڻ جو لاڙو رکي ٿو. هي هڪ فطري دفاعي عمل جو حصو آهي، جيڪو ڪيترن جانورن کي بار بار [[زهر|زهريلا مادا]] کائڻ سبب زهرجڻ کان بچائي ٿو<ref>{{Cite web |title=Canis familiaris |url=https://es.wikipedia.org/wiki/Canis_familiaris |website=Wikipedia, la enciclopedia libre |language=es |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=15 August 2026 }}</ref>. ==== ڇهاءُ ==== ڪتا [[ڇهاءُ]] جي حس کي هڪ ٻئي ۽ ٻين جنسن سان رابطي لاءِ استعمال ڪن ٿا. مناسب نموني ڪتي کي ڇهڻ سان ان کي متحرڪ يا پرسڪون ڪري سگهجي ٿو. هي نون ڄاول ڪتي جي ٻچن ۾ پيدا ٿيندڙ پهريون حواس آهي، ۽ مادي ڪتا ڄمڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ پنهنجن ٻچن کي چٽڻ ۽ ڇهڻ شروع ڪن ٿيون. ڪجهه مطالعي مان اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته ڪتا ڄمڻ کان اڳ ئي ماءُ جي پيٽ ۾ حرڪتن کي محسوس ڪري سگهن ٿا ۽ [[حمل]] دوران پيار ۽ ڇهاءُ حاصل ڪندڙ مادي ڪتن جا ٻچا وڌيڪ نرم مزاج ٿي سگهن ٿا. ڪتن جي سڄي جسم تي ڇهاءُ محسوس ڪندڙ ريسيپٽر موجود آهن، پر پيرن جون گاديون، [[ڪرنگهي جي هڏي]] ۽ پڇ وارو علائقو سڀ کان وڌيڪ حساس حصن مان آهن<ref>{{Cite web |title=Canis familiaris |url=https://es.wikipedia.org/wiki/Canis_familiaris |website=Wikipedia, la enciclopedia libre |language=es |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=15 August 2026 }}</ref>. ڪتن جي [[وائبريسا]] ۾ [[ميڪانو ريسيپٽر]] موجود هوندا آهن، جيڪي ماحول بابت ڇهاءَ واري معلومات حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا، جيتوڻيڪ ڪتن ۾ انهن جي اهميت [[ٻلي|ٻلين]] جيتري نه هوندي آهي. اهي ٻين ڪمن سان گڏ هوا جي وهڪري کي محسوس ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڏين ٿا. ٿوتڻيءَ تي موجود وائبريسا کي عام طور ”مڇون“ چيو ويندو آهي؛ ان کان سواءِ ڪتن جي اکين جي مٿان ۽ ڄاڙيءَ جي هيٺان به وائبريسا موجود هوندا آهن<ref>{{Cite web |title=Canis familiaris |url=https://es.wikipedia.org/wiki/Canis_familiaris |website=Wikipedia, la enciclopedia libre |language=es |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=15 August 2026 }}</ref>. === وارن جي چادر === {{Main|ڪتي جا وار}} گهريلو ڪتن جي [[وارن جي چادر]] بنيادي طور ٻن قسمن جي هوندي آهي: ”ٻٽي“ چادر، جيڪا ٿڌن علائقن مان نڪتل ڪتن ۽ بگهڙن ۾ عام آهي ۽ ان ۾ سخت [[محافظ وار]] ۽ نرم [[هيٺيان وار]] شامل آهن؛ يا ”هڪڙي“ چادر، جنهن ۾ صرف مٿيون وارن وارو پرت هوندو آهي. ڪجهه نسلن جي ڇاتي يا هيٺين حصي تي سفيد وارن جو داغ، پٽي يا تاري جهڙي نشاني ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Cunliffe|2004|pp=22–23}} ڪجهه ڪتن جا وار هڪ سال جي عمر کان ئي وقت کان اڳ ڀورا ٿيڻ شروع ٿي سگهن ٿا؛ اهو [[اٻهرو رويو]]، [[پريشاني]] ۽ اڻڄاتل آواز، ماڻهن يا جانورن جي خوف سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.applanim.2016.09.013 |title=Anxiety and impulsivity: Factors associated with premature graying in young dogs |journal=Applied Animal Behaviour Science |volume=185 |pages=78–85 |year=2016 |last1=King |first1=Camille |last2=Smith |first2=Thomas J. |last3=Grandin |first3=Temple |last4=Borchelt |first4=Peter |doi-access=free}}</ref> ڪجهه نسل بي وار هوندا آهن، جڏهن ته ٻين وٽ تمام ٿلهي ۽ رسن جهڙي وارن جي چادر هوندي آهي. ڪجهه نسلن جا وار خاص انداز ۾ تراشيا ۽ سنواريا ويندا آهن، مثال طور [[يارڪشائر ٽيريئر]] جو ”شو ڪٽ“.<ref name="DK-2023" /> نسلن ۽ هڪ فرد کان ٻئي فرد تائين جينياتي فرقن موجب، ڪتن جا وار رنگ، بناوٽ ۽ نموني جي لحاظ کان تمام گهڻو مختلف ٿي سگهن ٿا<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref>. === اضافي آڱر === ڪتي جي [[اضافي آڱر]] اڳين ۽ پٺين ٽنگن تي پنجين [[آڱر]] جي صورت ۾ هوندي آهي. اڳين ٽنگن واري اضافي آڱر هڏي ۽ رباط سان ڳنڍيل هوندي آهي، جڏهن ته پٺين ٽنگن واري اضافي آڱر اڪثر رڳو چمڙيءَ سان ڳنڍيل هوندي آهي. گهڻا ڪتا پٺين ٽنگن تي اضافي آڱرن سان پيدا ناهن ٿيندا، ۽ ڪجهه ۾ اڳين ٽنگن تي به اهي موجود نه هونديون آهن. اضافي آڱر ۾ [[قريب واري آڱر جي هڏي]] ۽ آخري آڱر جي هڏي شامل هوندي آهي. ڪجهه مطالعي ۾ اهو خيال پيش ڪيو ويو آهي ته بگهڙن ۾ اضافي آڱر، جيڪي عام طور بگهڙن ۾ نه هونديون آهن، ڪتن سان نسلي ميلاپ جو نشان ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Ciucci |first1=Paolo |last2=Lucchini |first2=Vittorio |last3=Boitani |first3=Luigi |last4=Randi |first4=Ettore |title=Dewclaws in wolves as evidence of admixed ancestry with dogs |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-zoology_2003-12_81_12/page/2077 |journal=Canadian Journal of Zoology |date=December 2003 |volume=81 |issue=12 |pages=2077–2081 |doi=10.1139/z03-183 |bibcode=2003CaJZ...81.2077C}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Amici |first1=Federica |last2=Meacci |first2=Simone |last3=Caray |first3=Emmeline |last4=Oña |first4=Linda |last5=Liebal |first5=Katja |last6=Ciucci |first6=Paolo |year=2024 |title=A first exploratory comparison of the behaviour of wolves (Canis lupus) and wolf-dog hybrids in captivity |journal=Animal Cognition |volume=27 |issue=1 |page=9 |doi=10.1007/s10071-024-01849-7 |pmid=38429445 |pmc=10907477}}</ref> === پڇ === ڪتي جو پڇ [[مُهرن واري ٿنڀ]] جو آخري حصو آهي، جيڪو عضلن ۽ چمڙيءَ ۾ ڍڪيل 5 کان 23 [[مُهرن]] جي سلسلي تي ٻڌل هوندو آهي ۽ پٺيءَ جي سڌ ڪندڙ عضلن کي سهارو ڏئي ٿو. پڇ جو هڪ اهم ڪم ڪتي جي جذباتي حالت جو اظهار ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web |title=Study explores the mystery of why dogs wag their tails |url=https://www.earth.com/news/study-explores-the-mystery-of-why-dogs-wag-their-tails/ |access-date=13 March 2024 |website=Earth.com |language=en |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204151625/https://www.earth.com/news/study-explores-the-mystery-of-why-dogs-wag-their-tails/ |url-status=live}}</ref> پڇ توازن برقرار رکڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿو؛ ڪتو پنهنجي جسم جي جهڪاءَ جي ابتڙ رخ ۾ پڇ جو وزن استعمال ڪري سگهي ٿو. پڇ جي پوزيشن ۽ حرڪت [[مقعدي غدود]] جي بوءِ ڦهلائڻ ۾ پڻ مدد ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Wada |first1=Naomi |last2=Hori |first2=Hiroko |last3=Tokuriki |first3=Mikihiko |date=July 1993 |title=Electromyographic and kinematic studies of tail movements in dogs during treadmill locomotion |journal=Journal of Morphology |volume=217 |issue=1 |pages=105–113 |doi=10.1002/jmor.1052170109 |pmid=8411184 |bibcode=1993JMorp.217..105W}}</ref> ڪجهه ڪتن ۾ [[واڱڻائي غدود]] يا پڇ جي مٿئين غدود پڻ هوندو آهي، جيڪو پڇ جي مٿئين پاسي [[چرٻي پيدا ڪندڙ غدود]]ن تي مشتمل هوندو آهي؛ ڪجهه نسلن ۾ اهو بقايا صورت ۾ يا مڪمل طور غيرموجود ٿي سگهي ٿو. هن غدود جي وڌڻ سبب وار ڇڻڻ سان پڇ تي اگهاڙو داغ پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو [[ڪتن ۾ ڪشنگ جي بيماري]] يا چرٻيءَ وارن غدودن ۾ [[اينڊروجن]] جي اثر سبب وڌيڪ سيبم پيدا ٿيڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Stud Tail Tail Gland Hyperplasia in Dogs |url=https://vcahospitals.com/know-your-pet/stud-tail-tail-gland-hyperplasia-in-dogs |access-date=30 March 2024 |website=[[وي سي اي جانورن جون اسپتالون]] |language=en |archive-date=30 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330202745/https://vcahospitals.com/know-your-pet/stud-tail-tail-gland-hyperplasia-in-dogs |url-status=live}}</ref> [[File:BlkStdSchnauzer2.jpg|thumb|ڪٽيل پڇ وارو ڪارو [[معياري شنائوزر]]]] هڪ مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته مختلف جذباتي محرڪن جي جواب ۾ ڪتا پڇ کي غيرمتوازن انداز ۾ لوڏين ٿا. اهڙا محرڪ، جيڪي ويجهو وڃڻ واري رويي کي وڌائين ٿا، عام طور پڇ کي ساڄي پاسي وڌيڪ شدت سان لوڏڻ سان لاڳاپيل ڏٺا ويا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Siniscalchi |first1=Marcello |last2=Lusito |first2=Rita |last3=Vallortigara |first3=Giorgio |last4=Quaranta |first4=Angelo |date=31 October 2013 |title=Seeing Left- or Right-Asymmetric Tail Wagging Produces Different Emotional Responses in Dogs |journal=Current Biology |publisher=[[Cell Press]] |volume=23 |issue=22 |pages=2279–2282 |doi=10.1016/j.cub.2013.09.027 |pmid=24184108 |bibcode=2013CBio...23.2279S |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Artelle |first1=K. A. |last2=Dumoulin |first2=L. K. |last3=Reimchen |first3=T. E. |date=19 January 2010 |others=Financially supported by [[Natural Sciences and Engineering Research Council of Canada]] |title=Behavioural responses of dogs to asymmetrical tail wagging of a robotic dog replica |journal=Laterality: Asymmetries of Body, Brain and Cognition |volume=16 |issue=2 |pages=129–135 |doi=10.1080/13576500903386700 |pmid=20087813}}</ref> ڪتا تمام زور سان پڇ لوڏڻ سبب پاڻ کي زخمي به ڪري سگهن ٿا؛ هن حالت کي ''ڪينل ٽيل''، ''هيپي ٽيل''، ''بليڊنگ ٽيل'' يا ''اسپلٽنگ ٽيل'' چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=What is Happy Tail Syndrome in Dogs? |url=https://www.thewildest.com/dog-health/what-happy-tail-syndrome-dogs |access-date=29 March 2024 |website=thewildest.com |language=en |archive-date=29 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329132018/https://www.thewildest.com/dog-health/what-happy-tail-syndrome-dogs |url-status=live}}</ref> ڪجهه [[شڪاري ڪتو|شڪاري ڪتن]] ۾ زخمن کان بچاءَ لاءِ روايتي طور پڇ کي [[ڪتي جو پڇ ڪٽڻ|ڪٽيو]] ويندو آهي. ڪجهه ڪتا [[ٽي-باڪس ٽرانسڪرپشن فيڪٽر ٽي|T جين]] ۾ ڊي اين اي جي تبديلي سبب بنا پڇ جي پيدا ٿي سگهن ٿا، جيڪا ڄمڻ کان ننڍڙي پڇ جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Paw Print Genetics - T Locus (Natural Bobtail) in the Poodle |url=https://www.pawprintgenetics.com/products/tests/details/175/?breed=20 |access-date=29 March 2024 |website=pawprintgenetics.com |archive-date=29 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329132151/https://www.pawprintgenetics.com/products/tests/details/175/?breed=20 |url-status=live}}</ref> ڪيترين جانورن جي طبي ۽ جانورن جي ڀلائي وارين تنظيمن، جهڙوڪ [[آمريڪي جانورن جي طبي انجمن]]<ref>{{cite web |title=Ear cropping and tail docking of dogs |url=https://www.avma.org/resources-tools/avma-policies/ear-cropping-and-tail-docking-dogs |website=American Veterinary Medical Association |access-date=29 June 2024 |archive-date=20 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520001141/https://www.avma.org/resources-tools/avma-policies/ear-cropping-and-tail-docking-dogs |url-status=live}}</ref> ۽ [[برطانوي جانورن جي طبي انجمن]]،<ref>{{cite web |title=Tail docking in dogs |url=https://www.bva.co.uk/take-action/our-policies/tail-docking-in-dogs/ |website=British Veterinary Association |access-date=29 June 2024 |archive-date=29 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629224727/https://www.bva.co.uk/take-action/our-policies/tail-docking-in-dogs/ |url-status=live }}</ref> پڇ ڪٽڻ جي مخالفت ڪن ٿيون. جانورن جي طبي مرڪزن ۽ [[سوالنامو|سوالنامن]] مان حاصل ٿيل ثبوتن موجب هڪ پڇ جي زخمي ٿيڻ کان بچڻ لاءِ لڳ ڀڳ 500 ڪتن جا پڇ ڪٽڻا پوندا.<ref>{{Cite journal |last1=Diesel |first1=G. |last2=Pfeiffer |first2=D. |last3=Crispin |first3=S. |last4=Brodbelt |first4=D. |date=26 June 2010 |title=Risk factors for tail injuries in dogs in Great Britain |journal=Veterinary Record |language=en |volume=166 |issue=26 |pages=812–817 |doi=10.1136/vr.b4880 |pmid=20581358 |url=https://researchonline.rvc.ac.uk/id/eprint/4004/1/4004.pdf }}</ref> == صحت == {{Main|ڪتي جي صحت}} ڪتن کي ڪيترين ئي قسمن جون بيماريون متاثر ڪري سگهن ٿيون. انهن مان ڪجهه [[پيدائشي بيماري|پيدائشي]] هونديون آهن، جڏهن ته ٻيون بعد ۾ پيدا ٿينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ [[پالتو ڪتو|پالتو]]، ڪم ڪندڙ ۽ شڪار ڪندڙ ڪتن کي رجسٽر ڪيو ويندو آهي، ته جيئن سندن صحت ۽ تحفظ کي يقيني بڻائي سگهجي. پيٽ جي ڪيڙن خلاف علاج ۽ [[ويڪسينيشن]] جانورن جي بنيادي طبي سارسنڀال جو حصو آهن؛ انهن وٽ ضروري ڪاغذ ۽ صحت جو رڪارڊ هجڻ گهرجي، جنهن کي [[جانورن جو ڊاڪٽر]] هر طبي معائني وقت تازه ڪاري ڪري ٿو. ڪجهه ملڪن جي سرحد پار ڪرڻ وقت مخصوص ويڪسينون لازمي هونديون آهن، خاص طور [[ريبيز]] خلاف ويڪسين. <gallery mode="packed" heights="200"> File:Dog with Elizabethan collar (16170004525).jpg|ايلزبيٿن ڪالر پاتل ڪتو، جيڪو کيس پنهنجن زخمن کي ڇهڻ کان روڪي ٿو. File:US Navy 050805-N-0168J-004 U.S. Navy Dentist Lt. Howard Polansky uses a dental drill to access a tooth's root during an emergency root canal on a military working dog.jpg|[[آمريڪي بحريه]] جو ڏندن جو ڊاڪٽر ڪتي جو علاج ڪندي. File:Applying saline solution to a dog's eye.jpg|ڪتي جي اک جي علاج لاءِ لوڻياٺي محلول جو استعمال، آڪٽوبر 2019ع. </gallery> ڪتن ۾ مٿئين ساهه واري رستي جون بيماريون ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ [[نڪ جي کوٽ]]، [[حنجرو]] ۽ [[هوائي نلي]] جون بيماريون شامل آهن؛ هيٺئين ساهه واري رستي جون بيماريون، جن ۾ [[ڦڦڙن جون بيماريون]] ۽ تيز ساهه واريون بيماريون شامل آهن؛ [[دل جون بيماريون]]، جن ۾ دل يا [[دل ۽ رت جي نالن]] جي سوزش يا ڪمزوري شامل آهي؛ [[رت ٺهڻ|رت ٺاهيندڙ نظام جون بيماريون]]، جهڙوڪ [[رت جي کوٽ]] ۽ [[رت جمن جون خرابيون]]؛ [[هاضمي جي نظام جون بيماريون]]، جهڙوڪ [[دست]] ۽ [[معدي جي ڦوڪ ۽ وڪڙ]]؛ [[جگر جون بيماريون]]، جهڙوڪ [[جانورن ۾ پورٽوسسٽيمڪ شنٽ]] ۽ [[جگر جي ناڪامي]]؛ [[لبلبي جون بيماريون]]، جهڙوڪ [[جانورن ۾ لبلبي جي سوزش|لبلبي جي سوزش]]؛ [[گردن جون بيماريون]]؛ هيٺئين پيشابي رستي جون بيماريون، جهڙوڪ [[مثاني جي سوزش]] ۽ [[پيشابي پٿريون]]؛ [[اندروني غدودن جون خرابيون]]، جهڙوڪ [[ڪتن ۾ ذيابيطس|ذيابيطس ميليٽس]]، [[جانورن ۾ ڪشنگ جو سنڊروم|ڪشنگ جو سنڊروم]]، [[ڪتن ۾ هائپو ايڊرينوڪارٽيسزم|هائپو ايڊرينوڪارٽيسزم]] ۽ [[ڪتن ۾ هائپوٿائيرائڊزم|هائپوٿائيرائڊزم]]؛ [[عصبي نظام]] جون بيماريون، جهڙوڪ [[دورا]] ۽ [[ريڙهه جي هڏي جي چُوٽ]]؛ [[عضلاتي ۽ هڏن جون بيماريون]]، جهڙوڪ [[سنڌن جي سوزش]] ۽ [[عضلات جون بيماريون]]؛ [[ڪتن جون چمڙيءَ جون بيماريون|چمڙيءَ جون خرابيون]]، جهڙوڪ [[وار ڇڻڻ]] ۽ [[پائوڊرما]]؛ [[اکين جون بيماريون]]، جهڙوڪ [[اک جي جھليءَ جي سوزش]]، [[گلوڪوما]]، [[اينٽروپيئن]] ۽ [[ترقي پسند ريٽينا جي گهٽتائي]]؛ ۽ [[رسولي|رسوليون]].<ref name="health">{{cite book |last1=Gear |first1=Robyn |editor1-last=Cooper |editor1-first=Barabara |editor2-last=Mullineaux |editor2-first=Elizabeth |editor3-last=Turner |editor3-first=Lynn |title=BSAVA Textbook of Veterinary Nursing |date=2020 |publisher=British Small Animal Veterinary Association |pages=532–597 |chapter=Medical disorders of dogs and cats and their nursing}}</ref> === بيماريون ۽ ويڪسينيشن === ڪتن جون اهم وچڙندڙ بيماريون [[ڪتي جو ايڊينو وائرس]]، [[ڪتي جو ڊسٽيمپر وائرس]]، [[ڪتي جو پاروو وائرس]]، [[ليپٽوسپائروسس]]، [[ڪتي جو انفلوئنزا]] ۽ [[ڪتي جو ڪورونا وائرس]] شامل آهن. انهن سڀني بيمارين خلاف ويڪسينون موجود آهن.<ref name="bsava">{{cite book |last1=Dawson |first1=Susan |last2=Cooper |first2=Barbara |editor1-last=Cooper |editor1-first=Barabara |editor2-last=Mullineaux |editor2-first=Elizabeth |editor3-last=Turner |editor3-first=Lynn |title=BSAVA Textbook of Veterinary Nursing |date=2020 |publisher=British Small Animal Veterinary Association |pages=172–186 |chapter=Principles of infection and immunity}}</ref> ٻين اهم وچڙندڙ بيمارين ۾ [[روبَرٿ جي بيماري]]، [[ڪينل ڪف]] يا ڪتن جي وچڙندڙ ٽريڪيوبرونڪائٽس، ۽ [[بابيسيوسِس|پائروپلاسموسس]] شامل آهن. پائروپلاسموسس [[ٽِڪ]] وسيلي منتقل ٿيندڙ طفيل بيماري آهي، جيڪا ڪتي جي [[ڳاڙهو رت جو جزو|ڳاڙهن رت جي جزن]] تي حملو ڪري ٿي. [[ريبيز وائرس]] پڻ ڪتن کي متاثر ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب ويڪسينيشن نه ٿيل ڪتي مان انسان ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو. ڪتا انسانن تائين منتقل ٿيندڙ [[جانورن مان انسانن ۾ منتقل ٿيندڙ بيماريون|حيواني بيمارين]] جو ذريعو پڻ ٿي سگهن ٿا. دنيا ۾ [[ريبيز]] جي 99 سيڪڙو انساني ڪيسن جو واسطو ڪتن سان آهي؛<ref>{{cite web |title=Rabies facts |url=https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/rabies |website=World Health Organization |access-date=13 September 2024 |archive-date=18 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418150500/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs099/en/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ڪجهه ترقي يافته ملڪن، جهڙوڪ [[برطانيا]]، ۾ ڪتن ۾ ريبيز موجود ناهي ۽ اتي ان جي منتقلي گهڻو ڪري چمگادڙن وسيلي ٿيندي آهي.<ref name="bsava"/> ٻين عام حيواني بيمارين ۾ [[هائيڊاٽڊ بيماري]]، ليپٽوسپائروسس، [[پاسچوريلا بيماري]]، [[داد]] ۽ [[ٽوڪسوڪارائسس]] شامل آهن.<ref name="bsava"/> انهن بيمارين کان بچاءَ لاءِ ويڪسينيشن ڪري سگهجي ٿي ۽ بيماري ٿيڻ جي صورت ۾ جانورن جي ڊاڪٽر کان علاج ڪرائڻ ضروري آهي. ڪتو هاضمي، دل يا پيشاب جي نظام سان لاڳاپيل ٻين بيمارين ۾ به مبتلا ٿي سگهي ٿو. تازن سالن ۾ ڪتن لاءِ مخصوص [[پالتو جانورن جي بيمه|بيمه]] ڪرائڻ جو امڪان پڻ موجود آهي. صحتمند ڪتي جو نڪ عام طور آلو هوندو آهي. جسم جي صفائي، جهڙوڪ پٺئين حصي، ٽنگن ۽ وارن جي صفائي، جيڪا ڪتو پاڻ ڪندو آهي، پڻ سٺي صحت جي نشاني ٿي سگهي ٿي. بدبودار ساهه [[ڏندن جي ڪيريئس]] جي نشاني ٿي سگهي ٿو. ڪتي جي عام جسماني گرمي پد، نسل ۽ سرگرميءَ جي لحاظ کان، 38 کان 39 °C جي وچ ۾ هوندو آهي. سندس دل جي ڌڙڪن لڳ ڀڳ 90 کان 120 ڌڙڪن في منٽ هوندي آهي، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ لڳ ڀڳ 20 ڀيرا ساهه کڻندو آهي. جيڪڏهن ڪتي جو گرمي پد 39 °C کان وڌي وڃي ته اهو بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهي ٿو. گرمي پد ماپڻ لاءِ هلڪي طرح سڻڀ لڳايل [[ٿرماميٽر]] استعمال ڪري سگهجي ٿو. === طفيل (پيراسائيٽ) === ڪتن ۾ عام [[طفيلِي جاندار|طفيلين]] ۾ [[جون]]، [[پسو]]، [[مکين جا لاروا]]، [[ٽِڪ]]، [[مائيٽ]]، [[پٽي وارا ڪيڙا]]، [[گول ڪيڙا]] ۽ [[ڪوڪسيڊيا]] شامل آهن. ''[[ٽينيا (چپٽو ڪيڙو)|ٽينيا]]'' هڪ اهم جنس آهي، جنهن جون پنج اهڙيون جنسون آهن جن ۾ ڪتو [[حتمي ميزبان]] هوندو آهي.<ref>{{cite book |last1=Fisher |first1=Maggie |last2=McGarry |first2=John |editor1-last=Cooper |editor1-first=Barabara |editor2-last=Mullineaux |editor2-first=Elizabeth |editor3-last=Turner |editor3-first=Lynn |title=BSAVA Textbook of Veterinary Nursing |date=2020 |publisher=British Small Animal Veterinary Association |pages=149–171 |chapter=Principles of parasitology}}</ref> [[ميٽروپوليٽن فرانس]] ۾ ڪتو ڪيترن ئي قسمن جي طفيل ڪيڙن کان متاثر ٿي سگهي ٿو، جن ۾ گول ڪيڙا ۽ چپٽا ڪيڙا شامل آهن. گول ڪيڙن جا ٽي مکيه قسم [[ايسڪيرس]]، [[اينڪائلوستوما]] ۽ [[ٽريڪيورس]] آهن. انهن سان آلودگي ٻاهرين ماحول وسيلي ٿئي ٿي. چپٽن ڪيڙن ۾ [[ٽينيا]]، [[ڊائپيلڊيم]] ۽ [[ايڪائنوڪاڪس]] شامل آهن. انهن سان آلودگي وچولي ميزبان کي کائڻ سان ٿئي ٿي: ٽينيا لاءِ ڪوئا ۽ ٻيا ٿڻائتا، ڊائپيلڊيم لاءِ پسو، ۽ ايڪائنوڪاڪس لاءِ رڍن جا اندريان عضوا يا ننڍا ڪوئا وچولي ميزبان ٿي سگهن ٿا. ٽريڪيورس کان سواءِ، اهي سڀئي قسم گهٽ يا وڌ حد تائين انسانن کي به متاثر ڪري سگهن ٿا؛ تنهنڪري [[يورپي سائنسي صلاحڪار ساٿي جانورن جي طفيلن بابت|ايسڪاپ]] هن وقت هر ٽن مهينن کان پوءِ گهڻ-اثرائتي ڪيڙا مار دوا سان علاج جي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{Lien web |langue=en |titre=ESCCAP Guidelines |url=https://www.esccap.org/guidelines/ |site=ESCCAP |consulté le=15 août 2026}}</ref> علاج لاءِ اهڙي ڪيڙا مار دوا چونڊڻ ضروري آهي، جيڪا انهن سڀني ڪيڙن خلاف اثرائتي هجي؛ ان لاءِ جانورن جي ڊاڪٽر سان صلاح ڪرڻ گهرجي. اندروني طفيل گهڻو ڪري ڪنهن هڪ ميزبان لاءِ مخصوص نه هوندا آهن. انهن ۾ آنڊن جا طفيل، جهڙوڪ ٽينيا، ايسڪيرس، [[ڪوڪسيديا]] ۽ ٽريڪيورس شامل آهن. ان کان سواءِ [[ڪن جي خارش]]، [[ڊيموڊيڪوسس]]، [[ٽوڪسوپلاسموسس]]، [[ڊائروفيليرياسس]]، اينڪائلوستوما، [[جگر جو فلوڪ]] ۽ [[جيارڊياسس]] پڻ بيماريءَ جا سبب بڻجي سگهن ٿا. ڪتن ۾ جيارڊياسس فرانس ۾ عام آهي ۽ هر عمر جي جانورن کي متاثر ڪري ٿي، پر ننڍي عمر وارن ڪتن ۾ ان جي شرح وڌيڪ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي فضلي وسيلي آلودگيءَ لاءِ وڌيڪ حساس هوندا آهن ۽ سندن [[مدافعتي نظام]] اڃا مڪمل طور بالغ نه هوندو آهي. خاص طور ڊگهن وارن وارن ڪتن کي برش ڪرڻ سان مئل وار ڪڍي سگهجن ٿا. ان سان ٻاهرين طفيلن، جهڙوڪ ٽِڪ ۽ پسن جي موجودگيءَ جو به پتو لڳائي سگهجي ٿو. ڪتن ۾ سڀ کان عام پسو اصل ۾ ٻليءَ جو پسو، ''[[Ctenocephalides felis]]''، آهي. اهي طفيل سخت خارش پيدا ڪن ٿا ۽ [[الرجي]]، وارن جي ڇڻڻ ۽ ڪتي جي چمڙيءَ ۾ جلن جو سبب بڻجي سگهن ٿا. تنهنڪري انهن کي جانورن جي ڊاڪٽر جي صلاح يا مناسب تجربي مطابق ختم ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪتي کي پسو هجن ته رڳو ڪتي تان نه، پر ان هنڌ تان به انهن کي ختم ڪرڻ گهرجي جتي ڪتو سمهندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پسو سندس رهائش ڀرسان فرش جي ڏارن ۾ به لڪي سگهن ٿا. تنهنڪري ان هنڌ جي مڪمل صفائي ضروري آهي.{{حوالو گهربل}} پسن خلاف [[اميڊاڪلوپرڊ]] ۽ [[پرميٿرن]] تي ٻڌل علاج موجود آهن ۽ اثرائتا آهن. بهرحال، اهي ڪيميائي مادا انهن پکين لاءِ سخت خطرو بڻجي سگهن ٿا، جيڪي ڪتن جا وار پنهنجي آکيرن ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا؛ اهڙي آلودگي سندن ٻچن کي زهر ڏئي ماري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Reynolds |first1=Sarah J. |last2=Ibáñez-Álamo |first2=Juan Diego |last3=Sanz-Aguilar |first3=Ana |last4=Mainwaring |first4=Mark C. |title=Insecticide-treated pets: a potentially overlooked source of pesticide exposure for birds |journal=Science of the Total Environment}}</ref> ٽِڪ نسبتاً آسانيءَ سان ختم ڪري سگهجن ٿا. انهن کي چمٽيءَ سان ڪڍي سگهجي ٿو، پر ان لاءِ مناسب طريقي جي ڄاڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ٽِڪ کي غلط طريقي سان ڪڍيو وڃي ته ان جي وات جا حصا ڪتي جي چمڙيءَ ۾ رهجي سگهن ٿا ۽ سوزش يا انفيڪشن جو سبب بڻجي سگهن ٿا. ٽِڪ کي محفوظ نموني ڪڍڻ لاءِ خاص ننڍڙا اوزار پڻ موجود آهن. ضرورت پوڻ تي جانور کي ڌوئڻ لاءِ مناسب [[شيمپو]] استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتي کي تمام گهٽ ڌوئڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ بار بار وهنجارڻ سان سندس چمڙيءَ ۾ جلن ۽ [[ايگزيما]] پيدا ٿي سگهي ٿي. اکيون ۽ ڪن به صاف ڪري سگهجن ٿا، پر انتهائي احتياط سان. ٽنگن کي باقاعدي، يا ڪتي جي منڊڪائڻ جي صورت ۾، جانچڻ گهرجي ته جيئن ڪو ٻاهريون جسم، جهڙوڪ ڪنڊو يا ڪوڪو، پيرن جي گادين جي وچ ۾ زخم پيدا نه ڪري. بهتر آهي ته ڪتن کي آنڊن جي ڪيڙن خلاف باقاعدي دوا ڏني وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ آنڊن جا ڪيڙا ٿي سگهن ٿا. گوريون يا دوائن جون ٻيون صورتون استعمال ڪرڻ سان انهن ڪيڙن کان بچاءُ ۽ انهن جو خاتمو ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ڪتو ٽِڪن، پسن يا ٻين طفيلن جي رابطي ۾ اچي ته مناسب علاج استعمال ڪري سگهجي ٿو. اهڙو علاج جانورن جو ڊاڪٽر تجويز ڪري سگهي ٿو. === زهريلا مادا === ڪتا انهن ساٿي جانورن مان آهن، جن بابت [[زهر]] سان سامهون اچڻ جا واقعا سڀ کان وڌيڪ رپورٽ ٿين ٿا. گهڻا زهريلا واقعا حادثاتي هوندا آهن؛ آمريڪا ۾ [[اي ايس پي سي اي]] جي جانورن جي زهر بابت مددگار سروس ڏانهن ايندڙ 80 سيڪڙو کان وڌيڪ رپورٽون وات وسيلي زهريلي شيءِ کائڻ سان لاڳاپيل آهن. سڀ کان وڌيڪ رپورٽ ٿيندڙ زهريلي شين ۾ دوائون، زهريلا کاڌا ۽ [[ڪوئا مار زهر]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Wismer |first1=Tina |editor1-last=Bonagura |editor1-first=John D. |editor2-last=Twedt |editor2-first=David C. |title=Kirk's Current Veterinary Therapy |date=2013 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-22762-9 |page=92 |edition=15th |chapter=ASPCA Animal Poison Control Center Toxin Exposures for Pets}}</ref> پالتو جانورن جي زهر بابت مددگار سروس جي انگن اکرن موجب انسانن لاءِ استعمال ٿيندڙ دوائون ڪتن ۾ زهريلي موت جو سڀ کان عام سبب آهن. گهريلو شين مان صفائيءَ جون شيون سڀ کان وڌيڪ کائجي وڃن ٿيون. کاڌي سان لاڳاپيل گهڻا زهريلا واقعا [[ٿيوبرومين زهر|چاڪليٽ جي زهر]] سان واسطو رکن ٿا. ٻين عام غذائي زهرن ۾ [[زائليٽول]]، ''[[وائٽس]]'' جنس جا ميوا، جهڙوڪ انگور ۽ ڪشمش، ۽ ''[[ايليئم]]'' جنس، جهڙوڪ ٿوم ۽ بصر، شامل آهن. [[پائريٿرن]] وارا جيت مار زهريلا مادا عام زرعي زهرن مان آهن. [[ميٽالڊيهائيڊ]]، جيڪو گهڻو ڪري گونگهن ۽ سلگس خلاف استعمال ٿيندو آهي، ڪتن جي کائڻ جي صورت ۾ اڪثر سخت زهريلا اثر پيدا ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last2=Almgren |first2=Colleen |last1=Welch |first1=Sharon |editor1-last=Bonagura |editor1-first=John D. |editor2-last=Twedt |editor2-first=David C. |title=Kirk's Current Veterinary Therapy |date=2013 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-22762-9 |pages=93–96 |edition=15th |chapter=Toxin Exposures in Small Animals}}</ref> [[رسولي]] ڪتن ۾ موت جو سڀ کان عام سبب آهي.<ref>{{cite journal |last1=Fleming |first1=J. M. |last2=Creevy |first2=K. E. |last3=Promislow |first3=D. E. L. |title=Mortality in North American Dogs from 1984 to 2004: An Investigation into Age-, Size-, and Breed-Related Causes of Death |journal=Journal of Veterinary Internal Medicine |volume=25 |issue=2 |year=2011 |doi=10.1111/j.1939-1676.2011.0695.x |pages=187–198 |pmid=21352376 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Roccaro |first1=Mariana |last2=Salini |first2=Romolo |last3=Pietra |first3=Marco |last4=Sgorbini |first4=Micaela |last5=Gori |first5=Eleonora |last6=Dondi |first6=Maurizio |last7=Crisi |first7=Paolo E. |last8=Conte |first8=Annamaria |last9=Dalla Villa |first9=Paolo |last10=Podaliri |first10=Michele |last11=Ciaramella |first11=Paolo |last12=Di Palma |first12=Cristina |last13=Passantino |first13=Annamaria |last14=Porciello |first14=Francesco |last15=Gianella |first15=Paola |last16=Guglielmini |first16=Carlo |last17=Alborali |first17=Giovanni L. |last18=Rota Nodari |first18=Sara |last19=Sabatelli |first19=Sonia |last20=Peli |first20=Angelo |title=Factors related to longevity and mortality of dogs in Italy |journal=Preventive Veterinary Medicine |publisher=Elsevier BV |volume=225 |year=2024 |doi=10.1016/j.prevetmed.2024.106155 |article-number=106155 |pmid=38394961 |hdl=11585/961937 |hdl-access=free}}</ref><ref name="death">{{cite journal |last1=Lewis |first1=T. W. |last2=Wiles |first2=B. M. |last3=Llewellyn-Zaidi |first3=A. M. |last4=Evans |first4=K. M. |last5=O'Neill |first5=D. G. |title=Longevity and mortality in Kennel Club registered dog breeds in the UK in 2014 |journal=Canine Genetics and Epidemiology |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=5 |issue=1 |date=17 October 2018 |doi=10.1186/s40575-018-0066-8 |doi-access=free |page=10 |pmid=30349728 |pmc=6191922}}</ref> ٻين عام موت جي سببن ۾ [[دل جي ناڪامي|دل]] ۽ [[گردن جي ناڪامي]] شامل آهن.<ref name="death"/> ڪتن ۾ انهن بيمارين جي [[مرضيات]] انسانن سان گهڻي حد تائين مشابهت رکي ٿي، جيئن علاج لاءِ سندن [[مدافعتي ردعمل]] ۽ نتيجا پڻ. جيڪي جين انسانن ۾ ڪجهه بيمارين جا ذميوار سمجهيا وڃن ٿا، انهن جو ڪتن ۾ به مطالعو ڪيو وڃي ٿو، ۽ ان جي ابتڙ پڻ.<ref>{{cite book |last1=Feldman |first1=Edward C. |last2=Nelson |first2=Richard W. |last3=Reusch |first3=Claudia |last4=Scott-Moncrieff |first4=J. Catharine |title=Canine and Feline Endocrinology |url=https://archive.org/details/caninefelineendo0000feld_h2e5 |publisher=Saunders |publication-place=St. Louis, Missouri |date=8 December 2014 |isbn=978-1-4557-4456-5 |pages=[https://archive.org/details/caninefelineendo0000feld_h2e5/page/44 44]–49}}</ref> === عمر === {{Further|ڪتن ۾ پوڙهائپ}} ڪتن جي عام عمر نسلن موجب تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، پر وچولي عمر، يعني اها عمر جنهن تائين آباديءَ جا اڌ ڪتا مري چڪا هجن ۽ اڌ جيئرا هجن، لڳ ڀڳ 12.7 سال آهي.<ref name="Montoya">{{cite journal |last1=Montoya |first1=Mathieu |last2=Morrison |first2=Jo Ann |last3=Arrignon |first3=Florent |last4=Spofford |first4=Nate |last5=Charles |first5=Hélène |last6=Hours |first6=Marie-Anne |last7=Biourge |first7=Vincent |title=Life expectancy tables for dogs and cats derived from clinical data |journal=Frontiers in Veterinary Science |date=21 February 2023 |volume=10 |article-number=1082102 |doi=10.3389/fvets.2023.1082102 |pmid=36896289 |pmc=9989186 |doi-access=free}}</ref><ref name=":0">{{cite journal |last1=McMillan |first1=Kirsten M. |last2=Bielby |first2=Jon |last3=Williams |first3=Carys L. |last4=Upjohn |first4=Melissa M. |last5=Casey |first5=Rachel A. |last6=Christley |first6=Robert M. |title=Longevity of companion dog breeds: those at risk from early death |journal=Scientific Reports |date=February 2024 |volume=14 |issue=1 |page=531 |doi=10.1038/s41598-023-50458-w |doi-access=free|pmid=38302530 |pmc=10834484 |bibcode=2024NatSR..14..531M}}</ref> [[ٿلهائپ]] عمر سان منفي لاڳاپو رکي ٿي؛ هڪ مطالعي موجب ٿلها ڪتا صحتمند وزن وارن ڪتن کان سراسري طور لڳ ڀڳ ڏيڍ سال گهٽ جيئندا آهن. 2024ع ۾ برطانيا ۾ 584,734 ڪتن تي ٿيل هڪ مطالعي مان نتيجو ڪڍيو ويو ته خالص نسل وارا ڪتا مخلوط نسل وارن ڪتن کان وڌيڪ جيئندا آهن، جيڪو اڳ واري ان خيال جي ابتڙ هو ته مخلوط نسل وارن ڪتن جي عمر وڌيڪ هوندي آهي. ليکڪن نشاندهي ڪئي ته هن مطالعي ۾ [[ڊزائنر ڪتو|ڊزائنر ڪتن]] کي به مخلوط نسل ۾ شامل ڪيو ويو هو ۽ خالص نسل وارن ڪتن کي عام طور مخلوط نسل وارن جي ڀيٽ ۾ بهتر سنڀال ملي ٿي، جنهن شايد نتيجن تي اثر وڌو هجي.<ref name=":0" /> ٻين مطالعي مان وري اهو ظاهر ٿيو آهي ته مڪمل [[مخلوط نسل وارو ڪتو|مخلوط نسل وارا ڪتا]] نسب نامي وارن ڪتن کان سراسري طور لڳ ڀڳ هڪ سال وڌيڪ جيئندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Mata |first1=Fernando |last2=Mata |first2=Andreia |date=19 July 2023 |title=Investigating the relationship between inbreeding and life expectancy in dogs: mongrels live longer than pure breeds |journal=PeerJ |volume=11 |article-number=e15718 |doi=10.7717/peerj.15718 |doi-access=free |pmid=37483958 |pmc=10362839 |bibcode=2023PeerJ..1115718M }}</ref> ان کان سواءِ، ڊگهي ٿوتڻي وارا ننڍا ڪتا گهڻو ڪري وڏن يا وچولي جسامت وارن ۽ گهڻو دٻيل ٿوتڻي وارن ڪتن کان وڌيڪ جيئندا آهن.<ref>{{Cite web |last=Nurse |first=Angus |date=2 February 2024 |title=How long might your dog live? New study calculates life expectancy for different breeds |url=https://theconversation.com/how-long-might-your-dog-live-new-study-calculates-life-expectancy-for-different-breeds-222446 |access-date=13 October 2024 |website=The Conversation |language=en-US |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917122120/https://theconversation.com/how-long-might-your-dog-live-new-study-calculates-life-expectancy-for-different-breeds-222446 |url-status=live }}</ref> آزاد گهمندڙ ڪتن مان پنجن مان هڪ کان به گهٽ [[جنسي پختگي]] تائين پهچي ٿو،<ref>{{Cite journal |last1=Paul |first1=Manabi |last2=Sen Majumder |first2=Sreejani |last3=Sau |first3=Shubhra |last4=Nandi |first4=Anjan K. |last5=Bhadra |first5=Anindita |date=25 January 2016 |title=High early life mortality in free-ranging dogs is largely influenced by humans |journal=Scientific Reports |volume=6 |article-number=19641 |doi=10.1038/srep19641 |pmc=4726281 |pmid=26804633 |bibcode=2016NatSR...619641P}}</ref> ۽ جهنگلي حالت ۾ رهندڙ ڪتن جي وچولي عمر انسانن سان رهندڙ ڪتن جي عمر جي اڌ کان به گهٽ آهي.<ref>{{Cite news |date=6 January 2022 |title=Would dogs survive without humans? The answer may surprise you |url=https://www.abc.net.au/news/2022-01-07/would-dogs-survive-without-humans/100695292 |access-date=13 October 2024 |work=ABC News |language=en-AU}}</ref> ==== زندگيءَ جي اميد ==== وڏا ڪتا ننڍن ڪتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان [[پوڙهائپ|پوڙها]] ٿين ٿا، تنهنڪري بنيادي طور ننڍن ڪتن جي [[زندگيءَ جي اميد]] وڏن ڪتن کان وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{Internetquelle |autor=Harald Frater |url=http://www.scinexx.de/wissen-aktuell-15771-2013-03-15.html |titel=Warum große Hunde früher sterben: Alterungsprozess läuft bei großen Rassen quasi im Zeitraffer ab |werk=scinexx.de |datum=2013-03-15 |abruf=2015-08-27}}</ref><ref name="PMID23535614">C. Kraus, S. Pavard, D. E. Promislow: ''The size-life span trade-off decomposed: why large dogs die young.'' In: ''The American naturalist.'' Band 181, Nummer 4, April 2013, S.&nbsp;492–505, [[doi:10.1086/669665]], PMID 23535614.</ref> مثال طور [[ڊيڪل]] جهڙن نسلن جا ڪتا 15&nbsp;سالن تائين جي عمر ماڻي سگهن ٿا ۽ غيرمعمولي حالتن ۾ 20&nbsp;سالن تائين به جيئرا رهي سگهن ٿا. وڏن ۽ ڳرن نسلن، جهڙوڪ [[گريٽ ڊين]]، جا ڪتا ورلي ئي 9&nbsp;سالن کان وڌيڪ عمر ماڻين ٿا.<ref>{{cite journal |title=Do Large Dogs Die Young? |journal=J Exp Zoolog B Mol Dev Evol |date=2007-03-15 |first=Frietson |last=Galis |coauthors=et al. |volume=308 |issue=2 |pages=119–126 |language=en |pmid=16788896}}</ref> وڏن ڪتن جي نسلن ۾ تيز پوڙهائپ جو سبب اڃا تائين گهڻي حد تائين واضح نه ٿي سگهيو آهي. مثال طور [[انسولين جهڙا واڌ ويجهه جا عامل|انسولين جهڙي واڌ ويجهه واري عامل 1]] (IGF-1) جي اثر تي بحث ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.wdr5.de/sendungen/leonardo/diekleineanfrage/tiereundpflanzen/hundejahre100.html |titel=Kleine Hunde leben länger |werk=wdr5.de |datum=2013-07-11 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150911031846/http://www.wdr5.de/sendungen/leonardo/diekleineanfrage/tiereundpflanzen/hundejahre100.html |archiv-datum=2015-09-11 |offline=1 |abruf=2015-08-27}}</ref> ننڍن ڪتن ۾ IGF-1 جو [[جين جو اظهار|اظهار]] گهٽ ٿيندو آهي.<ref name="PMID20865338">K. A. Greer, L. M. Hughes, M. M. Masternak: ''Connecting serum IGF-1, body size, and age in the domestic dog.'' In: ''Age.'' Band 33, Nummer 3, September 2011, S.&nbsp;475–483, [[doi:10.1007/s11357-010-9182-4]], PMID 20865338, {{PMC|3168604}}.</ref><ref name="PMID22878052">M. Rimbault, E. A. Ostrander: ''So many doggone traits: mapping genetics of multiple phenotypes in the domestic dog.'' In: ''Human molecular genetics.'' Band 21, R1Oktober 2012, S.&nbsp;R52–R57, [[doi:10.1093/hmg/dds323]], PMID 22878052, {{PMC|3459646}} (Review).</ref> ''IGF1'' جين ۾ موجود هڪ [[اڪيلو نيوڪليوٽائيڊ پوليمورفزم]] ننڍن ڪتن جي جسماني جسامت گهٽ هجڻ جو سبب بڻجي ٿو<ref name="PMID17412960">N. B. Sutter, C. D. Bustamante u.&nbsp;a.: ''A single IGF1 allele is a major determinant of small size in dogs.'' In: ''Science.'' Band 316, Nummer 5821, April 2007, S.&nbsp;112–115, [[doi:10.1126/science.1137045]], PMID 17412960, {{PMC|2789551}}.</ref><ref name="PMID21338479">A. R. Boyko: ''The domestic dog: man's best friend in the genomic era.'' In: ''Genome biology.'' Band 12, Nummer 2, 2011, S.&nbsp;216, [[doi:10.1186/gb-2011-12-2-216]], PMID 21338479, {{PMC|3188790}} (Review).</ref> ۽ ممڪن طور سندن پوڙهائپ جي عمل کي به سست ڪري ٿو.<ref name="PMID23701689">C. Selman, D. H. Nussey, P. Monaghan: ''Ageing: it’s a dog’s life.'' In: ''Current biology.'' Band 23, Nummer 10, Mai 2013, S.&nbsp;R451–R453, [[doi:10.1016/j.cub.2013.04.005]], PMID 23701689.</ref> ممڪن آهي ته ننڍن نسلن جي ڀيٽ ۾ وڏن نسلن ۾ [[آڪسيڊيٽو دٻاءُ]] سبب ٿيندڙ نقصان جو [[واڌ ويجهه (حياتيات)|واڌ ويجهه واري مرحلي]] دوران وڌيڪ گڏ ٿيڻ به ان ۾ ڪردار ادا ڪري.<ref>S. R. Urfer, K. Greer, N. S. Wolf: ''Age-related cataract in dogs: a biomarker for life span and its relation to body size.'' In: ''Age.'' Band 33, Nummer 3, September 2011, S.&nbsp;451–460, [[doi:10.1007/s11357-010-9158-4]], PMID 20607428, {{PMC|3168595}}.</ref> [[گنيز ورلڊ رڪارڊز]] موجب سڀ کان وڏي عمر واري ڪتي جو رڪارڊ 30&nbsp;سال آهي؛ اهو رڪارڊ پرتگالي ڪتي جي نسل [[رافيرو دو الينتيجو]] جي هڪ ڪتي وٽ رهيو آهي.<ref>{{Literatur |Titel=Das ist Bobi, ältester Hund aller Zeiten |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2023-02-04 |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/panorama/aeltester-hund-aller-zeiten-das-ist-bobi-a-420d07a2-4d93-498d-87fd-f985c194610f |Abruf=2023-02-04}}</ref> === توليد === {{Main|ڪتن جي توليد}} [[File:Dogs mating 2.jpg|thumb|ٻه ڪتا [[ڪتن جي توليد|ميلاپ کان پوءِ ڳنڍيل]]]] گهريلو ڪتن ۾ نر ۽ مادي ٻنهي جي [[جنسي پختگي]] عام طور ڇهن مهينن کان هڪ سال جي عمر ۾ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه وڏن نسلن ۾ اها ٻن سالن جي عمر تائين دير سان به ٿي سگهي ٿي. هن مرحلي تي مادي ڪتي ۾ پهريون [[ايسٽرس چڪر]] شروع ٿيندو آهي، جنهن دوران [[فرج]] ڦولي سگهي ٿو ۽ [[فرجي رطوبت]] نڪري سگهي ٿي؛ اهو مرحلو عام طور 4 کان 20 ڏينهن تائين رهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Ma |first=Kutzler |date=July 2018 |title=Estrous Cycle Manipulation in Dogs |journal=The Veterinary Clinics of North America. Small Animal Practice |language=en |volume=48 |issue=4 |pages=581–594 |doi=10.1016/j.cvsm.2018.02.006 |pmid=29709316}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Da Costa |first1=Rosa E. P. |last2=Kinsman |first2=Rachel H. |last3=Owczarczak-Garstecka |first3=Sara C. |last4=Casey |first4=Rachel A. |last5=Tasker |first5=Séverine |last6=Knowles |first6=Toby G. |last7=Woodward |first7=Joshua L. |last8=Lord |first8=Michelle S. |last9=Murray |first9=Jane K. |date=July 2022 |title=Age of sexual maturity and factors associated with neutering dogs in the UK and the Republic of Ireland |journal=Veterinary Record |volume=191 |issue=6 |article-number=e1265 |doi=10.1002/vetr.1265 |pmid=34939683 |doi-access=free}}</ref> ان کان پوءِ ايسٽرس چڪر عام طور هر ڇهن مهينن ۾ ٿيندو آهي، جنهن دوران جسم [[حمل]] لاءِ تيار ٿيندو آهي. چڪر جي اوج تي مادي ڪتو ايسٽرس ۾ داخل ٿي [[ڪتن جو ميلاپ|ميلاپ]] لاءِ ذهني ۽ جسماني طور تيار ٿيندي آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ [[بيضو|بيضا]] بيضه خارج ٿيڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ هڪ هفتي تائين زنده رهي ۽ بارآور ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري هڪ ئي ٻچن جي ٽولي جا پيءُ هڪ کان وڌيڪ نر ٿي سگهن ٿا.<ref name="ADW">Dewey, T. and S. Bhagat. 2002. "[https://animaldiversity.org/accounts/Canis_lupus_familiaris/ ''Canis lupus familiaris'']". {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526171627/https://animaldiversity.org/accounts/Canis_lupus_familiaris/|date=26 May 2022}}, Animal Diversity Web.</ref> بارآوري عام طور بيضه خارج ٿيڻ کان ٻه کان پنج ڏينهن پوءِ ٿيندي آهي. [[مني خارج ٿيڻ]] کان پوءِ نر جي [[بلبس گلينڊس]] جي ڦولجڻ ۽ مادي جي [[فرجي دهليز جو عضلو|ڪانسٽرڪٽر ويسٽيبيولي]] جي سُڪڙڻ سبب ڪتا لڳ ڀڳ 5 کان 30 منٽن تائين [[ڪتن جي توليد|ميلاپي ڳانڍاپي]] ۾ رهندا آهن؛ نر قدرتي طور عضلا ڍرا ٿيڻ ۽ ڳانڍاپو ختم ٿيڻ تائين مني خارج ڪندو رهي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Estrus and Mating in Dogs |url=https://vcahospitals.com/know-your-pet/breeding-for-pet-owners-estrus-and-mating-in-dogs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207090454/https://vcahospitals.com/know-your-pet/breeding-for-pet-owners-estrus-and-mating-in-dogs |archive-date=7 February 2024 |access-date=1 April 2024 |website=[[وي سي اي جانورن جون اسپتالون]] |language=en}}</ref> بيضه خارج ٿيڻ کان 14 کان 16 ڏينهن پوءِ جنين [[رحم]] سان ڳنڍجي ٿو، ۽ وڌيڪ ست کان اٺ ڏينهن پوءِ دل جي ڌڙڪن سڃاڻڻ جوڳي ٿي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |pmid=11787146 |year=2001 |last1=Concannon |first1=P |last2=Tsutsui |first2=T |last3=Shille |first3=V |title=Embryo development, hormonal requirements and maternal responses during canine pregnancy |volume=57 |pages=169–179 |journal=Journal of Reproduction and Fertility. Supplement}}</ref><ref>{{cite web |url=http://php.med.unsw.edu.au/embryology/index.php?title=Dog_Development#Development_Overview |title=Dog Development – Embryology |publisher=Php.med.unsw.edu.au |date=16 June 2013 |access-date=20 May 2021 |archive-date=2 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202234138/http://php.med.unsw.edu.au/embryology/index.php?title=Dog_Development#Development_Overview |url-status=live}}</ref> ڪتا [[بارآوري]] کان لڳ ڀڳ 58 کان 68 ڏينهن پوءِ ٻچا ڄڻيندا آهن،<ref name="ADW" /><ref>{{cite web |url=http://www.cpvh.com/2011/07/27/gestation-in-dogs/ |title=Gestation in dogs |work=Claws & Paws |date=27 July 2011 |access-date=24 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603145809/http://www.cpvh.com/2011/07/27/gestation-in-dogs/ |archive-date=3 June 2013}}</ref> جڏهن ته سراسري [[حمل جي مدت]] لڳ ڀڳ 63 ڏينهن آهي. هڪ ٽولي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ ڇهه [[ڪتي جو ٻچو|ٻچا]] هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.humanesociety.org/issues/pet_overpopulation/facts/overpopulation_estimates.html |title=HSUS Pet Overpopulation Estimates |publisher=The Humane Society of the United States |access-date=22 October 2008 |archive-date=25 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425142203/http://www.humanesociety.org/issues/pet_overpopulation/facts/overpopulation_estimates.html}}</ref> ==== نس بندي ==== [[نس بندي]] [[جنسي غدودن کي ڪڍڻ]] وسيلي جانورن کي توليد کان روڪڻ جو عمل آهي؛ نر ڪتن ۾ اهو [[خصيا ڪڍڻ]] ۽ مادي ڪتن ۾ [[بيضه داني ۽ رحم ڪڍڻ]] وسيلي ڪيو ويندو آهي. نس بندي [[گهڻي جنسي سرگرمي]] سان لاڳاپيل مسئلا گهٽ ڪري ٿي، خاص طور نر ڪتن ۾.<ref>{{cite journal |last1=Heidenberger |first1=E. |last2=Unshelm |first2=J. |date=February 1990 |title=Verhaltensänderungen von Hunden nach Kastration |trans-title=Changes in the behavior of dogs after castration |journal=Tierarztliche Praxis |language=de |volume=18 |issue=1 |pages=69–75 |pmid=2326799}}</ref> نس بندي ڪيل مادين ۾ [[ڪينسر]]، خاص طور [[ٿڻن جي غدود]]، [[بيضه داني|بيضه دانين]] ۽ ٻين [[توليدي عضون]] جي ڪينسر جو خطرو گهٽ هوندو آهي.<ref>{{Cite book |author=Morrison, Wallace B. |title=Cancer in Dogs and Cats |url=https://archive.org/details/cancerindogscats0000morr |publisher=Williams and Wilkins |year=1998 |isbn=978-0-683-06105-5 |edition=1st |page=[https://archive.org/details/cancerindogscats0000morr/page/583 583]}}</ref> تنهن هوندي به، نس بندي مادين ۾ [[پيشاب تي ضابطو نه رهڻ]] ۽ [[پائوميٽرا]]،<ref>{{cite journal |last1=Arnold |first1=S. |year=1997 |title=Harninkontinenz bei kastrierten Hündinnen. Teil 1: Bedeutung, Klinik und Ätiopathogenese |trans-title=Urinary incontinence in castrated bitches. Part 1: Significance, clinical aspects and etiopathogenesis |journal=Schweizer Archiv für Tierheilkunde |language=de |volume=139 |issue=6 |pages=271–276 |pmid=9411733}}</ref> نر ڪتن ۾ [[پروسٽيٽ ڪينسر]]،<ref>{{cite journal |last1=Johnston |first1=S.D |last2=Kamolpatana |first2=K |last3=Root-Kustritz |first3=M.V |last4=Johnston |first4=G.R |date=July 2000 |title=Prostatic disorders in the dog |journal=Animal Reproduction Science |volume=60-61 |pages=405–415 |doi=10.1016/s0378-4320(00)00101-9 |pmid=10844211}}</ref> ۽ ٻنهي جنسن ۾ [[اوسٽيوسارڪوما]]، [[هيمنجيوسارڪوما]]، [[اڳين ڪرشئيٽ رباط جي چُوٽ|ڪرشئيٽ رباط ڦاٽڻ]]، [[پالتو جانورن ۾ ٿلهائپ|ٿلهائپ]] ۽ [[ذيابيطس ميليٽس]] جو خطرو وڌائي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Kustritz |first1=Margaret V. Root |date=December 2007 |title=Determining the optimal age for gonadectomy of dogs and cats |url=https://archive.org/details/sim_american-veterinary-medical-association-journal_2007-12-01_231_11/page/1665 |journal=Journal of the American Veterinary Medical Association |volume=231 |issue=11 |pages=1665–1675 |doi=10.2460/javma.231.11.1665 |pmid=18052800 |doi-access=free}}</ref> آمريڪا ۾ هڪ سال کان گهٽ عمر وارن ڪتن ۾ نس بندي سڀ کان عام جراحي عملن مان هڪ آهي ۽ ان کي ڪتن جي وڌندڙ آبادي تي ضابطو رکڻ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. آمريڪي جانورن جي پناهگاهن ۾ ڪڏهن ڪڏهن 6 کان 14 هفتن جي عمر ۾ ئي نس بندي ڪئي ويندي آهي.<ref name="neuter">{{cite book |last1=Kutzler |first1=Michelle Anne |title=Kirk's Current Veterinary Therapy |date=2013 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-22762-9 |editor1-last=Bonagura |editor1-first=John D. |edition=15th |pages=982–984 |chapter=Early Age Neutering in Dogs and Cats |editor2-last=Twedt |editor2-first=David C.}}</ref> [[جانورن تي ظلم جي روڪٿام لاءِ آمريڪي سوسائٽي]] انهن ڪتن جي نس بندي جي صلاح ڏئي ٿي، جن کي اڳتي افزائش لاءِ استعمال ڪرڻو نه هجي، جيئن اڻگهربل ٻچا پيدا نه ٿين، جيڪي پوءِ ممڪن طور مارڻا پون.<ref>{{cite web |url=http://www.aspca.org/pet-care/spayneuter/ |title=Top 10 reasons to spay/neuter your pet |publisher=American Society for Prevention of Cruelty to Animals |access-date=16 May 2007 |archive-date=1 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201223014/http://www.aspca.org/pet-care/spayneuter/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hart |first1=Benjamin L. |last2=Hart |first2=Lynette A. |last3=Thigpen |first3=Abigail P. |last4=Willits |first4=Neil H. |date=14 July 2014 |title=Long-Term Health Effects of Neutering Dogs: Comparison of Labrador Retrievers with Golden Retrievers |journal=PLOS ONE |language=en |volume=9 |issue=7 |article-number=e102241 |doi=10.1371/journal.pone.0102241 |doi-access=free |pmc=4096726 |pmid=25020045 |bibcode=2014PLoSO...9j2241H}}</ref> تنهن هوندي به، [[ٿيريوجينالاجي سوسائٽي]] ۽ [[آمريڪي ڪاليج آف ٿيريوجينالاجسٽس]] هڪ گڏيل بيان ۾ لازمي نس بندي جي مخالفت ڪئي؛ انهن موجب آمريڪا ۾ ڪتن جي وڌندڙ آباديءَ جو بنيادي سبب ثقافتي آهي.<ref name="neuter" /> گهڻن يورپي ملڪن، خاص طور [[نارڊڪ ملڪ|نارڊڪ ملڪن]] ۾ نس بندي نسبتاً گهٽ ڪئي ويندي آهي، پر [[برطانيا]] ان کان مختلف آهي، جتي اها عام آهي. [[ناروي]] ۾ نس بندي غيرقانوني آهي، سواءِ ان صورت جي جڏهن اها جانور جي صحت لاءِ ضروري هجي، مثال طور بيضه داني يا رحم جي رسوليءَ جي حالت ۾ بيضه داني ۽ رحم ڪڍڻ. ڪجهه ٻين يورپي ملڪن ۾ ناروي جهڙا قانون آهن، پر انهن جي لفظن ۾ توليد تي ضابطو رکڻ لاءِ نس بندي جي واضح اجازت ڏنل آهي، يا وري عملي طور ٻين قانونن وسيلي اها اجازت حاصل آهي. [[اٽلي]] ۽ [[پرتگال]] تازن سالن ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا آهن، جيڪي نس بندي کي هٿي ڏين ٿا. [[جرمني]] ۾ تمام ننڍي عمر ۾ نس بندي ڪرڻ منع آهي، پر عام عمر ۾ اها اڃا به جائز آهي. [[رومانيا]] ۾ نس بندي لازمي آهي، سواءِ انهن ڪتن جي جن لاءِ چونڊيل نسل سان لاڳاپيل صحيح نسب نامو پيش ڪري سگهجي.<ref name="neuter" /><ref>{{cite journal |last=Fossati |first=Paola |title=Spay/neuter laws as a debated approach to stabilizing the populations of dogs and cats: An overview of the European legal framework and remarks |journal=Journal of Applied Animal Welfare Science |publisher=Informa UK Limited |volume=27 |issue=2 |date=31 May 2022 |doi=10.1080/10888705.2022.2081807 |pages=281–293 |pmid=35642302}}</ref> ==== ويجهي نسل ڪشيءَ جا منفي اثرات ==== {{see also|ويجهي نسل ڪشيءَ جا منفي اثرات}} پالتو ڪتن جي افزائش ۾ هڪ عام عمل ويجهن مائٽن جي وچ ۾ [[ويجهي نسل ڪشي|نسل ڪشي]] ڪرائڻ آهي، مثال طور هڪ ئي ماءُ يا پيءُ وارن اڌ ڀائرن يا مڪمل ڀائرن ۽ ڀينرن جي وچ ۾.<ref name=Leroy>{{cite journal |vauthors=Leroy G |title=Genetic diversity, inbreeding and breeding practices in dogs: results from pedigree analyses |journal=Vet. J. |volume=189 |issue=2 |pages=177–182 |year=2011 |pmid=21737321 |doi=10.1016/j.tvjl.2011.06.016}}</ref> ڪتن جي ستن نسلن، يعني [[برنيز مائونٽن ڪتو]]، [[بيسٽ هائونڊ]]، [[ڪيرن ٽيريئر]]، [[برٽني ڪتو|برٽني]]، [[جرمن شيپرڊ]]، [[ليونبرگر]] ۽ [[ويسٽ هاءِلينڊ وائيٽ ٽيريئر]] تي ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته ويجهي نسل ڪشي ٻچن جي تعداد ۽ سندن جيئري رهڻ جي شرح کي گهٽائي ٿي.<ref name="pmid25475165">{{cite journal |last1=Leroy |first1=Grégoire |last2=Phocas |first2=Florence |last3=Hedan |first3=Benoit |last4=Verrier |first4=Etienne |last5=Rognon |first5=Xavier |title=Inbreeding impact on litter size and survival in selected canine breeds |journal=The Veterinary Journal |date=January 2015 |volume=203 |issue=1 |pages=74–78 |doi=10.1016/j.tvjl.2014.11.008 |pmid=25475165 |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01122782/file/Inbreeding%20impact%20on%20litter%20size_accepted.pdf |access-date=31 December 2018 |archive-date=6 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106093903/https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01122782/file/Inbreeding |url-status=live}}</ref> [[ڊيڪسهونڊ]] نسل جي 42,855 ٻچن جي ٽولين بابت انگن اکرن جي هڪ ٻي تجزيي مان معلوم ٿيو ته جيئن [[ويجهي نسل ڪشيءَ جو عدد]] وڌندو ويو، تيئن ٻچن جو تعداد گهٽبو ويو ۽ مئل ڄاول ٻچن جو سيڪڙو وڌندو ويو؛ اهڙيءَ طرح ويجهي نسل ڪشيءَ جي منفي اثرن جي نشاندهي ٿي.<ref name="pmid15803761">{{cite journal |last1=Gresky |first1=Christina |last2=Hamann |first2=Henning |last3=Distl |first3=Ottmar |title=Einfluss von Inzucht auf die Wurfgröße und den Anteil tot geborener Welpen beim Dackel |trans-title=Influence of inbreeding on litter size and the proportion of stillborn puppies in dachshunds |language=de |journal=Berliner und Munchener Tierarztliche Wochenschrift |year=2005 |volume=118 |issue=3–4 |pages=134–139 |pmid=15803761 |url=https://www.vetline.de/einfluss-von-inzucht-auf-die-wurfgroesse-und-den-anteil-tot-geborener-welpen-beim-dackel |access-date=8 July 2024 |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911133308/https://www.vetline.de/einfluss-von-inzucht-auf-die-wurfgroesse-und-den-anteil-tot-geborener-welpen-beim-dackel |url-status=live}}</ref> [[باڪسر ڪتو|باڪسر]] نسل جي ٻچن تي ٿيل هڪ مطالعي ۾ 22 سيڪڙو ٻچا ست هفتن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ مري ويا. موت جو سڀ کان عام سبب مئل ڄمڻ هو، جنهن کان پوءِ وچڙندڙ بيماريون هيون. ويجهي نسل ڪشيءَ جي وڌڻ سان وچڙندڙ بيمارين سبب موت جي شرح ۾ به نمايان واڌ ٿي.<ref name=Beek>{{cite journal |last1=van der Beek |first1=Sijne |last2=Nielen |first2=Angelique L. J. |last3=Schukken |first3=Ynte H. |last4=Brascamp |first4=E. W. |title=Evaluation of genetic, common-litter, and within-litter effects on preweaning mortality in a birth cohort of puppies |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-veterinary-research_1999-09_60_9/page/1106 |journal=American Journal of Veterinary Research |date=September 1999 |volume=60 |issue=9 |pages=1106–1110 |doi=10.2460/ajvr.1999.60.09.1106 |pmid=10490080}}</ref> {{Clear}} == رويو == {{Main|ڪتي جو رويو}} {{See also|ڪتي جي ذهانت}} {{See also|ڪتي جو رويو#ٻين ڪينيڊن سان رويي جي ڀيٽ}} [[ڪتي جو رويو|ڪتن جي رويي]] تي هزارين سالن کان انسانن سان لڳاتار رابطي جو گهرو اثر پيو آهي. ڪتن انسانن کي سمجهڻ ۽ انهن سان رابطو ڪرڻ جي صلاحيت حاصل ڪئي آهي، ۽ اهي انساني روين سان غيرمعمولي حد تائين هم آهنگ آهن. رويي جي سائنس جا ماهر تجويز ڪن ٿا ته گهريلو ڪتن ۾ سماجي-ادراڪي صلاحيتن جو هڪ اهڙو مجموعو موجود آهي، جيڪو سندن ٻين ڪينيڊي مائٽن يا ٻين انتهائي ذهين ٿڻائتن، جهڙوڪ [[وڏا بن مانس|وڏن بن مانسن]]، ۾ نظر نٿو اچي ۽ جيڪو ٻارن جي سماجي-ادراڪي صلاحيتن سان ڪجهه حد تائين مشابهت رکي ٿو. ڪتن جي دماغي قشر ۾ ٻلين جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻا عصب خانو هوندا آهن، جنهن مان اشارو ملي ٿو ته انهن جون ادراڪي صلاحيتون ٻلين کان وڌيڪ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="ng"> {{cite web |archive-date=2024-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241124010407/https://www.nationalgeographic.com/animals/article/dog-cat-brains-neurons-intelligence-study-spd |date=2017-01-12 |first=Sarah |last=Gibbens |title=Are Dogs Smarter Than Cats? Science Has an Answer |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/dog-cat-brains-neurons-intelligence-study-spd |website=National Geographic}} </ref> گهڻا گهريلو جانور شروعاتي طور شين يا پيداوار حاصل ڪرڻ لاءِ پاليا ويا، جڏهن ته ڪتن جي چونڊيل افزائش خاص طور گهربل رويائي خاصيتن لاءِ ڪئي وئي.<ref>{{cite book |doi=10.1007/978-3-642-53994-7_2 |chapter=Dog Breeds and Their Behavior |title=Domestic Dog Cognition and Behavior |date=2014 |pages=31–57 |isbn=978-3-642-53993-0 |vauthors=Serpell JA, Duffy DL}}</ref> 2016ع جي هڪ مطالعي ۾ معلوم ٿيو ته بگهڙن ۽ ڪتن جي وچ ۾ رڳو 11 مستقل جينن ۾ فرق ڏٺو ويو. اهي جينياتي فرق [[مصنوعي چونڊ]] جي عمل ۽ ان کان پوءِ رويي ۽ جسماني بناوت جي ڌار ٿيڻ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. انهن جينن مان گهڻا [[ڪيٽيڪولامين#حياتي ٺهڻ|ڪيٽيڪولامين جي ٺهڻ واري رستي]] تي اثرانداز ٿين ٿا، ۽ انهن مان اڪثريت [[وڙهو يا ڀڄو ردعمل]]<ref name=cagan2016 /><ref>{{cite journal |last1=Almada |first1=Rafael Carvalho |last2=Coimbra |first2=Norberto Cysne |title=Recruitment of striatonigral disinhibitory and nigrotectal inhibitory GABAergic pathways during the organization of defensive behavior by mice in a dangerous environment with the venomous snake ''Bothrops alternatus'' (''Reptilia'', ''Viperidae'') |journal=Synapse |date=June 2015 |volume=69 |issue=6 |pages=299–313 |doi=10.1002/syn.21814 |pmid=25727065}}</ref>، يعني [[پالتو مزاج|نرم مزاجي]] جي چونڊ، ۽ جذباتي عملن سان لاڳاپيل آهن. بگهڙن جي ڀيٽ ۾ ڪتا عام طور گهٽ ڊڄڻا ۽ گهٽ جارح هوندا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه جينن کي ڪتن جي ڪن نسلن ۾ جارحيت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last1=Lord |first1=Kathryn |last2=Schneider |first2=Richard A. |last3=Coppinger |first3=Raymond |chapter=Evolution of Working Dogs |pages=42–66 |editor-last1=Serpell |editor-first1=James |title=The Domestic Dog: Its Evolution, Behavior and Interactions with People |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2016 |isbn=978-1-107-02414-4 |doi=10.1017/9781139161800}}</ref><ref name=cagan2016>{{cite journal |last1=Cagan |first1=Alex |last2=Blass |first2=Torsten |title=Identification of genomic variants putatively targeted by selection during dog domestication |journal=BMC Evolutionary Biology |date=December 2016 |volume=16 |issue=1 |page=10 |doi=10.1186/s12862-015-0579-7 |doi-broken-date=6 April 2026 |pmid=26754411 |pmc=4710014 |bibcode=2016BMCEE..16...10C |doi-access=free}}</ref> ڪتن ۾ وڌيڪ سماجي هجڻ ۽ گهٽ ڊپ جهڙيون خاصيتون شايد انسانن جي [[وليمز-بيورن سنڊروم]] سان لاڳاپيل جينياتي تبديلين سان وابسته هجن، جيڪي وڌيڪ سماجي ميل جول پيدا ڪن ٿيون پر [[مسئلا حل ڪرڻ|مسئلا حل ڪرڻ جي صلاحيت]] گهٽائي سگهن ٿيون.<ref name="sciencemag">{{cite journal |last1=vonHoldt |first1=Bridgett M. |last2=Shuldiner |first2=Emily |last3=Koch |first3=Ilana Janowitz |last4=Kartzinel |first4=Rebecca Y. |last5=Hogan |first5=Andrew |last6=Brubaker |first6=Lauren |last7=Wanser |first7=Shelby |last8=Stahler |first8=Daniel |last9=Wynne |first9=Clive D. L. |last10=Ostrander |first10=Elaine A. |last11=Sinsheimer |first11=Janet S. |last12=Udell |first12=Monique A. R. |title=Structural variants in genes associated with human Williams-Beuren syndrome underlie stereotypical hypersociability in domestic dogs |journal=Science Advances |date=7 July 2017 |volume=3 |issue=7 |article-number=e1700398 |doi=10.1126/sciadv.1700398 |pmid=28776031 |pmc=5517105 |bibcode=2017SciA....3E0398V}}</ref> 2023ع جي 58 ڪتن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾، [[ڌيان جي کوٽ ۽ حد کان وڌيڪ سرگرمي واري بيماري]] جهڙيون خاصيتون رکندڙ ڪجهه ڪتن ۾ [[سيروٽونن]] ۽ [[ڊوپامين]] جي مقدار گهٽ ڏٺي وئي.<ref>{{Cite journal |last1=González-Martínez |first1=Ángela |last2=Muñiz de Miguel |first2=Susana |last3=Graña |first3=Noemi |last4=Costas |first4=Xiana |last5=Diéguez |first5=Francisco Javier |date=13 March 2023 |title=Serotonin and Dopamine Blood Levels in ADHD-Like Dogs |journal=Animals |volume=13 |issue=6 |page=1037 |doi=10.3390/ani13061037 |doi-access=free |pmid=36978578 |pmc=10044280}}</ref> هڪ ساڳي مطالعي مطابق حد کان وڌيڪ سرگرمي نر ۽ ننڍي عمر جي ڪتن ۾ وڌيڪ عام آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Sulkama |first1=Sini |last2=Puurunen |first2=Jenni |last3=Salonen |first3=Milla |last4=Mikkola |first4=Salla |last5=Hakanen |first5=Emma |last6=Araujo |first6=César |last7=Lohi |first7=Hannes |date=October 2021 |title=Canine hyperactivity, impulsivity, and inattention share similar demographic risk factors and behavioural comorbidities with human ADHD |journal=Translational Psychiatry |volume=11 |issue=1 |page=501 |doi=10.1038/s41398-021-01626-x |doi-access=free|pmid=34599148 |pmc=8486809}}</ref> ڪتو صدمو يا بدسلوڪي، ڊپ يا پريشاني، پنهنجي علائقي جي حفاظت، يا ڪنهن قيمتي شيءِ جي حفاظت سبب جارح ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=How to Handle Aggression Between Dogs (Inter-Dog Aggressive Behavior) |url=https://www.petmd.com/dog/conditions/behavioral/c_dg_AggressionInterdog |access-date=29 March 2024 |website=petmd.com |language=en |archive-date=29 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329121301/https://www.petmd.com/dog/conditions/behavioral/c_dg_AggressionInterdog |url-status=live}}</ref> ڪتن ۾ [[صدمو پوءِ دٻاءُ واري بيماري]] سبب پيدا ٿيندڙ [[اوچتو دٻاءُ وارو ردعمل]] وقت سان [[دائمي دٻاءُ]] ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Fan |first1=Zhicong |last2=Bian |first2=Zhaowei |last3=Huang |first3=Hongcan |last4=Liu |first4=Tingting |last5=Ren |first5=Ruiti |last6=Chen |first6=Xiaomin |last7=Zhang |first7=Xiaohe |last8=Wang |first8=Yingjia |last9=Deng |first9=Baichuan |last10=Zhang |first10=Lingna |date=21 February 2023 |title=Dietary Strategies for Relieving Stress in Pet Dogs and Cats |journal=Antioxidants |volume=12 |issue=3 |page=545 |doi=10.3390/antiox12030545 |doi-access=free |pmid=36978793 |pmc=10045725}}</ref> صدمو پوءِ دٻاءُ واري بيماري وارا پوليس ڪتا ڪڏهن ڪڏهن ڪم ڪرڻ کان انڪار به ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |date=22 May 2018 |website=American Kennel Club |publisher=American Kennel Club's Staff |title=Dogs and Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD) |url=https://www.akc.org/expert-advice/lifestyle/dogs-post-traumatic-stress-disorder/ |access-date=30 March 2024 |language=en |archive-date=30 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330093436/https://www.akc.org/expert-advice/lifestyle/dogs-post-traumatic-stress-disorder/ |url-status=live}}</ref> [[File:2022-07-20 LJUBLJANA ŠPICA CARNIVORA Canis lupus familiaris DOMAČI PES.webm|300x300px|پاڻيءَ ۾ ترندي بال پڪڙڻ لاءِ ويندڙ ڪتو|thumb]] ڪتن ۾ ''[[شڪار جي ڇڪ]]'' نالي هڪ فطري جبلت هوندي آهي؛ هي اصطلاح خاص طور [[ڪتن جي تربيت]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. افزائش وسيلي هن جبلت جي شدت تبديل ڪري سگهجي ٿي. اها جبلت ڪتي کي شين يا ٻين جانورن کي شڪار سمجهڻ يا ملڪيت واري رويي ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿي. ڪجهه نسلن ۾ انهن خاصيتن کي ڄاڻي واڻي وڌيڪ وڌايو ويو آهي ته جيئن اهي [[نقصانڪار جانور|نقصانڪار ننڍن جانورن]] يا ٻين آفتن جو شڪار ڪري سگهن.<ref>{{Cite web |last=NutriSource |date=19 October 2022 |title=What Natural Instincts Do Dogs Have? |url=https://nutrisourcepetfoods.com/blog/pet-parents/what-natural-instincts-do-dogs-have/ |access-date=2 April 2024 |website=NutriSource Pet Foods |language=en-US |archive-date=2 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402091139/https://nutrisourcepetfoods.com/blog/pet-parents/what-natural-instincts-do-dogs-have/ |url-status=live}}</ref> ٻچا يا بالغ ڪتا ڪڏهن ڪڏهن [[جانورن ۾ ذخيرو ڪرڻ|کاڌو زمين ۾ لڪائيندا]] آهن. هڪ مطالعي ۾ معلوم ٿيو ته کاڌي جا لڪايل ذخيرا ڳولڻ ۾ بگهڙ ڪتن کان بهتر هئا، ۽ محققن ان فرق کي بگهڙن ۽ ڪتن جي ”تحريڪ ۾ فرق“ سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last1=Vetter |first1=Sebastian G. |last2=Rangheard |first2=Louise |last3=Schaidl |first3=Lena |last4=Kotrschal |first4=Kurt |last5=Range |first5=Friederike |title=Observational spatial memory in wolves and dogs |journal=PLOS ONE |date=13 September 2023 |volume=18 |issue=9 |article-number=e0290547 |doi=10.1371/journal.pone.0290547 |doi-access=free |pmid=37703235 |pmc=10499247 |bibcode=2023PLoSO..1890547V}}</ref> ڪجهه ٻچا ۽ بالغ ڪتا عادت، دٻاءُ، ڌيان حاصل ڪرڻ يا بوريت سبب [[گوبر کائڻ]] ڪندا آهن، پر گهڻا اڳتي هلي اهو رويو ڇڏي ڏيندا آهن. هڪ مطالعي ۾ اهو مفروضو پيش ڪيو ويو ته هي رويو بگهڙن کان ورثي ۾ آيو هجي، جتي اهو شايد آکيرن يا رهائشگاهن ۾ [[آنڊن جي پرجيون واري انفيڪشن|آنڊن جي پرجيون]] جي موجودگي گهٽائڻ لاءِ ارتقائي طور پيدا ٿيو هجي.<ref>{{cite journal |last1=Hart |first1=Benjamin L. |last2=Hart |first2=Lynette A. |last3=Thigpen |first3=Abigail P. |last4=Tran |first4=Alisha |last5=Bain |first5=Melissa J. |title=The paradox of canine conspecific coprophagy |journal=Veterinary Medicine and Science |date=May 2018 |volume=4 |issue=2 |pages=106–114 |doi=10.1002/vms3.92 |doi-access=free |pmid=29851313 |pmc=5980124}}</ref> گهڻا ڪتا ترڻ سکي يا ڪري سگهن ٿا. 412 ڪتن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 36.5 سيڪڙو ڪتا ترڻ جي قابل نه هئا، جڏهن ته باقي 63.5 سيڪڙو بنا تربيت ڏيندڙ جي [[ترڻ جي تلاءَ]] ۾ ترڻ جي قابل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Nganvongpanit |first1=Korakot |last2=Yano |first2=Terdsak |title=Side Effects in 412 Dogs from Swimming in a Chlorinated Swimming Pool |journal=The Thai Journal of Veterinary Medicine |date=September 2012 |volume=42 |issue=3 |pages=281–286 |doi=10.56808/2985-1130.2398}}</ref> 55 ڪتن تي ڪيل هڪ ٻي مطالعي ۾ ترڻ ۽ چيلهه جي [[هڏن جي جوڙن جي ڳرڻ|اوستيوآرٿرائٽس]] سان لاڳاپيل فعلي بهتريءَ جي وچ ۾ لاڳاپو ڏٺو ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Nganvongpanit |first1=Korakot |last2=Tanvisut |first2=Sikhrin |last3=Yano |first3=Terdsak |last4=Kongtawelert |first4=Prachya |date=9 January 2014 |title=Effect of Swimming on Clinical Functional Parameters and Serum Biomarkers in Healthy and Osteoarthritic Dogs |journal=ISRN Veterinary Science |volume=2014 |article-number=459809 |doi=10.1155/2014/459809 |doi-access=free |pmc=4060742 |pmid=24977044}}</ref> === ٻچن کي کير پيارڻ === [[File:Säugende Hündin.JPG|thumb|هڪ مادي ڪتي پنهنجي نون ڄاول ٻچن کي کير پياريندي]] مادي ڪتي ۾ ٻچا ڄڻڻ کان 1–7&nbsp;ڏينهن اڳ [[ڪولوسٽرم]] پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو غذائي جزن ۽ ضد جسمن سان ڀرپور کير جو هڪ قسم آهي. کير جي پيداوار لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين جاري رهي ٿي،<ref>{{Cite journal |last1=Rossi |first1=Luciana |last2=Valdez Lumbreras |first2=Ana Elena |last3=Vagni |first3=Simona |last4=Dell'Anno |first4=Matteo |last5=Bontempo |first5=Valentino |date=15 November 2021 |title=Nutritional and Functional Properties of Colostrum in Puppies and Kittens |journal=Animals |volume=11 |issue=11 |page=3260 |doi=10.3390/ani11113260 |doi-access=free |pmid=34827992 |pmc=8614261}}</ref><ref name="Chastant-2023">{{Cite journal |last=Chastant |first=Sylvie |date=14 June 2023 |title=Lactation in domestic carnivores |journal=Animal Frontiers: The Review Magazine of Animal Agriculture |volume=13 |issue=3 |pages=78–83 |doi=10.1093/af/vfad027 |doi-access=free |pmid=37324213 |pmc=10266749}}</ref> ۽ ٻچن جي تعداد وڌڻ سان کير جي پيداوار پڻ وڌي ٿي. مادي ڪتي کي [[وِيم|وِيم جي سورن]] دوران ڪڏهن ڪڏهن الٽي ٿي سگهي ٿي ۽ اها کاڌو کائڻ کان به انڪار ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Dog Pregnancy, Birth, and Postpartum Care: The Complete Guide |url=https://www.petmd.com/dog/conditions/reproductive/dog-pregnancy-birth-and-puppy-care-complete-guide |access-date=24 March 2024 |website=petmd.com |language=en |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324045503/https://www.petmd.com/dog/conditions/reproductive/dog-pregnancy-birth-and-puppy-care-complete-guide |url-status=live}}</ref> ڪتي جي حمل جي آخري مرحلن ۾ [[آکيرو ٺاهڻ جي جبلت|آکيرو ٺاهڻ وارو رويو]] ظاهر ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Whelping your first litter |url=https://www.abbeyvetcentregrimsby.co.uk/wp-content/uploads/2022/02/Whelping-your-first-litter.pdf |website=Abbey Vets |date=February 2022 |access-date=24 March 2024 |archive-date=18 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818113710/https://www.abbeyvetcentregrimsby.co.uk/wp-content/uploads/2022/02/Whelping-your-first-litter.pdf |url-status=live}}</ref> ٻچا [[جنيني جھلي|حفاظتي جنيني جھلي]] سان ڍڪيل پيدا ٿيندا آهن، جنهن کي ماءُ عام طور ڄمڻ کان ٿوري دير پوءِ هٽائي ڇڏيندي آهي. ڪتن ۾ مادري جبلتن جي ڪري ماءُ پنهنجي ٻچن کي صاف ڪرڻ شروع ڪري سگهي ٿي، سندن غليظ مادو کائي سگهي ٿي ۽ سندن حفاظت ڪري سگهي ٿي؛ اهي رويا ممڪن طور سندس هارموني حالت سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-1-4160-5419-1.00004-3 |chapter=Canine Social Behavior |title=Canine Behavior |date=2009 |pages=133–192 |isbn=978-1-4160-5419-1 |vauthors=Beaver BV |publisher=W.B. Saunders}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dodman |first=Nicholas |title=Coprophagia {{!}} Dog Behavior |url=https://www.tendercareanimalhospital.net/dog-coprophagia.html |access-date=31 March 2024 |website=www.tendercareanimalhospital.net |date=27 March 2016 |archive-date=31 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331003703/https://www.tendercareanimalhospital.net/dog-coprophagia.html |url-status=live}}</ref> جڏهن ته نر والد ڪتا پنهنجن ٻچن ڏانهن نسبتاً گهٽ دلچسپي وارو رويو ڏيکاري سگهن ٿا،<ref>{{Cite web |title=How Will the Male Dog React to the Newborn Puppies? {{!}} Cuteness |url=https://www.cuteness.com/article/male-dog-react-newborn-puppies |access-date=24 March 2024 |website=Cuteness.com |date=14 August 2011 |language=en |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324082858/https://www.cuteness.com/article/male-dog-react-newborn-puppies |url-status=live}}</ref> پر گهڻا نر پنهنجن ننڍن ٻچن سان اهڙيءَ طرح کيڏي سگهن ٿا، جيئن اهي ٻين ڪتن يا انسانن سان کيڏندا آهن.<ref>{{Cite web |date=16 June 2019 |title=Do male dogs have paternal instincts? |url=https://www.wisdompanel.com/en-us/blog/do-male-dogs-have-paternal-instincts |access-date=24 March 2024 |website=Wisdom Panel™ |language=en-us |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324082858/https://www.wisdompanel.com/en-us/blog/do-male-dogs-have-paternal-instincts |url-status=live}}</ref> جيڪڏهن مادي ڪتي تي ذهني دٻاءُ هجي يا اها سور ۾ هجي ته اها پنهنجن ٻچن کي ڇڏي سگهي ٿي يا انهن توڙي پنهنجي نر ساٿي ڪتي تي حملو ڪري سگهي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=Lezama-García |first1=Karina |last2=Mariti |first2=Chiara |last3=Mota-Rojas |first3=Daniel |last4=Martínez-Burnes |first4=Julio |last5=Barrios-García |first5=Hugo |last6=Gazzano |first6=Angelo |date=2 January 2019 |title=Maternal behaviour in domestic dogs |journal=International Journal of Veterinary Science and Medicine |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=20–30 |doi=10.1080/23144599.2019.1641899 |pmc=6776987 |pmid=31620484}}</ref> === ذهانت === {{Main|ڪتي جي ذهانت}} محققن ڪتن جي ان صلاحيت کي آزمائيو آهي ته اهي معلومات کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا، ان کي ڄاڻ طور ڪيئن محفوظ رکن ٿا ۽ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ ان کي ڪيئن استعمال ڪن ٿا. ٻن ڪتن تي ڪيل اڀياسن مان ظاهر ٿيو ته ڪتا [[استنباط]] ذريعي سکڻ جي صلاحيت رکن ٿا. [[ريڪو (بارڊر ڪولي)|ريڪو]] نالي هڪ [[بارڊر ڪولي]] تي ڪيل اڀياس مان معلوم ٿيو ته هو 200 کان وڌيڪ مختلف شين جا نالا ڄاڻندو هو. هن نون شين جا نالا اخراج واري سکيا وسيلي اندازي سان معلوم ڪيا ۽ پهرين سڃاڻپ کان چار هفتا پوءِ به انهن نون شين کي صحيح نموني سڃاڻي آڻي سگهيو. هڪ ٻئي بارڊر ڪولي، [[چيزر (ڪتو)|چيزر]]، تي ڪيل اڀياس مان دستاويزي طور ثابت ٿيو ته هن 1,000 کان وڌيڪ لفظن سان لاڳاپيل شين جا نالا سکيا هئا ۽ زباني حڪم ٻڌي انهن کي صحيح شين سان ڳنڍي سگهندو هو.<ref>{{cite book |author=Pilley, John |year=2013 |title=Chaser: Unlocking the genius of the dog who knows a thousand words |url=https://archive.org/details/chaserunlockingg0000pill |publisher=[[Houghton Mifflin Harcourt]] |isbn=978-0-544-10257-6}}</ref> ڪتن جي ادراڪي صلاحيتن بابت هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته انهن جون صلاحيتون [[گهوڙو|گهوڙن]]، [[عام چمپينزي|چمپينزين]] يا [[ٻلي|ٻلين]] سان ڪجهه حد تائين مشابهت رکن ٿيون. گهرن ۾ رهندڙ 18 ڪتن تي ڪيل هڪ اڀياس ۾ معلوم ٿيو ته جيڪڏهن مخصوص هنڌن تي رکيل کاڌي جي ٿانون لاءِ الڳ سڃاڻپ واريون نشانيون موجود نه هجن ته ڪتا انهن کي صحيح نموني ڌار نه ڪري سگهندا هئا؛ اڀياس جي مصنفن ان کي [[مڪاني يادگيري]] جي محدود هجڻ جو اشارو قرار ڏنو. هڪ ٻئي اڀياس مطابق ڪتن ۾ انگن جي مقدار بابت هڪ [[تقريبي انگن جو نظام|بصري احساس]] موجود آهي. ڪتن ۾ 1–3 جي انگن ۽ چار کان وڏي مقدار جي وچ ۾ فرق سان لاڳاپيل [[عصبي سرگرمي]] مقدار جي نسبت جي بنياد تي تبديل ٿيندي ڏٺي وئي.<ref>{{Cite journal |last1=Aulet |first1=Lauren S. |last2=Chiu |first2=Veronica C. |last3=Prichard |first3=Ashley |last4=Spivak |first4=Mark |last5=Lourenco |first5=Stella F. |last6=Berns |first6=Gregory S. |date=December 2019 |title=Canine sense of quantity: evidence for numerical ratio-dependent activation in parietotemporal cortex |journal=Biology Letters |publication-date=18 December 2019 |volume=15 |issue=12 |article-number=20190666 |doi=10.1098/rsbl.2019.0666 |pmid=31847744 |pmc=6936025}}</ref> ڪتا دوکي وارو رويو اختيار ڪري [[ذهن جو نظريو]] جهڙي صلاحيت پڻ ڏيکارين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Piotti |first1=Patrizia |last2=Kaminski |first2=Juliane |title=Do Dogs Provide Information Helpfully? |journal=PLOS ONE |date=10 August 2016 |volume=11 |issue=8 |article-number=e0159797 |doi=10.1371/journal.pone.0159797 |pmid=27508932 |pmc=4980001 |bibcode=2016PLoSO..1159797P |doi-access=free}}</ref> هڪ تجربي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته آسٽريليا جا [[ڊنگو]] غير سماجي مسئلا حل ڪرڻ ۾ گهريلو ڪتن کان بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري سگهن ٿا، جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته انسانن سان ڊگهي وابستگي کان پوءِ گهريلو ڪتن پنهنجين ڪجهه اصل مسئلا حل ڪرڻ وارين صلاحيتن ۾ گهٽتائي آندي هجي.<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=B. |last2=Litchfield |first2=C. |year=2010 |title=How well do dingoes (''Canis dingo'') perform on the detour task |journal=Animal Behaviour |volume=80 |issue=1 |pages=155–162 |doi=10.1016/j.anbehav.2010.04.017 |bibcode=2010AnBeh..80..155S |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/13409093 }}</ref> هڪ ٻئي اڀياس ۾ ڪتن کي اهڙو ڪم ڏنو ويو، جنهن کي هو اڳ سکيا دوران حل ڪندا هئا، پر پوءِ ان جو ناممڪن نسخو پيش ڪيو ويو. ڪم ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ڪتن انسانن ڏانهن نهاريو، جڏهن ته ساڳئي حالت ۾ بگهڙن انسانن ڏانهن نه ڏٺو.<ref>{{cite journal |last1=Miklósi |first1=A. |last2=Kubinyi |first2=E. |last3=Topál |first3=J. |last4=Gácsi |first4=M. |last5=Virányi |first5=Z. |last6=Csányi |first6=V. |date=Apr 2003 |title=A simple reason for a big difference: wolves do not look back at humans, but dogs do |journal=Curr Biol |volume=13 |issue=9 |pages=763–766 |bibcode=2003CBio...13..763M |doi=10.1016/S0960-9822(03)00263-X |pmid=12725735 |doi-access=free}}</ref> === رابطو === {{Main|ڪتن جو رابطو}} {{Listen |filename=A dog making noises and barking.flac |title=ڪتي جا آواز |description=هڪ ڪتو مختلف آواز ڪڍندي ۽ ڀونڪندي |format=[[اوگ]]}} ڪتن جو رابطو ڪتن جي پاڻ ۾، توڙي ڪتن ۽ انسانن جي وچ ۾ معلومات جي ڏي وٺ آهي.<ref>{{cite book |last1=Coren |first1=Stanley |title=How To Speak Dog: Mastering the Art of Dog-Human Communication |url=https://archive.org/details/howtospeakdog00stan |date=2001 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-7432-0297-8 |page=xii}}</ref> ڪتن جي رابطي وارن روين ۾ اکين سان نهارڻ، چهري جا تاثر،<ref>{{cite journal |last1=Kaminski |first1=Juliane |last2=Hynds |first2=Jennifer |last3=Morris |first3=Paul |last4=Waller |first4=Bridget M. |title=Human attention affects facial expressions in domestic dogs |journal=[[Scientific Reports]] |year=2017 |volume=7 |issue=1 |page=12914 |doi=10.1038/s41598-017-12781-x |pmid=29051517 |pmc=5648750 |bibcode=2017NatSR...712914K |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kaminski |first1=Juliane |last2=Waller |first2=Bridget M. |last3=Diogo |first3=Rui |last4=Hartstone-Rose |first4=Adam |last5=Burrows |first5=Anne M. |title=Evolution of facial muscle anatomy in dogs |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |year=2019 |volume=116 |issue=29 |pages=14677–14681 |doi=10.1073/pnas.1820653116 |pmid=31209036 |pmc=6642381 |bibcode=2019PNAS..11614677K |doi-access=free}}</ref> آواز ڪڍڻ، جسماني وضع (جنهن ۾ جسم ۽ عضون جون حرڪتون شامل آهن) ۽ بوءِ، فيرومونن ۽ ذائقي وسيلي رابطو شامل آهن. ڪتا پيشاب ڪري پنهنجي [[علائقائيت (جانورن)|علائقي]] تي نشان لڳائيندا آهن، ۽ نئين ماحول ۾ داخل ٿيڻ وقت اهڙي رويي جو امڪان وڌيڪ هوندو آهي.<ref>{{Cite web |last1=Lindell |first1=Ellen |last2=Feyrecilde |first2=Monique |last3=Horwitz |first3=Debra |last4=Landsberg |first4=Gary |title=Dog Behavioral Problems: Marking Behavior |url=https://vcahospitals.com/know-your-pet/dog-behavior-problems-marking-behavior |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121214453/https://vcahospitals.com/know-your-pet/dog-behavior-problems-marking-behavior |archive-date=21 January 2024 |access-date=13 March 2024 |website=[[VCA Animal Hospitals]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Curbing the Issue of Dog Marking |url=https://www.akc.org/expert-advice/training/curbing-marking/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929091137/https://www.akc.org/expert-advice/training/curbing-marking/ |archive-date=29 September 2023 |access-date=13 March 2024 |website=American Kennel Club |language=en}}</ref> نر ۽ مادي ٻئي ڪتا پريشاني يا مايوسي، فرمانبرداري، يا تمام گهڻي جوش يا آرام واري حالت ۾ به پيشاب ذريعي پنهنجو ردعمل ظاهر ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Why Do Dogs Pee When They're Excited or Fearful? |url=https://www.thesprucepets.com/fixing-submissive-excitement-urination-1118271 |access-date=30 March 2024 |website=The Spruce Pets |language=en |archive-date=30 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330093436/https://www.thesprucepets.com/fixing-submissive-excitement-urination-1118271 |url-status=live}}</ref> ڪتن ۾ حد کان وڌيڪ جوش سندن جسم ۾ [[ڪورٽيسول]] جي بلند سطح جو نتيجو ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |date=26 May 2023 |title=What is Overarousal in Dogs? {{!}} FOTP |url=https://fotp.com/learn/dog-lifestyle/what-is-overarousal-in-dogs |access-date=30 March 2024 |website=Front of the Pack |language=en-US |archive-date=30 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330093437/https://fotp.com/learn/dog-lifestyle/what-is-overarousal-in-dogs |url-status=live}}</ref> ڪتا 3 کان 8 هفتن جي عمر تائين پهچڻ تي ٻين ڪتن سان سماجي لاڳاپا قائم ڪرڻ شروع ڪندا آهن، جڏهن ته لڳ ڀڳ 5 کان 12 هفتن جي عمر ۾ سندن ڌيان ڪتن کان انسانن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Normal Social Behavior in Dogs - Dog Owners |url=https://www.msdvetmanual.com/dog-owners/behavior-of-dogs/normal-social-behavior-in-dogs |access-date=29 March 2024 |website=MSD Veterinary Manual |language=en |archive-date=29 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329121024/https://www.msdvetmanual.com/dog-owners/behavior-of-dogs/normal-social-behavior-in-dogs |url-status=live}}</ref> ڪتن جو پيٽ مٿي ڪري ليٽڻ دفاعي رويو ٿي سگهي ٿو، جيڪو چڪ هڻڻ تائين وڃي سگهي ٿو، يا اهو آرام ۽ آٿت حاصل ڪرڻ جي خواهش جو اظهار پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Tami |first1=Gabriella |last2=Gallagher |first2=Anne |title=Description of the behaviour of domestic dog (Canis familiaris) by experienced and inexperienced people |journal=Applied Animal Behaviour Science |date=September 2009 |volume=120 |issue=3–4 |pages=159–169 |doi=10.1016/j.applanim.2009.06.009}}</ref> انسان ڪتن سان آواز، هٿن جي اشارن ۽ جسماني وضع ذريعي رابطو ڪندا آهن. ٻڌڻ جي تيز حس سبب ڪتا مختلف اشارن کي سمجهڻ ۽ انهن جو جواب ڏيڻ لاءِ رابطي جي ٻڌڻ واري پهلوءَ تي گهڻو ڀاڙين ٿا؛ انهن ۾ مختلف پيغام پهچائيندڙ [[ڀونڪڻ|ڀونڪڻ جا مخصوص نمونا]] پڻ شامل آهن. [[فعلي مقناطيسي گونج تصويرڪشي]] استعمال ڪندڙ هڪ اڀياس مان ظاهر ٿيو ته ڪتا آوازي ۽ غير آوازي ٻنهي قسمن جي آوازن تي دماغ جي [[دماغي اڌ گولي|صدغي قطب]] واري حصي ذريعي ردعمل ظاهر ڪن ٿا، جيڪو انسانن جي دماغ ۾ ٿيندڙ ردعمل سان مشابهت رکي ٿو. گهڻن ڪتن اهڙي چهري ڏانهن نمايان طور وڌيڪ وقت نهاريو، جنهن جو تاثر آواز جي [[جذباتي قدر (نفسيات)|جذباتي قدر]] سان ٺهڪندڙ هو.<ref>{{cite journal |last1=Nagasawa |first1=Miho |last2=Murai |first2=Kensuke |last3=Mogi |first3=Kazutaka |last4=Kikusui |first4=Takefumi |year=2011 |title=Dogs can discriminate human smiling faces from blank expressions |journal=[[Animal Cognition]] |volume=14 |issue=4 |pages=525–533 |doi=10.1007/s10071-011-0386-5 |pmid=21359654}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Albuquerque |first1=Natalia |last2=Guo |first2=Kun |last3=Wilkinson |first3=Anna |last4=Savalli |first4=Carine |last5=Otta |first5=Emma |last6=Mills |first6=Daniel |year=2016 |title=Dogs recognize dog and human emotions |journal=[[Biology Letters]] |volume=12 |issue=1 |article-number=20150883 |doi=10.1098/rsbl.2015.0883 |pmc=4785927 |pmid=26763220 |doi-access=free}}</ref> [[ڪائوڊيٽ نيوڪليس|ڪائوڊيٽ ردعملن]] بابت هڪ اڀياس مان ظاهر ٿيو ته ڪتا خوراڪ جي انعامن جي ڀيٽ ۾ سماجي انعامن تي وڌيڪ مثبت ردعمل ڏيکارڻ جو لاڙو رکن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Cook |first1=Peter F. |last2=Prichard |first2=Ashley |last3=Spivak |first3=Mark |last4=Berns |first4=Gregory S. |title=Awake canine fMRI predicts dogs' preference for praise vs food |journal=Social Cognitive and Affective Neuroscience |date=12 August 2016 |volume=11 |issue=12 |pages=1853–1862 |doi=10.1093/scan/nsw102 |pmid=27521302 |pmc=5141954}}</ref> == ماحوليات == === آبادي === ڪتو انساني ماحول ۾ رهندڙ وڏن [[گوشت خور جانور|گوشت خور جانورن]] مان سڀ کان وڌيڪ وڏي پيماني تي پکڙيل جانور آهي.<ref name="Young-2011">{{cite journal |last1=Young |first1=Julie K. |last2=Olson |first2=Kirk A. |last3=Reading |first3=Richard P. |last4=Amgalanbaatar |first4=Sukh |last5=Berger |first5=Joel |title=Is Wildlife Going to the Dogs? Impacts of Feral and Free-roaming Dogs on Wildlife Populations |journal=BioScience |date=February 2011 |volume=61 |issue=2 |pages=125–132 |doi=10.1525/bio.2011.61.2.7 |bibcode=2011BiSci..61..125Y |url=https://digitalcommons.unl.edu/icwdm_usdanwrc/1387 |access-date=3 July 2024 |archive-date=6 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806215638/https://digitalcommons.unl.edu/icwdm_usdanwrc/1387/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Daniels |first1=T. J. |last2=Bekoff |first2=M. |title=Population and Social Biology of Free-Ranging Dogs, Canis familiaris |journal=Journal of Mammalogy |date=27 November 1989 |volume=70 |issue=4 |pages=754–762 |doi=10.2307/1381709 |jstor=1381709 |bibcode=1989JMamm..70..754D |url=https://animalstudiesrepository.org/acwp_ehlm/18 |access-date=6 July 2024 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014341/https://animalstudiesrepository.org/acwp_ehlm/18/ |url-status=live}}</ref> 2020ع ۾ دنيا ۾ ڪتن جي آبادي جو اندازو 700&nbsp;ملين کان 1&nbsp;ارب جي وچ ۾ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Sykes |first1=Naomi |last2=Beirne |first2=Piers |last3=Horowitz |first3=Alexandra |last4=Jones |first4=Ione |last5=Kalof |first5=Linda |last6=Karlsson |first6=Elinor |last7=King |first7=Tammie |last8=Litwak |first8=Howard |last9=McDonald |first9=Robbie A. |last10=Murphy |first10=Luke John |last11=Pemberton |first11=Neil |last12=Promislow |first12=Daniel |last13=Rowan |first13=Andrew |last14=Stahl |first14=Peter W. |last15=Tehrani |first15=Jamshid |date=March 2020 |title=Humanity's Best Friend: A Dog-Centric Approach to Addressing Global Challenges |journal=Animals |volume=10 |issue=3 |page=502 |doi=10.3390/ani10030502 |doi-access=free |pmid=32192138 |pmc=7142965}}</ref> ساڳئي سال ٿيل هڪ اڀياس موجب ڪتو [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور پالتو جانور هو، جتي هر 100 گهرن مان 34 گهرن ۾ ڪتا موجود هئا. دنيا جي ڪتن جي آباديءَ مان لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] ۾ رهي ٿي. [[عالمي جانورن جي تحفظ واري تنظيم]] 2011ع ۾ اندازو لڳايو ته دنيا جي ڪتن جي آباديءَ جا ٽي چوٿون حصا [[جهنگلي ڪتو|جهنگلي]]، [[آزاد گهمندڙ ڪتو|ڳوٺاڻا]] يا برادريءَ سان گڏ رهندڙ ڪتن جي صورت ۾ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Lauren M. |last2=Hartmann |first2=Sabine |last3=Munteanu |first3=Alexandru M. |last4=Dalla Villa |first4=Paolo |last5=Quinnell |first5=Rupert J. |last6=Collins |first6=Lisa M. |title=The Effectiveness of Dog Population Management: A Systematic Review |journal=Animals |date=22 November 2019 |volume=9 |issue=12 |pages=1020 |doi=10.3390/ani9121020 |doi-access=free |pmid=31766746|pmc=6940938 }}</ref> انهن مان گهڻا ڪتا [[مردار خور|بچيل يا اڇلايل خوراڪ کائي]] گذارو ڪن ٿا ۽ ڪڏهن به انسانن جي ملڪيت نه رهيا آهن؛ هڪ اڀياس موجب، اڻڄاتل ماڻهن جي ويجهو اچڻ تي ڳوٺاڻن ڪتن جو سڀ کان عام ردعمل ڀڄي وڃڻ (52 سيڪڙو) يا جارحاڻي ردعمل ڏيکارڻ (11 سيڪڙو) هو.<ref>{{cite journal |last1=Ortolani |first1=Alessia |last2=Vernooij |first2=Hans |last3=Coppinger |first3=Raymond |title=Ethiopian village dogs: Behavioural responses to a stranger's approach |journal=Applied Animal Behaviour Science |date=July 2009 |volume=119 |issue=3–4 |pages=210–218 |doi=10.1016/j.applanim.2009.03.011}}</ref> === مقابلي وارا جانور === جهنگلي ۽ [[آزاد گهمندڙ ڪتو|آزاد گهمندڙ ڪتن]] جي ٻين وڏن گوشت خور جانورن سان مقابلو ڪرڻ جي صلاحيت انسانن سان سندن مضبوط لاڳاپي سبب محدود رهي ٿي. جيتوڻيڪ [[بگهڙ]] ڪتن کي مارڻ لاءِ مشهور آهن، پر انهن علائقن ۾ جتي بگهڙن جو سخت شڪار ڪيو ويندو آهي، اهي اڪثر جوڙن ۾ رهن ٿا؛ انهيءَ ڪري وڏن ڪتن جي ٽولن جي مقابلي ۾ اهي نقصان واري حالت ۾ هوندا آهن.{{sfn|Boitani|Mech|2003|pp=259–264}} ڪجهه حالتن ۾ بگهڙن ڪتن تي حملي دوران انسانن ۽ عمارتن کان غيرمعمولي حد تائين بي خوف رويو ڏيکاريو آهي، ايتري قدر جو کين هٽائڻ لاءِ مارڪٽ ڪرڻ يا ماري ڇڏڻ جي ضرورت پئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kojola |first1=Ilpo |last2=Ronkainen |first2=Seppo |last3=Hakala |first3=Antero |last4=Heikkinen |first4=Samuli |last5=Kokko |first5=Sanna |year=2004 |title=Interactions between wolves ''Canis lupus'' and dogs ''C. familiaris'' in Finland |journal=Wildlife Biology |volume=10 |issue=2 |pages=101–105 |doi=10.2981/wlb.2004.014 |bibcode=2004WildB..10..101K}}</ref> جيتوڻيڪ هر سال بگهڙن هٿان ماريل ڪتن جو انگ نسبتاً گهٽ هوندو آهي، تنهن هوندي به ماڻهن ۾ بگهڙن جي ڳوٺن ۽ مالوندن جي واڙن ۾ داخل ٿي ڪتن کي کڻي وڃڻ جو خوف موجود رهي ٿو، ۽ بگهڙن هٿان ڪتن جي نقصان سبب بگهڙن جي شڪار بابت وڌيڪ نرم ضابطن جا مطالبا پڻ ڪيا ويا آهن. [[ڪويوٽي]] ۽ [[وڏيون ٻليون|وڏين ٻلين]] پاران پڻ ڪتن تي حملا ڪرڻ جا واقعا معلوم آهن. خاص طور [[چيتو|چيتا]] ڪتن کي شڪار طور ترجيح ڏيڻ لاءِ مشهور آهن ۽ سندن جسامت کان سواءِ کين مارڻ ۽ کائڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Leopard">{{Cite book |author1=Scott, Jonathan |author2=Scott, Angela |title=Big Cat Diary: Leopard |year=2006 |isbn=978-0-00-721181-4 |publisher=Collins |location=London |page=108}}</ref> [[امور درياهه]] واري علائقي ۾ [[سائبيريائي واگهه]] ڳوٺن جي وچ ۾ پڻ ڪتن کي ماري چڪا آهن. اهي پنهنجي علائقي ۾ بگهڙن کي مقابلي وارن جانورن طور برداشت نٿا ڪن، ۽ ممڪن آهي ته واگهه ڪتن کي به ساڳئي نموني مقابلي وارو جانور سمجهن. [[ڌاريدار بگهڙ]] پڻ پنهنجي رهائش وارن علائقن ۾ ڪتن کي مارڻ لاءِ مشهور آهن.<ref name="Striped">{{cite web |url=http://www.hyaena.ge/striped.htm |title=Striped Hyaena ''Hyaena (Hyaena) hyaena'' (Linnaeus, 1758) |publisher=IUCN Species Survival Commission Hyaenidae Specialist Group |access-date=21 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928225108/http://www.hyaena.ge/striped.htm |archive-date=28 September 2007}}</ref> ٻاهرين شڪاري جانورن طور متعارف ڪرايل ڪتن [[نيوزيلينڊ]] جي ماحوليات تي وڏو اثر وڌو آهي، جتي انساني آبادڪاري کان اڳ ڏيهي زميني ٿڻائتا جانور موجود نه هئا.<ref>{{cite book |last1=Atkinson |first1=I. A. E. |title=Biological Invasions in New Zealand |date=2006 |isbn=3-540-30022-8 |series=Ecological Studies |volume=186 |pages=49–66 |chapter=Introduced Mammals in a New Environment |doi=10.1007/3-540-30023-6_4 |quote=New Zealand was originally a land without terrestrial mammals, except for three species of small bats. [...] packs of European dogs were roaming forests by the middle of the 19th century. [...] both domestic and feral dogs continue to be predators of ground birds, including the kiwi and weka [...]. |quote-pages=49, 50}}</ref> ڪتن کي 11 [[ڪرنگهيدار|ڪرنگهيدار نسلن]] جي ناپيد ٿيڻ سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي ۽ دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ 188 خطري هيٺ نسلن لاءِ کين ”امڪاني خطرو“ سڃاتو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Doherty |first1=Tim S. |last2=Dickman |first2=Chris R. |last3=Glen |first3=Alistair S. |last4=Newsome |first4=Thomas M. |last5=Nimmo |first5=Dale G. |last6=Ritchie |first6=Euan G. |last7=Vanak |first7=Abi T. |last8=Wirsing |first8=Aaron J. |title=The global impacts of domestic dogs on threatened vertebrates |journal=Biological Conservation |date=June 2017 |volume=210 |pages=56–59 |doi=10.1016/j.biocon.2017.04.007 |bibcode=2017BCons.210...56D |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/20851417 }}</ref> ڪتن کي 156 جانورن جي نسلن جي ناپيد ٿيڻ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Doherty |first1=Tim S. |last2=Glen |first2=Alistair S. |last3=Nimmo |first3=Dale G. |last4=Ritchie |first4=Euan G. |last5=Dickman |first5=Chris R. |date=16 September 2016 |editor-last=Simberloff |editor-first=Daniel S. |title=Invasive predators and global biodiversity loss |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=113 |issue=40 |pages=11261–11265 |doi=10.1073/pnas.1602480113 |doi-access=free |pmid=27638204 |pmc=5056110 |bibcode=2016PNAS..11311261D}}</ref> [[نيو ڪيليڊونيا]] ۾ ڪتن پاران خطري هيٺ آيل [[ڪاگو]] پکيءَ جا ڪجهه فرد مارڻ جا واقعا پڻ درج ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Hunt |first1=Gavin R. |last2=Hay |first2=Rod |last3=Veltman |first3=Clare J. |date=December 1996 |title=Multiple Kagu Rhynochetos jubatus deaths caused by dog attacks at a high-altitude study site on Pic Ningua, New Caledonia |journal=Bird Conservation International |volume=6 |issue=4 |pages=295–306 |doi=10.1017/S0959270900001775 |bibcode=1996BirdC...6..295H}}</ref> === خوراڪ === {{See also|ڪتن جي خوراڪ}} [[File:Golden retriever eating pigs foot.jpg|thumb|[[گولڊن ريٽريور]] سوئر جي پير جي هڏي چٻاڙيندي|330x330px]] ڪتن کي عام طور [[همه خور]] جانور قرار ڏنو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Biology of the pancreas in growing animals |volume=28 |author1=S.G. Pierzynowski |author2=R. Zabielski |publisher=Elsevier Health Sciences |year=1999 |isbn=978-0-444-50217-9 |page=417 |url=https://books.google.com/books?id=W5NKvgAACAAJ |oclc=247092084 |access-date=23 April 2023 |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512215727/https://books.google.com/books?id=W5NKvgAACAAJ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |title=Grab Life by the Leash: A Guide to Bringing Up and Bonding with Your Four-Legged Friend |author=Smith, Cheryl S. |publisher=John Wiley and Sons |year=2008 |isbn=978-0-470-17882-9 |chapter=Chapter 6: Omnivores Together |page=77 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=p0y9b9voiI8C&pg=PA77 |url=https://archive.org/details/grablifebyleashg0000smit}}</ref> بگهڙن جي ڀيٽ ۾ زرعي سماجن سان لاڳاپيل ڪتن ۾ [[ايمائليز#ارتقا|ايمائليز]] ۽ نشاستي جي هاضمي سان لاڳاپيل ٻين جينن جون وڌيڪ نقلون موجود آهن، جيڪي کين نشاستي سان ڀرپور خوراڪ تي بهتر نموني جيئڻ جي صلاحيت ڏين ٿيون.<ref name="axelssonetal2013">{{cite journal |last1=Axelsson |first1=Erik |last2=Ratnakumar |first2=Abhirami |last3=Arendt |first3=Maja-Louise |last4=Maqbool |first4=Khurram |last5=Webster |first5=Matthew T. |last6=Perloski |first6=Michele |last7=Liberg |first7=Olof |last8=Arnemo |first8=Jon M. |last9=Hedhammar |first9=Åke |last10=Lindblad-Toh |first10=Kerstin |title=The genomic signature of dog domestication reveals adaptation to a starch-rich diet |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-03-21_495_7441/page/360 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=March 2013 |volume=495 |issue=7441 |pages=360–364 |doi=10.1038/nature11837 |bibcode=2013Natur.495..360A |pmid=23354050}}</ref> انسانن وانگر ڪتن جي ڪجهه نسلن جي [[ٿُڪ]] ۾ پڻ ايمائليز پيدا ٿئي ٿي، تنهنڪري انهن کي وڌيڪ نشاستي واري خوراڪ سان موافق قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Pajic2019>{{cite journal |last1=Pajic |first1=Petar |last2=Pavlidis |first2=Pavlos |last3=Dean |first3=Kirsten |last4=Neznanova |first4=Lubov |last5=Romano |first5=Rose-Anne |last6=Garneau |first6=Danielle |last7=Daugherity |first7=Erin |last8=Globig |first8=Anja |last9=Ruhl |first9=Stefan |last10=Gokcumen |first10=Omer |title=Independent amylase gene copy number bursts correlate with dietary preferences in mammals |journal=eLife |date=14 May 2019 |volume=8 |article-number=e44628 |doi=10.7554/eLife.44628 |pmid=31084707 |pmc=6516957 |bibcode=2019eLife...844628P |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Janiak |first1=Mareike C |title=Of starch and spit |journal=eLife |date=14 May 2019 |volume=8 |article-number=e47523 |doi=10.7554/eLife.47523 |doi-access=free |pmid=31084712 |pmc=6516821}}</ref> همه خور هجڻ باوجود ڪتا [[پِت تيزاب]] کي رڳو [[ٽورين]] سان ڳنڍي سگهن ٿا. کين [[وٽامن ڊي]] پڻ پنهنجي خوراڪ مان حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>{{Cite journal |last=Fascetti |first=Andrea J. |date=July 2010 |title=Nutritional management and disease prevention in healthy dogs and cats |journal=Revista Brasileira de Zootecnia |volume=39 |issue=suppl spe |pages=42–51 |doi=10.1590/s1516-35982010001300006|doi-access=free }}</ref> زندگيءَ جي سڀني شڪلين ۾ عام 21 [[ضروري امينو تيزاب|امينو تيزابن]]، جن ۾ [[سيلينو سسٽين]] پڻ شامل آهي، مان ڪتا ڏهه امينو تيزاب پاڻ ٺاهي نٿا سگهن: [[ارجينين]]، [[هسٽڊين]]، [[آئيسوليوسين]]، [[ليوسين]]، [[لائسين]]، [[ميٿيونين]]، [[فينائل الينين]]، [[ٿريونين]]، [[ٽرپٽوفين]] ۽ [[ويلين]].<ref>{{Cite web |title=The Essentials of Canine Nutrition: Amino Acids and Other Nutrients |url=https://www.thewildest.com/dog-nutrition/essential-canine-nutrition |access-date=15 June 2023 |website=thewildest.com |language=en |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630142421/https://www.thewildest.com/dog-nutrition/essential-canine-nutrition |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Amino Acids for Dogs- Fortitude Canine |url=https://fortitudecanine.com/ingredients/amino-acids/ |access-date=15 June 2023 |website=Fortitude |language=en-US |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630142422/https://fortitudecanine.com/ingredients/amino-acids/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 January 2019 |title=NRC Essential Nutrients: Amino Acids |url=https://perfectlyrawsome.com/raw-feeding-knowledgebase/nrc-essential-nutrients-amino-acids/ |access-date=15 June 2023 |website=Perfectly Rawsome |language=en-US |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630142422/https://perfectlyrawsome.com/raw-feeding-knowledgebase/nrc-essential-nutrients-amino-acids/ |url-status=live}}</ref> ٻلين وانگر ڪتن کي پڻ [[نائٽروجن توازن]] برقرار رکڻ لاءِ ارجينين جي ضرورت هوندي آهي. اهي غذائي ضرورتون ڪتن کي گوشت خور ۽ همه خور جانورن جي وچ واري درجي ۾ رکن ٿيون.<ref>{{cite book |title=Applied Veterinary Clinical Nutrition |publisher=Wiley-Blackwell |editor1-last=Fascetti |editor1-first=Andrea J. |editor2-last=Delaney |editor2-first=Sean J. |edition=1st |year=2012 |chapter=7 |page=76 |isbn=978-0-8138-0657-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=eIyL9qss6qsC&pg=PA76 |access-date=4 March 2019 |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314003643/https://books.google.com/books?id=eIyL9qss6qsC&pg=PA76#v=onepage&q&f=false |url-status=live}}</ref> === پکڙجڻ جو علائقو === پاليل يا نيم پاليل جانور طور، ڪتو دنيا جي گهڻن حصن ۾ موجود رهيو آهي، پر ڪجهه اهم استثنا پڻ ملن ٿا: * [[تسمانيا جا اصلوڪا ماڻهو]]، جيڪي [[ڊنگو]] جي آسٽريليا پهچڻ کان اڳ ئي آسٽريليا کان الڳ ٿي چڪا هئا.<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=Rhys |date=10 February 2009 |title=Tasmanian Aborigines and Dogs |journal=Mankind |volume=7 |issue=4 |pages=256–271 |doi=10.1111/j.1835-9310.1970.tb00420.x}}</ref> * [[انڊاماني ماڻهو]]، جيڪي ان وقت الڳ ٿي ويا جڏهن [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] سبب ميانمار سان ڳنڍيندڙ [[زميني پل]] پاڻي هيٺ اچي ويو.<ref>{{Cite journal |last1=Sudarshan |first1=M. K. |last2=Mahendra |first2=B. J. |last3=Madhusudana |first3=S. N. |last4=Rahman |first4=S. A. |last5=Ashwathnarayana |first5=D. H. |date=March 2006 |title=An Assessment of Rabies Free Status of the Island of Andaman, Nicobar and Lakshadweep: Results of the WHO Sponsored National Multicentric Rabies Survey |url=https://journals.lww.com/ijph/abstract/2006/50010/an_assessment_of_rabies_free_status_of_the_island.3.aspx |journal=Indian Journal of Public Health |volume=50 |issue=1 |pages=11–14 |pmid=17193752 |archive-date=14 April 2024 |access-date=12 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414193843/https://journals.lww.com/ijph/abstract/2006/50010/an_assessment_of_rabies_free_status_of_the_island.3.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Venkateswar |first=Sita |year=1999 |title=The Andaman Islanders |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1999-05_280_5/page/82 |journal=Scientific American |volume=280 |issue=5 |pages=82–88 |doi=10.1038/scientificamerican0599-82 |jstor=26058248 |bibcode=1999SciAm.280e..82V}}</ref> * [[فيوئيگين ماڻهو]]، جن ڪتي بدران [[فيوئيگين ڪتو]] پاليو هو، جيڪو هاڻي ناپيد ٿيل هڪ مختلف ڪينيڊ نسل هو.<ref>{{Cite journal |last1=Jaksic |first1=Fabian M. |last2=Castro |first2=Sergio A. |date=26 July 2023 |title=The identity of Fuegian and Patagonian 'dogs' among indigenous peoples in southernmost South America |journal=Revista Chilena de Historia Natural |language=en |volume=96 |issue=1 |page=5 |doi=10.1186/s40693-023-00119-z |doi-access=free |bibcode=2023RvCHN..96....5J}}</ref> * پئسفڪ سمنڊ جا ڪجهه ٻيٽ، جتي سامونڊي آبادگارن ڪتا گڏ نه آندا يا ابتدائي آبادڪاريءَ کان پوءِ ڪتا ختم ٿي ويا. انهن ۾ خاص طور [[ماريانا ٻيٽ]]،<ref>{{cite journal |last1=Hung |first1=H. |last2=Carson |first2=Mike T. |last3=Bellwood |first3=Peter |last4=Campos |first4=Fredeliza Z. |year=2011 |title=The first settlement of Remote Oceania: The Philippines to the Marianas |url=https://archive.org/details/sim_antiquity_2011-09_85_329/page/909 |journal=Antiquity |volume=85 |issue=329 |pages=909–926 |doi=10.1017/S0003598X00068393 |doi-access=free}}</ref> [[پالائو]]،<ref>{{cite book |last=Osborne |first=Douglas |date=1966 |title=The archaeology of the Palau Islands |series=Bernice P. Bishop Museum Bulletin |volume=230 |page=29 |isbn=978-0-910240-58-1}}</ref> ۽ [[ڪيرولين ٻيٽ]]ن جا گهڻا حصا شامل آهن، سواءِ [[فائيس ٻيٽ]] ۽ [[نوڪورو]] جهڙن هنڌن جي،<ref>{{cite journal |last1=Intoh |first1=Michiko |last2=Shigehara |first2=Nobuo |year=2004 |title=Prehistoric pig and dog remains from Fais Island, Micronesia |journal=Anthropological Science |volume=112 |issue=3 |pages=257–267 |doi=10.1537/ase.040511 |doi-access=free}}</ref> ان کان علاوه [[مارشل ٻيٽ]]،<ref name=Urban>{{cite book |last=Urban |first=Manfred |date=1961 |title=Die Haustiere der Polynesier |location=Göttingen |publisher=Häntzschel}}</ref> [[گلبرٽ ٻيٽ]]،<ref name=Urban /> [[نيو ڪيليڊونيا]]،<ref name=Matisoo-Smith>{{cite journal |last=Matisoo-Smith |first=Elizabeth |author-link=Lisa Matisoo-Smith|date=Feb 2015 |title=Ancient DNA and the human settlement of the Pacific: A review |journal=Journal of Human Evolution |volume=79 |pages=93–104 |doi=10.1016/j.jhevol.2014.10.017 |pmid=25556846 |bibcode=2015JHumE..79...93M}}</ref> [[وانواتو]]،<ref name=Matisoo-Smith /><ref name=Forster>{{cite book |last=Forster |first=Johann Reinhold |date=1778 |title=Observations Made During a Voyage Round the World |url=https://books.google.com/books?id=VI8-AQAAIAAJ&pg=PA188 |page=188}}</ref> [[ٽونگا]]،<ref name=Forster /> [[مارڪيساس ٻيٽ]]،<ref name=Forster /> [[ڪڪ ٻيٽ]]ن ۾ [[مانگايا]]، [[فرينچ پولينيشيا]] ۾ [[راپا اٽي]]، [[ايسٽر ٻيٽ]]،<ref name=Forster /> [[چيٿم ٻيٽ]]،<ref>{{cite book |last=Sharp |first=Andrew |date=1964 |title=Ancient Voyagers in Polynesia |url=https://archive.org/details/ancientvoyagersi0000shar |url-access=registration |location=Berkeley |publisher=University of California Press |page=[https://archive.org/details/ancientvoyagersi0000shar/page/120 120]}}</ref> ۽ [[پٽڪيرن ٻيٽ]] شامل آهن. پٽڪيرن کي [[بائونٽي بغاوت|''بائونٽي'' جي باغين]] آباد ڪيو هو، جن گذرندڙ جهازن کان پنهنجي موجودگي لڪائڻ لاءِ پنهنجا ڪتا ماري ڇڏيا هئا.<ref>{{cite journal |title=Pitcairn's Island |journal=The Asiatic Journal and Monthly Register for British and Foreign India, China, and Australia |volume=10 |page=38 |year=1820 |url=https://books.google.com/books?id=x6o3AQAAMAAJ&pg=PA38}}</ref> ڪتن کي [[انٽارڪٽيڪا]] ۾ [[برف گاڏي ڇڪيندڙ ڪتو|برف گاڏيون ڇڪڻ لاءِ]] آندو ويو هو. ڊسمبر 1993ع کان شروع ٿيندڙ عمل تحت، بعد ۾ [[انٽارڪٽڪ معاهدي جي ماحولياتي تحفظ بابت پروٽوڪول]] موجب ڪتن تي پابندي لاڳو ڪئي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان بيماريون پکڙجڻ جو خطرو موجود هو.<ref>{{Cite web |title=Did you know that dogs are banned from Antarctica? |url=https://nettarkiv.npolar.no/sorpolen2011.npolar.no/en/did-you-know/2011-11-12-dogs-are-banned-from-antarctica.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729232554/https://nettarkiv.npolar.no/sorpolen2011.npolar.no/en/did-you-know/2011-11-12-dogs-are-banned-from-antarctica.html |archive-date=29 July 2020 |access-date=29 March 2024 |website=nettarkiv.npolar.no}}</ref>{{Clear}} == انسانن سان ڪردار == {{Main|انسان ۽ ڪتي جو لاڳاپو}} [[ڪتي جي پالنا|پاليل ڪتو]] اصل ۾ هڪ [[شڪاري جانور|شڪاري]] ۽ [[مردار خور]] جانور مان پيدا ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Nicoll |first1=Kate |year=2005 |title=Soul Friends: Finding Healing with Animals |url=https://books.google.com/books?id=JluN-HH-8SMC |publication-place=Indianapolis, Indiana |publisher=Dog Ear Publishing |page=46 |isbn=978-0-9766603-6-1 |access-date=10 May 2024 |quote=[...] current studies seem to suggest [...] dog as predator or scavenger needed a food source and shelter. |archive-date=10 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510053615/https://books.google.com/books?id=JluN-HH-8SMC |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Tancredi |first1=Domenico |last2=Cardinali |first2=Irene |date=May 2023 |title=Being a Dog: A Review of the Domestication Process |journal=Genes |volume=14 |issue=5 |page=992 |doi=10.3390/genes14050992 |doi-access=free |pmid=37239352 |pmc=10218297}}</ref> ڪتن پنهنجي بگهڙ ابن ڏاڏن کان پيچيده رويا ورثي ۾ ورتا، جهڙوڪ [[چڪ هڻڻ تي ضابطو]]، ڇاڪاڻ⁠تہ بگهڙ پيچيده [[ٽولي ۾ شڪار ڪندڙ|ٽولي واري شڪار]] ۽ [[ڪتن جي جسماني ٻولي|جسماني ٻولي]] استعمال ڪندا هئا. سماجي سڃاڻپ ۽ رابطي جون اهي ترقي يافته صلاحيتون شايد ڪتن جي تربيت حاصل ڪرڻ، کيڏڻ ۽ انساني گهرن ۽ سماجي حالتن سان آسانيءَ سان ٺهڪڻ جي صلاحيت جي وضاحت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite book |last=Miklosi |first=Adam |url=https://books.google.com/books?id=ERYoBgAAQBAJ |title=Dog Behaviour, Evolution, and Cognition |date=29 November 2007 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-929585-2 |pages=165–200 |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اهي ئي صلاحيتون شروعاتي انساني [[شڪاري-گڏ ڪندڙ]] برادرين سان ڪتن جي گڏ رهڻ ۾ پڻ اهم رهيون هجن.<ref>{{cite journal |last1=Lupo |first1=Karen D. |title=Hounds follow those who feed them: What can the ethnographic record of hunter-gatherers reveal about early human-canid partnerships? |journal=Journal of Anthropological Archaeology |date=September 2019 |volume=55 |article-number=101081 |doi=10.1016/j.jaa.2019.101081}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Zilio |first1=Leandro |last2=Hammond |first2=Heidi |last3=Peralta González |first3=Santiago |last4=Laura Parolin |first4=María |last5=Montes |first5=Alejandro |last6=Mariela Ocampo |first6=Silvina |last7=Eduardo Moreno |first7=Julián |date=September 2024 |title=Huachen: First record of use of dogs for carrying loads among hunter-gatherers in South America. Human-dog interactions on the late Holocene in Colhué Huapi lake, Argentine Patagonia |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=57 |article-number=104621 |doi=10.1016/j.jasrep.2024.104621 |bibcode=2024JArSR..57j4621Z}}</ref> ڪتا انسانن لاءِ ڪيترائي ڪردار سرانجام ڏين ٿا، جهڙوڪ [[شڪاري ڪتو|شڪار]]، [[ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتو|ڌڻ سنڀالڻ]]، [[برف گاڏي ڇڪيندڙ ڪتو|بار يا گاڏيون ڇڪڻ]]، [[پهرائتو ڪتو|حفاظت]]، [[پوليس ڪتو|پوليس جي مدد]] ۽ [[جنگ ۾ ڪتا|فوجي خدمتون]]، [[پالتو جانور|ساٿ]]، ۽ [[مددگار ڪتو|معذور ماڻهن جي مدد]]. انساني سماج ۾ انهن ڪردارن سبب [[مغربي دنيا]] ۾ ڪتن کي ”[[انسان جو بهترين دوست]]“ جو لقب ڏنو ويو آهي. تنهن هوندي به ڪجهه ثقافتن ۾ ڪتن کي [[#خوراڪ طور ڪتا|گوشت جي ذريعي]] طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Wingfield-Hayes">{{cite news |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=29 June 2002 |title=China's taste for the exotic |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/2074073.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107021312/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/2074073.stm |archive-date=7 January 2019 |access-date=14 December 2011 |work=BBC News}}</ref><ref name="Vietnam's dog meat tradition">{{cite news |date=31 December 2001 |title=Vietnam's dog meat tradition |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/1735647.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107021323/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1735647.stm |archive-date=7 January 2019 |access-date=14 December 2011 |work=BBC News}}</ref> === پالتو جانور === [[File:Siberian Husky pho.jpg|thumb|هڪ [[سائبيرين هسڪي]] پنهنجي انساني ساٿي سان]] ڪتن کي ساٿي طور پالڻ جي روايت، خاص طور سماج جي اشرافيه ۾، تمام پراڻي تاريخ رکي ٿي.<ref name="Derr">{{Cite book |last=Derr |first=Mark |url=https://archive.org/details/dogsbestfriendan00derr |title=Dog's Best Friend |publisher=University of Chicago Press |year=1997 |isbn=978-0-226-14280-7 |location=Chicago |url-access=registration}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ [[مضافاتي آباديءَ جي واڌ]] سان گڏ پالتو ڪتن جي آباديءَ ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref name="Derr" /> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پالتو ڪتن جي ڪردار ۾ به تبديليون آيون، جن ۾ پنهنجي انساني سنڀاليندڙن لاءِ [[جذباتي سهائتا وارو جانور|جذباتي سهائتا]] مهيا ڪرڻ ۾ ڪتن جو وڌندڙ ڪردار شامل هو.<ref>{{Cite journal |last1=Schoenfeld-Tacher |first1=Regina |last2=Hellyer |first2=Peter |last3=Cheung |first3=Louana |last4=Kogan |first4=Lori |date=June 2017 |title=Public Perceptions of Service Dogs, Emotional Support Dogs, and Therapy Dogs |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=14 |issue=6 |page=642 |doi=10.3390/ijerph14060642 |doi-access=free |pmid=28617350 |pmc=5486328 |bibcode=2017IJERP..14..642S }}</ref><ref>{{Cite book |last=Serpell |first=James |url=https://books.google.com/books?id=4fB7DQAAQBAJ&dq=info:poA2zvVNZnsJ:scholar.google.com/&pg=PA247 |title=The Domestic Dog |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02414-4 |page=248 |language=en}}</ref><ref name="Power">{{cite journal |last1=Power |first1=Emma |title=Furry families: making a human–dog family through home |journal=Social & Cultural Geography |date=August 2008 |volume=9 |issue=5 |pages=535–555 |doi=10.1080/14649360802217790}}</ref> 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ وڌندڙ انگ ۾ ڪتن جا مالڪ پنهنجي جانور کي خاندان جو حصو سمجهڻ لڳا. سماجي حيثيت ۾ هن وڏي تبديلي ڪتي کي شخصيت ۽ روين بابت سماجي اميدن مطابق پاڻ کي ڍالڻ جو موقعو ڏنو. ان سان گڏ خاندان ۽ گهر جي تصور کي به وسيع ڪيو ويو، جنهن ۾ روزاني معمولن ۽ عملن اندر ڪتن کي سندن پنهنجي حيواني حيثيت سان خاندان جي حصي طور شامل ڪيو ويو. ڪتن جي تربيت بابت ڪتاب، ڪلاس ۽ ٽيليويزن پروگرام جهڙيون شيون ڪتن جي مالڪن کي هدف بڻائين ٿيون.<ref name="Nast">{{cite journal |last1=Nast |first1=Heidi J. |title=Loving....Whatever: Alienation, Neoliberalism and Pet-Love in the Twenty-First Century |journal=ACME |year=2006 |volume=5 |issue=2 |pages=300–327 |url=https://acme-journal.org/index.php/acme/article/view/761 |access-date=22 April 2024 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422130813/https://acme-journal.org/index.php/acme/article/view/761 |url-status=live}}</ref><ref name="Myths">{{Cite Q|Q115264477}}</ref> ڪجهه ڪتن جي تربيت ڏيندڙن ڪتي ۽ انسان جي لاڳاپي لاءِ [[غلبو (حيواني رويي)|غلبو]] تي ٻڌل نموني جي حمايت ڪئي آهي. تنهن هوندي به [[ڪينيڊ ٽولو#ڪتن جي تربيت ۾ استعمال|"الفا ڪتي"]] جي اهڙي تصور، جنهن موجب ڪتو غالب ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جو بنياد بگهڙن جي ٽولين بابت هڪ تڪراري نظريي تي آهي.<ref>{{Cite book |last=Miklósi |first=Ádám |title=The Dog: A Natural History |publisher=Princeton University Press |year=2018 |isbn=978-0-691-17693-2 |page=75}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mech |first1=L David |title=Alpha status, dominance, and division of labor in wolf packs |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-zoology_1999-08_77_8/page/1196 |journal=Canadian Journal of Zoology |date=November 1999 |volume=77 |issue=8 |pages=1196–1203 |doi=10.1139/z99-099}}</ref> ان خيال تي پڻ اعتراض ڪيو ويو آهي ته ”رتبو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش“ ڪتي ۽ انسان جي لاڳاپن جي عام خاصيت آهي.<ref name="Bradshaw">{{cite journal |last1=Bradshaw |first1=John W.S. |last2=Blackwell |first2=Emily J. |last3=Casey |first3=Rachel A. |title=Dominance in domestic dogs—useful construct or bad habit? |journal=Journal of Veterinary Behavior |date=May 2009 |volume=4 |issue=3 |pages=135–144 |doi=10.1016/j.jveb.2008.08.004}}</ref> انساني خاندانن جا فرد هاڻي اهڙين سرگرمين ۾ به وڌيڪ حصو وٺن ٿا، جن ۾ ڪتو هڪ اهم ساٿي هوندو آهي، جهڙوڪ [[ڪتن سان موسيقيءَ تي ناچ]] ۽ [[ڊوگا|ڪتن سان يوگا]].<ref name="Nast" /> 2009–2010ع جي قومي پالتو جانورن جي مالڪن واري سروي ۾ آمريڪي پالتو جانورن جي شين جي ٺاهيندڙن جي تنظيم پاران شايع ڪيل انگن اکرن موجب، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ اندازي مطابق 77.5&nbsp;ملين ماڻهن وٽ پالتو ڪتا هئا.<ref name="HSO">{{cite web |date=30 December 2009 |title=U.S. Pet Ownership Statistics |url=http://www.humanesociety.org/issues/pet_overpopulation/facts/pet_ownership_statistics.html |publisher=[[Humane Society of the United States]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502015231/http://www.humanesociety.org/issues/pet_overpopulation/facts/pet_ownership_statistics.html |archive-date=2 May 2010 |access-date=24 June 2010}}</ref> ساڳئي ماخذ موجب لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو آمريڪي گهرن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪتو پاليو ويندو هو؛ انهن مان 67 سيڪڙو گهرن وٽ رڳو هڪ ڪتو، 25 سيڪڙو وٽ ٻه ڪتا، ۽ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو وٽ ٻن کان وڌيڪ ڪتا هئا. انگن اکرن موجب پالتو نر ۽ مادي ڪتن جو انگ لڳ ڀڳ برابر هو، جڏهن ته مالڪاڻن ڪتن مان پنجين حصي کان به گهٽ [[جانورن جي پناهه گاهه|پناهه گاهن]] مان آيا هئا. === ڪم ڪندڙ ڪتا === ساٿي جانورن طور ڪتن جي ڪردار کان علاوه، ڪتن کي مختلف ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ پڻ چونڊيل نسل ڪشي ذريعي پاليو ويو آهي، جن ۾ [[ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتو|چوپائي مال جي ڌڻ سنڀالڻ]]، جهڙوڪ [[ڪولي]] ۽ [[ريڍار ڪتو|ريڍار ڪتا]]؛ شڪار؛ [[حشرات ۽ نقصانڪار جانورن جو ڪنٽرول|ڪوئن ۽ ٻين نقصانڪار جانورن جو ڪنٽرول]]، جهڙوڪ ٽيريئر؛ [[ڳولا ۽ بچاءُ وارو ڪتو|ڳولا ۽ بچاءَ جا ڪتا]]؛<ref>{{cite journal |last1=Fenton |first1=Vikki |title=The use of dogs in search, rescue and recovery |journal=Journal of Wilderness Medicine |date=August 1992 |volume=3 |issue=3 |pages=292–300 |doi=10.1580/0953-9859-3.3.292}}</ref><ref>{{cite book |last1=Coppinger |first1=Raymond |author-link1=Raymond Coppinger |title=The domestic dog: its evolution, behaviour, and interactions with people |url=https://archive.org/details/domesticdogitsev00serp |last2=Schneider |first2=Richard |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-42537-7 |editor-last=Serpell |editor-first=James |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/domesticdogitsev00serp/page/161 161]–179 |chapter=Evolution of working dogs}}</ref> [[سڃاڻپ وارو ڪتو|سڃاڻپ وارا ڪتا]]، جهڙوڪ [[غيرقانوني منشيات جو واپار|غيرقانوني منشيات]] يا [[ڪيميائي هٿيار|ڪيميائي هٿيارن]] جي سڃاڻپ لاءِ تربيت ڏنل ڪتا؛<ref>{{Cite book |last=Ensminger |first=John |url=https://books.google.com/books?id=F1TNBQAAQBAJ |title=Police and Military Dogs: Criminal Detection, Forensic Evidence, and Judicial Admissibility |date=10 October 2011 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-7240-6 |pages=147–151 |language=en |archive-date=15 September 2025 |access-date=13 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915084342/https://books.google.com/books?id=F1TNBQAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Shenon |first1=Philip |title=AFTEREFFECTS: CHEMICAL WEAPONS; Dogs Take Their Place in Arsenal Against Chemical Attack |url=https://www.nytimes.com/2003/05/13/us/aftereffects-chemical-weapons-dogs-take-their-place-arsenal-against-chemical.html |work=The New York Times |date=13 May 2003 |access-date=9 June 2018 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613001401/https://www.nytimes.com/2003/05/13/us/aftereffects-chemical-weapons-dogs-take-their-place-arsenal-against-chemical.html |url-status=live}}</ref> گهرن جي حفاظت لاءِ پهرائتا ڪتا؛ [[پوليس ڪتو|پوليس جا ڪتا]]، جن کي ڪڏهن ڪڏهن ”ڪي-9“ پڻ چيو ويندو آهي؛ [[خدمتي ڪتو|سهائتا ۽ خدمتي مقصدن لاءِ ڪتا]]؛ ماهيگيرن کي ڄار واپس ڪڍڻ ۾ مدد ڏيندڙ ڪتا؛ ۽ بار ڇڪيندڙ ڪتا، جهڙوڪ [[برف گاڏي ڇڪيندڙ ڪتو|برف گاڏي ڇڪيندڙ ڪتا]]، شامل آهن.<ref name="ADW" /> 1957ع ۾ [[لائڪا]] نالي ڪتو انهن پهرين جانورن مان هڪ بڻيو، جن کي [[ڌرتيءَ جو مدار|ڌرتيءَ جي مدار]] ۾ موڪليو ويو. ان کي [[سوويت خلائي پروگرام]] جي ''[[اسپوتنڪ 2]]'' خلائي جهاز ۾ موڪليو ويو؛ لائڪا پرواز دوران [[جسم جو حد کان وڌيڪ گرم ٿيڻ|وڌيڪ گرمي]] سبب مري وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.newyorker.com/tech/elements/remembering-laika-space-dog-and-soviet-hero |title=Remembering Laika, Space Dog and Soviet Hero |magazine=[[The New Yorker]] |author=Alex Wellerstein |date=3 November 2017 |access-date=9 June 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140755/https://www.newyorker.com/tech/elements/remembering-laika-space-dog-and-soviet-hero |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-russia-space-dog-idUSL1117596720080411 |title=Russia fetes dog Laika, first earthling in space |editor1=Solovyov, Dmitry |editor2=Pearce, Tim |date=11 April 2008 |work=[[Reuters]] |access-date=5 July 2021 |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517190200/https://www.reuters.com/article/us-russia-space-dog-idUSL1117596720080411 |url-status=live}}</ref> [[خدمتي ڪتو|خدمتي ڪتن]] ۽ [[مددگار ڪتو|مددگار ڪتن]] جا مختلف قسم، جن ۾ [[رهنما ڪتو|رهنما ڪتا]]، [[ٻڌڻ ۾ مدد ڏيندڙ ڪتو|ٻڌڻ ۾ مدد ڏيندڙ ڪتا]]، [[حرڪتي مدد وارو ڪتو|حرڪتي مدد وارا ڪتا]] ۽ [[نفسياتي خدمتي ڪتو|نفسياتي خدمتي ڪتا]] شامل آهن، [[معذوري|معذور]] ماڻهن کي روزاني زندگيءَ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Audrestch |first1=Hilary M. |last2=Whelan |first2=Chantelle T. |last3=Grice |first3=David |last4=Asher |first4=Lucy |last5=England |first5=Gary C.W. |last6=Freeman |first6=Sarah L. |title=Recognizing the value of assistance dogs in society |journal=Disability and Health Journal |date=October 2015 |volume=8 |issue=4 |pages=469–474 |doi=10.1016/j.dhjo.2015.07.001 |pmid=26364936 |url=http://eprints.nottingham.ac.uk/38879/ |access-date=31 December 2018 |archive-date=13 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813115923/http://eprints.nottingham.ac.uk/38879/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813115923/http://eprints.nottingham.ac.uk/38879/ |date=13 August 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Walther |first1=Sandra |last2=Yamamoto |first2=Mariko |last3=Thigpen |first3=Abigail Paige |last4=Garcia |first4=Anaissa |last5=Willits |first5=Neil H. |last6=Hart |first6=Lynette A. |title=Assistance Dogs: Historic Patterns and Roles of Dogs Placed by ADI or IGDF Accredited Facilities and by Non-Accredited U.S. Facilities |journal=Frontiers in Veterinary Science |date=19 January 2017 |volume=4 |page=1 |doi=10.3389/fvets.2017.00001 |pmid=28154816 |pmc=5243836 |doi-access=free}}</ref> 29 ڪتن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ مرگهيءَ وارن ماڻهن وٽ رهندڙ 9 ڪتن بابت ٻڌايو ويو ته اهي اچڻ واري [[مرگهيءَ جو دورو|دوري]] کان لڳ ڀڳ 30 سيڪنڊن کان 45 منٽن اڳ پنهنجي سنڀاليندڙ جو ڌيان ڇڪائڻ وارو رويو ظاهر ڪندا هئا. مطالعي ۾ مريضن جي آباديءَ واري خصوصيتن، صحت يا پنهنجن پالتو جانورن ڏانهن سندن رويي ۽ اهڙي اڳواٽ خبردار ڪندڙ رويي جي وچ ۾ ڪو اهم شمارياتي لاڳاپو نه مليو.<ref name="seizure">{{cite journal |last1=Dalziel |first1=Deborah J |last2=Uthman |first2=Basim M |last3=Mcgorray |first3=Susan P |last4=Reep |first4=Roger L |title=Seizure-alert dogs: a review and preliminary study |journal=Seizure |date=March 2003 |volume=12 |issue=2 |pages=115–120 |doi=10.1016/s105913110200225x |pmid=12566236 |doi-access=free}}</ref> === خوراڪ طور ڪتا === {{Main|ڪتي جو گوشت}} انسان گهٽ ۾ گهٽ 14,000 سالن کان ڪتي جو گوشت کائيندا آيا آهن. اهو معلوم ناهي ته قبل از تاريخ ڪتن کي ڪهڙي حد تائين خوراڪ لاءِ استعمال يا خاص طور گوشت لاءِ پاليو ويندو هو. صدين تائين هي رواج [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]، [[اوڀر ايشيا]]، آفريڪا ۽ [[اوشيانا]] جي مختلف علائقن ۾ موجود رهيو، پر پوءِ مذهبن جي پکڙجڻ ۽ ثقافتي تبديلين سبب ڪتي جو گوشت کائڻ گهٽجي ويو ۽ ڪيترن هنڌن تي سماجي طور ممنوع يا ناپسنديده بڻجي ويو.<ref name="Simoons-1994" /> [[سوئٽزرلينڊ]]، [[پولينيشيا]] ۽ [[ڪولمبس کان اڳ وارو ميڪسيڪو]] به تاريخي طور ڪتي جو گوشت استعمال ڪندا هئا.<ref>{{cite book |last=Schwabe |first=Calvin W. |title=Unmentionable Cuisine |publisher=University Press of Virginia |year=1979 |isbn=978-0-8139-1162-5 |location=Charlottesville |page=[https://books.google.com/books?id=SiBntk9jGmoC&pg=PA173 173]}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bay-Petersen |first1=Jan |title=Competition for resources: the role of pig and dog in the Polynesian agricultural economy. |journal=Journal de la Société des océanistes |year=1983 |volume=39 |issue=77 |pages=121–129 |doi=10.3406/jso.1983.2793}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Stephen J. Hernandez-Divers |first=BVetMed |date=30 March 2015 |title=World Small Animal Veterinary Association World Congress Proceedings, 2005 |url=https://www.vin.com/doc/?id=6694579 |website=VIN.com |access-date=27 March 2024 |archive-date=20 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240420222357/https://www.vin.com/apputil/project/defaultadv1.aspx?pid=11196&catid=&id=&meta=&authorid= |url-status=live}}</ref> ڪجهه [[اصل آمريڪي ڪتا]]، جهڙوڪ [[پيرو جو بي وارن وارو ڪتو]] ۽ [[زولواٽزڪوئنٽلي]]، قرباني ڏيڻ ۽ خوراڪ طور استعمال ڪرڻ لاءِ پڻ پاليا ويندا هئا.<ref>{{cite journal |last1=Vásquez Sánchez |first1=Víctor F. |last2=Rosales Tham |first2=Teresa E. |last3=Gálvez Mora |first3=César A. |last4=Dorado Pérez |first4=Gabriel |title=El origen del perro (Canis lupus familiaris) sin pelo peruano (PSPP): pruebas arqueológicas, zooarqueológicas y genéticas. Revisión |journal=Archaeobios |year=2016 |volume=1 |issue=10 |pages=80–102}}</ref><ref>{{cite journal |last1=de la Garza |first1=Mercedes |title=El Xoloitzcuintli y el Sacrificio |journal=[[Arqueología Mexicana]] |date=14 January 2022 |url=https://arqueologiamexicana.mx/mexico-antiguo/el-xoloitzcuintli-y-el-sacrificio |publisher=Instituto Nacional de Antropología e Historia |language=es}}</ref> [[هان چيني]] پڻ روايتي طور ڪتا کائيندا هئا.<ref name="Wangyun-2018">{{Cite web |last=Wangyun |first=Dai |date=14 February 2018 |title=7,000 Years of the Dog: A History of China's Canine Companions |url=https://www.sixthtone.com/news/1001742 |access-date=1 April 2024 |website=#SixthTone |archive-date=1 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240401134456/https://www.sixthtone.com/news/1001742 |url-status=live}}</ref> [[سُوئي گهراڻو|سُوئي گهراڻي]] (581–618ع) ۽ [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] (618–907ع) دوران ڪتي جو گوشت کائڻ گهٽ ٿيو، پر مڪمل طور ختم نه ٿيو؛ ان جو هڪ سبب [[ٻڌ مت]] جي پکڙجڻ ۽ مٿئين طبقي پاران هن رواج کي رد ڪرڻ پڻ هو.<ref>{{cite web |last1=Li |first1=Peter |title=Friend or food? Dog meat trade divides China |url=https://www.cnn.com/2015/06/18/opinions/china-yulin-dog-festival-peter-li/index.html |publisher=CNN |access-date=19 October 2024 |language=en |date=19 June 2015 |archive-date=6 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206202559/https://www.cnn.com/2015/06/18/opinions/china-yulin-dog-festival-peter-li/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Li |first1=Peter J. |last2=Sun |first2=Jiang |last3=Yu |first3=Dezhi |title=Dog 'Meat' Consumption in China |journal=Society & Animals |date=20 October 2017 |volume=25 |issue=6 |pages=513–532 |doi=10.1163/15685306-12341471}}</ref> [[ڀارت]]، [[ايران]] ۽ يورپ ۾ ڪتي جو گوشت کائڻ تاريخي طور گهٽ عام رهيو آهي.<ref name="Simoons-1994">{{Cite book |title=Eat not this flesh: food avoidances from prehistory to the present |last1=Simoons |first1=Frederick J. |edition=2 |publisher=University of Wisconsin Press |year=1994 |isbn=978-0-299-14254-4 |pages=200–212 |url=https://books.google.com/books?id=JwGZTQunH00C&pg=PA208 |access-date=6 June 2020}}</ref> دنيا جي گهڻن حصن ۾ ڪتي جو گوشت کائڻ هڪ [[سماجي پابندي|سماجي طور ناپسنديده رواج]] سمجهيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite news |title=China bans dog meat at infamous Yulin festival |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/yulin-dog-meat-festival-ban-china-authorities-a7741431.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011224646/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/yulin-dog-meat-festival-ban-china-authorities-a7741431.html |archive-date=11 October 2018 |access-date=11 October 2018 |work=The Independent}}</ref> پر جديد دور ۾ اڃا به ڪجهه علائقن ۾ اهو رواج جاري آهي.<ref>{{cite journal |last1=Czajkowski |first1=Claire |title=Dog Meat Trade in South Korea: A Report on the State of the Trade and Efforts to Eliminate It |journal=Animal Law Review |year=2014 |volume=21 |issue=1 |page=29 |url=https://lawcommons.lclark.edu/alr/vol21/iss1/3/ |access-date=8 July 2024 |archive-date=11 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911133309/https://lawcommons.lclark.edu/alr/vol21/iss1/3/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Oh |first1=Minjoo |last2=Jackson |first2=Jeffrey |title=Animal Rights vs. Cultural Rights: Exploring the Dog Meat Debate in South Korea from a World Polity Perspective |journal=Journal of Intercultural Studies |date=February 2011 |volume=32 |issue=1 |pages=31–56 |doi=10.1080/07256868.2010.491272}}</ref> اهو اڃا به ڪجهه [[اوڀر ايشيا|اوڀر ايشيائي]] ۽ ڀرپاسي وارن ملڪن ۾ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جن ۾ [[چين]]،<ref name="Wingfield-Hayes" /> [[ويٽنام]]،<ref name="Vietnam's dog meat tradition" /> [[ڪوريا]]،<ref>{{Cite web |last=Stone |first=Kristin |date=21 February 2019 |title=Closing South Korea's dog meat farms |url=https://www.hsi.org/news-resources/closing-south-koreas-dog-meat-farms/ |access-date=1 April 2024 |website=Humane Society International |language=en-US |archive-date=1 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240401132701/https://www.hsi.org/news-resources/closing-south-koreas-dog-meat-farms/ |url-status=live}}</ref> [[انڊونيشيا]]<ref>{{Cite journal |last1=Ayu |first1=Azizah Reski Ray |last2=Gobel |first2=Fatmah Afrianty |last3=Arman |first3=Arman |date=2022-12-30 |title=Proximate Levels of Dog Meat (Canis Lupus Familiaris) in Rantepao, North Toraja Regency, South Sulawesi, Indonesia |url=https://pasca-umi.ac.id/index.php/jahr/article/view/1223 |journal=Journal of Aafiyah Health Research |volume=3 |issue=2 |pages=25–30 |doi=<!--10.52103/jahr.v3i2.1223--> |doi-access=free }}{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ۽ [[فلپائن]] شامل آهن.<ref>{{Cite news |last=Anna Bueno |date=6 January 2017 |title=The legal and cultural implications of killing a dog for film |work=[[CNN Philippines]] |url=https://cnnphilippines.com/life/entertainment/film/2017/01/05/oro-dog-killing-scene.html |access-date=15 December 2020 |archive-date=16 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416114758/https://cnnphilippines.com/life/entertainment/film/2017/01/05/oro-dog-killing-scene.html}}</ref> اندازي موجب ايشيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 30&nbsp;ملين ڪتا ذبح ڪري خوراڪ طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Wangyun-2018" /> چين کي دنيا ۾ ڪتي جي گوشت جو سڀ کان وڏو صارف ملڪ ڄاڻايو ويو آهي، جتي اندازي موجب هر سال 10 کان 20 ملين ڪتا انساني خوراڪ لاءِ ماريا وڃن ٿا.<ref>{{Cite news |last=VnExpress |title=47 dogs seized as police bust dog meat ring in southern Vietnam - VnExpress International |url=https://e.vnexpress.net/news/news/47-dogs-seized-as-police-bust-dog-meat-ring-in-southern-vietnam-3518518.html |access-date=1 April 2024 |website=VnExpress International – Latest news, business, travel and analysis from Vietnam |language=en |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416214712/https://e.vnexpress.net/news/news/47-dogs-seized-as-police-bust-dog-meat-ring-in-southern-vietnam-3518518.html |url-status=live}}</ref> ويٽنام ۾ لڳ ڀڳ 5&nbsp;ملين ڪتا هر سال ذبح ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Secondo |first=Joellen |date=2022-11-18 |title=Ending Viet Nam's dog and cat meat trades |url=https://www.hsi.org/news-resources/ending-viet-nams-dog-meat-trade/ |access-date=2024-10-14 |website=Humane Society International |language=en-US |archive-date=2 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102111831/https://www.hsi.org/news-resources/ending-viet-nams-dog-meat-trade/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ چين، سنگاپور ۽ ٿائيلينڊ ۾ ڪتي جو گوشت کائڻ بابت پابندين جا قدم کنيا ويا.<ref>{{Cite news |title=Bans on dog meat sweep across Asia |url=https://www.economist.com/asia/2024/05/30/bans-on-dog-meat-sweep-across-asia |access-date=2024-10-14 |newspaper=The Economist |archive-date=6 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006141637/https://www.economist.com/asia/2024/05/30/bans-on-dog-meat-sweep-across-asia |url-status=live }}</ref> [[پولينڊ]] جي ڪجهه علائقن<ref>{{Cite news |date=10 August 2009 |title=Poland prosecutors probe dog lard sale |url=https://www.upi.com/Top_News/2009/08/10/Poland-prosecutors-probe-dog-lard-sale/63511249914379/?ur3=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416102745/https://www.upi.com/Top_News/2009/08/10/Poland-prosecutors-probe-dog-lard-sale/63511249914379/?ur3=1 |archive-date=16 April 2021 |access-date=15 December 2020 |work=[[United Press International]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Day |first=Matthew |date=7 August 2009 |title=Polish couple accused of making dog meat delicacy |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/poland/5985367/Polish-couple-accused-of-making-dog-meat-delicacy.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/poland/5985367/Polish-couple-accused-of-making-dog-meat-delicacy.html |archive-date=10 January 2022 |access-date=21 December 2010 |work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}</ref> ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ڪتي جي چرٻي بابت روايتي طور اهو دعويٰ ڪيو ويو آهي ته اها ڦڦڙن لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ayzirek Imanaliyeva-2020">{{Cite web |last=Ayzirek Imanaliyeva |date=13 August 2020 |title=Fighting COVID in Kyrgyzstan: Dog fat, ginger and bloodletting |url=https://eurasianet.org/fighting-covid-in-kyrgyzstan-dog-fat-ginger-and-bloodletting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217070504/https://eurasianet.org/fighting-covid-in-kyrgyzstan-dog-fat-ginger-and-bloodletting |archive-date=17 December 2020 |access-date=11 December 2020 |website=[[Eurasianet]]}}</ref><ref>{{cite web |year=2009 |title=Dog meat restaurants spring up in Uzbekistan |url=http://www.uznews.net/news_single.php?lng=en&sub=&cid=2&nid=12323 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100616084942/http://uznews.net/news_single.php?lng=en&sub=&cid=2&nid=12323 |archive-date=16 June 2010 |access-date=24 October 2012 |publisher=[[Uznews.net]]}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Parker |first1=Lynette |title=The dog-eaters of bali |journal=Canberra Anthropology |date=April 1991 |volume=14 |issue=1 |pages=1–23 |doi=10.1080/03149099109508473}}</ref> ڪتي جو گوشت کائڻ جا حامي ڪڏهن اهو دليل ڏين ٿا ته چوپائي مال ۽ ڪتن جي وچ ۾ اخلاقي فرق قائم ڪرڻ مغربي ٻٽو معيار آهي، ۽ مختلف جانورن جو گوشت کائڻ ۾ بنيادي اخلاقي فرق ناهي.<ref>{{cite journal |author=William Saletan |author-link=William Saletan |date=16 January 2002 |title=Wok The Dog – What's wrong with eating man's best friend? |url=https://www.slate.com/id/2060840/ |url-status=live |journal=Slate |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419051241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/frame_game/2002/01/wok_the_dog.html |archive-date=19 April 2012 |access-date=23 July 2007}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 December 2017 |title=Korea dog meat campaigners accused of hypocrisy |url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/korea-dog-meat-campaigners-accused-of-hypocrisy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408065014/https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/korea-dog-meat-campaigners-accused-of-hypocrisy |archive-date=8 April 2022 |access-date=18 December 2020 |work=[[The Straits Times]] |agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref><ref>{{cite web |author=Ahmed Zihni |year=2004 |title=Dog Meat Dilemma |url=http://www.sunysb.edu/writrhet/philosophy/handbook/essaycontest/2004essaywinners/2004+Ahmet+Zihni.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070811115017/http://www.sunysb.edu/writrhet/philosophy/handbook/essaycontest/2004essaywinners/2004%20Ahmet%20Zihni.htm |archive-date=11 August 2007 |access-date=11 May 2008 |publisher=[[Stony Brook University]] – The Program in Writing and Rhetoric}}</ref><ref>{{cite web |author=[[John Feffer]] |date=2 June 2002 |title=The Politics of Dog – When globalization and culinary practice clash |url=http://www.prospect.org/print/V13/10/feffer-j.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427201343/http://www.prospect.org/print/V13/10/feffer-j.html |archive-date=27 April 2006 |access-date=11 May 2007 |website=[[The American Prospect]]}}</ref> [[ڏکڻ ڪوريا]] ۾ ڪتي جو گوشت کائڻ جي ڊگهي تاريخ رهي آهي، پر جديد دور ۾ هي رواج تيزيءَ سان گهٽ مقبول ٿيو آهي.<ref>{{cite web |author1=Jessie Yeung |author2=Gawon Bae |author3=Yoonjung Seo |author4=Marc Stewart |title=South Korea passes bill to ban eating dog meat, ending controversial practice as consumer habits change |url=https://www.cnn.com/2024/01/09/asia/south-korea-bill-bans-dog-meat-bill-intl-hnk/index.html |publisher=CNN |language=en |date=9 January 2024}}</ref> 2017ع جي هڪ سروي ۾ 40 سيڪڙو کان گهٽ شرڪت ڪندڙن ڪتي جي گوشت جي ورڇ ۽ استعمال تي پابندي جي حمايت ڪئي، جڏهن ته 2020ع تائين اهو انگ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ ٿي ويو، جيڪو خاص طور نوجوانن ۾ بدلجندڙ روين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Perri-2021" /> 2018ع ۾ [[ڏکڻ ڪوريا جي حڪومت]] ان سال ٿيندڙ [[2018 سياري جون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪ راندين]] دوران ڪتي جو گوشت وڪڻندڙ ريسٽورنٽن تي پابندي لاڳو ڪئي.<ref>{{Cite web |date=9 January 2024 |title=South Korea parliament passes bill banning dog meat trade |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/09/asia-pacific/politics/south-korea-dog-meat-ban/ |access-date=24 March 2024 |website=The Japan Times |language=en |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324094547/https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/09/asia-pacific/politics/south-korea-dog-meat-ban/ |url-status=live}}</ref> 9 جنوري 2024ع تي [[ڏکڻ ڪوريا جي قومي اسيمبلي]] ڪتي جي گوشت جي ورڇ ۽ وڪرو تي پابندي وارو قانون منظور ڪيو، جيڪو 2027ع کان مڪمل طور لاڳو ٿيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ ان سان گڏ ڪتي پاليندڙن کي ٻين ڪاروبارن ڏانهن منتقل ٿيڻ ۾ مدد ڏيڻ جا منصوبا پڻ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 January 2024 |title=Selling dog meat will soon be illegal in South Korea |url=https://www.euronews.com/green/2024/01/09/south-korea-plans-to-ban-the-consumption-of-dog-meat-by-the-end-of-the-year |access-date=27 March 2024 |website=euronews |language=en |archive-date=9 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209195336/https://www.euronews.com/green/2024/01/09/south-korea-plans-to-ban-the-consumption-of-dog-meat-by-the-end-of-the-year |url-status=live}}</ref> ڏکڻ ڪوريا ۾ گوشت لاءِ پاليل ڪتن مان هڪ مشهور قسم [[نوريونگي]] رهيو آهي.<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Grace |date=1 September 2023 |title=The Dog Meat Trade Is in Decline — but It's Far from Gone |url=https://sentientmedia.org/korean-dog-meat/ |access-date=29 March 2024 |website=Sentient Media |language=en-US |archive-date=27 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227024233/https://sentientmedia.org/korean-dog-meat/ |url-status=live}}</ref> [[اتر ڪوريا]] ۾، جتي گوشت جي کوٽ وڌيڪ آهي، ڪتي جو گوشت کائڻ عام ۽ سماجي طور قبول ٿيل رواج طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ سرڪاري طور به ان جي حوصلا افزائي ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Lee |first1=M.H. |title=North Korea Embraces Dog Meat as Traditional Cuisine, Diverging from South's Ban |url=http://koreabizwire.com/north-korea-embraces-dog-meat-as-traditional-cuisine-diverging-from-souths-ban/292528 |access-date=17 October 2024 |work=The Korea Bizwire |date=16 September 2024}}</ref><ref>{{cite news |last1=Talmadge |first1=Eric |title=Man bites dog: North Koreans eat dog meat to beat the heat |url=https://www.denverpost.com/2018/07/28/north-korean-dog-meat/ |access-date=17 October 2024 |work=The Denver Post |agency=Associated Press |date=28 July 2018}}</ref> === صحت جا خطرا === {{Further|ڪتي جو چڪ|ڪتن وسيلي پکڙجندڙ بيماريون|ڪتي جي چڪ کان بچاءُ}} 2018ع ۾ [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) ٻڌايو ته دنيا ۾ [[ريبيز]] سبب 59,000 ماڻهو فوت ٿيا، جن مان 59.6٪ موت ايشيا ۽ 36.4٪ آفريڪا ۾ ٿيا. ريبيز هڪ اهڙي بيماري آهي، جنهن جي پکڙجڻ ۾ ڪتا سڀ کان اهم [[بيماريءَ جو ناقل|ناقل]] آهن.<ref>{{citation |title=WHO expert consultation on rabies: Third report |series=WHO Technical Report Series, 931 |publisher=World Health Organization |year=2018 |hdl=10665/272364 |isbn=978-92-4-121021-8 |url=https://apps.who.int/iris/handle/10665/272364 |access-date=30 May 2021 |archive-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213657/https://apps.who.int/iris/handle/10665/272364 |url-status=live}}</ref> هر سال دنيا ۾ ڏهاڪن ملين ماڻهو ڪتن جي چڪن کان متاثر ٿين ٿا.<ref name="World Health Organization-2018" /> ڪتن جي چڪ جا اهم متاثر ٻار هوندا آهن. ٻارن ۾ چڪ سبب سنگين زخمن جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن موت جو سبب به بڻجي سگهن ٿا.<ref name="World Health Organization-2018">{{cite web |title=Animal bites Fact sheet |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs373/en/ |website=World Health Organization |access-date=29 May 2021 |date=February 2018 |archive-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504100257/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs373/en/ |url-status=live}}</ref> ڪتي جا تيز ناخن گوشت کي چيري سگهن ٿا ۽ سنگين [[انفيڪشن]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Tierney |first1=David M. |last2=Strauss |first2=Leigh P. |last3=Sanchez |first3=Jason L. |title=Capnocytophaga canimorsus Mycotic Abdominal Aortic Aneurysm: Why the Mailman Is Afraid of Dogs |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2006-02_44_2/page/649 |journal=Journal of Clinical Microbiology |date=February 2006 |volume=44 |issue=2 |pages=649–651 |doi=10.1128/JCM.44.2.649-651.2006 |pmid=16455937 |pmc=1392675}}</ref> [[آمريڪا ۾ ڪتا|آمريڪا]] ۾ ٻليون ۽ ڪتا هر سال 86,000 کان وڌيڪ ڪرڻ وارن حادثن ۾ هڪ سبب طور شامل ٿين ٿا.<ref>{{Cite news |title=Injury Prevention Bulletin |url=http://www.hlthss.gov.nt.ca/english/services/health_promotion/pdf/injury_prevention_bulletin.pdf |publisher=Northwest Territories Health and Social Services |date=25 March 2009 |access-date=7 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322113606/http://www.hlthss.gov.nt.ca/english/services/health_promotion/pdf/injury_prevention_bulletin.pdf |archive-date=22 March 2011}}</ref> اندازو لڳايو ويو آهي ته برطانيا جي اسپتالن ۾ علاج ٿيندڙ ڪتن سان لاڳاپيل زخمن مان لڳ ڀڳ 2٪ گهريلو حادثن سبب ٿين ٿا. ساڳئي مطالعي موجب ڪتن سان لاڳاپيل [[روڊ حادثو|روڊ حادثن]] ۾ زخمي ٿيڻ جا واقعا گهڻو ڪري [[ٻه ڦيٿي واري گاڏي|ٻه ڦيٿي وارين گاڏين]] سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Bewley |first=BR |title=Medical hazards from dogs |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_1985-09-21_291_6498/page/760 |journal=British Medical Journal |volume=291 |issue=6498 |pages=760–761 |year=1985 |pmid=3929930 |pmc=1417177 |doi=10.1136/bmj.291.6498.760}}</ref> ڪجهه ملڪن ۽ شهرن ۾ حفاظت بابت خدشن جي ڪري ڪتن جي ڪجهه مخصوص نسلن تي پابندي يا پابنديون پڻ لاڳو ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite journal |last1=Kogan |first1=Lori R. |last2=Schoenfeld-Tacher |first2=Regina M. |last3=Hellyer |first3=Peter W. |last4=Oxley |first4=James A. |last5=Rishniw |first5=Mark |title=Small Animal Veterinarians' Perceptions, Experiences, and Views of Common Dog Breeds, Dog Aggression, and Breed-Specific Laws in the United States |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |publisher=MDPI AG |volume=16 |issue=21 |date=23 October 2019 |doi=10.3390/ijerph16214081 |doi-access=free |page=4081 |pmid=31652882 |pmc=6861953 |bibcode=2019IJERP..16.4081K }}</ref> ڪتي جي فضلي ۾ موجود ''[[ٽوڪسوڪارا ڪينس]]''، يعني ڪتي جي [[گول ڪيڙو|گول ڪيڙي]] جا آنا، انسانن ۾ [[ٽوڪسوڪارياسس]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا. اندازي موجب آمريڪا ۾ لڳ ڀڳ 14٪ ماڻهو ''ٽوڪسوڪارا'' سان متاثر آهن ۽ هر سال لڳ ڀڳ 10,000 ڪيس رپورٽ ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://emedicine.medscape.com/article/229855-overview |title=Toxocariasis |date=20 August 2008 |publisher=Medscape.com |first1=Sun |last1=Huh |first2=Sooung |last2=Lee |access-date=15 February 2013 |archive-date=9 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209162930/http://emedicine.medscape.com/article/229855-overview |url-status=live}}</ref> علاج کان سواءِ ٽوڪسوڪارياسس [[ريٽينا]] کي نقصان پهچائي سگهي ٿي ۽ نظر گهٽائي سگهي ٿي.<ref name="kidshealth">{{cite web |year=2010 |title=Toxocariasis |url=http://kidshealth.org/parent/infections/parasitic/toxocariasis.html |access-date=12 February 2010 |work=Kids' Health |publisher=The Nemours Foundation |archive-date=18 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218140629/http://kidshealth.org/parent/infections/parasitic/toxocariasis.html |url-status=live}}</ref> ڪتي جي فضلي ۾ [[هوڪ ورم]] پڻ ٿي سگهن ٿا، جيڪي انسانن ۾ [[چمڙيءَ ۾ لاروا جي لڏپلاڻ]] جو سبب بڻجن ٿا.<ref>{{Cite journal |doi=10.1590/S0074-02762006000400009 |pmid=16951810 |title=Related factors to human toxocariasis in a rural community of Argentina |url=https://archive.org/details/memorias-do-instituto-oswaldo-cruz_2006-06_101_4/page/397 |year=2006 |last1=Chiodo |first1=Paula |last2=Basualdo |first2=Juan |last3=Ciarmela |first3=Laura |last4=Pezzani |first4=Betina |last5=Apezteguía |first5=María |last6=Minvielle |first6=Marta |journal=Memórias do Instituto Oswaldo Cruz |volume=101 |issue=4 |pages=397–400 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |first1=AH |last1=Talaizadeh |first2=S |last2=Maraghi |first3=A |last3=Jelowdar |first4=M |last4=Peyvasteh |url=http://pjms.com.pk/issues/octdec107/article/casereport6.html |title=Human toxocariasis: A report of 3 cases |journal=Pakistan Journal of Medical Sciences Quarterly |volume=23 |issue=#5 |date=October–December 2007 |at=Part I |access-date=28 June 2009 |archive-date=22 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090922163749/http://pjms.com.pk/issues/octdec107/article/casereport6.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922163749/http://pjms.com.pk/issues/octdec107/article/casereport6.html |date=22 September 2009 }}</ref> === صحت جا فائدا === [[File:Walking the dog (1945527533).jpg|thumb|هڪ عورت ڪتي کي گهمائيندي]] سائنسي شاهديون ان ڳالهه بابت گڏيل نتيجو نٿيون ڏين ته ڪتي جي ساٿ سان انسان جي جسماني ۽ نفسياتي ڀلائي بهتر ٿئي ٿي يا نه.<ref name="Pet ownership and human health: a brief review of evidence and issues">{{cite journal |doi=10.1136/bmj.331.7527.1252 |title=Pet ownership and human health: A brief review of evidence and issues |year=2005 |last1=McNicholas |first1=June |journal=BMJ |volume=331 |issue=7527 |pages=1252–1254 |pmid=16308387 |last2=Gilbey |first2=Andrew |last3=Rennie |first3=Ann |last4=Ahmedzai |first4=Sam |last5=Dono |first5=Jo-Ann |last6=Ormerod |first6=Elizabeth |pmc=1289326}}</ref> ڪجهه اڀياس جسماني صحت ۽ نفسياتي ڀلائي لاءِ فائدن جي نشاندهي ڪن ٿا، پر انهن تي اهو اعتراض پڻ ڪيو ويو آهي ته انهن ۾ حالتن تي مناسب ضابطو نه رکيو ويو هو.<ref name="Health effects of ownership">{{cite journal |doi=10.1080/10705500802365532 |title=Health effects of ownership of and attachment to companion animals in an older population |year=2008 |last1=Winefield |first1=Helen R. |last2=Black |first2=Anne |last3=Chur-Hansen |first3=Anna |journal=International Journal of Behavioral Medicine |volume=15 |issue=4 |pages=303–310 |pmid=19005930}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Podberscek |first=A.L. |year=2006 |title=Positive and Negative Aspects of Our Relationship with Companion Animals |journal=Veterinary Research Communications |volume=30 |issue=1 |pages=21–27 |doi=10.1007/s11259-006-0005-0}}</ref> هڪ اڀياس موجب، ”پوڙهن ماڻهن جي صحت سندن صحت واري عادتن ۽ [[سماجي سهائتا]] سان لاڳاپيل آهي، نه ته ڪنهن ساٿي جانور جي مالڪي يا ان سان وابستگي سان.“<ref name="Headey B.-1999" /> اڳين اڀياسن مان ظاهر ٿيو ته پالتو ڪتن يا ٻلين جي سنڀال ڪندڙ ماڻهو اسپتالن جا گهٽ چڪر لڳائيندا آهن ۽ دل جي مسئلن يا ننڊ جي تڪليفن لاءِ دوا وٺڻ جا امڪان انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندا آهن، جيڪي پالتو جانور نٿا رکن.<ref name="Headey B.-1999">{{Cite journal |author=Headey B. |year=1999 |title=Health benefits and health cost savings due to pets: preliminary estimates from an Australian national survey |journal=Social Indicators Research |volume=47 |pages=233–243 |doi=10.1023/A:1006892908532 |issue=2}}</ref> پالتو ڪتن جا مالڪ انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ جسماني ورزش ڪندا آهن، جيڪي ٻليون پالين ٿا يا پالتو جانور ئي نٿا رکن؛ ۽ اهي اثر نسبتاً ڊگهي عرصي تائين برقرار رهي سگهن ٿا.<ref name="Serpell-1991">{{cite journal |last1=Serpell |first1=James |date=December 1991 |title=Beneficial Effects of Pet Ownership on Some Aspects of Human Health and Behaviour |url=https://archive.org/details/sim_royal-society-of-medicine-great-britain-journal_1991-12_84_12/page/717 |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=84 |issue=12 |pages=717–720 |doi=10.1177/014107689108401208 |pmc=1295517 |pmid=1774745}}</ref> پالتو جانور پالڻ کي [[ڪورونري شريانن جي بيماري]] وارن مريضن ۾ وڌيڪ بقا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ڪتا پاليندڙ ماڻهن ۾ تيز [[دل جي دوري]] کان پوءِ هڪ سال اندر فوت ٿيڻ جو خطرو انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور گهٽ ڏٺو ويو، جيڪي ڪتا نٿا رکن.<ref>{{Cite journal |vauthors=Friedmann E, Thomas SA |year=1995 |title=Pet ownership, social support, and one-year survival after acute myocardial infarction in the Cardiac Arrhythmia Suppression Trial (CAST) |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-cardiology_1995-12-15_76_17/page/1213 |journal=The American Journal of Cardiology |volume=76 |issue=17 |pages=1213–1217 |doi=10.1016/S0002-9149(99)80343-9 |pmid=7502998}}</ref> اڀياسن ۾ ڪتو پالڻ ۽ بالغن جي جسماني سرگرميءَ جي وڌيل سطح جي وچ ۾ ننڍي کان وچولي درجي جو لاڳاپو پڻ مليو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Christian |first1=Hayley E. |last2=Westgarth |first2=Carri |last3=Bauman |first3=Adrian |last4=Richards |first4=Elizabeth A. |last5=Rhodes |first5=Ryan E. |last6=Evenson |first6=Kelly R. |last7=Mayer |first7=Joni A. |last8=Thorpe |first8=Roland J. |title=Dog Ownership and Physical Activity: A Review of the Evidence |journal=Journal of Physical Activity and Health |date=July 2013 |volume=10 |issue=5 |pages=750–759 |doi=10.1123/jpah.10.5.750 |pmid=23006510 |url=https://cdr.lib.unc.edu/downloads/9p290k34g |access-date=22 April 2024 |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615083221/https://cdr.lib.unc.edu/downloads/9p290k34g |url-status=live}}</ref> 2005ع ۾ ''[[برٽش ميڊيڪل جرنل]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي ۾ چيو ويو:<ref name="Pet ownership and human health: a brief review of evidence and issues" /> {{blockquote|تازين تحقيقن اڳين نتيجن جي تصديق نه ڪئي آهي، جن موجب پالتو جانور پالڻ سان [[دل ۽ رت وارين بيمارين]] جو خطرو گهٽجي ٿو، [[عام معالج]] جي خدمتن جو استعمال گهٽجي ٿو، يا گهرن ۾ رهندڙ پوڙهن ماڻهن جي نفسياتي يا جسماني صحت کي ڪو خاص فائدو پهچي ٿو. تنهن هوندي به تحقيق مان اهو ظاهر ٿيو آهي ته پالتو جانورن سان رهندڙ ٻارن ۾ بيماري سبب اسڪول کان غيرحاضري نمايان طور گهٽ هوندي آهي.}} ڪتن جا صحت تي ممڪن فائدا رڳو پالتو ڪتي جي مالڪيءَ مان نه، پر عام طور ڪتن سان رابطي مان به حاصل ٿي سگهن ٿا. مثال طور، پالتو ڪتي جي موجودگيءَ ۾ ماڻهن ۾ دل ۽ رت جي گردش، روين ۽ نفسياتي پريشانيءَ جي نشانين ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Cindy C. |title=The Pet as an Anxiolytic Intervention |journal=The Journal of Nervous and Mental Disease |date=August 1991 |volume=179 |issue=8 |pages=482–489 |doi=10.1097/00005053-199108000-00006 |pmid=1856711}}</ref> ماڻهو اهڙن [[پروبايوٽڪ|مدافعتي نظام کي سرگرم ڪندڙ خوردبيني جاندارن]] سان پڻ واسطي ۾ اچن ٿا، جيڪي [[صفائي مفروضو|صفائي مفروضي]] موجب الرجي ۽ پاڻمرادو مدافعتي بيمارين کان بچاءَ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿا. ٻين فائدن ۾ ڪتن جو سماجي سهائتا طور ڪردار شامل آهي.<ref>{{Cite book |last1=McNicholas |first1=J. |last2=Collis |first2=G. M. |chapter=Animals as social supports: Insights for understanding animal assisted therapy |editor=Fine, Aubrey H. |title=Handbook on animal-assisted therapy: theoretical foundations and guidelines for practice |url=https://archive.org/details/isbn_9780123694843 |publisher=Elsevier/Academic Press |location=Amsterdam |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780123694843/page/49 49]–71 |isbn=978-0-12-369484-3}}</ref> هڪ اڀياس مان ظاهر ٿيو ته ويل چيئر استعمال ڪندڙ ماڻهو جڏهن ڪتي سان گڏ هوندا آهن ته اجنبي ماڻهن سان سندن مثبت سماجي رابطن جو امڪان انهن جي اڪيلي هجڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي.<ref>{{Cite journal |vauthors=Eddy J, Hart LA, Boltz RP |title=The effects of service dogs on social acknowledgments of people in wheelchairs |journal=The Journal of Psychology |volume=122 |issue=1 |pages=39–45 |year=1988 |pmid=2967371 |doi=10.1080/00223980.1988.10542941}}</ref> 2015ع جي هڪ اڀياس ۾ معلوم ٿيو ته پالتو جانور پالڻ سان ماڻهو پنهنجن پاڙيسرين سان مثبت لاڳاپا ٺاهڻ ڏانهن وڌيڪ مائل ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0122085 |pmid=25924013 |volume=10 |issue=4 |title=The Pet Factor – Companion Animals as a Conduit for Getting to Know People, Friendship Formation and Social Support |journal=PLOS ONE |article-number=e0122085 |year=2015 |last1=Wood |first1=Lisa |last2=Martin |first2=Karen |last3=Christian |first3=Hayley |last4=Nathan |first4=Andrea |last5=Lauritsen |first5=Claire |last6=Houghton |first6=Steve |last7=Kawachi |first7=Ichiro |last8=McCune |first8=S andra |pmc=4414420 |bibcode=2015PLoSO..1022085W |doi-access=free}}</ref> هڪ ٻئي اڀياس ۾ نون پالتو جانور پاليندڙن ٻڌايو ته جانور حاصل ڪرڻ کان پوءِ پهرين مهيني دوران ننڍن صحت مسئلن ۾ نمايان گهٽتائي آئي، ۽ اها گهٽتائي ڏهن مهينن واري مطالعي تائين برقرار رهي.<ref name="Serpell-1991" /> علاج جي حصي طور ڪتن ۽ ٻين جانورن جي استعمال جي تاريخ 18هين صديءَ جي آخر تائين پهچي ٿي، جڏهن ذهني ادارن ۾ مريضن جي سماجي ميل جول وڌائڻ لاءِ جانورن کي آندو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=Kruger |first1=KA |last2=Serpell |first2=JA |year=2006 |chapter=Animal-assisted interventions in mental health: Definitions and theoretical foundations |editor-last=Fine |editor-first=A.H. |title=Handbook on animal-assisted therapy: Theoretical foundations and guidelines for practice |url=https://archive.org/details/isbn_9780123694843 |location=San Diego, CA |publisher=Academic Press |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780123694843/page/21 21]–38 |isbn=978-0-12-369484-3}}</ref> جانورن جي مدد سان ٿيندڙ علاج بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪتي جي مدد سان علاج [[الزائمر جي بيماري]] وارن ماڻهن ۾ مرڪڻ ۽ کلڻ وڌائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |author1=Batson, K. |author2=McCabe, B. |author3=Baun, M.M. |author4=Wilson, C. |chapter=The effect of a therapy dog on socialization and psychological indicators of stress in persons diagnosed with Alzheimer's disease |editor1=Turner, Dennis C. |editor2=Wilson, Cindy C. |title=Companion animals in human health |url=https://archive.org/details/companionanimals0000unse_p8x7 |publisher=Sage Publications |location=Thousand Oaks, CA |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/companionanimals0000unse_p8x7/page/n224 203]–215 |isbn=978-0-7619-1061-9}}</ref> هڪ اڀياس ۾ ڏيکاريو ويو ته [[توجہ جي کوٽ ۽ حد کان وڌيڪ سرگرميءَ واري بيماري]] ۽ [[رويي جي خرابي|رويي جي خرابين]] وارا ٻار، جيڪي ڪتن ۽ ٻين جانورن سان گڏ تعليمي پروگرام ۾ شامل ٿيا، انهن ۾ حاضري، ڄاڻ ۽ مهارتن جا هدف بهتر ٿيا ۽ [[سماج دشمن رويو|سماج دشمن]] ۽ [[تشدد|پرتشدد رويا]] انهن ٻارن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿيا، جيڪي جانورن جي مدد واري پروگرام ۾ شامل نه هئا.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-012369484-3/50011-6 |chapter=The Centaur's Lessons |title=Handbook on Animal-Assisted Therapy |url=https://archive.org/details/isbn_9780123694843 |date=2006 |last1=Katcher |first1=Aaron Honori |last2=Wilkins |first2=Gregory G. |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780123694843/page/153 153]–177 |isbn=978-0-12-369484-3}}</ref> === ثقافتي اهميت === {{Main|ڪتن جون ثقافتي عڪاسيون|مذهب ۾ ڪتا}} {{Further|افسانوي ڪتن جي فهرست}} [[File:Cerberus-Blake.jpeg|thumb|right|[[سربرس]]، [[دانتي]] جي [[دوزخ جو ٽيون دائرو|دوزخ جي ٽئين دائري]] ۾ پيٽو ماڻهن سان گڏ، [[وليم بليڪ]] جي عڪاسي]] فن پارن ۾ ڪتن کي [[رهنمائي]]، [[تحفظ]]، [[وفاداري]]، [[سچائي]]، [[ايمانداري]]، [[چوڪسي]] ۽ [[محبت]] جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.incredibleart.org/lessons/middle/animals2.htm |title=Animal Symbolism in Art and Culture |website=incredibleart.org |access-date=30 November 2021 |archive-date=30 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130234950/https://www.incredibleart.org/lessons/middle/animals2.htm |url-status=live}}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾، [[قديم بابلي دور]] کان وٺي [[نو-بابلي سلطنت]] تائين، ڪتا شفا ۽ طب جي ديوي [[نِن اِسينا]] جي علامت هئا،<ref name="BlackGreen1992">{{cite book |last1=Black |first1=Jeremy |first2=Anthony |last2=Green |title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana |publisher=The British Museum Press |year=1992 |isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=70, 101 |access-date=6 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317010626/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana |url-status=live}}</ref> ۽ سندس پوئلڳ اڪثر ويٺل ڪتن جا ننڍا مجسما کيس نذر ڪندا هئا.<ref name="BlackGreen1992" /> [[نو-اشوري سلطنت|نو-اشوري]] ۽ نو-بابلي دورن ۾ ڪتا جادويي تحفظ جي نشانين طور به استعمال ٿيندا هئا.<ref name="BlackGreen1992" /> [[چين]]، [[ڪوريا]] ۽ [[جاپان]] ۾ ڪتن کي مهربان محافظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Sherman2008" /> ڏند ڪٿائن ۾ ڪتا اڪثر پالتو جانورن يا پهريدارن طور ظاهر ٿين ٿا.<ref name="Sherman2008">{{cite book |author=Sherman, Josepha |title=Storytelling: An Encyclopedia of Mythology and Folklore |url=https://archive.org/details/storytellingency0000unse_z0q1 |year=2008 |publisher=Sharpe Reference |isbn=978-0-7656-8047-1 |pages=118–121}}</ref> پاتال جي دروازن جي حفاظت ڪندڙ ڪتن جون ڪهاڻيون [[هند-يورپي ڏند ڪٿائون|هند-يورپي ڏند ڪٿائن]] ۾ بار بار ملن ٿيون،<ref name="West2007">{{cite book |last=West |first=Martin Litchfield |author-link=Martin Litchfield West |title=Indo-European Poetry and Myth |url=https://archive.org/details/indoeuropeanpoet0000west |date=2007 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-928075-9 |page=[https://archive.org/details/indoeuropeanpoet0000west/page/n409 392]}}</ref> ۽ شايد انهن جو بنياد [[پروٽو-هند-يورپي ڏند ڪٿا|پروٽو-هند-يورپي روايتن]] ۾ هجي.<ref name="West2007" /> [[يوناني ڏند ڪٿا]] ۾ [[سربرس]] ٽن مٿن ۽ [[اژدها]] جهڙي پڇ وارو پهريدار ڪتو آهي، جيڪو [[هيڊيز]] جي دروازن جي حفاظت ڪري ٿو.<ref name="Sherman2008" /> ڪتا يوناني ديوي [[هيڪيٽي]] سان پڻ لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |author=Oskar Seyffert |title=A Dictionary of Classical Antiquities: Mythology, Religion, Literature and Art |url=https://archive.org/details/b3135841x/page/270/mode/2up?view=theater |publisher=[[William Swan Sonnenschein|Swan Sonnenschein and Co]] |edition=6 |date=1901 |page=271 |access-date=14 January 2022}}</ref> [[نارس ڏند ڪٿا]] ۾ [[گارمر]] نالي هڪ ڪتو [[هيل (جاءِ)|هيل]]، يعني [[نارس پاڳاني مذهب ۾ موت#موت کان پوءِ واريون جايون ۽ ٻيهر جنم|مئلن جي جهان]] جي حفاظت ڪري ٿو.<ref name="Sherman2008" /> [[فارسي ڏند ڪٿا]] ۾ ٻه چار اکين وارا ڪتا [[چِنوت پل]] جي حفاظت ڪن ٿا.<ref name="Sherman2008" /> [[ويلشي ڏند ڪٿا]] ۾ [[ڪون اَنون]]، [[اَنون]] جي حفاظت ڪن ٿا.<ref name="Sherman2008" /> [[هندو ڏند ڪٿا]] ۾ موت جي ديوتا [[يم]] وٽ [[شياما ۽ شروارا]] نالي ٻه پهريدار ڪتا آهن، جن مان هر هڪ کي چار اکيون آهن؛ چيو وڃي ٿو ته اهي [[نرڪ]] جي دروازن جي حفاظت ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.sacred-texts.com/hin/iml/iml08.htm |title=Indian Myth and Legend: Chapter III: Yama, the First Man, and King of the Dead |publisher=Sacred-texts.com |access-date=4 July 2013 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423065558/https://www.sacred-texts.com/hin/iml/iml08.htm |url-status=live}}</ref> ڪارو ڪتو [[ڀيرَو]]، جيڪو [[شِو]] جو هڪ روپ آهي، جو ''[[واهن]]''، يعني سواري، سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |date=23 August 2015 |title=Dogs in Hinduism |publisher=Hindu Human Rights Worldwide |url=https://www.hinduhumanrights.info/dogs-in-hinduism/ |access-date=28 February 2022 |archive-date=28 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228112236/https://www.hinduhumanrights.info/dogs-in-hinduism/ |url-status=live}}</ref> [[عيسائيت]] ۾ ڪتا وفاداريءَ جي علامت آهن.<ref name="Sherman2008" /> خاص طور [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي روايت ۾ [[سينٽ ڊومينڪ]] جي مذهبي عڪاسيءَ ۾ ڪتو شامل هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روايت موجب سندس ماءُ خواب ۾ ڏٺو ته سندس پيٽ مان هڪ ڪتو نڪري رهيو آهي، ۽ ٿوري ئي عرصي پوءِ هوءَ حامله ٿي.<ref name="CP2017">{{cite web |url=https://churchpop.com/2017/08/07/hounds-of-the-lord-the-little-known-meaning-of-the-dominican-dog/ |title='Hounds of the Lord': The Little-Known Meaning of the Dominican Dog |date=7 August 2017 |publisher=ChurchPOP |access-date=9 December 2017 |archive-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902173732/https://churchpop.com/2017/08/07/hounds-of-the-lord-the-little-known-meaning-of-the-dominican-dog/ |url-status=live}}</ref> انهيءَ ڪري [[ڊومينيڪن سلسلو]]، جنهن جي [[ڪليسيائي لاطيني]] صورت ''Domini canis'' سان لفظي مشابهت رکي ٿي، کي ”رب جو ڪتو“ يا ”رب جو شڪاري ڪتو“ به چيو ويو آهي.<ref name="CP2017" /> عيسائي لوڪ روايتن ۾ [[چرچ گريم]] اڪثر ڪاري ڪتي جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪو عيسائي گرجائن ۽ سندن [[قبرستان|گرجا گهرن جي قبرستانن]] کي [[مقدس شين جي بي حرمتي]] کان بچائيندو آهي.<ref name="Dyer1898">{{cite book |last=Dyer |first=Thomas Firminger Thiselton |title=The Ghost World |orig-date=1898 |year=2000 |publisher=Ward & Downey |pages=125–126 |isbn=1859585477 |url=https://archive.org/details/ghostworld0000this/page/125/mode/1up?q=grim}}</ref> [[يهودي قانون]] ڪتن ۽ ٻين پالتو جانورن کي رکڻ کان منع نٿو ڪري، پر يهودين لاءِ لازم آهي ته هو پنهنجن ڪتن ۽ ٻين پاليل جانورن کي پاڻ کان اڳ کاڌو ڏين، ۽ جانور حاصل ڪرڻ کان اڳ ان جي خوراڪ جو بندوبست ڪن.<ref>{{Cite web |last=Citron |first=Aryeh |title=Feeding Animals |url=https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/1008420/jewish/Feeding-Animals.htm#:~:text=In%20fact%2C%20the%20Torah%20commands,will%20eat%20and%20be%20sated.%E2%80%9D |website=Chabad |access-date=24 March 2024 |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324082858/https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/1008420/jewish/Feeding-Animals.htm#:~:text=In%20fact%2C%20the%20Torah%20commands,will%20eat%20and%20be%20sated.%E2%80%9D |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Judaism, Lessons, Times {{!}} Yeshiva.co |url=https://www.yeshiva.co/?ignoreuniversal=1 |access-date=24 March 2024 |website=Yeshiva Site |language=en |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324082858/https://www.yeshiva.co/?ignoreuniversal=1 |url-status=live}}</ref> [[اسلام]] ۾ ڪتن بابت [[اسلام ۾ جانور|رايا مختلف]] آهن؛ ڪجهه فقهي يا فڪري مکتب انهن کي ناپاڪ سمجهن ٿا،<ref name="Sherman2008" /> جڏهن ته [[خالد ابو الفضل]] جو چوڻ آهي ته اهو تصور ”اسلام کان اڳ واري عرب ڏند ڪٿا“ ۽ اهڙي روايت تي ٻڌل آهي، جيڪا سندس چوڻ موجب ”غلط نموني پيغمبر سان منسوب ڪئي وئي آهي“.<ref>{{cite encyclopedia |title=Dogs in the Islamic Tradition and Nature |author=Khaled Abou El Fadl |year=2004 |encyclopedia=Encyclopedia of Religion and Nature |publisher=Scholar of the House |location=New York |url=http://scholarofthehouse.org/dinistrandna.html |access-date=19 November 2022 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202110428/http://www.scholarofthehouse.org/dinistrandna.html |url-status=live}}</ref> سني [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] جا عالم ڪتن جي ناپاڪ هجڻ واري تصور سان متفق ناهن.<ref>{{cite web |title=Dogs and Islam: The Devil and the Seeing-Eye Dog |url=https://www.psychologytoday.com/blog/canine-corner/201003/dogs-and-islam-the-devil-and-the-seeing-eye-dog |work=Psychology Today |last=Coren |first=Stanley |date=23 March 2010 |access-date=26 May 2014}}</ref> == نالا == فرانسيسي ٻوليءَ جو مذڪر اسم '''شيان''' (''chien''؛ معياري فرانسيسي اچار: شِيان) ڪلاسيڪي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''ڪانيم'' (''canem'') مان نڪتل آهي، جيڪو ساڳئي معنيٰ رکندڙ ''ڪانِس'' (''canis'') جو مفعولي روپ آهي. مادي ڪتي کي فرانسيسيءَ ۾ '''شيئن''' (''chienne'') ۽ ڪتي جي ٻچي کي '''شيو''' (''chiot'') چيو ويندو آهي. لاطيني لفظ ''ڪانِس'' هند-يورپي اصل ''*ڪْوون-'' (''*kwon-'') مان نڪتل آهي، جنهن سان [[سنسڪرت]] ''شْوَن''، [[اوستائي ٻولي|اوستائي]] ''سپا''، [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ''ڪيون''، [[قديم اعليٰ جرمن ٻولي|قديم اعليٰ جرمن]] ''هونٽ''، [[قديم آئرش ٻولي|قديم آئرش]] ''ڪو''، [[بريٽن ٻولي|بريٽن]] ''ڪي''، [[روسي ٻولي|روسي]] ''سوباڪا''، [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]] ''شون'' ۽ [[لٿوينيا ٻولي|لٿوينيا]] ''شُوو'' لاڳاپيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref> اڳ ڪتي کي الڳ جنس، ''ڪانِس ڪانِس'' يا ''ڪانِس فاميليئرس''، سمجهيو ويندو هو، پر جديد جينياتي تحقيق موجب گهريلو ڪتو [[ڀورو بگهڙ|ڀوري بگهڙ]] جي گهريلو بڻايل نسل مان نڪتل آهي. انهيءَ بنياد تي ان کي ''ڪانِس لوپس فاميليئرس''، يعني ''ڪانِس لوپس'' جي ذيلي جنس، پڻ قرار ڏنو ويو آهي. 2004ع ۾ [[بين الاقوامي ڪميشن براءِ حيواني نالن جي نامگذاري]] جي فيصلي کان پوءِ ''ڪانِس فاميليئرس'' کي الڳ جنس جي نالي طور استعمال ڪرڻ پڻ قابل قبول رهيو.<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref> ڪتن کي نسل ۽ بڻ جي لحاظ کان عام طور هيئن بيان ڪيو ويندو آهي: * '''نسلي ڪتو''' — اهڙو ڪتو جيڪو مقرر [[ڪتي جو نسل|نسلي معيار]] تي پورو لهي ۽ لاڳاپيل نسلي رجسٽر يا اداري طرفان تسليم ٿيل هجي، جيئن [[چيڪوسلوواڪيائي بگهڙ ڪتو]]. * '''قسم جو ڪتو''' — اهڙو ڪتو جيڪو ڪنهن مقرر نسل جون خاصيتون رکي، پر سرڪاري طور ان نسل ۾ رجسٽر ٿيل نه هجي، جيئن غيررجسٽر ٿيل [[ارجنٽائن ڊوگو]]. * '''مخلوط نسل وارو ڪتو''' — ٻن سڃاڻپ لائق نسلن جي ميلاپ مان پيدا ٿيل ڪتو. مثال طور [[ليبريڊور ريٽريور]] ۽ [[پوڊل]] جي ميلاپ کي '''ليبريڊوڊل'''، جڏهن ته ليبريڊور ۽ [[برنيز مائونٽين ڊاگ]] جي ميلاپ کي '''ليبرنوا''' چيو وڃي ٿو. * '''گهڻ نسلي ڪتو''' — ڪيترن اڻڄاتل يا طئي نه ٿي سگهندڙ نسلن جي ميلاپ مان پيدا ٿيل ڪتو. * '''مقامي غيرمعياري ڪتو''' — اهڙو مقامي قسم جيڪو اڃا ڪنهن باقاعدي نسلي معيار هيٺ نه آيو هجي. [[ڪينان ڪتو]] ۽ [[باسينجي]] اهڙن مقامي ڪتن مان معياري نسل بڻيا، جڏهن ته [[لائوبي ڪتو|لائوبي]] ۽ [[آفريڪينس]] اڃا مقامي غيرمعياري قسمن طور سڃاتا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref> [[File:Collage of Nine Dogs.jpg|thumb|ڪتن جا مختلف نسل: [[ليبريڊور ريٽريور]]، [[گولڊن ريٽريور]]، [[ڪاڪاپو]]، [[يارڪشائر ٽيريئر]]، [[باڪسر (ڪتو)|باڪسر]]، [[پوميرينيئن ڪتو|پوميرينيئن]]، [[بيگل]]، [[باسٽ هائونڊ]] ۽ [[نيوفائونڊلينڊ ڪتو]].]] فرانسيسي لفظ '''شيان''' (''chien'') ڪيترن ئي محاورن ۽ مرڪب لفظن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو. مثال طور ''اواغ دو شيان'' (''avoir du chien'') مان مراد دلڪشي يا وقار رکڻ، ''آنتر شيان اي لو'' (''entre chien et loup'') مان مراد سانجهيءَ جو ڌنڌلو وقت، ''تان دو شيان'' (''temps de chien'') مان مراد خراب موسم ۽ ''وي دو شيان'' (''vie de chien'') مان مراد ڏکي زندگي آهي. ان کان سواءِ، [[اٽيلوسائنس]] ۽ [[اسپيوٿوس]] جنسن جي ڪجهه ٻين ڪينيڊن ۽ [[سائنومس]] جنس جي [[پريري ڪتو|پريري ڪتي]] جهڙن ڪوئا نما جانورن لاءِ پڻ فرانسيسيءَ ۾ ''شيان'' جو لفظ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Chien#Caractéristiques_physiques |title=Chien – Caractéristiques physiques |website=Wikipédia, l'encyclopédie libre |language=fr |access-date=15 August 2026 }}</ref> == ڪتا ۽ بگهڙ == [[File:Timba+2.jpg|thumb|ڪتن جا ڪجهه نسل بگهڙن سان تمام گهڻي مشابهت رکن ٿا، جيتوڻيڪ انهن ۾ بگهڙن جي نسل ڪشي شامل نه ڪئي وئي آهي؛ مثال طور هي [[ٽاماسڪن ڪتو|ٽاماسڪن]].]] ڪتا ۽ بگهڙ هڪٻئي سان [[نسلي ميلاپ|نسلي ميلاپ]] ڪري سگهن ٿا ۽ زرخيز اولاد پيدا ڪن ٿا. [[بگهڙ-ڪتو هائبرڊ]] ڪيتري حد تائين ڪتو يا بگهڙ آهي، ان جو اندازو لازمي طور رڳو ظاهري بناوٽ مان نٿو لڳائي سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي هائبرڊ ڪتن يا بگهڙن سان تمام گهڻي مشابهت رکن ٿا ۽ اڪثر رڳو [[جينياتي جاچ]] ئي انهن ۾ بگهڙ ۽ ڪتي جي جينن جي تناسب بابت واضح ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي. پنهنجي تحقيقي مقالي ''بگهڙ ۽ ڪنگ پوڊل'' ۽ ان جي بنياد تي لکيل ڪتابن ۾ [[رويي جي حياتيات|رويي جي حياتيات جي ماهر]] [[ايرڪ زيمن]] ڪيترن سالن تائين [[ڪنگ پوڊل|ڪنگ پوڊلن]]، بگهڙن ۽ انهن جي هائبرڊن (جن کي [[پووو]] چيو وڃي ٿو) بابت ڪيل تقابلي مشاهدي کي تفصيل سان بيان ڪيو آهي. ڪتن جي نسل ڪشيءَ ۾ عملي طور به بار بار بگهڙن سان نسلي ميلاپ ذريعي ڪتن جي نسلن کي «بهتر» ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن، جيئن [[سارلوس بگهڙ ڪتو]]، [[چيڪوسلواڪ بگهڙ ڪتو]] ۽ اٽليءَ ۾ [[لوپو اٽاليانو]] سان ڪيو ويو. انهن سڀني ڪوششن مان گهربل اميدون پوريون نه ٿي سگهيون. بگهڙن ۽ گهريلو ڪتن جي توليدي چڪرن ۾ فرق هوندو آهي. انهيءَ ڪري قدرتي ماحول ۾ ٻنهي جي پاڻمرادو نسلي ميلاپ جو امڪان گهڻو نه هوندو آهي. نر بگهڙ، گهريلو نر ڪتن جي ابتڙ، هر وقت ميلاپ لاءِ تيار نه هوندا آهن، پر رڳو مخصوص توليدي موسم ۾ ميلاپ ڪندا آهن. اهڙيءَ طرح مادي بگهڙ به سال ۾ رڳو هڪ ڀيرو زرخيز مرحلي ۾ ايندي آهي. مادي ڪتي ۾ عام طور سال ۾ ٻه ڀيرا [[ايسٽرس|ميلاپ لاءِ تياريءَ وارو مرحلو]] ايندو آهي، پر نر بگهڙ هر وقت ان سان ميلاپ نه ڪندو. رويي جا فرق پڻ ان سلسلي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. بگهڙ عام طور پنهنجي علائقي ۾ پنهنجي ولر کان ٻاهر وارن ساڳئي نوع جي جانورن، ۽ اهڙيءَ طرح ڪتن کي به، برداشت نٿا ڪن،<ref>[[ايلي ايڇ ريڊنگر]]: ''[https://www.elli-radinger.de/wissen-wolf-mit-hunden-im-wolfsgebiet-arbeiten/ Wissen Wolf: Mit Hunden im Wolfsgebiet arbeiten]''</ref> سواءِ ان حالت جي جڏهن توليدي موسم ۾ ڪا مادي بگهڙ ميلاپ لاءِ تيار هجي ۽ اتي ميلاپ لاءِ ڪو نر بگهڙ موجود نه هجي.<ref>ايلي ايڇ ريڊنگر: ''[https://www.elli-radinger.de/wolfshybriden/ Wolfshybriden]''</ref> ڪجهه ليکڪن جو خيال هو ته بگهڙ ۽ ڪتي جي رويي ۾ فرق ايترو گهڻو آهي جو ٻنهي جو پاڻ ۾ ميلاپ ٿيڻ ڏکيو آهي. تنهن هوندي به 2000ع ۾ هڪ مادي [[شيفرڊ ڪتو|شيفرڊ ڪتي]] ۽ نر بگهڙ جو ميلاپ ڏٺو ويو، پر ان مان ڪو اولاد پيدا نه ٿيو. اهو سمجهيو ويندو هو ته اهڙو نسلي ميلاپ رڳو انهن علائقن ۾ ٿيندو آهي، جتي بگهڙن جو تعداد گهٽ ۽ گهريلو ڪتن جو تعداد تمام گهڻو هجي. بهرحال، [[بگهڙن جي نگراني#هائبرڊائزيشن جو خطرو|هائبرڊائزيشن جو خطرو]] عام طور انهن سڀني علائقن ۾ موجود هوندو آهي، جتي حقيقي بگهڙن ۽ آزاد گهمندڙ ڪتن جون آباديون هڪٻئي سان ملي وڃن ٿيون، جيئن ڏکڻ ۽ اوڀر يورپ ۾. [[نسلن جو تحفظ|نسلن جي تحفظ]] جي لحاظ کان هائبرڊائزيشن هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايندڙ نسلن ۾ ڪتن جي جينن جي ڦهلاءَ سبب حقيقي بگهڙن جون ڪجهه آباديون ختم ٿي سگهن ٿيون. اٽليءَ جي [[ابروتسو]] علائقي ۽ اڳوڻي [[سوويت يونين]] ۾ بگهڙن ۽ گهريلو ڪتن جي نسلي ميلاپ جا تصديق ٿيل واقعا مليا آهن، جن جي تصديق ايرڪ زيمن پڻ ڪئي آهي.<ref>ايرڪ زيمن: ''Der Hund''. 1. Auflage. 1988, ISBN 3-570-00507-0, S.&nbsp;42–44.</ref><ref>ايرڪ زيمن: ''Der Wolf''. Franckh-Kosmos, Stuttgart 2003, ISBN 3-440-09742-0, S.&nbsp;363–366.</ref> [[دمتري ايوانووچ بيبيڪوف]] موجب، سوويت يونين جي علائقي ۾ بگهڙ-گهريلو ڪتو هائبرڊ ڪڏهن ڪڏهن تمام گهڻي تعداد ۾ به ملندا هئا، ايتري قدر جو انهن بگهڙن جي آبادين ۾ به، جن جو تعداد انساني طريقي سان گهٽايو نه ويو هو.<ref>دمتري ايوانووچ بيبيڪوف: ''Der Wolf''. Moskau, 2.&nbsp;Auflage: Ziemsen Verlag, Wittenberg Lutherstadt 1990, ISBN 3-7403-0155-4.</ref> اهڙيءَ طرح [[عربي بگهڙ]] (''Canis lupus arabs'') ۾ پڻ جهنگلي بڻجي ويل گهريلو ڪتن سان نسلي ميلاپ ٿيڻ جو امڪان ڄاڻايو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن بگهڙن ۾ ناسي اکيون گهڻو ڪري ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. [[ريبيز]] جهڙيون وچڙندڙ بيماريون ۽ [[خارش جي بيماري|مينج]] ۽ ''[[Echinococcus granulosus]]'' جهڙن [[طفيل|طفيلن]] جون انفيڪشنون بگهڙن کان ڪتن ۽ ڪتن کان بگهڙن ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿيون. آزاد گهمندڙ ڪتن کي جانورن جي طبي سارسنڀال نه ملڻ سبب اهي ٻين رولو ڪتن يا بگهڙن کان متاثر ٿي سگهن ٿا ۽ ٻنهي آبادين ۾ بيمارين جي جراثيمن جي ڦهلاءَ ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref>L. Boitani, F. Alvarez, O. Anders, H. Andren, E. Avanzinelli, V. Balys, J.&nbsp;C. Blanco, U.&nbsp;Breitenmoser, G.&nbsp;Chapron, P.&nbsp;Ciucci, A.&nbsp;Dutsov, C.&nbsp;Groff, D.&nbsp;Huber, O.&nbsp;Ionescu, F.&nbsp;Knauer, I.&nbsp;Kojola, J.&nbsp;Kubala, M.&nbsp;Kutal, J.&nbsp;Linnell, A.&nbsp;Majic, P.&nbsp;Mannil, R.&nbsp;Manz, F.&nbsp;Marucco, D.&nbsp;Melovski, A.&nbsp;Molinari, H.&nbsp;Norberg, S.&nbsp;Nowak, J.&nbsp;Ozolins, S.&nbsp;Palazon, H.&nbsp;Potocnik, P.-Y. Quenette, I.&nbsp;Reinhardt, R.&nbsp;Rigg, N.&nbsp;Selva, A.&nbsp;Sergiel, M.&nbsp;Shkvyria, J.&nbsp;Swenson, A.&nbsp;Trajce, M.&nbsp;Von Arx, M.&nbsp;Wolfl, U.&nbsp;Wotschikowsky, D.&nbsp;Zlatanova: ''Key actions for Large Carnivore populations in Europe.'' Institute of Applied Ecology (Rome, Italy), 2015. Report to DG Environment, European Commission, Bruxelles ([http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/636025336996481569_Boitani%20IEA%20key_actions_large_carnivores_2015.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260416082718/http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/636025336996481569_Boitani%20IEA%20key_actions_large_carnivores_2015.pdf |date=2026-04-16 }}).</ref> بگهڙ ۽ شڪار ڪندڙ آزاد ڪتا ٻئي [[رو هرڻ]] ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[چراگاهي مالداري|چرندڙ مال]] کي ماري سگهن ٿا. جڏهن ڪو آزاد بگهڙ [[جهنگلي جيوت|جهنگلي جانور]] جو پيڇو ڪري ان کي ماري ٿو ته ان کي [[بگهڙ#ماحولياتي ڪردار|بگهڙ جي ماحولياتي ڪردار]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. پر جڏهن ڪو آزاد گهمندڙ ڪتو جهنگلي جانور جو پيڇو ڪري ان کي ماري ٿو ته جرمنيءَ جي [[شڪار جو قانون|رياستي شڪار واري قانون]] تحت اهو انتظامي ڏوهه ٿي سگهي ٿو. اهڙي واقعي جي ڄاڻ ملڻ تي لاڳاپيل اختياري ڏنڊ لاڳو ڪري سگهي ٿي. بار بار اهڙو عمل ڪرڻ يا ڄاڻي واڻي ڪرڻ جي صورت ۾ جرمن فوجداري قانون جي دفعه 292 تحت قيد يا مالي ڏنڊ جي سزا ٿي سگهي ٿي.<ref>''[https://www.jagdrecht.de/aufsaetze/wildernde-hunde/ Wildernde Hunde]''</ref><ref>''[https://www.gesetze-im-internet.de/stgb/__292.html Strafgesetzbuch (StGB) §&nbsp;292 Jagdwilderei]''</ref><ref>ڪلاس فوگٽ: [https://www.mainpost.de/regional/schweinfurt/freilaufende-hunde-reissen-rehe-bei-sulzheim-art-10350800 ''Freilaufende Hunde reißen Rehe bei Sulzheim.''] Main-Post, 13. November 2013.</ref> == گهريلو بڻائڻ == === قديم حياتياتي ۽ آثار قديمه جا ثبوت === [[File:Tesem2.jpg|thumb|قديم مصري عڪاسي]] بگهڙ جي انسان سان موافقت جا سڀ کان پراڻا واضح فوسلي ثبوت [[پوئين پيليوليٿڪ]] دور سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Germonpré">Mietje Germonpré, Mikhail V. Sablin, Rhiannon E. Stevens, Robert E.M. Hedges, [[Michael Hofreiter]], Mathias Stiller, Viviane R. Despres: ''Fossil dogs and wolves from Palaeolithic sites in Belgium, the Ukraine and Russia: osteometry, ancient DNA and stable isotopes.'' In: ''Journal of Archaeological Science'', Band 36/2, 2009, S. 473–490, [[doi:10.1016/j.jas.2008.09.033]]</ref> 2012ع جي هڪ جائزي موجب اهي وڌ ۾ وڌ 19,000 سال پراڻا آهن،<ref>G. Larson et al.: ''Rethinking dog domestication by integrating genetics, archeology, and biogeography.'' In: [[PNAS]], Band 109, S. 8878–8883, 2012, [[doi:10.1073/pnas.1203005109]]</ref> پر بگهڙ جي ان کان به اڳ گهريلو بڻجڻ جا ڪجهه الڳ ثبوت پڻ مليا آهن. [[چيڪيا]] جي [[پريڊموسٽي]] مان کوٽائي دوران مليل کوپڙين جي عمر لڳ ڀڳ 31,500 سال مقرر ڪئي وئي آهي. هڪ تحقيقي ٽيم [[سائبيريا]] جي [[الطائي جبلن]] ۾ واقع [[رازبوئنيچيا غار]] مان ڪتي جي هڪ کوپڙي دريافت ڪئي، جنهن جي عمر لڳ ڀڳ 33,000 سال مقرر ڪئي وئي.<ref>https://www.wissenschaft-aktuell.de/artikel/DNA_bestaetigt__Uralter_Schaedel_aus_Sibirien_war_ein_Haushund1771015588996.html</ref> اهي دريافتون ميٽيي جرمونپري جي 2009ع ۾ شايع ٿيل تحقيق جي حمايت ڪن ٿيون، جنهن ۾ [[بيلجيم]] جي [[گوئي غارن]] مان 36,000 سال پراڻي ڪتي جي کوپڙي بيان ڪئي وئي هئي. گهريلو بڻائڻ جي شروعاتي مرحلي ۾ بگهڙ ۽ ڪتي جي [[فينوٽائپ]] ۾ گهڻي مشابهت سبب رڳو جسماني خاصيتن جي بنياد تي [[فوسل]]ن جو جائزو وٺڻ ڏکيو آهي.<ref>S.J. Crockford, Y.V. Kuzmin: ''Comments on Germonpre et al., Journal of Archaeological Science 36, 2009 „Fossil dogs and wolves from Palaeolithic sites in Belgium, the Ukraine and Russia: osteometry, ancient DNA and stable isotopes“ and Germonpre, Lazkickova-Galetova, and Sablin, Journal of Archaeological Science 39, 2012 „Palaeolithic dog skulls at the Gravettian Predmosti site, the Czech Republic“'' In: Journal of Archaeological Science, Band 39, S. 2797–2801, 2012, [[doi:10.1016/j.jas.2012.04.033]]</ref> ڏندن ۾ اهڙيون تبديليون، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو بڻائڻ سان ڳنڍيون وڃن ٿيون، جهڙوڪ ڪجهه ڏندن جو ترڇو ٿيڻ، ڪيترن [[اڳ-ڏاٺ|اڳ-ڏاٺن]] جو قطار ۾ هڪ ٻئي پٺيان اچڻ، ۽ ان سان لاڳاپيل چهري واري کوپڙيءَ جو ننڍو ٿيڻ، مختلف پيليوليٿڪ آبادين مان مليل بگهڙن جي کوپڙين ۾ ڏٺا ويا آهن. 1975ع ۾ الطائي جبلن جي رازبوئنيچيا غار مان ڪتي جهڙيون خاصيتون رکندڙ بگهڙ جي هڪ فوسلي کوپڙي ملي، جنهن جي [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] وسيلي عمر لڳ ڀڳ 33,000&nbsp;[[موجوده وقت کان اڳ|بي پي]] مقرر ڪئي وئي.<ref>Nikolai D. Ovodov u.&nbsp;a.: ''A 33,000-Year-Old Incipient Dog from the Altai Mountains of Siberia: Evidence of the Earliest Domestication Disrupted by the Last Glacial Maximum.'' In: ''[[PLoS ONE]]'' 6(7), 2011, [[doi:10.1371/journal.pone.0022821]]</ref> ان کان سواءِ [[ماس ندي]] جي هڪ ننڍي واديءَ ۾، [[آنڊين]]، بيلجيم ڀرسان گوئي غار مان پڻ ٿوتڻيءَ ۾ تبديليون رکندڙ هڪ کوپڙي ملي آهي، جنهن جي عمر 31,700 بي پي مقرر ڪئي وئي آهي. ٻنهي دريافتن کي شروعاتي [[ڪرو-مئگنون انسان]] ۽ ان جي آثار قديمه وارين ثقافتن، يعني شروعاتي پوئين پيليوليٿڪ ۽ [[اورگنيشيئن]]، سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Germonpré" /> ان کان ڪجهه گهٽ پراڻا ثبوت [[لوئر آسٽريا]] جي [[ڪريمز-واخٽبرگ]] مان مليا آهن، جيڪو [[گراويٽيئن]] دور جو ماڳ آهي، جتان 30,000 سال تائين پراڻا ڪينيڊ آثار مليا آهن.<ref>Florian A. Fladerer: ''Die Faunareste vom jungpaläolithischen Lagerplatz Krems-Wachtberg, Ausgrabung 1930. Jagdwild und Tierkörpernutzung an der Donau vor 27.000 Jahren.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien, 2001.</ref> انهن مثالن ۾ ننڍي ۽ ويڪري ٿوتڻيءَ کي خوراڪ کائڻ جي بدليل طريقي جو نتيجو سمجهيو ويو آهي، جنهن جي وضاحت بگهڙن جي انسانن جي شڪاري وسيلن مان خوراڪ حاصل ڪرڻ سان موافقت طور ڪئي وئي آهي. بهرحال، اهڙي هڪ-سبب واري وضاحت تي اختلاف موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خوراڪي رويي ۾ تبديلي لازمي طور انسان سان لاڳاپيل نه هوندي آهي.<ref>Norbert Benecke: ''Archäozoologische Studien zur Entwicklung der Haustierhaltung in Mitteleuropa und Südskandinavien von den Anfängen bis zum ausgehenden Mittelalter.'' Berlin, Akademie Verlag, 1994.</ref> گهريلو ڪتي جي ممڪن طور وڌيڪ پراڻي موجودگيءَ جو هڪ ٻيو ثبوت [[شووي غار]] مان مليل لڳ ڀڳ 23,000 سال پراڻا ڪجهه پيرن جا نشان آهن، جيڪي وچين آڱر جي نسبتاً ننڍي هجڻ سميت ڪجهه خاصيتن سبب بگهڙ جي ڀيٽ ۾ ڪتي سان وڌيڪ مشابهت رکن ٿا.<ref>{{Literatur |Autor=Michel-Alain Garcia |Titel=Ichnologie générale de la grotte Chauvet |Sammelwerk=Bulletin de la Société préhistorique française |Band=102 |Nummer=1 |Datum=2005 |Sprache=fr |Seiten=103–108 |Online=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_2005_num_102_1_13341 |Abruf=2026-08-04}}</ref> اولهه روس جي [[بريانسك اوبلاسٽ]] ۾ واقع پوئين پيليوليٿڪ ماڳ ''اليزييويچي 1'' مان ڪتي جون هڏيون مليون آهن، جن جي تاريخ 17,000 کان 13,000 ق.م. مقرر ڪئي وئي آهي.<ref>M.V. Sablin, G.A. Khlopachev: ''Die ältesten Hunde aus Eliseevici I (Russland).'' Archäologisches Korrespondenzblatt 33, 2003, S. 309–316.</ref><ref name="Pidoplichko">I. G. Pidoplichko: ''Upper Palaeolithic dwellings of mammoth bones in the Ukraine.'' In: BAR International Series Nr. 712, 1998.</ref> هي ماڳ [[سودوست ندي]] تي واقع آهي، جيڪا [[ديسنا ندي]] جي هڪ شاخ آهي. اتان جي حيواني باقيات ۾ [[اوني مئمٿ]] غالب آهي ۽ اهي [[والدائي برفاني دور]] جي آخري مرحلي سان واسطو رکن ٿا، جيڪو وچ يورپ جي [[وائڪسل برفاني دور]] جي برابر آهي. ثقافتي طور هن ماڳ کي ايپي-[[گراويٽيئن]] سان ڳنڍيو وڃي ٿو. 1930ع کان 1940ع جي وچ ۾ ڪي. ايم. پوليڪارپوويچ هن آباديءَ جي کوٽائي ڪئي، جنهن دوران ڪتن جون ٻه مڪمل کوپڙيون مليون. هڪ کوپڙي چلهه ڀرسان ۽ ٻي مئمٿ جي هڏن مان ٺهيل رهائشگاهه مان ملي. انهن ڪتن جون ٿوتڻيون ننڍيون هيون ۽ انهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 70 سينٽي ميٽر هئي. ''اليزييويچي'' ۽ لڳ ڀڳ ساڳي دور جي يوڪريني ماڳ [[ميزيريچ]]، [[ڪانيو]] ڀرسان، مان مليل کوپڙين کي عام طور سڀ کان پراڻن تسليم ٿيل گهريلو ڪتن جا مثال سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Pidoplichko" /><ref name="Germonpré" /> تنهن هوندي به، گهريلو بڻائڻ جو عمل مختلف علائقن ۾ مختلف وقتن تي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ٿي سگهي ٿو. فرانس جي [[مئگڊيلينيئن]] دور واري ماڳ [[سينٽ-جرمين-دي-لا-ريويئر]] ۾ انسانن ۽ بگهڙن جي هڏن ۾ [[مستحڪم آئسوٽوپ]]ن جي تجزيي مان سندن خوراڪ ۾ هڪجهڙائي ملي، جيڪا ٻنهي ۾ وڏي جسامت وارن [[ٻوٽا خور جانور|ٻوٽا خور جانورن]] تي ٻڌل هئي.<ref name="Drucker">D.G. Drucker, D. Henry-Gambier: ''Determination of the dietary habits of a Magdalenian woman from St Germain-la-Rivière in southwestern France using stable isotopes.'' In: Journal of Human Evolution, Band 49, 2005, S. 19–35. [[doi:10.1016/j.jhevol.2005.02.007]]</ref> هڪ بگهڙ جي هڏن ۾ گهڻو ڪري سامونڊي خوراڪ، خاص طور [[سامونڊي سالمن|سالمن]]، جا آئسوٽوپي نشان مليا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 14,000 بي پي تائين جانورن جي گهريلو بڻائڻ ڏانهن اشارو ڪري سگهن ٿا.<ref name="Drucker" /> 2010ع ۾ شايع ٿيل سوئٽزرلينڊ جي [[ڪيسلرلوخ]] مان مليل، واضح طور ننڍي ٿوتڻي رکندڙ ڪتي جي ¹⁴C تاريخ بندي 12,225&nbsp;±&nbsp;45 بي پي ڏني،<ref>Hannes Napierala: ''Ein 14&nbsp;000 Jahre alter Hundeknochen.'' Archäologie in Deutschland, Heft 5, 2010.</ref> جيڪا ترتيب ڏنل ڪئلينڊر تاريخ موجب 12,327&nbsp;±&nbsp;239 ق.م. جي برابر آهي.<ref>[http://www.calpal-online.de/ CalPal Online, Kalibrationsprogramm der Universität zu Köln], abgerufen am 9. September 2010</ref> تنهنڪري وڌ ۾ وڌ پوئين مئگڊيلينيئن دور، لڳ ڀڳ 14,000 سال اڳ، تائين وچ يورپ ۾ ڪتي جي گهريلو بڻجڻ کي پڪ سان ثابت ٿيل سمجهيو وڃي ٿو. ڪتن جي ماهر [[ايرڪ زيمن]] گهريلو بڻائڻ جي تاريخ ۾ انهن بگهڙن لاءِ '''گهريلو بگهڙ''' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جيڪي اڃا مڪمل طور گهريلو نه بڻيا هئا، پر اڳ ئي انسانن سان گڏ رهندا ۽ انهن سان سماجي لاڳاپا قائم ڪندا هئا.<ref>{{Literatur |Autor=Erik Zimen |Titel=Der Hund – Abstammung, Verhalten, Mensch und Hund |Verlag=Goldmann |Ort=München |Datum=1992 |ISBN=3-442-12397-6 |Seiten=68}}</ref> [[File:Almeöhunden på Falbygdens museum.jpg|thumb|upright=1.6|[[سويڊن]] جي [[فالڪوپنگ]] ميونسپلٽي ۾ هورنبورگاشون ڍنڍ ڀرسان الميو مان مليل هڪ ميسوليٿڪ ڪتي جو ڍانچو. اهو ڍانچو 1983ع جي سرءُ ۾ آثار قديمه جي کوٽائي دوران مليو.]] مئلن سان گڏ دفن ڪيل ڪتا گهريلو بڻجڻ جا واضح ثبوت فراهم ڪن ٿا.<ref>Darcy F. Morey: ''Burying key evidence: the social bond between dogs and people.'' In: Journal of Archaeological Science, Band 33/2, 2006, S. 158–175. [[doi:10.1016/j.jas.2005.07.009]]</ref> اهڙن سڀ کان پراڻن ثبوتن ۾ لڳ ڀڳ 14,000 سال پراڻو [[اوبرڪاسل جو ٻٽو قبر]] شامل آهي. لڳ ڀڳ ساڳئي دور ۾ [[ويجهو اوڀر|ويجهي اوڀر]] جي [[ناتوفي ثقافت]] مان پڻ انسان سان گڏ ڪتي جي پهرين تدفين جو ثبوت ملي ٿو، جيڪو اتر [[اسرائيل]] جي [[هايونيم غار|هايونيم ٽيرس]] مان مليو آهي.<ref>Simon J. M. Davis, François R. Valla: ''Evidence for domestication of the dog 12,000 years ago in the Natufian of Israel.'' In: Nature, Band 276, 1978, S.&nbsp;608–610, [[doi:10.1038/276608a0]]</ref><ref>Eitan Tchernova, François F. Valla: ''Two New Dogs, and Other Natufian Dogs, from the Southern Levant.'' In: Journal of Archaeological Science 24/1, 1997, S.&nbsp;65–95, [[doi:10.1006/jasc.1995.0096]]</ref> ان کان ڪجهه نوان ثبوت لڳ ڀڳ 10,000 سال پراڻي ''اوشڪي-1'' قبر، [[ڪمچاٽڪا]]،<ref>R. Vasil’evskiy: ''The Upper Paleolithic of Kamchatka and Chukotka.'' In: A.&nbsp;P. Derev’anko, D.&nbsp;B. Shimkin, W.&nbsp;R. Powers; translated by I.&nbsp;P. Laricheva: ''The Paleolithic of Siberia.'' University of Illinois Press, Urbana / Chicago, Illinois 1998, S.&nbsp;290–328.</ref> ''اوست-بيلايا''، [[سائبيريا]]،<ref name="Olsen">J.&nbsp;W. Olsen: ''Prehistoric dogs in mainland East Asia.'' In: S.&nbsp;J. Olsen, Editor: ''Origins of the Domestic Dog – The Fossil Record.'' The University of Arizona Press, Tucson, Arizona 1985, S.&nbsp;47–70.</ref> ۽ [[لوهي دروازو|لوهي دروازي]] ڀرسان ''ولاسڪ'' ۽ [[ليپينسڪي وير]]، [[سربيا]]، جي شروعاتي [[ميسوليٿڪ]] ماڳن مان مليا آهن.<ref>I. Radovanoviç: ''“Neither person nor beast”: dogs in the burial practice of the Iron Gates Mesolithic.'' Documenta Praehistorica 26 (1999), S.&nbsp;71–87.</ref> ميسوليٿڪ دور ۾ اتر يورپ ۾ به ڪتن جون تدفينون عام ٿي ويون، جهڙوڪ الميو ڪتو ۽ بعد واري [[ايرٽيبوئلي ثقافت]] جو [[اسڪيٽيهولم]] ماڳ، سويڊن.<ref>L. Larrsson: ''Practiques mortuaires et sépultures du chien dans les sociétés Mésolithiques de Scandinavie''. L’Anthropologie 98 (1994), S.&nbsp;562–575.</ref> {{Anker|Fragment|Präkolumbianische Hunde}} آمريڪي کنڊ مان مليل سڀ کان پراڻن ڪتن ۾ [[ٽيڪساس]] مان مليل هڪ نمونو شامل آهي، جنهن جي ¹⁴C طريقي سان عمر 9,300–9,400 بي پي مقرر ڪئي وئي.<ref>R.&nbsp;Y. Tito, S.&nbsp;L. Belknap, K.&nbsp;D. Sobolik, R.&nbsp;C. Ingraham, L.&nbsp;M. Cleeland, C.&nbsp;M. Lewis (2011): Brief communication: DNA from early Holocene American dog. American Journal of Physical Anthropology 145: S.&nbsp;653–657. [[doi:10.1002/ajpa.21526]]</ref><ref name=Bower2018 /> هي هڏو 1970ع واري ڏهاڪي ۾ هيٺئين [[پيڪوس ندي]] ڀرسان ''هِنڊز غار'' جي هڪ قبل از تاريخ ڪچري واري کڏ مان مليو هو، پر ان جو سائنسي مطالعو لڳ ڀڳ 25 سال پوءِ ڪيو ويو. مطالعي جي ليکڪ اهو نتيجو ڪڍيو ته هِنڊز غار واري ڪتي کي انسانن کاڌو هوندو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڏي جا ٽڪرا ٿيل هئا ۽ اها انساني فضلي ۾ ملي هئي. ڊي اين اي پڻ يوريشيائي آبادين مان نسب ڏيکاري ٿي ۽ آمريڪي بگهڙن سان نسلي ميلاپ جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Olsen" /> ٻين مثالن ۾ [[الينوائي]] مان ٽي دريافتون شامل آهن، جن مان ٻه ڪوسٽر ماڳ ۽ هڪ اسٽِل ويل II مان آهن؛ انهن جي عمر 2018ع ۾ ٻيهر لڳ ڀڳ 10,000 سال مقرر ڪئي وئي.<ref name=Bower2018>Bruce Bower: Dogs lived and died with humans 10,000 years ago in the Americas. [https://www.sciencenews.org/article/dogs-lived-and-died-humans-10000-years-ago-americas ScienceNews] vom 16. April 2018, [http://www.kaogu.cn/en/International_exchange/Academic_activities___/2018/0417/61700.html IA CASS] vom 17. April 2018</ref> هڪ ٻيو پراڻو نمونو ''پي پي-00128'' آهي، جيڪو ڪتي جي [[ران جي هڏي]] جي مٿئين حصي جو 10,150 سال پراڻو ٽڪرو آهي ۽ ڏکڻ اوڀر [[الاسڪا]] ۾ [[رينگل ٻيٽ]] جي اوڀر واري خشڪي تي واقع ''لائرز غار'' مان مليو.<ref>Michelle Starr: [https://www.sciencealert.com/the-oldest-known-dog-remains-in-north-america-may-tell-us-when-humans-arrived ''10,000-Year-Old Dog Remains From Alaska Hint at a Beautiful Tale of Migrating Together.''] auf: science^alert, 25. Februar 2021.<br />&nbsp; &nbsp;[http://www.sci-news.com/paleontology/mitochondrial-genome-early-dog-alaska-09387.html ''Researchers Sequence Mitochondrial Genome of Early Dog from Alaska''], 24. Februar 2021 (mit Karte).<br />&nbsp; &nbsp;Anushree Dave: [https://www.sciencenews.org/article/ancient-dog-fossil-domestication-human-path-americas-migration ''An ancient dog fossil helps trace humans’ path into the Americas.''] auf: ScienceNews, 1. März 2021.</ref> هن وقت تائين ڄاڻايل سڀ کان پراڻي تاريخ رکندڙ آمريڪي دريافت [[ڪوسٽا ريڪا]] جي اتر اوڀر واري [[ناڪائومي]] ماڳ مان آهي، جيڪو 1978ع ۾ دريافت ٿيو هو. 1990ع واري ڏهاڪي کان ٿيندڙ کوٽائين مان مليل هڪ ڄاڙيءَ جي هڏي کي آڪٽوبر 2021ع ۾ ڪتي جي هڏي طور سڃاتو ويو، جڏهن ته اڳ ان کي [[ڪائيوٽي]] جي هڏي سمجهيو ويو هو. ان جي عمر 12,000 سال مقرر ڪئي وئي.<ref name="Goldberg2021">David Goldberg: [https://www.sciencealert.com/this-fossil-jaw-might-show-humans-and-dogs-lived-in-central-america-12-000-years-ago ''This 12,000-Year-Old Fossil Jaw Could Be The Oldest Known Dog in The Americas.''] auf science^alert, 15. Oktober 2021.</ref> عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته آمريڪا جا ڪولمبس کان اڳ وارا ڪتا، جن کي انگريزيءَ ۾ ''نيٽو آمريڪن ڊاگز'' يا ''پري-ڪانٽيڪٽ ڊاگز'' چيو وڃي ٿو، [[آمريڪا جي آبادڪاري]] جي پهرين لهر سان لڳ ڀڳ 14,000 کان 15,000 سال اڳ [[اوڀر سائبيريا]] کان [[اتر آمريڪا]] پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ مٿي ذڪر ڪيل سائبيريائي قبرن مان ان وقت تائين انهن جي انسانن جي ساٿي طور موجودگي ثابت ٿئي ٿي.<ref name="Olsen" /><ref name="Goldberg2021" /> [[نيووليٿڪ]] ثقافتن ۾ گهريلو ڪتو وڏي پيماني تي موجود هو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان کي الڳ [[تدفين|دفن]] پڻ ڪيو ويندو هو.<ref>Robert J. Losey u.&nbsp;a.: ''Canids as persons: Early Neolithic dog and wolf burials, Cis-Baikal, Siberia.'' Journal of Anthropological Archaeology, Band 30, Heft&nbsp;2, 2011, S.&nbsp;174–189, [[doi:10.1016/j.jaa.2011.01.001]]</ref><ref>Jörg Petrasch: ''Von Menschen und Hunden: Befunde aus Kreisgrabenanlagen der [[Oberlauterbacher Gruppe]] und der [[Lengyel-Kultur]] und deren Interpretationen.'' In: E. Studeníková, B. Hänsel (Hrsg.): ''Zwischen Karpaten und Ägäis: Neolithikum und ältere Bronzezeit. Gedenkschrift für V.&nbsp;Němejcová-Pavúková.'' Internat. Arch., Stud. Honoraria 21 (Rahden / Westf.), S. 295–308.</ref> وچ يورپ جي پهرين زرعي ثقافت، [[لينئر پوٽري ثقافت]]، جيڪا لڳ ڀڳ 5500 ق.م. کان شروع ٿي، جي قبرن ۽ آبادين مان پڻ ڪتا مليا آهن، مثال طور جرمنيءَ جي [[وائهنگن آن ڊيئر اينز]] مان.<ref>A. Bentley, R. Krause, T. D. Price, B. Kaufmann: ''Human mobility at the early Neolithic settlement of Vaihingen, Germany: evidence from strontium isotope analysis.'' In: Archaeometry 45, 2003, S. 471–486.</ref> اهي بگهڙ جهڙا ڪتا نه، پر وچولي جسامت جا ڪتا هئا. [[سئڪسني]] جي [[چرنيٽز]] واري لينئر پوٽري آبادي مان 2003ع ۾ الڳ دفن ٿيل [[پيٽ ڪتو]] (''Canis palustris'') مليو.<ref>Henriette Kroll: ''Hundeleben im Neolithikum.'' In: ''Von Peißen nach Wiederitzsch. Archäologie an einer Erdgas-Trasse.'' Gröbers (MITGAS), 2004, S.&nbsp;75–77.</ref> لڳ ڀڳ مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل [[برلاگي جو پيٽ ڪتو]] پڻ شروعات ۾ قبل از تاريخ دور جو سمجهيو ويو، پر نئين ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي موجب اهو ڪتو جديد دور ۾، 1477ع کان 1611ع جي وچ ۾ مئو هو.<ref>{{Literatur |Autor=Markus Bertling, H. Gill-Ferking, H. Rosendahl |Hrsg=[[Alfried Wieczorek]], [[Wilfried Rosendahl]] |Titel=The bog dog from Burlage |Sammelwerk=Mummies of the world |Verlag=Prestel |Ort=München |Datum=2010 |ISBN=978-3-7913-5030-1 |Seiten=298–299 |Sprache=en}}</ref> [[قديم مصر]] ۾ انسانن ۽ ٻلين سان گڏ ڪتن کي به [[قديم مصر ۾ ممي سازي|ممي]] بڻايو ويندو هو.<ref>[[Salima Ikram]]: ''Man’s Best Friend For Eternity: Dog And Human burials In Ancient Egypt.'' Anthropozoologica, 48(2), 2013, S.&nbsp;299–307, [[doi:10.5252/az2013n2a8]].</ref> سڀ کان پراڻو ڄاتل ڪتي جي خوراڪ جو ٿانو، جنهن کي ان تي موجود چڪ جي نشانن سبب يقيني طور اهڙو سڃاتو ويو آهي، عيسوي سن جي شروعاتي دور سان واسطو رکي ٿو ۽ [[ماين]] ۾ ڪتي جي هڪ تدفين مان مليو هو.<ref>Martin Grünewald: {{Webarchiv |url=http://web.rgzm.de/835.html?&L=0) |text=''Eine römische Hundebestattung mit zugehörigem Fressnapf aus Mayen'' |wayback=20130608143933}}. Archäologisches Korrespondenzblatt 39, 2009.</ref> === جينياتي ثبوت === 1990ع واري ڏهاڪي ۾ بگهڙن ۽ ڪتن جي [[مائٽوڪونڊريائي ڊي اين اي]] بابت شروعاتي تقابلي مطالعي مان اهو نتيجو ڪڍيو ويو ته ڪتي جي [[گهريلو بڻائڻ]] جو عمل 100,000 سال کان به اڳ شروع ٿيو هوندو ۽ شايد ڪيترن هنڌن تي آزاديءَ سان ٿيو هوندو.<ref>Carles Vilà, Peter Savolainen, Jesús E. Maldonado, Isabel R. Amorim, John E. Rice, Rodney L. Honeycutt, Keith A. Crandall, Joakim Lundeberg, Robert K. Wayne: ''Multiple and ancient origins of the domestic dog''. In: ''[[Science]]''. 276 (5319): 1687–1689, 1997, PMID 9180076 ([http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/276/5319/1687.pdf Volltext (PDF)]).</ref><ref>Ruvinsky & Sampson: ''The Genetics of the Dog''. CABI Publishing, Oxon 2001, ISBN 0-85199-520-9.</ref> هڪ جينياتي حساب موجب ڪتو ۽ بگهڙ گهٽ ۾ گهٽ 135,000 سال اڳ هڪٻئي کان الڳ ٿيا هوندا، يعني شروعاتي [[پوئين پيليوليٿڪ]] دور ۾.<ref name="Natanaelsson">C. Natanaelsson, M. C. Oskarsson, H. Angleby, J. Lundeberg, E. Kirkness, P. Savolainen: ''Dog Y chromosomal DNA sequence: identification, sequencing and SNP discovery.'' In: ''BMC genetics.'' Band 7, 2006, S.&nbsp;45, [[doi:10.1186/1471-2156-7-45]], PMID 17026745, {{PMC|1630699}}.</ref> بهرحال، جديد مطالعي ۾ هن وقت جي اندازي تي سوال اٿاريا ويا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو رڳو [[ماليڪيولر گهڙي]] جي حسابن تي ٻڌل هو.<ref name="DOI10.1016/j.tig.2005.11.006">S. Ho, G. Larson: ''Molecular clocks: when timesare a-changin’.'' In: ''Trends in Genetics.'' 22, 2006, S.&nbsp;79–83, [[doi:10.1016/j.tig.2005.11.006]].</ref> 2004ع ۾ شايع ٿيل [[ڊي اين اي]] مطالعي موجب سڀني [[ڪتي جا نسل|ڪتن جي نسلن]] کي گهريلو بڻائڻ جي چئن مختلف واقعن سان ڳنڍي سگهجي ٿو.<ref>H.G. Parker u.&nbsp;a.: ''[http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/304/5674/1160 Genetic structure of the purebred domestic dog]''. In: ''Science'' 304(5674), 2004, S. 1160–1164, PMID 15155949</ref> 2009ع جي مائٽوڪونڊريائي ڊي اين اي واري مطالعي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي سڀني ڪتن جي نسلن جو هڪ گڏيل جينياتي ذخيرو آهي، جنهن کي 10 [[هيپلوٽائپ]]ن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مڪمل جينياتي گوناگونيت، بهرحال، رڳو [[چين]] ۾ [[يانگتزي ندي]] جي ڏکڻ وارن ڪتن ۾ ملي، جنهن بنياد تي هن علائقي کي گهريلو بڻائڻ جي ممڪن شروعاتي مرڪز طور پيش ڪيو ويو. [[ماليڪيولر گهڙي]] جي حساب موجب هن علائقي ۾ گهريلو بڻائڻ وڌ ۾ وڌ 16,300 سال اڳ ٿيو هوندو ۽ اهو جينياتي ذخيرو گهٽ ۾ گهٽ 51 مادي بگهڙن تائين وڃي پهچي ٿو.<ref name="Jun-Feng Pang">{{Literatur |Autor=Jun-Feng Pang, Cornelya Kluetsch, Xiao-Ju Zou, Ai-bing Zhang, Li-Yang Luo, Helen Angleby, Arman Ardalan, Camilla Ekström, Anna Sköllermo, Joakim Lundeberg, Shuichi Matsumura, Thomas Leitner, Ya-Ping Zhang, Peter Savolainen |Titel=mtDNA data indicate a single origin for dogs south of Yangtze River, less than 16,300 years ago, from numerous wolves |Sammelwerk=Molecular biology and evolution |Band=26 |Nummer=12 |Datum=2009 |Seiten=2849–2864 |PMC=2775109}}</ref> گهريلو ڪتي جي اوڀر ايشيائي اصل جو خيال ان کان ٻه سال اڳ به هڪ جينياتي تجزيي ۾ پيش ڪيو ويو هو.<ref>P. Savolainen, Y. P. Zhang, J. Lu, J. Lundeberg, T. Leitner: ''Genetic evidence for an East Asian origin of domestic dogs.'' Science, Band 298, 2002, S. 1610–1613.</ref> هن خيال کي دنيا جي 151 نر ڪتن جي [[وائي ڪروموسوم]] جي مطالعي مان به ڪجهه حمايت ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ رڳو ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪتن ۾ ممڪن جينياتي صورتن جي مڪمل گوناگونيت ملي. مطالعي جي ليکڪن موجب اڄ جا سڀ ڪتا 13 کان 24 نر بگهڙن مان نڪتل ٿي سگهن ٿا. ٻين علائقن ۾ ڪتن ۽ بگهڙن جي بعد واري نسل ڪشي جا رڳو محدود ثبوت مليا.<ref>Z.-L. Ding, M. Oskarsson, A. Ardalan, H. Angleby, L.-G. Dahlgren, C. Tepeli, E. Kirkness, P. Savolainen, Y.-P. Zhang: ''Origins of domestic dog in Southern East Asia is supported by analysis of Y-chromosome DNA.'' Heredity, 2011, [[doi:10.1038/hdy.2011.114]]</ref> ان جي ابتڙ، 2013ع ۾ شايع ٿيل [[مائٽوڪونڊريائي ڊي اين اي]] جي هڪ مطالعي موجب ڪتي جي گهريلو بڻائڻ جي شروعات [[پليسٽوسين]] دور جي يورپ ۾، لڳ ڀڳ 32,000 کان 18,000 سال اڳ، ٿي سگهي ٿي. هن مطالعي ۾ پهريون ڀيرو يوريشيا ۽ آمريڪا مان مليل 18 پوئين پليسٽوسين ڪينيڊ فوسلن کي پڻ شامل ڪيو ويو. ان موجب گهريلو ڪتن کي چئن مختلف [[ڪليڊ]]ن، يعني اي کان ڊي، ۾ ورهائي سگهجي ٿو. پوئين پليسٽوسين جا گهريلو ڪتا ڪليڊ اي، آمريڪي فوسلن، ۽ ڪليڊ سي، يوريشيائي فوسلن، سان ويجها هئا. هن مطالعي ۾ [[الطائي جبلن]] جي [[رازبوئنيچيا غار]] مان مليل اڳ ذڪر ڪيل 33,000 سال پراڻي بگهڙ جهڙي کوپڙي به شامل ڪئي وئي. ساڳئي سال ان جي جينياتي بناوٽ بابت هڪ الڳ تجزيو پڻ شايع ٿيو، جنهن ۾ ان جو جديد بگهڙن جي ڀيٽ ۾ جديد ڪتن سان وڌيڪ ويجهو جينياتي لاڳاپو مليو. اهڙيءَ طرح اهو گهريلو خاصيتون رکندڙ بگهڙ جهڙي کوپڙيءَ مان حاصل ٿيل سڀ کان پراڻو ڊي اين اي ثبوت شمار ٿيو.<ref name="Druzhkova">A.S. Druzhkova, O. Thalmann, V.A. Trifonov, J.A. Leonard, N.V. Vorobieva et al.: ''Ancient DNA Analysis Affirms the Canid from Altai as a Primitive Dog.'' In: PLoS ONE, Band 8(3), 2013, [[doi:10.1371/journal.pone.0057754]]</ref> چئن ڪليڊن مان هي نمونو ڪليڊ ڊي سان وڌيڪ ويجهو هو. بهرحال، هن مطالعي ۾ اوڀر ايشيا مان مليل قديم گهريلو ڪتن جا فوسل شامل نه هئا. ليکڪن موجب، جيڪڏهن گهريلو بڻائڻ جي شروعات حقيقت ۾ اوڀر ايشيا ۾ ٿي هجي ها، ته اتان جا قديم نمونا انهن چئن ڪليڊن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بنيادي جينياتي حيثيت ڏيکارين ها. اوڀر ايشيا ۾ گهريلو ڪتن جا سڀ کان پراڻا فوسلي ثبوت لڳ ڀڳ 13,000 سال پراڻا آهن.<ref name="DOI10.1126/science.1243650">O. Thalmann, B. Shapiro u.&nbsp;a.: ''Complete Mitochondrial Genomes of Ancient Canids Suggest a European Origin of Domestic Dogs.'' In: ''Science.'' 342, 2013, S.&nbsp;871–874, [[doi:10.1126/science.1243650]].</ref> 2020ع ۾ [[اٽلي]] جي [[اپوليا]] مان لڳ ڀڳ 14,000 سال پراڻن ڪتن جي وڌيڪ فوسلن کي شامل ڪرڻ سان يورپي اصل بابت اڳ وارا نتيجا ٻيهر حاصل ڪيا ويا.<ref>Francesco Boschin, Federico Bernardini, Elena Pilli, Stefania Vai, Clément Zanolli, Antonio Tagliacozzo, Rosario Fico, Mariaelena Fedi, Julien Corny, Diego Dreossi, Martina Lari, Alessandra Modi, Chiara Vergata, Claudio Tuniz, Adriana Moroni, Paolo Boscato, David Caramelli und Annamaria Ronchitelli: ''The first evidence for Late Pleistocene dogs in Italy.'' Scientific Reports 10, 2020, S. 13313, [[doi:10.1038/s41598-020-69940-w]]</ref> ننڍي جسامت وارن ڪتن جا سڀ کان پراڻا فوسلي ثبوت لڳ ڀڳ 12,000 سال اڳ جي [[ويجهو اوڀر|ويجهي اوڀر]] مان ملن ٿا. جديد ننڍن نسلن ۾ [[انسولين جهڙو واڌ وارو عنصر 1|واڌ وارو عنصر آءِ جي ايف-1]] جينياتي طور هن علائقي سان سندن اصل جو اشارو ڏئي ٿو، جنهن کي مشرقي بگهڙن جي گهريلو بڻائڻ جي نتيجي طور سمجهيو ويو آهي.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8530423.stm ''Small dogs originate in Middle East''] BBC online (24. Februar 2010).</ref><ref>[https://www.wissenschaft.de/umwelt-natur/leichtgewichte-aus-dem-nahen-osten/ ''Leichtgewichte aus dem Nahen Osten.''] Auf: ''wissenschaft.de'' vom 24. Februar 2010.</ref> [[ٿيوفيل شٽوڊر]] پاران پيش ڪيل، ۽ بعد ۾ [[ڪونراڊ لورينز]] پاران پڻ حمايت ڪيل، اهو مفروضو ته ڪتو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[سونهري گدڙ]] (''Canis aureus'') مان نڪتل آهي، [[ڊي اين اي]] تجزين وسيلي رد ٿي چڪو آهي. گهريلو ڪتي جي نسب بابت ٻين نظرين لاءِ ڏسو: ''مکيه مضمون [[اصل نسل#گهريلو ڪتي جا مفروضاتي اصل نسل|اصل نسل]]'' ۽ [[قديم ڪتو]]. == استعمال == === ڪم ڪندڙ ڪتا === [[File:SVVP Klikatá, pes scházející schody.jpg|thumb|[[نابين ماڻهن لاءِ رهنما ڪتو]]]] '''[[ڪم ڪندڙ ڪتو|ڪم ڪندڙ ڪتا]]''' اهي ڪتا آهن، جيڪي انسانن لاءِ مخصوص خدمتون يا ڪم سرانجام ڏين ٿا، يعني هڪ لحاظ کان ”پيشاور“ ڪتا آهن. مثال طور سرڪاري ادارن ۾ استعمال ٿيندڙ اهي ڪتا، جن کي عام طور [[پوليس ڪتو|پوليس ڪتا]] چيو وڃي ٿو، پنهنجي تيز [[سنگهڻ]] واري حس وسيلي نشان ڳولڻ، [[منشيات ڳوليندڙ ڪتو|منشيات]]، [[ڌماڪيدار مادو|ڌماڪيدار مادا]] ۽ ماڻهن، جهڙوڪ گم ٿيل ٻار، بي مدد ماڻهو، فرار ٿيل شڪي، قيدي يا لاش، ڳولڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[تفريقي سڃاڻپ وارو ڪتو|تفريقي سڃاڻپ وارا ڪتا]] جسماني بوءَ جي بنياد تي ڪنهن ماڻهو کي الڳ بوءَ جي نموني سان ملائي سڃاڻي سگهن ٿا. ٻيا سرڪاري ڪتا [[گشت]] دوران حفاظت ۽ پهري لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪتن جا ڪجهه نسل [[نابين ماڻهن لاءِ رهنما ڪتو|رهنما ڪتن]] جي حيثيت سان مناسب هوندا آهن، جيڪو ڪتن جي سڀ کان ڏکين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، يا ٻين جسماني يا ذهني معذورين وارن ماڻهن لاءِ [[مددگار ڪتو|مددگار ڪتن]] طور تربيت ڏنا ويندا آهن. ڪجهه ڪتن کي [[بچاءُ وارو ڪتو|بچاءُ وارا ڪتا]] يا [[ٿراپي ڪتو|ٿراپي ڪتا]] پڻ بڻايو ويندو آهي. [[ٻوڙا ماڻهو|ٻوڙن]] ۽ گهٽ ٻڌندڙ ماڻهن لاءِ [[اشارو ڏيندڙ ڪتو]] روزمرهه جي زندگي آسان بڻائي ٿو. ڪتي کي ڪم لاءِ استعمال ڪرڻ، جيڪو اڄ عددي لحاظ کان نسبتاً محدود آهي، شايد ڪتن پالڻ جي سڀ کان پراڻي صورت آهي. شروعات ۾ ڪتا شڪار ڳولڻ، شڪار کي ڀڄائڻ ۽ ان کي مارڻ ۾ مدد ڪندا هئا. [[آسٽريليا جا اصلوڪا ماڻهو|آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن]] وٽ وري ڪتن جو هڪ اهم ڪم ٿڌين ريگستاني راتين ۾ انسانن سان گڏ سمهڻ ۽ گرمي مهيا ڪرڻ هو. اتي شڪار ۾ منظم گڏيل ڪم هر هنڌ اهم نه هو ۽ ڪتن کي گهڻو ڪري کاڌي جا بچيل حصا کارايا ويندا هئا. === شڪاري ڪتا === [[File:Hunde im antiken Rom.webm|thumb|وڊيو: قديم روم ۾ ڪتا، جن ۾ [[گري هائونڊ]]، [[بلڊ هائونڊ]]، [[براڪه ڪتو]] ۽ [[مولوسر]] ڏيکاريل آهن.]] شڪار ۾ انسان سان گڏ هلڻ شايد ڪتي جو پهريون ۽ گهڻي عرصي تائين سڀ کان اهم استعمال هو. ان لاءِ گهربل گهڻيون صلاحيتون ۽ مهارتون ڪتن کي پنهنجن ابن ڏاڏن، يعني بگهڙن، کان ورثي ۾ مليون هيون، تنهنڪري شروعاتي دور ۾ خاص نسل ڪشي ضروري نه هئي. گهڻو پوءِ خاص [[شڪاري ڪتو|شڪاري ڪتن]] جا نسل پيدا ڪيا ويا. مثال طور [[گڏيل شڪار]] لاءِ تيز ڊوڙندڙ ڪتا گهربل هئا، جڏهن ته ننڍا ڪتا، جهڙوڪ [[ڊيڪشنڊ]] يا [[ٽيريئر]]، لومڙي يا بجو جي ٻرن ۾ آسانيءَ سان گهڙي سگهندا هئا. === ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتا === [[File:Sheep at watering place in Bulgaria.jpg|thumb|رڍن جي ڌڻ سان ڪتو]] جڏهن انسان مستقل آباد ٿيڻ لڳا ۽ زراعت ۽ مالداريءَ تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳا، تڏهن ڪتن کي گهرن، فارمن ۽ ڌڻن جي حفاظت لاءِ به وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. مناسب [[ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتو|ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتن]] جي چونڊ ۾ بگهڙن مان ورثي ۾ مليل ان فطري لاڙي مان فائدو ورتو ويو، جنهن تحت اهي ٽولي کي گڏ رکندا آهن. === پهريدار ڪتا === {{Main|پهريدار ڪتو}} ڪتن جو هڪ اهم ڪم، جيڪو هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ اهميت رکي ٿو، عمارتن يا مال جي حفاظت آهي. شهرن ۾ عام طور ننڍا نسل، جهڙوڪ [[اسپٽز (ڪتي جو نسل)|اسپٽز]]، وڌيڪ استعمال ٿيندا هئا، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ وڌيڪ خوف پيدا ڪرڻ لاءِ وڏا ڪتا به رکيا ويندا هئا. اڪثر ٻه ڪتا گڏ رکيا ويندا هئا: ننڍو ڪتو، جيڪو ٿوري تحريڪ تي ئي ڀونڪي اجنبي جي اچڻ جي خبر ڏيندو هو، ۽ وڏو ڪتو، جيڪو گهر ۽ اڱڻ جي حفاظت لاءِ تيار هوندو هو. [[ڌڻ جي حفاظت ڪندڙ ڪتو|ڌڻ جي حفاظت ڪندڙ ڪتا]] پڻ پهريدار ڪتن ۾ شامل آهن ۽ اڄ ڪڏهن ڪڏهن عمارتن جي حفاظت لاءِ به استعمال ٿين ٿا، جيئن ترڪيءَ ۾ [[ڪانگل ڪتو]]. === بار کڻائڻ ۽ آمدرفت === ڪتن کي ”[[گاڏي ڇڪيندڙ ڪتو|غريب ماڻهوءَ جو بار کڻندڙ جانور]]“ طور استعمال ڪرڻ جو ثبوت گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور کان ويهين صديءَ تائين ملي ٿو. [[نيميڪ]] ۾، جيڪو ان وقت برانڊنبرگ جي زائوخ-بيلزگ ضلعي ۾ هو، 1870–71ع واري جنگ کان پوءِ ننڍا آبادگار گاهه کڻڻ جهڙن ڪمن لاءِ [[ڪتن جي گاڏي]] استعمال ڪندا رهيا، ۽ اهو استعمال لڳ ڀڳ اوڀر جرمنيءَ ۾ زراعت جي سرڪاري ٿيڻ تائين جاري رهيو.<ref>[http://www.seyda.de/Nachbarn&Partner/Gadegast/geschichte.htm ''Die Geschichte der Kirche in Gadegast''], abgerufen am 21. März 2011.</ref> اترين ملڪن ۾ [[سائبيرين هسڪي|هسڪي]] ۽ [[ساموئيڊ ڪتو|ساموئيڊ]] جهڙا ڪتا اڄ به [[برف گاڏي ڇڪيندڙ ڪتو|برف گاڏيون ڇڪڻ]] لاءِ استعمال ٿين ٿا. برف گاڏيون ڇڪيندڙ جانورن ۽ پوءِ گوشت جي ذريعن طور ڪتن 1909ع ۾ [[اتر قطب]] ۽ 1911ع ۾ [[ڏکڻ قطب]] تائين انساني پهچ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم زماني کان ڪتا جنگين ۾ پڻ استعمال ٿيندا رهيا، خاص طور [[پهرين عالمي جنگ]] دوران، جتي اهي پيغام پهچائڻ، خندقن تائين گولا بارود آڻڻ ۽ ٻين ڪمن لاءِ استعمال ٿيا. هڪ اهڙي ڪتي جو به ذڪر ملي ٿو، جيڪو ڪم واري علائقي ۾ [[پيراشوٽ]] وسيلي پهتو هو.<ref>Renate Pliem: [https://oe1.orf.at/programm/449633 Beste Gefährten (3) – Die Kulturgeschichte des Hundes], Radiokolleg, oe1.orf.at, 5. Oktober 2016, abgerufen am 5. Oktober 2016.</ref> === وندر ۽ فرصت === [[File:Golden Retriever agility jump.jpg|thumb|[[ڪتن جي ايجليٽي]] ۾ حصو وٺندڙ ڪتو]] پنهنجي سماجي موافقت سبب گهريلو ڪتو انسان سان سڀ کان گهڻن طريقن سان لاڳاپيل [[پالتو جانور]]ن مان هڪ آهي. اڄ ڪيترائي ماڻهو پنهنجي فرصت ڪتن سان گذارين ٿا ۽ [[ڪتن جي راندين]] ۾ حصو وٺن ٿا. ڪڏهن ڪڏهن ڪتو مالڪ جو واحد اهم سماجي ساٿي به بڻجي وڃي ٿو. اهڙي حالت ۾ ڪتي کي انسان جهڙو سمجهڻ سبب پالنا ۾ سنگين غلطيون ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ جانور جون فطري ضرورتون نظرانداز ٿي وڃن ٿيون. === تحقيق ۾ ماڊل جاندار === ڪتن کي طبي تحقيق ۾ [[تجرباتي جانور]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي. هڪ طرف انهن تي جانورن لاءِ دوائون آزمائجن ٿيون، ۽ ٻئي طرف اهي [[فارماڪالاجي]]، [[ٽوڪسيڪالاجي]] ۽ [[فزيالاجي]] جي تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا. اهڙين آزمائشن لاءِ خاص طور مقصد تحت پاليل [[بيگل]] گهڻو استعمال ٿين ٿا.<ref>M. Pellegatti: ''Dogs and monkeys in preclinical drug development: the challenge of reducing and replacing.'' In: ''Expert opinion on drug metabolism & toxicology.'' [elektronische Veröffentlichung vor dem Druck] Mai 2013, {{ISSN|1744-7607}}. [[doi:10.1517/17425255.2013.804061]]. PMID 23705836.</ref> تازن سالن ۾ پالتو ڪتو [[ايپيڊيميالاجي]] ۽ [[جينياتي]] تحقيق لاءِ پڻ هڪ اهم [[ماڊل جاندار]] بڻيو آهي. ان جا فائدا انسانن سان ويجهو گڏ رهڻ، ساڳين ماحولياتي حالتن ۾ هجڻ، طبي ۽ جينياتي ڄاڻ جي آسانيءَ سان دستيابي، جسماني جسامت ۽ بناوٽ ۾ وڏي گوناگونيت، ڪيترن ئي تقريباً [[هم جنسيت|هم جنس]] [[ان بريڊنگ لائين|نسلي لائينن]] جي موجودگي ۽ [[وراثتي بيماري|وراثتي بيمارين]] ۽ [[ماليڪيولر جينيات]] بابت گهڻي ڊيٽا هجڻ آهن.<ref>M. W. Neff, J. Rine: ''A fetching model organism.'' In: ''[[Cell (Zeitschrift)|Cell]].'' Band 124, Nummer 2, Januar 2006, S.&nbsp;229–231, {{ISSN|0092-8674}}. [[doi:10.1016/j.cell.2006.01.008]]. PMID 16439192. (Review).</ref><ref>A. L. Shearin, E. A. Ostrander: ''Leading the way: canine models of genomics and disease.'' In: ''[[Disease Models & Mechanisms]].'' Band 3, Nummer 1–2, 2010 Jan–Feb, S.&nbsp;27–34, {{ISSN|1754-8411}}. [[doi:10.1242/dmm.004358]]. PMID 20075379. (Review).</ref><ref>J. L. Rowell, D. O. McCarthy, C. E. Alvarez: ''Dog models of naturally occurring cancer.'' In: ''[[Trends in Molecular Medicine]].'' Band 17, Nummer 7, Juli 2011, S.&nbsp;380–388, {{ISSN|1471-499X}}. [[doi:10.1016/j.molmed.2011.02.004]]. PMID 21439907. {{PMC|3130881}}. (Review).</ref><ref>K. M. Gilmore, K. A. Greer: ''Why is the dog an ideal model for aging research?'' In: ''[[Experimental Gerontology]].'' Band 71, November 2015, S.&nbsp;14–20, [[doi:10.1016/j.exger.2015.08.008]], PMID 26325590 (Review).</ref> ڪتن بابت بين الضابطي تحقيق لاءِ پراڻي اصطلاح [[ڪائنالاجي]] سان گڏ سائنسي ادب ۾ انگريزي اصطلاح '''ڪينائن سائنس''' پڻ رائج ٿي چڪو آهي، جنهن جي معنيٰ ”ڪتي بابت سائنس“ آهي.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.csf2012.com/ |text=Webseite der Tagung ''Canine Science Forum'' |wayback=20140109193341}}</ref> === لباس لاءِ مواد === خاص طور اتر ايشيا ۾ ڪتن جي کل مان [[فر]] جا ڪپڙا ٺاهيا ويندا هئا؛ ويهين صديءَ جي شروعات تائين [[ڪتي جو چمڙو]] پڻ استعمال ٿيندو هو، مثال طور دستانن لاءِ. [[برازيل]] ۾ ڪتن جون کلون، خاص طور [[ڊيڪشنڊ]] جون، [[ڪوئيڪا]] نالي رگڙ واري ڍول تي چاڙهڻ لاءِ استعمال ڪيون وينديون آهن. يورپ ۾ به ڪتي جي فر جو واپار ٿيندو هو، اڪثر تصوراتي نالن، جهڙوڪ ”گي وولف“، هيٺ يا رڳو ”حقيقي فر“ طور. 31 ڊسمبر 2008ع کان [[يورپي يونين]] ۾ ٻلي ۽ ڪتي جي کلن جي واپار ۽ درآمد تي پابندي آهي.<ref>[https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?language=DE&type=IM-PRESS&reference=20070615IPR07883 Europäisches Parlament: ''Verbrauchermitteilung vom 19. Juni 2008.'']</ref> اتر آمريڪا ۾ [[گهريلو رڍ]] متعارف ٿيڻ کان اڳ [[ڪتي جا وار]] اهم [[ڪپڙي جي ريشو|ڪپڙي جا ريشا]] هئا؛ اسڪينڊينيوا جي قبل از تاريخ دريافتن مان به ڪتي جي وارن جي ڪپڙي ۾ استعمال جا ثبوت مليا آهن. اڄ اهو استعمال گهڻو ڪري شوقيه سطح تائين محدود آهي. === گوشت ۽ دوائن جو ذريعو === [[ڪتي جو گوشت]] ڪجهه ملڪن ۾ کاڌي طور استعمال ٿيندو آهي ۽ ريسٽورنٽن ۾ پيش ڪيو ويندو آهي، مثال طور [[ڪوريا]]، [[ويتنام]]، [[چين]] جي ڪجهه ڏاکڻين صوبن جهڙوڪ [[گوانگڊونگ]] ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾.<ref>Olaleye Akintola: [https://www.sueddeutsche.de/muenchen/neue-heimat-am-besten-schmecken-sie-mir-geroestet-vom-grill-1.3184750 ''Neue Heimat – Die Rache der Hunde.''] In: Süddeutsche Zeitung, 30. September 2016, S. R6.</ref> بهرحال، ڪيترين ثقافتن ۾ ڪتي جي گوشت بابت [[کاڌي جي ممانعت]] موجود آهي. جرمني ۽ ڪيترن ٻين ملڪن ۾ ڪتي جو گوشت قانوني طور خوراڪ نٿو سمجهيو وڃي ۽ ان جو واپار يا مارڪيٽ ۾ وڪرو ڪرڻ منع آهي. [[File:DogMeat-Hanoi1.jpg|thumb|upright|[[هانوي]] ۾ ڪتي جو گوشت]] وچئين دور کان جديد دور تائين ڪتي جي چرٻي، جنهن کي لاطينيءَ ۾ ''پنگوئيدو ڪانِس'' يا ''اڪسنگيا ڪانِس'' چيو ويندو هو، ۽ ڳاريل صورت ۾ ڪتي جي چرٻي، مختلف علاج لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>[[Gundolf Keil]]: ''Die „Cirurgia“ Peters von Ulm. Untersuchungen zu einem Denkmal altdeutscher Fachprosa mit kritischer Ausgabe des Textes'' (= ''Forschungen zur Geschichte der Stadt Ulm.'' Band 2). Stadtarchiv, Ulm 1961 (zugleich Philosophische Dissertation Heidelberg 1960: ''Peter von Ulm. Untersuchungen zu einem Denkmal altdeutscher Fachprosa mit kritischer Ausgabe des Textes''), S. 404 (''hundesschmaltz'', auch ''hunds schmaltz'' usw.: ausgelassenes Fett von Canis familiaris).</ref> ان بابت اهو خيال هو ته اها [[سنڌن جون بيماريون|سنڌن جي بيمارين]]<ref>Walter Lawrence Wardale: ''Der Hochdeutsche Bartholomäus. Kritisch-kommentierter Text eines mittelalterlichen Arzneibuches auf Grund der Londoner Handschriften Brit. Mus. Add. 16.892, Brit. Mus. Arundel 164, Brit. Mus. Add. 17.527, Brit. Mus. Add. 34.304 […]'' Hrsg. von James Follan, Dundee 1993, S. 26</ref><ref>Dieter Lehmann: ''Zwei wundärztliche Rezeptbücher des 15. Jahrhunderts vom Oberrhein. Teil I: Text und Glossar.'' Königshausen und Neumann, Würzburg 1985 (=&nbsp;''Würzburger medizinhistorische Forschungen'', 34), S. 47, 89, 196.</ref><ref>[[Conrad Gessner|Konrad Geßner]]: ''Allgemeines Thier-Buch …'' Frankfurt am Main 1669, S. 215 f. („Hundsfett oder Schmaltz […] fuer das Podagram […]. Zerlassen Hundes-Fett das macht gelinde Glieder“)</ref> ۽ ساهه جي رستي جي بيمارين ۾ فائديمند آهي، تنهنڪري ان کي اهڙن مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>Werner Dressendörfer: ''Spätmittelalterliche Arzneitaxen des Münchner Stadtarztes Sigmund Gotzkircher aus dem Grazer Codex 311. Ein Beitrag zur Frühgeschichte des süddeutschen Apothekenwesens.'' Königshausen und Neumann, Würzburg 1978 (=&nbsp;''Würzburger medizinhistorische Forschungen'', 15), S. 191.</ref><ref>Wolfgang Franz Heinrich Ostertag: ''Der Badenser mit dem Brett. Geschichten aus fast fünfzig Berufsjahren eines Veterinärs.'' Treuchtlingen 1992, S. 110.</ref> وچئين دور ۾ ڪتي جي هڏن کي ساڙي خاڪ بڻائي [[رت روڪيندڙ مادو]]، يعني [[ايسٽرنجنٽ]] يا [[هيموسٽيٽڪ]]، طور دست ۽ رت وهڻ جي علاج لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اها خاڪ ڪڏهن ڪڏهن وڌيڪ قيمتي ساڙيل هٿي ڏند مان ٺهندڙ هڏن جي خاڪ، [[اسپوڊيم]]، جي متبادل طور پڻ ڪم ايندي هئي.<ref>[[Konrad Goehl]]: ''Beobachtungen und Ergänzungen zum ‘Circa instans’.'' In: ''Medizinhistorische Mitteilungen. Zeitschrift für Wissenschaftsgeschichte und Fachprosaforschung.'' Band 34, 2015 (2016), S. 69–77, hier: S. 70.</ref> === طب === روايتي طب جي سنڌي ماخذ ''فرهنگ جعفري'' موجب، ڪتي کي عربيءَ ۾ '''ڪلب'''، فارسيءَ ۾ '''سگ''' ۽ هندي سميت ڪجهه ٻين ٻولين ۾ '''ڪتا''' چيو وڃي ٿو؛ جڏهن ته ماخذ ۾ ان لاءِ '''ايت'''، '''سلوق''' ۽ '''شش پستان''' جا نالا پڻ ڏنل آهن. روايتي طبي تصور موجب ڪتي جي گوشت جي تاثير گرم ۽ خشڪ بيان ڪئي وئي آهي. ساڳئي ماخذ ۾ ڪتي جي کير کي [[سلهه]]، [[جلندر]] ۽ [[ٻرهل]] لاءِ مفيد ۽ جگر کي تقويت ڏيندڙ قرار ڏنو ويو آهي. ڪتي جي جگر کي پچائي ڇتي ڪتي جي چڪ جو شڪار ٿيل شخص کي کارائڻ، ۽ ان جي هڏن ۽ زبان کي ساڙي حاصل ڪيل خاڪ جو ٻورو [[باد فرنگ]] جي ڦٽن ۽ [[ناسور]] تي لڳائڻ پڻ روايتي علاج طور بيان ڪيا ويا آهن.<ref>ڪتاب ''فرهنگ جعفري''؛ ليکڪ: حڪيم محمد جعفر؛ ايڊيشن: 2007؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> اهي بيان روايتي طب سان واسطو رکن ٿا ۽ جديد طبي علاج جي اثرائتي هجڻ جو ثبوت نٿا سمجهيا وڃن. == نسل ڪشي == [[File:Deutscher Boxer Elmo vom Freudenreich.jpg|thumb|ڪم ڪندڙ ڪتن جي نسل [[جرمن باڪسر]]]] انسان ۽ ڪتي جي لاڳاپي جي ارتقا دوران، مختلف علائقن ۽ ماحولياتي ۽ رهڻي ڪهڻي جي حالتن مطابق ڪتن جا مختلف نسل پيدا ٿيا. جسماني جسامت ۾ ڪتن جيترو وڏو تفاوت ڪنهن ٻئي [[زميني ڪرنگهي وارا جانور|زميني ڪرنگهي واري جانور]] ۾ نٿو ملي. انسان [[نسل ڪشي]] ۽ مناسب [[ڪتن جي تربيت]] وسيلي ڪتن کي مختلف ڪمن لاءِ استعمال ڪرڻ سکيو آهي. [[فيڊريشن سائنالاجيڪ انٽرنيشنال|فيڊريشن سائنالاجيڪ انٽرنيشنال (ايف سي آءِ)]] سڀ کان وڏي بين الاقوامي مرڪزي تنظيم آهي، جيڪا پنهنجي قومي ميمبر تنظيمن طرفان مقرر ڪيل [[نسلي معيار]]ن کي هم آهنگ ڪري شايع ڪري ٿي ۽ '''ڪتن جي نسل ڪشي''' بابت ضابطا پڻ مقرر ڪري ٿي.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.fci.be/uploaded_files/Zucht_DE.doc |text=Internationales Zuchtreglement der FCI |wayback=20051230023215}} (DOC-Datei; 45&nbsp;kB).</ref> جرمنيءَ ۾ نسل مخصوص نسل ڪشيءَ جي منظوريءَ واري امتحان جي تفصيلي ترتيب [[جرمن ڪتن جي تنظيم]] ۽ لاڳاپيل نسلي ڪتن جي نسل ڪشي ڪندڙ انجمنن جي ذميواري آهي. ان ۾ [[نسل ڪشيءَ لاءِ موزونيت جو امتحان]] پڻ شامل هوندو آهي. ڪتن جا ڪجهه نسل [[ڪم ڪندڙ ڪتو|ڪم ڪندڙ ڪتن]] طور تربيت لاءِ وڌيڪ مناسب هوندا آهن. استعمال جي نوعيت موجب خاص طور تي تمام تيز سنگهڻ جي حس، حفاظتي جبلت ۽ فرمانبرداري جهڙين خاصيتن کي اهميت ڏني ويندي آهي. پوليس يا فوجي خدمتن، حفاظت، ڌڻ سنڀالڻ، ساٿ ڏيڻ ۽ ٿراپي لاءِ هي نسل تربيت ڏنا ويندا آهن: [[ايئرڊيل ٽيريئر]]، [[بوويئر ڊي فلانڊرس]]، [[بيلجيئن شيفرڊ]]، [[جرمن شيفرڊ]]، [[ڊوبرمين]]، [[جرمن باڪسر]]، [[ڊچ شيفرڊ ڪتو]]، [[هوواوارٽ]]، [[جائنٽ شنائوزر]] ۽ [[راٽ وائلر]].<ref>[https://hundemagazin.info/wissen/diensthunde/ ''Einsatzhund im hoheitlichen Aufgabenbereich. Zugelassene Hunderassen als Diensthunde in Deutschland''] Hundemagazin, abgerufen am 1. Januar 2025.</ref> === قديم نوعيت وارا ڪتا === [[File:Akita inu.jpeg|thumb|[[اڪيتا (ڪتو)|اڪيتا]] ڪتن جي سڀ کان پراڻن نسلن مان هڪ آهي.]] ڪيترن ملڪن ۾ اهڙا ڪتن جا نسل موجود آهن، جيڪي ظاهري بناوٽ ۾ شروعاتي گهريلو بڻايل ڪتن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا. گهريلو جانورن جي تحقيق واري سوسائٽي جي هڪ درجابندي موجب انهن ۾ [[پاريه ڪتو|پاريه يا شينسي ڪتا]] شامل آهن، جيڪي مثال طور آفريڪا جي خط استوا واري علائقي ۾ ملن ٿا. اهي ڪتا انسانن سان نسبتاً ڍلو تعلق قائم ڪري، فضلو کائيندڙ جانورن طور برداشت ڪيا وڃن ٿا. اهڙي رويي کي [[گهريلو بڻائڻ]] جي شروعاتي مرحلي طور سمجهيو وڃي ٿو؛ تاريخي طور ان کان پوءِ گهربل رويي لاءِ شعوري نسل ڪشي ۽ گهڻو پوءِ ظاهري خوبصورتيءَ لاءِ نسل ڪشي شروع ٿي. ايف سي آءِ قديم نوعيت وارن ڪتن کي گروپ 5، ”اسپٽز ۽ قديم نوعيت جا ڪتا“، جي [[ايف سي آءِ ڪتن جي نسلن جي فهرست|سيڪشنن 6 کان 8]] ۾ رکي ٿي. === نسل ڪيل ڪتن جي درجابندي === [[File:Great Dane and Chihuahua Skeletons.jpg|thumb|[[گريٽ ڊين]] جو ڍانچو [[چيواوا (ڪتو)|چيواوا]] جي ڍانچي ڀرسان.]] نسل ڪيل ڪتن جي درجابنديءَ کي هڪ طرف قدرتي سائنسن جي ترقي ۽ ٻئي طرف نسل ڪشيءَ جي تاريخ سان گڏ ڏسڻ گهرجي. ڊگهي عرصي تائين نسلن جي ورهاست ۾ ظاهري شڪل بنيادي حيثيت رکندي هئي. ظاهري طور هڪجهڙا جانور ٻين کان ڌار ڪري هڪ نسل قرار ڏنا ويندا هئا. ساڳئي وقت گهريلو ڪتن جي مقصد واري نسل ڪشي به ترقي ڪندي رهي. ان ۾ بنيادي ڌيان ان ڪم تي هوندو هو، جنهن لاءِ ڪتو پاليو ويندو هو، جڏهن ته ظاهري شڪل ثانوي هوندي هئي. جيڪي جانور ڪنهن مخصوص ڪم لاءِ وڌيڪ مناسب هوندا هئا، تن کي نسل ڪشيءَ لاءِ چونڊيو ويندو هو. اهڙيءَ طرح ساڳئي مقصد لاءِ پاليل ڪتن کي پڻ هڪ نسل ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. ڪتن جي علائقائي اصل به نسلن جي درجابنديءَ ۾ هڪ عنصر رهي آهي. اهي سڀ پهلو اڄ جي نسلي درجابندين ۾ پڻ ظاهر ٿين ٿا. خاص طور استعمال جي مقصد موجب هي مکيه ڪتن جا قسم سڃاتا وڃن ٿا: * [[ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتو|ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتا]]، جهڙوڪ [[سيننهنڊ]]، جيڪي ڌنارن جي مدد ڪندا آهن؛ انهن ۾ خاص [[ڌڻ هلائيندڙ ڪتو|ڌڻ هلائيندڙ ڪتا]] جهڙوڪ [[قديم جرمن ڌڻ سنڀاليندڙ ڪتا]]، [[لانگ هيئر ڪولي]] ۽ [[بارڊر ڪولي]]؛ [[مال هڻندڙ ڪتو|مال هڻندڙ ڪتا]] جهڙوڪ [[اپينزيلر سيننهنڊ]]؛ ۽ [[ڌڻ جي حفاظت ڪندڙ ڪتو|ڌڻ جي حفاظت ڪندڙ ڪتا]] جهڙوڪ [[ڪواسز]] شامل آهن. * [[فارم ڪتو|فارم ڪتا]]، جهڙوڪ [[هوواوارٽ]]، ۽ [[پهريدار ڪتو|پهريدار ڪتا]]، جهڙوڪ [[جرمن اسپٽز]]. * [[اصطبل ڪتو|اصطبل ڪتا]]، جهڙوڪ [[پنشر]] ۽ [[شنائوزر]]؛ پڻ ڏسو [[ريٽلر]]، يعني ڪوئا شڪار ڪندڙ ڪتا. * [[ساٿي ڪتو|ساٿي ڪتا]]، جهڙوڪ [[هوانيز]] ۽ [[پيپيلون]]، ۽ [[همراهه ڪتو|همراهه ڪتا]]. * مختلف شڪاري ڪمن لاءِ انتهائي خاص [[شڪاري ڪتو|شڪاري ڪتا]]: [[پوائنٽر ڪتو|پوائنٽر ڪتا]]، [[شڪار ٻاهر ڪڍندڙ ڪتو|شڪار ٻاهر ڪڍندڙ ڪتا]]، [[رت جي نشان پويان هلندڙ ڪتو|رت جي نشان پويان هلندڙ ڪتا]]، [[ريٽريور]]، [[ٻر ۾ شڪار ڪندڙ ڪتو|ٻر ۾ شڪار ڪندڙ ڪتا]]، [[سوئر پڪڙيندڙ ڪتو|سوئر پڪڙيندڙ ڪتا]]، [[براڪه ڪتو|براڪه]] ۽ ٽولي ۾ شڪار ڪندڙ [[رننگ هائونڊ]]، جهڙوڪ [[بيگل]]. * [[سائيٽ هائونڊ]]، جهڙوڪ [[ازاواخ]]. گهريلو ڪتن جي جديد [[خالص نسل وارو ڪتو|خالص نسل واري]] نسل ڪشي، ڪتي جي گهريلو بڻائڻ جي ڊگهي تاريخ جي ڀيٽ ۾ تمام نئين آهي. اها رڳو 19هين صديءَ جي وچ ڌاري وڌندڙ صنعتي ترقيءَ سان شروع ٿي، خاص طور ترقي يافته صنعتي ملڪن ۾، ۽ وراثت جي قانونن بابت نئين علم سان لاڳاپيل هئي. ان دور کان منظم نسل ڪشي شروع ٿي، جنهن جو مقصد مخصوص ظاهري خاصيتون حاصل ڪرڻ ۽ هڪجهڙا نسل پيدا ڪرڻ هو. نسل ڪشيءَ جا تفصيل [[نسل ڪتاب]]ن ۽ [[شجرو|شجرن]] ۾ درج ٿيڻ لڳا. بهرحال، انهن جديد نسلن جي بنياد ۾ اڳ کان ئي مخصوص ڪمن لاءِ پاليل ڪتا شامل هئا. اڄ نسلن کي مختلف بنيادن تي ورهايو وڃي ٿو، پر هن نظام ۾ مسئلو اهو آهي ته وقت سان گڏ ڪنهن نسل جو اصل ڪم ۽ ظاهري شڪل ٻئي تبديل ٿي سگهن ٿا. جديد نسل ڪيل ڪتن کي ڪنهن هڪ علائقي سان ڳنڍڻ به گهڻو ڪري ممڪن نه رهيو آهي. [[ڪائنالاجي]] جي لحاظ کان ڪتن جي نسلن جي هڪ درجابندي [[فيڊريشن سائنالاجيڪ انٽرنيشنال]] برقرار رکي ٿي. اها هن وقت 344 نسلن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>fci.be/de [https://www.fci.be/de/Prasentation-unserer-Organisation-4.html Präsentation unserer Organisation]</ref> هي نظام تاريخي طور ترقي يافته آهي ۽ مختلف نسلن جي حقيقي جينياتي ويجهڙائيءَ کي بنياد نٿو بڻائي. [[ايف سي آءِ نظام ۾ ڪتن جا نسل|ايف سي آءِ نظام]] ۾ سڀ تسليم ٿيل نسل 10 گروپن ۾ ورهايل آهن، جيڪي وري وڌيڪ سيڪشنن ۾ ورهايل آهن: [[File:Saluki 600.jpg|thumb|[[سالوڪي]]، هڪ [[سائيٽ هائونڊ]] نسل؛ هن نسل کي اصل ۾ شڪار لاءِ پاليو ويو هو.]] * گروپ 01: ڌڻ سنڀاليندڙ ۽ مال هڻندڙ ڪتا، سواءِ سوئس سيننهنڊن جي * گروپ 02: پنشر ۽ شنائوزر – مولوسر – سوئس سيننهنڊ ۽ ٻيا نسل * گروپ 03: ٽيريئر * گروپ 04: ڊيڪشنڊ * گروپ 05: اسپٽز ۽ قديم نوعيت جا ڪتا * گروپ 06: رننگ هائونڊ، رت جي نشان پويان هلندڙ ڪتا ۽ لاڳاپيل نسل * گروپ 07: پوائنٽر ڪتا * گروپ 08: ريٽريور – شڪار ٻاهر ڪڍندڙ ڪتا – پاڻيءَ جا ڪتا * گروپ 09: ساٿي ۽ همراهه ڪتا * گروپ 10: سائيٽ هائونڊ ان کان سواءِ ايف سي آءِ نظام ۾ ڪجهه نسل '''عارضي طور تسليم ٿيل نسلن''' طور درج ٿيل آهن. هن نظام کان ٻاهر به ڪيترائي اهڙا نسل آهن، جن کي ايف سي آءِ تسليم نٿي ڪري، ۽ ڪجهه نسل، جهڙوڪ [[باسٽ ڊي آرٽوا]]، [[براڪ بيلج]] ۽ [[هارليڪين پنشر]]، معدوم سمجهيا وڃن ٿا ۽ ايف سي آءِ جي فهرست مان خارج ڪيا ويا آهن. === ڪجهه ڪتن جا نسل === {{Main|گهريلو ڪتن جي فهرست}} سڀ کان ننڍن تسليم ٿيل نسلن مان [[چيواوا (ڪتو)|چيواوا]]، ايف سي آءِ نمبر 218، شامل آهي، جنهن جو وزن 0.5 کان 3.0&nbsp;ڪلوگرام ۽ [[وڌرسٽ]] جي اوچائي 20&nbsp;سينٽي ميٽر کان گهٽ هوندي آهي. سڀ کان وڏن نسلن ۾ [[گريٽ ڊين]]، ايف سي آءِ نمبر 235، شامل آهي، جنهن جي نر ۾ وڌرسٽ اوچائي گهٽ ۾ گهٽ 80&nbsp;سينٽي ميٽر هوندي آهي، ۽ [[آئرش وولف هائونڊ]]، ايف سي آءِ نمبر 160، جنهن جي اوچائي 95&nbsp;سينٽي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿي. ناياب نسلن ۾ [[ڪرلي ڪوٽيڊ ريٽريور]] ۽ چيني اصل رکندڙ، ٻن هزارن سالن کان وڌيڪ عرصي کان دستاويز ٿيل [[شار پي]] شامل آهن. === تڪليف ڏيندڙ نسل ڪشي === [[File:Shar pei puppy (age 2 months).jpg|thumb|[[شار پي]] جي ٻچي ۾ حد کان وڌيڪ چمڙيءَ جون گهنجون.]] ڪجهه نسلن ۾ نسل ڪشي ايتري حد تائين ڪئي وئي آهي، جو ڪتن کي صحت جا مسئلا، جهڙوڪ ساهه ۾ تڪليف يا اکين جون بيماريون، پيدا ٿين ٿيون يا قدرتي ولادت به ممڪن نه رهي ٿي، جيئن [[انگلش بلڊاگ]] ۾. ٻين نسلن ۾ فطري خاصيتن کي حد کان وڌيڪ وڌايو ويو آهي، جيئن چيني [[شار پي]] ۾ چمڙيءَ جي گهنجن يا مخصوص وارن جي بناوٽ بابت. اهڙن نسل ڪشيءَ وارن مقصدن کي اڄ [[تڪليف ڏيندڙ نسل ڪشي]] چيو وڃي ٿو.<ref>Th. Bartels und W. Wegner: ''Fehlentwicklungen in der Haustierzucht''. Ferdinand Enke Verlag, Stuttgart 1998, ISBN 3-432-28131-5.</ref> 2008ع ۾ [[بي بي سي]] دستاويزي فلم ''[[پيڊيگري ڊاگز ايڪسپوزڊ]]'' نشر ڪئي، جنهن وسيلي شڪي نسل ڪشيءَ جا طريقا پهريون ڀيرو وڏي عوام آڏو آيا. ان کان پوءِ جرمن ڳالهائيندڙ علائقن ۾ به ردعمل پيدا ٿيو ۽ تڪليف ڏيندڙ نسل ڪشيءَ کي محدود ڪرڻ لاءِ سياسي ڪوششون شروع ٿيون.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.dortmunder-appell.de/dortmunder-appell.pdf |text=Dortmunder Appell für eine Wende in der Zucht zum Wohl der Hunde |wayback=20100108041539}} (PDF; 13&nbsp;kB).</ref> هالينڊ ۾ 2019ع کان [[پگ]] جهڙن تمام ننڍي ٿوتڻي وارن ڪتن جي نسل ڪشي تي پابندي آهي، ۽ 2023ع کان اهڙن ڪتن کي رکڻ تي به پابنديءَ بابت بحث جاري آهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.commedia-mopshond.nl/nieuws/nieuws-1 |titel=Nieuws {{!}} |hrsg=Commedia mopshondenvereniging |datum=2019-06-02 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190602082313/https://www.commedia-mopshond.nl/nieuws/nieuws-1 |abruf=2022-05-11 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28286-1039.html |titel=Dierenwelzijn; Brief regering; Hondenfokkerij |hrsg=Zweite Kammer der Generalstaaten |datum=2019-03-17 |sprache=nl |abruf=2022-05-11 }}</ref> === جينياتي نقص === ڪتن جي سڀني نسلن ۽ مخلوط نسلن ۾ [[وراثتي بيماري|جينياتي نقصن]] جو خطرو موجود آهي. هڪ ئي جينياتي مواد کي بار بار نسل ڪشيءَ ۾ استعمال ڪرڻ سان هي خطرو وڌي سگهي ٿو، خاص طور الڳ ٿيل علائقن، جهڙوڪ ٻيٽن، ۾، جتي [[جينياتي بوتل ڳچي]] پيدا ٿي سگهي ٿي. ڪجهه نسل ڪشيءَ جي مقصدن لاءِ وري جينياتي نقص ڄاڻي واڻي استعمال ڪيا ويا آهن يا قبول ڪيا ويا آهن. اهڙن مشهور مسئلن ۾ [[ڪتن ۾ هپ ڊسپليزيا|هپ ڊسپليزيا]]، [[ڪتن ۾ ايلبو ڊسپليزيا|ايلبو ڊسپليزيا]]، [[براڪيسيفلي]]، [[براڪي يوريا]]، [[ڊيڪشنڊ فالج]]، [[ميرل عنصر]] ۽ ٻيا [[موتمار جينياتي عنصر]] شامل آهن. سنڌن ۽ هڏن ۾ ڪجهه تبديليون گهڻو ڪري انسان طرفان مقرر ڪيل خوبصورتيءَ جي معيارن سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ [[جرمن شيفرڊ#جسماني بناوٽ جي ترقيءَ تي تنقيد|جرمن شيفرڊ]] جي تمام گهڻي هيٺ لهندڙ پٺ يا [[ڊيڪشنڊ#نسل مخصوص بيماريون|ڊيڪشنڊ]] جي حد کان وڌيڪ ڊگهي پٺ. اهڙن نقصن جا نتيجا هلڻ وقت سور کان مڪمل فالج تائين ٿي سگهن ٿا. نسل ڪشيءَ سبب پيدا ٿيندڙ هڏن جي هڪ ٻي خرابي [[وابلر سنڊروم]] آهي. اها خاص طور ڊگهي ڳچيءَ وارن نسلن، جهڙوڪ ڊوبرمين ۽ گريٽ ڊين، ۾ ڏٺي وڃي ٿي ۽ ان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڳچيءَ وارو مهره، عام طور سي 7، بگڙيل هوندو آهي. اهڙو مهره غيرمستحڪم ٿي سگهي ٿو ۽ سخت حالت ۾ ريڙهه جي نڙيءَ کي تنگ ڪري اڳين ٽنگن جي فالج جو سبب بڻجي سگهي ٿو. هڪ ٻيو مشهور جينياتي نقص [[ايم ڊي آر 1 نقص]] آهي، جيڪو خاص طور [[لانگ هيئر ڪولي]] ۾ سڃاتو ويو، پر [[آسٽريلين ڪيٽل ڊاگ]] ۽ ڪيترن ٻين برطانوي ڌڻ سنڀاليندڙ نسلن ۾ پڻ ملي ٿو. هي نقص [[ملٽي ڊرگ ريزسٽنس پروٽين 1]] جي ٺهڻ کي روڪي ٿو. هي پروٽين هڪ جھلي سان ڳنڍيل اي ٽي پي ايز طور [[رت-دماغ رڪاوٽ]] کي برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، جنهن جي ڪري ڪجهه دوائون دماغ ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ايم ڊي آر 1 پروٽين موجود نه هجي ته ڪجهه دوائن جي مقدار تمام گهڻي گهٽ ڪرڻ ضروري هوندي آهي، ٻي صورت ۾ اهي موتمار ضمني اثر پيدا ڪري سگهن ٿيون. == پالنا == [[File:Tchiorny Terrier.jpg|thumb|[[روسي ڪارو ٽيريئر]]]] [[File:Weisser Schäferhund.jpg|thumb|[[اڇو سوئس شيفرڊ ڪتو]]]] 2016ع ۾ [[جرمني]] ۾ لڳ ڀڳ 8.6 ملين ڪتا رهندا هئا،<ref>statista.com [https://de.statista.com/statistik/daten/studie/30157/umfrage/anzahl-der-haustiere-in-deutschen-haushalten-seit-2008/ Anzahl der Haustiere in deutschen Haushalten nach Tierarten in den Jahren 2000 bis 2016]</ref> جن مان لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو خالص نسل وارا ۽ 31 سيڪڙو مخلوط نسل وارا هئا.<ref>statista.com [https://de.statista.com/statistik/daten/studie/30116/umfrage/verhaeltnis-rassehund---mischling-in-deutschland/ Verhältnis von Rassehunden zu Mischlingen in Deutschland im Jahr 2011]</ref> [[گهريلو ٻلي]]، جنهن جو انگ 2016ع ۾ 13.4 ملين هو، کان پوءِ ڪتو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاليو ويندڙ پالتو جانور هو. [[آسٽريا]] جي ڪائنالاجيڪل فيڊريشن جي اندازي موجب 2022ع تائين آسٽريا ۾ لڳ ڀڳ 827,000 ڪتا ۽ 753,000 ڪتن جا مالڪ هئا.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.fci.be/de/statistics/ByNco.aspx?iso=AT |titel=Statistiken: Österreichischer Kynologenverband (ÖSTERREICH) |abruf=2023-10-15}}</ref> 2016ع ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ لڳ ڀڳ 522,000 ڪتا رهندا هئا.<ref>statista.com [https://de.statista.com/statistik/daten/studie/283734/umfrage/hunde-in-der-schweiz/ Anzahl der Hunde in der Schweiz in den Jahren 1995 bis 2016]</ref> جرمنيءَ ۾ ڪتن کي [[ننڍا پالتو جانور|ننڍن پالتو جانورن]] ۾ شمار ڪيو ويندو آهي. عام طور انهن کي اڪيلي يا ننڍن گروهن ۾ پنهنجي مالڪن جي رهائش جي تمام ويجهو رکيو ويندو آهي. اهو مالڪ جي گهر اندر به ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ٻاهر [[ڪتن جو واڙو|واڙي]] ۾ رکڻ به عام آهي. پالنا جي هر طريقي ۾ اهو خطرو موجود رهي ٿو ته جانور کي جانورن جي ڀلائيءَ مطابق مناسب حالتون نه ملي سگهن. جرمنيءَ جي [[جانورن جي ڀلائي بابت ڪتن جي ضابطي]] موجب 1 جنوري 2023ع کان ڪتي کي مستقل طور ٻڌي رکڻ اصولي طور منع آهي؛ خاص تربيت ورتل ڪم ڪندڙ ڪتن لاءِ مخصوص حالتن هيٺ ڪجهه استثنا آهن، پر هر حالت ۾ ڪتي کي ڪافي آزاد حرڪت ۽ ورزش جو موقعو ڏيڻ ضروري آهي. [[بي گهر ماڻهو|بي گهر ماڻهن]] جا ڪتا اڪثر سندن زندگيءَ ۾ سماجي ساٿي طور تمام اهم هوندا آهن ۽ پنهنجي مالڪن جي محدود رهڻي ڪهڻيءَ جي حالتن سان پاڻ کي هم آهنگ ڪري وٺندا آهن.<ref>Hunde Nachrichten: ''[https://www.hundenachrichten.de/wahl-zwischen-dem-hund-und-einem-sicheren-schlafplatz-20193696.html Wahl zwischen dem Hund und einem sicheren Schlafplatz]''</ref><ref>''[https://www.tierschutzpartei.de/wie-kann-ich-obdachlosen-mit-ihrem-hund-helfen/ Wie kann ich Obdachlosen mit ihrem Hund helfen?]''</ref> [[File:Hund eines Bettlers.jpg|thumb|left|هڪ [[بي گهر ماڻهو]] جو ڪتو]] جهنگلي ٿي ويل گهريلو ڪتا، جن ۾ [[گهٽيءَ جو ڪتو|گهٽيءَ جا]] ۽ رولاڪ ڪتا به شامل آهن، اڄ جرمني، آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ تمام گهٽ ملن ٿا، پر ڏکڻ ۽ اوڀر يورپ، ايشيا جي ڪجهه حصن، آفريڪا ۽ لاطيني آمريڪا ۾ اڃا عام آهن. اڳ اهڙن ڪتن کي پڪڙڻ لاءِ شهري سطح تي ڪتا پڪڙيندڙ ماڻهو به مقرر ڪيا ويندا هئا. ڇڏيل ڪتن کي عام طور [[جانورن جي پناهه گاهه]] ۾ رکيو ويندو آهي. سوئس جانورن جي ڀلائي واري اداري جي صدر هائينز لينهارڊ موجب، سوئٽزرلينڊ ۾ هڪ صحتمند ڪتي کي پناهه گاهه ۾ رکڻ جو خرچ روزانو 20 سوئس فرانڪ آهي.<ref>[https://issuu.com/m-magazin/docs/migros-magazin-40-2011-d-os?viewMode=magazine&mode=embed&logo=http://epaper.ld-media.ch/m-magazin/layout/images/logo_m_magazin.png Kosten Hund im Tierheim], Migros-Magazin 40-2011, S.&nbsp;81.</ref> === خوراڪ === ڪتا، بگهڙن وانگر، ڪنهن حد تائين موجود خوراڪ مطابق پنهنجي خوراڪي عادت بدلائي سگهن ٿا. بگهڙ به رڳو شڪار ڪيل جانورن تي نه ڀاڙيندا آهن؛ ڇاڪاڻ⁠تہ شڪار کي لڳ ڀڳ مڪمل طور کائڻ سان کين ٻوٽن مان نڪتل غذائي مادا به ملن ٿا، ۽ خوراڪ جي دستيابيءَ موجب اهي پاڙون، پن، گاهه يا ميوا پڻ کائيندا آهن. انسان سان گڏ رهڻ جي ڊگهي عرصي دوران ڪتو انساني خوراڪ سان وڌيڪ موافق ٿيو ۽ [[همه خور]] بڻجي ويو. تنهنڪري رڳو گوشت تي ٻڌل خوراڪ ڪتي لاءِ مناسب ناهي.<ref>Helmut Meyer, Jürgen Zentek: ''Ernährung des Hundes. Grundlagen – Fütterung – Diätetik.'' Enke, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-8304-1082-9, S. 2–3.</ref> [[File:Dog-biscuit.jpg|thumb|[[ڪتن جو بسڪٽ]]]] ڪتن کي مڪمل ۽ متوازن غذا ڏيڻ جو سڀ کان سادو طريقو اعليٰ معيار جي صنعتي طور تيار ڪيل [[ڪتن جي خوراڪ]] آهي. اهڙي خوراڪ جانور کي سڀئي [[ضروري غذائي مادا]] مهيا ڪري ٿي. ڪجهه ڪتن جا مالڪ خاص تازي خوراڪ تي ٻڌل طريقو، [[بارف]]، اختيار ڪن ٿا. انسانن جي بچيل کاڌي تي ڪتي جي خوراڪ جو دارومدار غذائيت جي لحاظ کان مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان [[غذائي کوٽ جون بيماريون]] پيدا ٿي سگهن ٿيون. === زهريلا مادا ۽ ٻيا خطرا === انسانن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي کاڌا ۽ لطف اندوزيءَ جون شيون ڪتن لاءِ گهٽ يا وڌ زهريليون آهن. مثال طور [[چاڪليٽ]] ان ۾ موجود [[ٿيوبرومين]] سبب زهريلو ٿي سگهي ٿو ''(→ [[ٿيوبرومين زهر]])''؛ اهڙيءَ طرح کاڌي وارا [[بصر]]، [[انگور]] ۽ [[ڪشمش]] به نقصانڪار آهن ''(→ [[انگور جو زهر]])''. ڪجهه مٺاڻ ڏيندڙ مادا، جهڙوڪ [[زائليٽول]]، جنهن کي ”برچ شگر“ به چيو وڃي ٿو، ڪتن لاءِ انتهائي [[زائليٽول زهر|زهريلو]] آهي.<ref>{{Internetquelle |autor=Piscitelli, CM et al. |url=https://assets.prod.vetlearn.com.s3.amazonaws.com/mmah/25/e5c4f9460c418f9260163900d61484/filePV0210_piscitelli_CE.pdf |titel=Xylitol Toxicity in Dogs |werk=Compendium: Continuing Education for Veterinarians |hrsg= |datum= |abruf=2021-06-24 |archiv-datum=2021-06-24 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210624204400/https://assets.prod.vetlearn.com.s3.amazonaws.com/mmah/25/e5c4f9460c418f9260163900d61484/filePV0210_piscitelli_CE.pdf |offline=ja |archiv-bot=2025-06-20 08:19:46 InternetArchiveBot }}</ref> گهرن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي ڪيميائي مادا پڻ ڪتن لاءِ زهريلا آهن. انهن ۾ [[صفائيءَ جون شيون]]، خاص طور [[بليچ]]، [[ٽوائليٽ صاف ڪندڙ مادو]]، [[اوون صاف ڪندڙ مادو]]، [[ڌوٻيءَ جا صفائي مادا]]، [[نالين جي صفائي وارو مادو]]، فرش صاف ڪندڙ شيون ۽ انهن جا بخار شامل آهن،<ref>{{Internetquelle |url=https://www.rover.com/de/blog/haustiersichere-reinigung-wie-man-sicher-putzt-wenn-man-einen-hund-hat/ |titel=Haustiersichere Reinigung: Wie man sicher putzt, wenn man einen Hund hat |werk=rover.com |sprache=de |abruf=2025-10-18}}</ref> ان سان گڏ [[اينٽي فريز]]، جهڙوڪ [[ايٿيلين گلائڪول]]، به شامل آهي. اهي ڪتي جي حياتيءَ لاءِ خطرو بڻجي سگهن ٿا يا چمڙي، اکين ۽ اندروني عضون کي مستقل نقصان پهچائي سگهن ٿا. جيئن ڪجهه ڪتا وهندڙ پاڻيءَ کي تازو سمجهندا آهن، اهي ٽوائليٽ مان به پاڻي پي سگهن ٿا؛ وڏا ڪتا ڍڪ به مٿي ڪري سگهن ٿا ۽ اهڙيءَ طرح ٽوائليٽ صاف ڪندڙ مادو يا ٽوائليٽ بلاڪن تائين پهچي سگهن ٿا.<ref>{{Internetquelle |autor=Matthias Heubner |url=https://www.deine-tierwelt.de/magazin/hund-oder-katze-trinkt-aus-der-toilette-darum-ist-das-so/ |titel=Hund oder Katze trinkt aus der Toilette? Darum ist das so! |werk=deine-tierwelt.de |datum=2024-09-03 |sprache=de |abruf=2025-10-19}}</ref> [[ڀاڻ]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tasso.net/Tierschutz/verantwortungsvolle-tierhaltung/vor-dem-einzug-eines-tieres/gefahren-fuer-haustiere-im-haushalt |titel=Gefahren für Haustiere im Haushalt: Hunde, Katzen und kleine Heimtiere |werk=tasso.net |sprache=de |abruf=2025-10-18}}</ref> ۽ انسانن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيترين دوائن جا مادا به ڪتن لاءِ زهريلا آهن.<ref>{{Literatur |Autor=Cristina Cortinovis, Fabiola Pizzo, Francesca Caloni |Online= |Titel=Poisoning of dogs and cats by drugs intended for human use |Sammelwerk= |Band=203 |Nummer=1 |Datum=2015-01 |Seiten=52–58 |Sprache=en |PMID=25475169 |DOI=10.1016/j.tvjl.2014.11.004}}</ref> ڪوئا ۽ چوها مار زهر ڪتن لاءِ انتهائي زهريلو هوندو آهي.<ref name="ruetter-2024-09-24">{{Internetquelle |autor=Martin Rütter |url=https://www.martinruetter.com/schwerin/aktuelles/gefahren-fuer-hunde-im-herbst |titel=Gefahren für Hunde im Herbst |werk=martinruetter.com |datum=2024-09-24 |sprache=de |abruf=2025-10-20}}</ref> گهر ۽ باغ ۾ موجود ڪجهه ٻوٽا پڻ ڪتن لاءِ خطرناڪ ٿي سگهن ٿا، جن ۾ ڪيترائي عام گهريلو ٻوٽا شامل آهن. باغن ۽ جهنگلي ماحول ۾ پڻ ڪتن لاءِ زهريلا ٻوٽا ملن ٿا، جهڙوڪ [[بيچ جو ميوو]]، [[اوڪ جا ٻج]] ۽ زهريلا مشروم. ٻوٽن جا حصا ڳڙڪائڻ سان به خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيئن [[چيسٽ نٽ]] يا ڇل سميت [[اخروٽ]]؛ ڪنڊيدار ٻوٽا، جهڙوڪ چيسٽ نٽ ۽ [[بليڪ بيري]] جون ٻوٽيون، ڪتي کي زخمي ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته سڙندڙ پنن تي [[ڦڦوند]] به نقصانڪار ٿي سگهي ٿي.<ref name="ruetter-2024-09-24" /> ڪجهه شيون ڪتن لاءِ انتهائي زهريليون هجڻ سان گڏ کين خاص طور پرڪشش به لڳنديون آهن. انهن ۾ [[اينٽي فريز]] ۽ جرمني، آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ [[سلگ مار زهر]] طور منظور ٿيل حيات ڪُش مادو [[ميٽالڊيهائيڊ]] شامل آهن.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.verbraucherzentrale.nrw/wissen/umwelt-haushalt/produkte/insektenspray-schneckenkorn-hygienereiniger-gefahr-fuer-katze-und-hund-62314 |titel=Insektenspray, Schneckenkorn, Hygienereiniger: Gefahr für Katze und Hund |werk=verbraucherzentrale.nrw |hrsg=Verbraucherzentrale Nordrhein-Westfalen |datum=2025-05-24 |sprache=de |abruf=2026-03-23}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.vetpharm.uzh.ch/clinitox/toxdb/klt_010.htm |titel=CliniTox Giftsubstanzen, Vergiftungen Kleintier: Metaldehyd |werk=vetpharm.uzh.ch |sprache=de |abruf=2026-03-23}}</ref> ٽينس بالن ۾ نرم ڪندڙ ڪيميائي مادا ۽ ٻيا ڪيميائي جزا هوندا آهن، جڏهن ته انهن جو فيلٽ ڏندن جي گسجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ڪتن جي رانديڪن ۾ پڻ نقصانڪار ڪيميائي مادا ملي سگهن ٿا.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.hundeklick.de/news/612-tennisbaelle-lieber-nicht-fuer-deinen-hund |titel=Tennisbälle - Lieber nicht für deinen Hund |werk=hundeklick.de |sprache=de |abruf=2026-06-17}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://help.orf.at/stories/3215126/ |titel=Warnung vor Schadstoffen in Hundespielzeug |werk=orf.at |datum=2022-09-17 |sprache=de |abruf=2026-06-17}}</ref> === عام بيماريون === گهريلو ڪتي ۾ بيمارين جو دائرو تمام وسيع آهي ۽ لڳ ڀڳ سڀني عضوي نظامن کي متاثر ڪري سگهي ٿو. جرمنيءَ ۾ اڃا تائين اهڙا ملڪ گير وبائي انگ اکر موجود ناهن، جيڪي عام جانورن جي طبي عمل ۾ ڪتن جي بيمارين جي شرح کي مڪمل طور درج ڪن. بهرحال، بين الاقوامي مطالعي، خاص طور برطانيا جي ''ويٽ ڪامپاس'' پروگرام، مان عام طبي عمل ۾ سڀ کان وڌيڪ تشخيص ٿيندڙ بيمارين بابت معتبر ڄاڻ ملي ٿي. انهن موجب خاص طور [[ڏندن جي سهائتي بناوٽ|پيريڊونٽل بيماريون]] لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو، ٻاهرين ڪن جي سوزش لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو، [[ٿلهائپ]] لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو، ۽ چمڙي، هاضمي ۽ حرڪتي نظام جون بيماريون گهڻو ڪري ڏٺيون وڃن ٿيون.<ref>{{Literatur |Autor=Dan G. O’Neill, Hannah James, Dave C. Brodbelt, David B. Church, Camilla Pegram |Titel=Prevalence of commonly diagnosed disorders in UK dogs under primary veterinary care: results and applications |Sammelwerk=BMC Veterinary Research |Band=17 |Nummer=1 |Datum=2021-02-17 |ISSN=1746-6148 |DOI=10.1186/s12917-021-02775-3 |PMC=7888168 |PMID=33593363 |Seiten=69 }}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Dan G. O′Neill, David B. Church, Paul D. McGreevy, Peter C. Thomson, Dave C. Brodbelt |Titel=Prevalence of Disorders Recorded in Dogs Attending Primary-Care Veterinary Practices in England |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=9 |Nummer=3 |Datum=2014-04-03 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0090501 |PMC=3942437 |PMID=24594665 |Seiten=e90501 |Online=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0090501 |Abruf=2025-10-20}}</ref> هيٺ، شمارياتي عام هجڻ کان سواءِ، طبي ادب ۾ بيان ڪيل ڪتن جون ڪجهه مشهور بيماريون<ref>{{Literatur |Autor=Stephen Joel Ettinger, Etienne Co︢té, Edward C. Feldman |Titel=Textbook of veterinary internal medicine: diseases of the dog and the cat. Volume 1 |Auflage=9 |Verlag=Elsevier |Ort=St. Louis, Missouri |Datum=2024 |ISBN=978-0-323-77931-9 }}</ref> عضوي نظامن موجب ڏنل آهن: * ''حسي عضوا'': ٻاهرين ڪن جي نالي جي سوزش ([[اوٽائٽس ايڪسٽرنا]])، [[موتيو]]، [[اک جي جھليءَ جي سوزش]]، [[ترقي پسند ريٽينا جي گهٽتائي]] ۽ [[ريٽينا جي تنزلي]]. * ''هاضمي جا عضوا'': [[ڏندن جو پٿر]]، [[ڪتن ۾ پيريڊونٽائٽس]]، [[معدي جو وڪڙ]]، خاص طور وڏن نسلن ۾، خوراڪ جي عدم برداشت، تيز جذبي جون خرابيون جهڙوڪ [[دست]]، ۽ [[طفيل]]ن جا انفيڪشن، جهڙوڪ [[ڪتن جون پٽي وارن ڪيڙن جون بيماريون|پٽي وارا ڪيڙا]]، [[ڪتن ۾ گول ڪيڙن جا انفيڪشن|گول ڪيڙا]] ۽ [[ڪتن ۾ جيارڊياسس]]. * ''ساهه جا عضوا'': [[نڪ جي سوزش]] ۽ ڦڦڙن يا ساهه جي رستن جون ثانوي رسوليون. * ''دل ۽ رت جو نظام'': دل جو وڏو ٿيڻ، جهڙوڪ [[ڊائليٽيڊ ڪارڊيومايوپيٿي]]، خاص طور وڏن نسلن ۾، ۽ [[دل جي والوز جون بيماريون]]، خاص طور ننڍن نسلن ۾. * ''پيشابي ۽ جنسي عضوا'': [[گردن جي ناڪامي]]، رحم ۾ پيپ گڏ ٿيڻ ([[پائوميٽرا]])، [[پروسٽيٽ جو وڌڻ]] ۽ [[ڪتي جو عضوو تناسل#پريپيوشل ڪيٽارهه|پريپيوشل سوزش]]. * ''مقعد وارو علائقو'': [[مقعدي ٿيلهي]] جي سوزش ۽ رسوليون. * ''هارموني خرابيون'': [[ڪتن ۾ ذيابيطس ميليٽس|ذيابيطس]]، [[ٿائيرائڊ غدود]] جي ڪمزوري ([[هائپوٿائيرائڊزم]]) ۽ [[ايڊرينل غدود]] جون خرابيون، جهڙوڪ [[ڪشنگ سنڊروم#جانورن ۾ ڪشنگ سنڊروم|هائپر ايڊرينوڪارٽيسزم]]. * ''عصبي نظام'': [[مرگهي]] ۽ [[ڊسڪ جي هرنيئيشن]] سبب اعصابي خرابيون، خاص طور نسبتاً ڊگهي پٺ وارن نسلن جهڙوڪ [[ڊيڪشنڊ]] ۾ ([[ڊيڪشنڊ فالج]]). * ''چمڙي'': [[ڪتن جي اٽوپڪ ڊرماتائٽس]]، خوراڪي الرجي، [[ڪينائن ڊيموڊيڪوسس]]، [[ڪتن ۾ سارڪوپٽڪ مينج]]، [[ڪتن ۾ مالاسيزيا ڊرماتائٽس]] ۽ [[ڇاتي جي غدود جي رسولي]]. * ''حرڪتي نظام'': [[ڪتن ۾ هپ ڊسپليزيا]]، [[ايلبو ڊسپليزيا]] ۽ [[ننڍن جانورن ۾ ڪروشيئيٽ ليگامينٽ جو ڦاٽڻ]]. [[ڪينائن پاروو وائرس|پارووائروسس]]، [[ڪينائن ڊسٽيمپر|ڊسٽيمپر]] ۽ [[ريبيز]] جهڙين سخت ''وچڙندڙ بيمارين'' کان ڪتن کي باقاعده [[ويڪسينيشن]] وسيلي بچائي سگهجي ٿو. جرمنيءَ ۾ ڪتن جي ويڪسينيشن بابت سفارشون [[جانورن جي طب جي مستقل ويڪسينيشن ڪميشن]] جاري ڪري ٿي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.fli.de/de/aktuelles/kurznachrichten/neues-einzelansicht/aktuelle-impfempfehlungen-der-stiko-vet-fuer-kleintiere-und-wiederkaeuer/ |titel=Aktuelle Impfempfehlungen der StIKo Vet für Kleintiere und Wiederkäeuer |datum=2021-01-07 |sprache=de |abruf=2025-10-20}}</ref> جرمني ۽ آسٽريا ۾ پرڏيهه مان ڪتا آڻڻ سبب ڪجهه نام نهاد سفري بيماريون به وڌي رهيون آهن، جن ۾ [[ليشمانياسس]]، [[ڪتن ۾ بابيسيوسِس]] ۽ [[دل جي ڪيڙي جي بيماري|ڊائروفيليرياسس]] شامل آهن.<ref>{{Literatur |Autor=Ingo Schäfer, Maria Volkmann, Pamela Beelitz, Roswitha Merle, Elisabeth Müller, Barbara Kohn |Titel=Retrospective evaluation of vector-borne infections in dogs imported from the Mediterranean region and southeastern Europe (2007–2015) |Sammelwerk=Parasites & Vectors |Band=12 |Nummer=1 |Datum=2019-01-11 |ISSN=1756-3305 |DOI=10.1186/s13071-018-3284-8 |PMC=6330426 |PMID=30635034 |Seiten=30 }}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Brigitte Menn, Susanne Lorentz, Torsten J. Naucke |Titel=Imported and travelling dogs as carriers of canine vector-borne pathogens in Germany |Sammelwerk=Parasites & Vectors |Band=3 |Nummer=1 |Datum=2010-04-08 |ISSN=1756-3305 |DOI=10.1186/1756-3305-3-34 |PMC=2857866 |PMID=20377872 |Seiten=34 }}</ref> [[ٽِڪ]] وسيلي منتقل ٿيندڙ [[ڪتن ۾ لائم بوريليوسس]] جي تشخيص پڻ وڌيڪ ٿيڻ لڳي آهي.<ref>{{Literatur |Autor=Hendrik Wilking, Klaus Stark |Titel=Public Health-Aspekte der Lyme-Borreliose: Perspektiven aus Deutschland |Sammelwerk=Lyme-Borreliose |Verlag=Springer International Publishing |Ort=Cham |Datum=2024 |ISBN=978-3-031-49764-3 |DOI=10.1007/978-3-031-49764-3_8 |Seiten=191–204 }}</ref> جيئن ته انهن [[ویکٽر (حياتيات)|ویکٽر وسيلي منتقل ٿيندڙ]] انفيڪشنن خلاف ويڪسينون اڪثر محدود دستياب يا محدود اثرائتيون هونديون آهن، تنهنڪري ڪتن جي صحت جي سنڀال ۾ مؤثر ٽِڪ ۽ مڇر روڪ علاج، جانور جي باقاعده جانچ ۽ خطري وارن حالتن کان پاسو ڪرڻ شامل آهي.<ref>{{Literatur |Autor=Nikola Pantchev, Silvia Pluta, Elke Huisinga, Stephanie Nather, Miriam Scheufelen, Majda Globokar Vrhovec, Andrea Schweinitz, Herwig Hampel, Reinhard K. Straubinger |Titel=Tick-borne Diseases (Borreliosis, Anaplasmosis, Babesiosis) in German and Austrian Dogs: Status quo and Review of Distribution, Transmission, Clinical Findings, Diagnostics and Prophylaxis |Sammelwerk=Parasitology Research |Band=114 |Nummer=1 |Datum=2015-08-01 |ISSN=1432-1955 |DOI=10.1007/s00436-015-4513-0 |Seiten=19–54 }}</ref> === ٻاهر گهمائڻ === ٻاهر آزاد گهمڻ ۽ ورزش ڪتي جي مناسب پالنا جو حصو آهي. جرمن ڳالهائيندڙ علائقن ۾ ڪتي کي سير ڪرائڻ لاءِ عام اصطلاح ''گاسي گيهن'' استعمال ٿيندو آهي. ڪيترائي ميونسپل ادارا مفت پلاسٽڪ جون ٿيلهيون مهيا ڪن ٿا، جن سان ڪتن جا مالڪ ڪتي جو فضلو گڏ ڪري مناسب نموني ضايع ڪري سگهن ٿا. ''گولا هونڊ'' نالي مهم اها ڪوشش ڪري ٿي ته ڪتي جي ڳچيءَ يا پٽيءَ سان ٻڌل پيلي ربن يا پيلي ڪپڙي کي بين الاقوامي طور اهڙي نشاني طور تسليم ڪيو وڃي، جنهن مان ظاهر ٿئي ته هن وقت ان ڪتي سان ٻين ڪتن جو رابطو گهربل ناهي.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gulahund.de/was-sind-gelbe-hunde/ |titel=Gelber Hund braucht Freiraum |werk=gulahund.de |sprache=de |abruf=2026-08-03}}</ref> مثال طور جرمنيءَ ۾ ڪتي کي ڪافي ٻاهر گهمائڻ ۽ ورزش ڏيڻ قانوني طور پڻ لازمي آهي، جيئن [[جانورن جي ڀلائي بابت ڪتن جي ضابطي]] جي دفعه 2 ۾ مقرر ٿيل آهي. === شهر ۾ پالنا === شهرن ۾ رهندڙ ڪتن لاءِ مناسب پالنا جون حالتون مهيا ڪرڻ، [[جانورن جي ڀلائي جو قانون|جانورن جي ڀلائيءَ وارن قانونن]] تي عمل ڪرائڻ ۽ آزاد گهمندڙ يا کيڏندڙ ڪتن سبب پيدا ٿيندڙ تڪرارن کان بچڻ لاءِ ڪجهه شهر ڪتن جي بنا پٽي آزاد گهمڻ کي مخصوص علائقن تائين محدود ڪن ٿا، انهن جا نقشا جاري ڪن ٿا ۽ هنڌن تي نشانيون لڳائين ٿا. اهڙن شهرن ۾ [[ڪولون]]،<ref>{{Internetquelle |autor=Stadt Köln |url=https://www.stadt-koeln.de/artikel/06266/index.html |titel=Freilaufflächen für Hunde |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2019-09-18}}</ref> [[نيورمبرگ]]،<ref>{{Internetquelle |autor=Stadt Nürnberg |url=https://www.nuernberg.de/imperia/md/ordnungsamt/dokumente/internet/flyer_-_hunde_in_der_stadt.pdf |titel=Hunde in der Stadt. Kleine Regeln – große Wirkung. Für ein besseres Miteinander |werk=Servicebetrieb Öffentlicher Raum Nürnberg |hrsg= |datum=2016-08-01 |format=PDF |abruf=2019-09-18}}</ref> [[پاڊربورن]]<ref>{{Internetquelle |autor=Stadt Paderborn |url=https://www.paderborn.de/wohnen-soziales/umwelt-gruen/hundefreilaufflaechen.php |titel=Hundefreilaufflächen in Paderborn |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2019-09-18 |offline=ja }}</ref> ۽ [[زوِڪائو]] شامل آهن.<ref>{{Internetquelle |autor=Stadt Zwickau |url=https://www.zwickau.de/de/politik/verwaltung/aemter/dezernat2/gartenundfriedhofsamt/landschaftsbau/dienstleistungen/hunde.php?s=ba7cfad5eceb2dcfcac93ed7c4981ee5 |titel=Hundefreilaufflächen |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2019-09-18}}</ref> [[برلن]] ۾ [[برلن ۾ ڪتن کي رکڻ ۽ گهمائڻ بابت قانون|عام طور ڪتي کي پٽيءَ سان رکڻ لازمي]] آهي، پر ڪجهه استثنا موجود آهن ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان پابنديءَ کان ڇوٽ به حاصل ڪري سگهجي ٿي. [[ميونخ]] ۾ پٽيءَ جي پابندي مخصوص علائقن تائين محدود آهي ۽ اها ڪتي جي ڪلهن جي اوچائي ۽ نسل تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Internetquelle |url=https://stadt.muenchen.de/service/info/hauptabteilung-i-sicherheit-und-ordnung-pravention/1092435/ |titel=Leinenpflicht für Hunde (Hundeverordnung) |werk=muenchen.de |sprache=de |abruf=2025-10-18}}</ref> [[File:Mülleimer mit Hundekotbeuteln in Pasing-Obermenzing (Munich).jpg|thumb|ميونخ ۾ ڪتن جي وڏي تعداد سبب عوامي فضلي جي نظام تي وڌيل بار.]] مناسب شهري پالنا جون سهولتون مهيا ڪرڻ جو هڪ مقصد اهو به آهي ته ڪتن کي گهڻو وقت مسلسل پٽيءَ تي رکڻ کان پاسو ڪيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي محدوديت رويي جي مسئلن جي ترقيءَ ۾ حصو وٺي سگهي ٿي. آزاد گهمڻ دوران جسماني ورزش سان گڏ ڪتي کي ٻين ڪتن سان پنهنجي نوع مطابق سماجي رابطا، [[سنگهڻ واري ادراڪ|بوءَ وسيلي رابطي]] ۽ ماحول جي جاچ پڙتال ڪرڻ جا موقعا پڻ ملن ٿا. === ڪتي پالڻ جا ماحولياتي پهلو === [[برلن ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] جي هڪ [[زندگيءَ جي چڪر جو تجزيو|زندگيءَ جي چڪر واري تجزيي]] موجب، هڪ ڪتي کي پالڻ سان سراسري طور 8.2&nbsp;ٽن CO₂ جي برابر گرين هائوس گيسن جو اخراج ٿئي ٿو. جيڪڏهن ڪتي جي سراسري عمر 13 سال فرض ڪئي وڃي ته اهو ساليانو لڳ ڀڳ 630&nbsp;ڪلوگرام جي برابر ٿئي ٿو. ڪتي جي فضلي سان خارج ٿيندڙ [[فاسفورس]]، [[نائٽروجن]] ۽ [[ڳرا ڌاتو|ڳرن ڌاتن]] جو مقدار خاص طور پاڻيءَ جي ذخيرن ۽ وهڪرن لاءِ ماحولياتي بار بڻجي سگهي ٿو. پلاسٽڪ جي استعمال جي منفي اثرن کي نظر ۾ رکڻ باوجود، ڪتي جو فضلو پلاسٽڪ جي ٿيلهن سان گڏ ڪري صحيح نموني ضايع ڪرڻ ماحولياتي لحاظ کان به مناسب ۽ سفارش جوڳو عمل سمجهيو وڃي ٿو. [[ڪتن جي خوراڪ]] جو وڏو حصو [[صنعتي جانور پالنا]] مان حاصل ٿئي ٿو، جنهن سان لاڳاپيل ماحولياتي، سماجي ۽ [[جانورن جي اخلاقيات|جانورن جي ڀلائيءَ وارا اخلاقي]] اثر پڻ موجود آهن.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ڪتن جي خوراڪ جو وڏو حصو اهڙين شين مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي انساني [[غذا]] لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿيون. آمريڪا ۾ 163 ملين گهريلو ڪتا ۽ ٻليون گڏجي هر سال ايتري [[غذائي توانائي]] استعمال ڪن ٿا، جيتري فرانس جي سڄي آبادي استعمال ڪري ٿي. جيڪڏهن انهن کي هڪ الڳ ملڪ تصور ڪيو وڃي، ته [[گوشت جي استعمال]] جي لحاظ کان اهو دنيا ۾ پنجين نمبر تي اچي، روس، برازيل، آمريڪا ۽ چين کان پوءِ.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.scinexx.de/news/geowissen/umweltsuender-hund-und-katze/ |titel=Umweltsünder Hund und Katze? – Forscher berechnet den ökologischen Fußabdruck fleischfressender Haustiere |werk=scinexx.de |datum=2017-08-03 |abruf=2021-04-01 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Gregory S. Okin |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0181301 |titel=Environmental impacts of food consumption by dogs and cats |werk=journals.plos.org |datum=2017-08-02 |abruf=2021-04-01 |sprache=en}}</ref> == قانوني معاملا == {{Main|ڪتن بابت قانون}} === ڪتي تي ٽيڪس === {{Main|ڪتي تي ٽيڪس}} [[File:DogTags license fxwb.jpg|thumb|ٽيڪس جون سڃاڻپ پليٽون]] [[جرمني]]، [[آسٽريا]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ گهريلو ڪتو پالڻ تي ٽيڪس لاڳو ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻلين تي اهڙو ٽيڪس لاڳو ناهي. جرمني ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ [[ڪتي تي ٽيڪس]] ميونسپل ادارا وصول ڪن ٿا، جڏهن ته آسٽريا ۾ اهو وفاقي رياستن طرفان مختلف شرح سان ورتو وڃي ٿو. ڪجهه هنڌن تي ٽيڪس جي ادائيگيءَ جو ثبوت [[ڪتي جي سڃاڻپ پليٽ|ڪتي جي پليٽ]] وسيلي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه ميونسپل ادارا يا وفاقي رياستون اها به گهر ڪن ٿيون ته پليٽ ڪتي تي صاف نظر ايندڙ هنڌ تي لڳل هجي. === جرمني === ==== سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن ==== گهريلو ڪتن ۾ ڪجهه سالن کان [[آر ايف آءِ ڊي#جانورن جي سڃاڻپ|مائڪروچپ]] لڳائڻ ممڪن آهي، جيڪا [[جانورن جي سڃاڻپ|جانور جي سڃاڻپ]] لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جانور جي [[جانورن جي سڃاڻپ#ملڪي ڪوڊ ۽ ٺاهيندڙ ڪوڊ|ٽرانسپونڊر نمبر]] پڙهڻ لاءِ مخصوص ريڊر گهربل هوندو آهي، جيڪو عام طور جانورن جي ڊاڪٽرن، جانورن جي پناهه گاهن ۽ پوليس وٽ موجود هوندو آهي. [[ٽاسو (جانورن جو رجسٽر)|ٽاسو]] ۽ [[جرمن پالتو جانورن جو رجسٽر]] جهڙيون ڪجهه غيرتجارتي تنظيمون گم ٿيل ۽ مليل ڪتن لاءِ مرڪزي رجسٽري هلائين ٿيون؛ هتي پنهنجي ڪتي جو چپ نمبر پڻ رجسٽر ڪري سگهجي ٿو. هي نمبر عالمي سطح تي منفرد هوندو آهي ۽ [[ٽيٽو]] جي ڀيٽ ۾ ڪتي جي وڌيڪ محفوظ سڃاڻپ ممڪن بڻائي ٿو. ڪجهه قانوني يا انتظامي ضابطن ([[ڪتن بابت قانون]]) تحت اهڙي سڃاڻپ لازمي هوندي آهي، ۽ سرحد پار ڪرڻ وقت پڻ [[يورپي يونين جو پالتو جانورن وارو پاسپورٽ#ضابطو 576/2013 ۽ عملدرآمد ضابطو 577/2013|يورپي يونين جي پالتو جانورن واري ضابطي]] موجب ڪتي جي سڃاڻپ ٿيل هجڻ ضروري آهي. ==== پالنا جون حالتون ==== جرمنيءَ ۾ ڪتن جي مناسب پالنا بنيادي طور [[جرمني جو جانورن جي ڀلائي وارو قانون]] ۽ [[جانورن جي ڀلائي بابت ڪتن جو ضابطو]] ترتيب ڏين ٿا. ڪتن بابت ضابطي ۾ رهائش جي هنڌن، واڙن ۽ ٻاهر گهمڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهرجون مقرر ڪيون ويون آهن. ان ضابطي موجب ٻچن کي ماءُ کان ڌار ڪرڻ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر اٺ هفتا آهي. ڪتن کي ٻڌي مستقل رکڻ 1 جنوري 2023ع کان اصولي طور منع ٿيل آهي ({{§|7|tierschhuv|juris}}). ==== خطرناڪ ڪتا ==== [[File:Police dog Peru Lima La Victoria Plaza Manco Cápac.jpg|thumb|[[ڪتن لاءِ مُنهن پٽو|مُنهن پٽو]] پاتل ڪتو]] {{Main|ڪتن جي نسلن جي پابندي واري فهرست}} ڪتن جي ڪجهه نسلن کي [[خطرناڪ ڪتو|خطرناڪ ڪتا]] قرار ڏنو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن انهن لاءِ ”ويڙهاڪ ڪتا“ وارو اصطلاح پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. سرڪاري ادارا [[ويڙهاڪ ڪتو]]، [[ڪتن جي نسلن جي پابندي واري فهرست|فهرست وارو ڪتو]]، مخصوص ضابطي وارو ڪتو يا درجي وارو ڪتو جهڙا اصطلاح پڻ استعمال ڪن ٿا. ”ويڙهاڪ ڪتن“ بابت تنقيدي ميڊيا رپورٽن ۽ منفي عوامي روين جي پٺيان بار بار اهڙن نسلن سان لاڳاپيل، ڪڏهن موتمار، حادثا بيان ڪيا ويا آهن. وفاقي رياستن جي انگن اکرن جي مطلق تعداد موجب جرمنيءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ [[ڪتي جو چڪ|چڪ جا واقعا]] [[جرمن شيفرڊ]]ن سان لاڳاپيل آهن، جيتوڻيڪ اهي ڪنهن به وفاقي رياست جي [[ڪتن جي نسلن جي پابندي واري فهرست]] ۾ شامل ناهن. سوئٽزرلينڊ ۾ جرمن شيفرڊ ۽ [[راٽ وائلر]] ڪتن جي آباديءَ ۾ پنهنجي تناسب جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ چڪ جا زخم پيدا ڪن ٿا.<ref>Ursula Horisberger: ''Medizinisch versorgte Hundebissverletzungen in der Schweiz: Opfer – Hunde – Unfallsituationen.'' Diss. Universität Bern 2002.</ref> [[برلن جي فري يونيورسٽي]] جي هڪ مطالعي ۾ برلن ۽ برانڊنبرگ لاءِ پڻ ساڳيو نتيجو سامهون آيو.<ref>R. Struwe, F. Kuhne: ''Auffällig gewordene Hunde in Berlin und Brandenburg – ihre Repräsentanz in offiziellen Statistiken und in der Hundepopulation'' ([https://bib.vetmed.fu-berlin.de/pubdb/pub/3387/ bibliographische Informationen online]).</ref> ==== افزائش ۽ ٻچا ڄڻڻ وارو موسم ==== [[لوئر سيڪسني]]<ref>[http://www.recht-niedersachsen.de/79100/nwaldlg1.htm#p33 Niedersächsisches Gesetz über den Wald und die Landschaftsordnung (NWaldLG) §&nbsp;42, Abs.&nbsp;3, 1&2.]</ref> ۽ [[برمين]]<ref>[http://www.jagd-in-bremen.de/Jagd-Naturschutz-Brut-und-Setzzeiten.html Landesjägerschaft Bremen].</ref> ۾ [[پکين جي آکيرن ۽ جهنگلي جانورن جي ٻچا ڄڻڻ واري موسم]] دوران کليل قدرتي علائقن ۾ ڪتن کي پٽي کان آزاد ڇڏڻ جي اجازت ناهي. هي مدت برمين ۾ 15 مارچ کان ۽ لوئر سيڪسني ۾ 1 اپريل کان شروع ٿئي ٿي ۽ ٻنهي رياستن ۾ 15 جولاءِ تي ختم ٿئي ٿي. ==== ٻيا معاملا ==== اڪثر وفاقي رياستن ۾ ڪجهه مخصوص [[ويڪسينيشن]]، جهڙوڪ [[ريبيز]] جي ويڪسين، عام طور قانوني طور لازمي ناهي، پر يورپي يونين جي اندر ملڪن جون سرحدون پار ڪرڻ وقت اها گهربل آهي (→ [[يورپي يونين جو پالتو جانورن وارو پاسپورٽ]]). ڪتن کي پٽيءَ سان رکڻ يا نام نهاد [[ڪتن جي نسلن جي پابندي واري فهرست|ويڙهاڪ ڪتن]] جي پالنا بابت تفصيلي ضابطا هر وفاقي رياست ۾ مختلف آهن ۽ ڪڏهن ميونسپل ادارن جي سطح تي به مختلف طريقي سان لاڳو ٿين ٿا. جرمنيءَ ۾ ملڪ گير سرڪاري طور تسليم ٿيل [[ڪتو سنڀالڻ جو لائسنس]] موجود ناهي، جيتوڻيڪ ڪجهه [[ڪتن جي تربيت جا اسڪول]] اهڙو تاثر ڏين ٿا. [[ساٿي ڪتو|ساٿي ڪتي]] جي تربيت پڻ نه قانوني طور لازمي آهي ۽ نه ئي قومي سطح تي هڪجهڙي قانوني ترتيب هيٺ آهي. مختلف ادارا ۽ انجمنون مختلف تربيتون پيش ڪن ٿيون، جيڪي [[ساٿي ڪتي جي امتحان]] سان ختم ٿين ٿيون، پر اهي امتحان به اڪثر هڪٻئي طرفان تسليم نٿا ڪيا وڃن. [[بچاءُ ڪندڙ ڪتي جو امتحان]] رڳو منظور ٿيل [[بچاءُ ڪندڙ ڪتن جي دستي]] ۾ ڏئي سگهجي ٿو. جيڪو شخص ڪتي کي ٻاهر گهمائي ٿو، اهو عوامي رستن تان [[ڪتي جو فضلو]] هٽائڻ جو ذميوار هوندو آهي؛ ڪيترن هنڌن تي ائين نه ڪرڻ [[انتظامي ڏوهه]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن تي جرمانو لاڳو ٿي سگهي ٿو. ڪتن جي مالڪن کي [[جانور پاليندڙ جي ذميواري واري بيمه]] ڪرائڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. جانورن جا مالڪ [[خطري تي ٻڌل ذميواري]] جي اصول هيٺ اچن ٿا، يعني ڪتي سبب ٿيندڙ نقصان لاءِ مالڪ کي ذميوار ٿيڻو پوي ٿو، ڀلي ذاتي غلطي ثابت نه ٿئي. ڪجهه وفاقي رياستن ۾ اهڙي بيمه لازمي آهي. === آسٽريا === آسٽريا ۾ ڪتن جي پالنا بابت قانوني گهرجون ڪرنگهي وارن جانورن جي پالنا واري ضابطي ۾ مقرر ٿيل آهن.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/BgblAuth/BGBLA_2004_II_486/BGBLA_2004_II_486.pdfsig |titel=Bundesgesetzblatt, 486. Verordnung: 2. Tierhaltungsverordnung |werk= |hrsg=Republik Österreich |datum=2004-12-17 |format=PDF |abruf=2019-11-27}}</ref> ان جي ضميمي 1 ۾ ڪتن جي پالنا لاءِ گهٽ ۾ گهٽ گهرجون بيان ڪيون ويون آهن. ڪتن کي هر روز گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو ٻاهر گهمڻ ۽ ڏينهن ۾ ٻه ڀيرا انسانن سان سماجي رابطو ڪرڻ جو موقعو ملڻ گهرجي. کين ڏينهن ۾ ڪيترائي ڀيرا ٻاهر پيشاب ۽ فضلو ڪرڻ جو موقعو پڻ ڏنو وڃي. ٻچن کي اٺ هفتن جي عمر کان اڳ ماءُ کان ڌار نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.vetmeduni.ac.at/fileadmin/v/vetrecht/Anlage_1_S%C3%A4ugetiere_2012.pdf |titel=2. Tierhaltungsverordnung, Anlage 1 |werk= |hrsg=Republik Österreich |datum= |format=PDF |abruf=2019-11-27}}</ref> ڪيترين وفاقي رياستن ۽ ميونسپل ادارن جا ضابطا گهر ڪن ٿا ته ڪتن کي، ڪڏهن رڳو رهائشي علائقن يا رستن تي، پٽيءَ سان گهمايو وڃي، عوامي ٽرانسپورٽ ۾ [[ڪتن لاءِ مُنهن پٽو|مُنهن پٽو]] پارايو وڃي ۽ سندن فضلو رستن تان هٽايو وڃي. ويانا ۾ 2012ع جي صفائي مهم دوران فوري جرمانو 36&nbsp;يورو هو ۽ 110,000 ميدانن وارا نشان ”ڇا 36 يورو تو لاءِ ڪا ڳالهه ناهي؟“ واري نعري سان لڳايا ويا هئا.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.wien.gv.at/umwelt/ma48/sauberestadt/keine-kleinigkeit.html |wayback=20161005075310 |text=Keine Kleinigkeit – die Sauberkeitskampagne 2012}} wien.gv.at, 2012, abgerufen am 5. Oktober 2016.</ref> گراتس ۾ جرمانو 10&nbsp;يورو هو. ڪيترن هنڌن تي پاڻ کڻڻ وارين دٻين ۾ مناسب مفت پوليٿيلين ٿيلهيون، اڪثر ڳاڙهيون يا ناسي، مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ويانا ۽ گراتس جهڙن شهرن ۾ باڙ لڳل [[ڪتن جو علائقو|ڪتن جا علائقا]] پڻ عوام لاءِ مخصوص ڪيا ويا آهن. === سوئٽزرلينڊ === سوئٽزرلينڊ جي جانورن جي وچڙندڙ بيمارين واري قانون موجب ڪتن جي سڃاڻپ ۽ هڪ ڊيٽابيس ۾ رجسٽريشن لازمي آهي. ڪتي ۾ مائڪروچپ لڳائڻ، ڪتي جي سڃاڻپ ڪارڊ جاري ڪرڻ ۽ مرڪزي ''ايميڪس'' ڊيٽابيس ۾ رجسٽريشن لازمي آهي.<ref name="bbl 3554">Der Text dieses Abschnittes entstammt teilweise dem nicht urheberrechtlich geschützten Bericht der Kommission für Wissenschaft, Bildung und Kultur des Nationalrates vom 20. Februar 2009 zur Parlamentarischen Initiative 05.453 „Verbot von Pitbulls in der Schweiz“, [http://www.admin.ch/ch/d/ff/2009/3547.pdf BBl 2009 3547] (PDF-Datei; 613&nbsp;kB) S.&nbsp;3554&nbsp;f.</ref> [[جانورن جي ڀلائي وارو ضابطو]] اڳ ۾ اهو به لازمي ڪندو هو ته پهريون ڪتو خريد ڪرڻ کان اڳ مالڪ هڪ نظرياتي ڪورس ڪري، جنهن ۾ ڪتن جون بنيادي ضرورتون، ڪتو پالڻ لاءِ گهربل وقت ۽ خرچ سمجهايا ويندا هئا. ڪتو خريد ڪرڻ کان هڪ سال اندر ڪتي ۽ مالڪ کي عملي تربيت به مڪمل ڪرڻي پوندي هئي، جنهن ۾ روزاني زندگيءَ جون مختلف حالتون مشق ڪيون وينديون هيون. اهي لازمي ڪورس 31 ڊسمبر 2016ع تي ختم ڪيا ويا.<ref>[https://www.admin.ch/de/nsb?id=64623 Ab 2017 gibt es keine schweizweit obligatorischen Hundekurse mehr] auf der Website des BLV, abgerufen am 13. Juni 2018</ref> ٻين معاملن ۾ ڪتن جي پالنا بابت ضابطا [[سوئٽزرلينڊ جا ڪينٽن|ڪينٽن]] جي قانون هيٺ اچن ٿا، تنهنڪري سڄي ملڪ ۾ هڪجهڙا ناهن. قومي سطح تي گڏيل قانون آڻڻ جون ڪوششون پارليامينٽ ۾ بار بار ناڪام ٿيون آهن.<ref>[http://www.nzz.ch/nachrichten/politik/schweiz/aus_fuer_ein_einheitliches_hundegesetz_in_der_schweiz_1.8580268.html Aus für ein einheitliches Hundegesetz in der Schweiz], [[Neue Zürcher Zeitung|NZZ]] vom 6. Dezember 2010.</ref> ڪجهه ڪينٽن ۾ ڪتن بابت الڳ ڪينٽني قانون موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لاڳاپيل قدمن جي ذميواري پوليس يا ميونسپل ادارن وٽ آهي، جيئن [[اوري]] ۽ [[زوگ ڪينٽن|زوگ]] ۾. ٻين ڪينٽن ۾ خاص ڪتن جا قانون آهن، جيڪي سڃاڻپ، رجسٽريشن، جانورن جي وبائي بيمارين ۽ جانورن جي ڀلائي بابت وڌيڪ ضابطا مقرر ڪن ٿا. گم ٿيل جانورن بابت ڪارروائي ۽ ڪتي کي ڪنٽرول هيٺ رکڻ جي عام ذميواري پڻ ڪينٽن جي سطح تي مقرر ڪئي وڃي ٿي. وڌيڪ ڪينٽني ضابطن ۾ ڪتي ۽ مالڪ جي تربيت، ذميواري واري بيمه ۽ ڪتي جي چڪ واري واقعي کان پوءِ ڪارروائي شامل آهن.<ref name="bbl 3557">Der Text dieses Abschnittes entstammt teilweise dem nicht urheberrechtlich geschützten Bericht der Kommission für Wissenschaft, Bildung und Kultur des Nationalrates vom 20. Februar 2009 zur Parlamentarischen Initiative 05.453 „Verbot von Pitbulls in der Schweiz“, [http://www.admin.ch/ch/d/ff/2009/3547.pdf BBl 2009 3547,] (PDF-Datei; 613&nbsp;kB) S.&nbsp;3557.</ref> 2014ع تائين 13 ڪينٽن امڪاني طور خطرناڪ ڪتن جي نسلن لاءِ [[ڪتن جي نسلن جي پابندي واري فهرست#سوئٽزرلينڊ ۾ نسلن جون فهرستون|نسلي فهرستون]] متعارف ڪرايون هيون: اي جي، بي ايل، بي ايس، ايف آر، جي اي، جي ايل، ايس ايڇ، ايس او، ٽي جي، ٽي آءِ، وي ڊي، وي ايس ۽ زي ايڇ. انهن فهرستن ۾ ٽن کان ٽيهن تائين نسل شامل آهن ۽ مخلوط نسلن تي به لاڳو ٿي سگهن ٿيون. عام طور انهن ۾ امڪاني خطرناڪ نسل مقرر ڪيا وڃن ٿا، جن جي پالنا لاءِ اجازت ضروري هوندي آهي؛ چار ڪينٽن، ايف آر، جي اي، وي ايس ۽ زي ايڇ، ۾ ڪجهه نسلن جي پالنا تي پابندي به آهي.<ref name="bbl 3557" /> === يورپي يونين ۾ سرحد پار ڪرڻ === 2004ع کان يورپي يونين جي ملڪن جون سرحدون پار ڪرڻ وقت سڃاڻپ لاءِ [[يورپي يونين جو پالتو جانورن وارو پاسپورٽ]] گڏ رکڻ لازمي آهي. پاسپورٽ ۾ صحيح [[ريبيز]] ويڪسينيشن جو ثبوت درج هجڻ ضروري آهي. ان سان گڏ ڪتي ۾ لڳل غيرفعال آر ايف آءِ ڊي چپ، يعني [[جانورن جي سڃاڻپ|ٽرانسپونڊر]]، هجڻ گهرجي، جيڪو آءِ ايس او معيار 11784 مطابق هجي ۽ ايڇ ڊي ايڪس يا ايف ڊي ايڪس-بي طريقي سان ڊيٽا منتقل ڪري. ان کي آءِ ايس او معيار 11785 مطابق ريڊر سان پڙهي سگهجي. چپ جو نمبر ڪتي جي پاسپورٽ جي سڃاڻپ مڪمل ڪري ٿو. هن ضابطي جو بنيادي مقصد [[ريبيز]] خلاف ڪنٽرول آهي.<ref>{{CELEX|02003R0998-20100618|Verordnung (EG) Nr. 998/2003 des Europäischen Parlaments und des Rates vom 26. Mai 2003 über die Veterinärbedingungen für die Verbringung von Heimtieren zu anderen als Handelszwecken und zur Änderung der Richtlinie 92/65/EWG des Rates|format=PDF}} (Heimtierverordnung)</ref> === ٻيا ملڪ === ڪميونسٽ دور جي [[چين]] ۾ ڪتو پالڻ کي سرمائيدارانه عادت سمجهيو ويندو هو ۽ 1992ع تائين شهرن ۾ ان تي پابندي هئي.<ref>Franziska Konitzer: [https://www.wissenschaft.de/gesundheit-medizin/struppi-streicheln-haelt-gesund/ ''Struppi streicheln hält gesund.''] In: ''Bild der Wissenschaft.'' Nummer 1, 2015.</ref> [[ايران]] ۾ ڪتن جي پالنا تي پابنديءَ بابت بحث ٿيو آهي، جنهن ۾ ڪم ڪندڙ ڪتن لاءِ استثنا تجويز ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه مذهبي تشريحن ۾ ڪتن کي ناپاڪ سمجهيو ويندو آهي. تجويز ڪيل سزا ۾ 74 ڪوڙا يا مالي جرمانو شامل هو.<ref>DBE: [https://magazin.spiegel.de/SP/2014/51/130878631/ ''Fußnote 74.''] In: ''Der Spiegel.'' Nummer 51, 2014, S.&nbsp;81.</ref> == ثقافتي تاريخ == [[File:Franz Rudolf Frisching.jpg|thumb|[[فرانز روڊولف فريشنگ]] 1785ع ۾ پنهنجي [[برنر لاف هونڊ]] سان گڏ [[ژان پروڊوم]] کان پنهنجو پورٽريٽ ٺهرايو.]] مختلف [[ثقافتي علائقو|ثقافتي علائقن]] ۾ ڪتن کي مختلف نموني ڏٺو، سمجهيو ۽ اهميت ڏني وئي آهي. * [[يورپ]]، خاص طور جرمن ثقافتي روايت ۾، ڪتن کي روايتي طور انسان جا [[وفاداري|وفادار]] ساٿي سمجهيو ويو آهي ۽ کين نگهباني، مال چارڻ ۽ شڪار لاءِ وڏي اهميت ڏني وئي آهي. [[هومر]] جي ''[[اوڊيسي]]'' ۾ [[آرگوس (ڪتو)|آرگوس]] ان جو مشهور مثال آهي. :تنهن هوندي به جرمن محاورن ۽ چوڻين ۾ ڪتو گهڻو ڪري گهٽ درجي يا منفي مفهوم ۾ استعمال ٿيو آهي، جهڙوڪ ''آوف ڊين هونڊ گيڪومن''، ''هونڊيش''، ''هونڊس ليبن''، ''هونڊس يارهه''، ''هونڊس ويٽر''، ''هونڊس گيمين''، ''ڪرومر هونڊ''، ''هونڊس فوٽ''، ''هونڊس مزيئرابل''، ''شارفر هونڊ''، ''شلافينڊي هونڊي ويڪن''، ''شوائنهونڊ'' ۽ ''اِنرر شوائنهونڊ''. * [[يهوديت]] ۽ ان مان جنم وٺندڙ [[عيسائيت]] ۾ ڪتي کي شروعاتي طور عام طرح وڏي عزت حاصل نه هئي. مذهبي متنن ۾ ان جو ذڪر گهڻو ڪري توهين آميز يا گهٽ درجي واري مخلوق جي علامت طور ملي ٿو. مثال طور ''امثال 26:11'' ۾ ڪتي جي پنهنجي الٽي ڏانهن موٽڻ جو ذڪر آهي؛ ''ٻيو سموئيل 3:8'' ۾ ”يهوداه جو ڪتي جو مٿو“ توهين طور استعمال ٿيل آهي؛ ۽ ''متي 7:6'' ۾ مقدس شيون ڪتن اڳيان نه اڇلائڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي. * [[اسلام]] ۾ ڪتي جي طهارت بابت مختلف فقهي رايا موجود آهن. ڪجهه راين ۾ ڪتو مڪمل طور پاڪ، ڪجهه ۾ ناپاڪ، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ پکڙيل راءِ موجب رڳو ڪتي جو ٿُڪ ناپاڪ سمجهيو وڃي ٿو. ان باوجود شڪاري ڪتي طرفان وات ۾ کڻي آندل شڪار کي پاڪ سمجهيو ويندو آهي. [[قرآن]] ۾ ڪتي جو ذڪر ٽن هنڌن تي ملي ٿو: [[سورت المائده]] آيت 4 ۾ شڪاري جانورن جي حوالي سان، [[سورت الاعراف]] آيت 176 ۾ هڪ تشبيهه طور، ۽ [[سورت الڪهف]] آيتن 18 ۽ 22 ۾ [[اصحاب ڪهف]] جي ڪتي جي حوالي سان، جنهن جو نالو روايتي طور ''[[الرقيم|رقيم]]'' ڄاڻايو وڃي ٿو. * [[چيني ثقافت]] ۾ ڪتي ڏانهن رويو گهڻو ڪري عملي رهيو آهي. ان کي نه خاص طور پوڄيو ويندو آهي ۽ نه لازمي طور حقير سمجهيو ويندو آهي؛ ڏکڻ چين جي ڪجهه علائقن ۾ ان جو گوشت به کاڌي طور استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[چيني علامتون|چيني علامتي روايت]] ۾ ڪتو اولهه، سرءُ ۽ ڪڏهن دولت سان لاڳاپيل آهي. [[ڀوت ڀڄائڻ]] واري عوامي عقيدي ۾ به ان کي ڪردار ڏنو ويو آهي؛ روايتي تصور موجب ڪتي جي رت سان ڇِٽيل بدروح کي پنهنجو حقيقي روپ ظاهر ڪرڻو پوي ٿو. ڪتو [[چيني جانورن جو دائرو|چيني زوڊياڪ]] جو يارهون جانور آهي. * اتر آمريڪا جي [[اتر اوڀر وارو ٻيلن جو ثقافتي علائقو|اتر اوڀر وارن مقامي آمريڪي قبيلن]] ۾ ڪتن کي ڪڏهن اعليٰ روحاني قوتن جي نمائندگيءَ ۾ قربان ڪيو ويندو هو، جيئن الگونڪين روايت ۾ [[مانيٽو]] لاءِ؛ جڏهن ته [[ايروڪوئس]] وٽ ڪتو گوشت واري خوراڪ جي علامت طور به استعمال ٿيندو هو.<ref>[[Christian F. Feest]]: ''Beseelte Welten – Die Religionen der Indianer Nordamerikas.'' In: ''Kleine Bibliothek der Religionen'', Bd. 9, Herder, Freiburg / Basel / Wien 1998, ISBN 3-451-23849-7, S. 148.</ref> * [[انسان دوستي (نشاة ثانيه)|هيومنيزم]] جي دور جي فن ۾ ڪتو هڪ تمام پسنديده جانور بڻجي ويو، جيئن سوئيڊني فن تاريخدان [[پيٽرڪ روئٽرزوارڊ]] بيان ڪيو آهي.<ref>{{Literatur |Autor=Patrik Reuterswärd |Hrsg=ders. |Titel=The Dog in the Humanist’s Study |Sammelwerk=The Visible and Unvidible in Art |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag=IRSA Verlag |Ort=Wien |Datum=1991 |ISBN= |Seiten=}}</ref> شڪاري ڪتو رڳو پنهنجي، اڪثر اشرافي، مالڪ جو وفادار ساٿي نه هو، پر پٿر جي مجسمن ۽ يادگارن ۾ سماجي مرتبي جي علامت طور به استعمال ٿيندو هو. غيرمعمولي وفاداري ۽ وابستگيءَ لاءِ مشهور عورتن جي قبرن تي ننڍا فيشني ڪتا ڏيکاريا ويندا هئا. ڪيترن مشهور هيومنسٽن جي تصويرن ۾ شينهن سان گڏ ڪتو پڻ شامل ڪيو ويندو هو. جانور جي جسامت، بيهڪ ۽ چهري جو تاثر به عالم جي سماجي حيثيت بابت اشارو ڏيندو هو. :[[فرانچيسڪو پيٽرارڪا]]، جنهن پنهنجي بيان موجب هڪ وڏو ڪتو رکيو هو، کي پوءِ جي تصويرن ۾ اڪثر گول ٿي ويٺل ننڍڙي ڪتي سان ڏيکاريو ويو. ان جي ابتڙ [[لوڪاس ڪراناخ بزرگ]]، جڏهن [[البرشت ڊيورر]] جي مشهور تصوير ''سينٽ جيروم پنهنجي مطالعي واري ڪمري ۾'' (1514ع) جي نقل ٺاهي، ته ڪتي کي شامل نه ڪيو. آرام سان ويٺل ڪتا خواهشن کي قابو ڪرڻ جي صلاحيت جي علامت بڻيا ۽ اهڙيءَ طرح ثابت قدميءَ جي علامت سمجهيا ويا. چوٿين صديءَ ۾ ئي [[يوسيبيئس آف قيصريه]] ڪتن کي قدرتي ذهانت رکندڙ قرار ڏنو ۽ شڪار دوران سندن رويي مان مثال ڏئي دليل ڏنو ته ڪتو غلط امڪانن کي هڪ هڪ ڪري رد ڪندي پنهنجي شڪار تائين پهچي ٿو. == سماجي هم آهنگي == ڪتن لاءِ به [[سماجي هم آهنگي]] جو اصطلاح ان عمل لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن دوران ڪتو پنهنجي ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ٿو، ان جا ضابطا سکندو آهي ۽ [[ڪتي ۾ لاڳاپو|لاڳاپا]] ٺاهيندو آهي. سماجي هم آهنگي خاص طور زندگيءَ جي شروعاتي مهينن ۾ تمام تيزيءَ سان ٿيندي آهي. مناسب پالنا جون حالتون موجود هجن ته ٻچڙي ۾ ئي هيٺيان عمل شروع ٿي وڃن ٿا: * پنهنجي ئي نوع جي ٻين ڪتن سان سماجي هم آهنگي، جنهن وسيلي ڪتن جي وچ ۾ رابطي جا طريقا سکجن ٿا. * ٻين جانورن، جهڙوڪ [[گهريلو ٻلي|ٻلين]]، [[گني پگ]]، [[پکي|پکين]] ۽ [[گهريلو گهوڙو|گهوڙن]] سان هم آهنگي. * سڃاتل ۽ اڻسڃاتل انسانن سان سماجي هم آهنگي. * ماحولياتي تحريڪن، جهڙوڪ ويڪيوم ڪلينر، [[سائرن]]، سائيڪل جي گهنٽي، هوائي جهاز، ڌماڪن جا آواز، نئين سال جي آتشبازي، ماڻهن جي هجوم ۽ ٽريفڪ جي شور سان عادت وجهڻ. [[File:Faces of Cape Verde6.jpg|thumb|ٻار ڪتي سان]] ڪتي جي سماجي هم آهنگيءَ جو سڀ کان اهم مرحلو لڳ ڀڳ ٽئين کان ٻارهين هفتي جي عمر تائين هوندو آهي. هن مرحلي جو بنياد حسي عضون جي پختگي ۽ حرڪتي صلاحيتن جي ترقي تي هوندو آهي. پنهنجي نوع جي ٻين ڪتن سان سماجي هم آهنگي تقريباً ٽئين کان اٺين هفتي تائين ٿيندي آهي، جيڪا انسانن سان سماجي هم آهنگي، يعني لڳ ڀڳ پنجين کان ٻارهين هفتي، کان ٿورو اڳ شروع ٿئي ٿي. هن عرصي دوران ڪتا نوان رويا سکندا آهن ۽ بالغ ڪتن جهڙيون حرڪتون، خوراڪ کائڻ، فضلو ۽ پيشاب ڪرڻ جا طريقا ترقي ڪندا آهن. اهي پنهنجي نوع جي [[جسماني ٻولي]] سکندا آهن، راند دوران [[ڀونڪڻ]] ۽ چڪ هڻڻ جا طريقا آزمائيندا آهن، [[چڪ تي ضابطو]] سکندا آهن ۽ انساني جسماني ٻولي پڙهڻ جي صلاحيت پيدا ڪندا آهن. هر ڪتي جي رويي جي ترقي گهڻو ڪري سندس سماجي هم آهنگي ۽ تربيت تي دارومدار رکي ٿي. خاص طور تي تيار ڪيل [[ڪتن جا رانديڪا]] ڪڏهن مفيد سمجهيا ويندا آهن. جيڪي سماجي تجربا زندگيءَ جي پهرين 14 هفتن ۾ نه ٿين، تن کي پوءِ مڪمل طور پورو ڪرڻ مشڪل هوندو آهي. 14 هفتن جي عمر تائين سماجي هم آهنگيءَ کان محروم ڪتو عملي طور تربيت ۽ سکيا لاءِ تمام ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Seksel" /> تنهن هوندي به سماجي صلاحيتن جي سکيا سماجي هم آهنگي واري ابتدائي مرحلي سان ختم نٿي ٿئي؛ اهي صلاحيتون سڄي زندگي جاري سماجي رابطن وسيلي برقرار رهن ٿيون.<ref name="Seksel">Kersti Seksel: ''Die Sozialisation des Hundewelpen.'' In: Vet. Focus 20 (2010), S.&nbsp;7–12.</ref> [[جان پال اسڪاٽ (رويي جي حياتيات دان)|جان پال اسڪاٽ]] ۽ [[جان ايل فلر]] جي 1965ع واري سفارش جي بنياد تي اهو خيال مشهور ٿيو ته ٻچڙي کي وڌ ۾ وڌ اٺن هفتن جي عمر تائين ماءُ ۽ ڀائر ڀينرن کان ڌار ڪيو وڃي. [[آدم ميڪلوسي]] ان راءِ سان اختلاف ڪندي لکي ٿو ته ايتري جلدي ڌار ڪرڻ لاءِ ڪو لازمي سبب ناهي، خاص طور جڏهن نسل وڌائيندڙ وٽ ٻچڙي لاءِ سماجي هم آهنگيءَ جون حالتون ايندڙ مالڪ جي ڀيٽ ۾ بهتر هجن. هن عمر ۾ ڪتي جي سماجي هم آهنگي اڃا ڪنهن مخصوص انسان سان محدود نه هوندي آهي، ۽ جيڪي ڪتا انسانن سان سٺا ابتدائي تجربا حاصل ڪن ٿا، اهي پوءِ عام طور ٻين ماڻهن سان به آسانيءَ سان هم آهنگ ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Literatur |Autor=Ádám Miklósi |Titel=Hunde. Evolution, Kognition und Verhalten |Verlag=Franckh-Kosmos |Ort=Stuttgart |Datum=2011 |ISBN=978-3-440-12462-8 |Seiten=331}}</ref> {{See also|ڪتن جي تربيت}} == اصطلاحات == * ''ڪتو'' انگريزي ۾ ڊاگ– سڄي نسل (يا ذيلي نسل) لاءِ عام اصطلاح، ۽ ساڳئي نسل جي ڪنهن نر فرد لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|HarperCollins|2021|loc=[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/dog "dog"]}} * ''ڪُتِي'' انگريزي ۾ بچ– نسل (يا ذيلي نسل) جي ڪنهن به مادي فرد لاءِ اصطلاح.{{sfn|HarperCollins|2021|loc=[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bitch "bitch"]}} * ''[[ڪتي جو ٻچو|ڪتي جو ٻچو]]'' يا ''پپي'' يا پپ– نسل (يا ذيلي نسل) جو 12 مهينن کان گهٽ عمر وارو ننڍو فرد.<ref name=Alderton>{{cite book |last=Alderton |first=David |author-link=David Alderton |date=1987 |title=The dog: the most complete, illustrated, practical guide to dogs and their world |url=https://archive.org/details/dogmostcomple00alde |location=London |publisher=New Burlington Books |pages=[https://archive.org/details/dogmostcomple00alde/page/200 200]–203 |isbn=978-0-948872-13-6}}</ref> * ''پيءُ ڪتو'' انگريزي ۾ Sire– ٻچن جي هڪ ولر جو نر والد.{{r|Alderton}} * ''ماءُ ڪُتِي'' انگريزي ۾ Dam– ٻچن جي هڪ ولر جي مادي والد.{{r|Alderton}} * ''[[ولر (جانور)|ولر]]'' Litter – هڪ ئي ويم مان پيدا ٿيندڙ سڀ ڪتي جا ٻچا.{{r|Alderton}} * ''ويم'' Whelping– ڪُتِي جي ٻچن کي جنم ڏيڻ جو عمل.{{r|Alderton}} * ''کير پياڪ ٻچا'' whelps – اهي ڪتي جا ٻچا جيڪي اڃا پنهنجي ماءُ ڪُتِي تي دارومدار رکن ٿا.{{r|Alderton}} == پڻ ڏسو == * [[ڪتن جي نسلن جي فهرست]] * [[انفرادي ڪتن جي فهرست]] * [[ڪتي خاندان جي جانورن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|refs= <ref name=Alvares2019>{{cite web |first1=Francisco |last1=Alvares |first2=Wieslaw |last2=Bogdanowicz |first3=Liz A.D. |last3=Campbell |first4=Rachel |last4=Godinho |first5=Jennifer |last5=Hatlauf |first6=Yadvendradev V. |last6=Jhala |author6-link=Yadvendradev Vikramsinh Jhala |first7=Andrew C. |last7=Kitchener |first8=Klaus-Peter |last8=Koepfli |first9=Miha |last9=Krofel|first10=Patricia D.|last10=Moehlman |first11=Helen |last11=Senn |first12=Claudio |last12=Sillero-Zubiri |author12-link=Claudio Sillero-Zubiri |first13=Suvi |last13=Viranta |first14=Geraldine |last14=Werhahn |year=2019 |website=IUCN/SSC Canid Specialist Group |url=https://www.canids.org/CBC/Old_World_Canis_Taxonomy_Workshop.pdf |title=Old World ''Canis'' spp. with taxonomic ambiguity: Workshop conclusions and recommendations. CIBIO. Vairão, Portugal, 28th – 30th May 2019 |access-date=6 March 2020 |archive-date=12 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212111856/https://www.canids.org/CBC/Old_World_Canis_Taxonomy_Workshop.pdf |url-status=live}}</ref> <ref name=Andics2014>{{cite journal |doi=10.1016/j.cub.2014.01.058 |title=Voice-Sensitive Regions in the Dog and Human Brain Are Revealed by Comparative fMRI |year=2014 |last1=Andics |first1=Attila |last2=Gácsi |first2=Márta |last3=Faragó |first3=Tamás |last4=Kis |first4=Anna |last5=Miklósi |first5=Ádám |journal=Current Biology |volume=24 |issue=5 |pages=574–578 |pmid=24560578 |doi-access=free |bibcode=2014CBio...24..574A |url=http://real.mtak.hu/21011/1/CURRENT-BIOLOGY-D-13.pdf |access-date=2 April 2024 |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006043725/http://real.mtak.hu/21011/1/CURRENT-BIOLOGY-D-13.pdf |url-status=live}}</ref> <ref name="Bergström2020">{{cite journal |doi=10.1126/science.aba9572 |title=Origins and genetic legacy of prehistoric dogs |url=https://archive.org/details/science_2020-10-30_370_6516/page/557 |year=2020 |last1=Bergström |first1=Anders |last2=Frantz |first2=Laurent |last3=Schmidt |first3=Ryan |last4=Ersmark |first4=Erik |last5=Lebrasseur |first5=Ophelie |last6=Girdland-Flink |first6=Linus |last7=Lin |first7=Audrey T. |last8=Storå |first8=Jan |last9=Sjögren |first9=Karl-Göran|last10=Anthony|first10=David |last11=Antipina |first11=Ekaterina |last12=Amiri |first12=Sarieh |last13=Bar-Oz |first13=Guy |last14=Bazaliiskii |first14=Vladimir I. |last15=Bulatović |first15=Jelena |last16=Brown |first16=Dorcas |last17=Carmagnini |first17=Alberto |last18=Davy |first18=Tom |last19=Fedorov |first19=Sergey|last20=Fiore|first20=Ivana |last21=Fulton |first21=Deirdre |last22=Germonpré |first22=Mietje |last23=Haile |first23=James |last24=Irving-Pease |first24=Evan K. |last25=Jamieson |first25=Alexandra |last26=Janssens |first26=Luc |last27=Kirillova |first27=Irina |last28=Horwitz |first28=Liora Kolska |last29=Kuzmanovic-Cvetković |first29=Julka|last30=Kuzmin|first30=Yaroslav |last31=Losey |first31=Robert J. |last32=Dizdar |first32=Daria Ložnjak |last33=Mashkour |first33=Marjan |last34=Novak |first34=Mario |last35=Onar |first35=Vedat |last36=Orton |first36=David |last37=Pasaric |first37=Maja |last38=Radivojevic |first38=Miljana |last39=Rajkovic |first39=Dragana|last40=Roberts|first40=Benjamin |last41=Ryan |first41=Hannah |last42=Sablin |first42=Mikhail |last43=Shidlovskiy |first43=Fedor |last44=Stojanovic |first44=Ivana |last45=Tagliacozzo |first45=Antonio |last46=Trantalidou |first46=Katerina |last47=Ullén |first47=Inga |last48=Villaluenga |first48=Aritza |last49=Wapnish |first49=Paula|last50=Dobney|first50=Keith |last51=Götherström |first51=Anders |last52=Linderholm |first52=Anna |last53=Dalén |first53=Love |last54=Pinhasi |first54=Ron |last55=Larson |first55=Greger |last56=Skoglund |first56=Pontus |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=370 |issue=6516 |pages=557–564 |pmid=33122379 |pmc=7116352 |bibcode=2020Sci...370..557B}}</ref> <ref name=berns2012>{{cite journal |last1=Berns |first1=G.S. |last2=Brooks |first2=A.M. |last3=Spivak |first3=M. |editor1-last=Neuhauss |editor1-first=Stephan C.F |title=Functional MRI in Awake Unrestrained Dogs |doi=10.1371/journal.pone.0038027 |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=5 |article-number=e38027 |year=2012 |pmid=22606363 |pmc=3350478 |bibcode=2012PLoSO...738027B |doi-access=free}}</ref> <ref name=Clutton-Brock1995>{{cite book |last1=Clutton-Brock |first1=Juliet |title=The Domestic Dog: Its Evolution, Behaviour and Interactions with People |editor1-last=Serpell |editor1-first=James |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |chapter=2-Origins of the dog |pages=[https://archive.org/details/domesticdogitsev00serp/page/7 7–20] |isbn=978-0-521-41529-3 |chapter-url={{Google books |plainurl=yes |id=I8HU_3ycrrEC |page=8}} |url=https://archive.org/details/domesticdogitsev00serp/page/7}}</ref> <ref name=Frantz2020>{{cite journal |last1=Frantz |first1=Laurent A. F. |last2=Bradley |first2=Daniel G. |last3=Larson |first3=Greger |last4=Orlando |first4=Ludovic |title=Animal domestication in the era of ancient genomics |journal=Nature Reviews Genetics |date=August 2020 |volume=21 |issue=8 |pages=449–460 |doi=10.1038/s41576-020-0225-0 |pmid=32265525 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03030302/file/Bradley-v3-clean_1581526097_22_LAFF.pdf |access-date=2 April 2024 |archive-date=29 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429102524/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03030302/file/Bradley-v3-clean_1581526097_22_LAFF.pdf |url-status=live}}</ref> <ref name=Gompper2013>{{cite book |title=Free-Ranging Dogs and Wildlife Conservation |last1=Gompper |first1=Matthew E. |publisher=Oxford University Press |edition=1 |year=2013 |chapter= |page=128 |isbn=978-0-19-164010-0 |url=https://books.google.com/books?id=mfgEAQAAQBAJ&pg=PA128 |access-date=20 May 2021 |archive-date=20 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520031825/https://books.google.com/books?id=mfgEAQAAQBAJ&pg=PA128 |url-status=live}}</ref> <ref name=Irving-Pease2018>{{cite book |doi=10.1007/13836_2018_55 |chapter=Paleogenomics of Animal Domestication |title=Paleogenomics |series=Population Genomics |date=2018 |last1=Irving-Pease |first1=Evan K. |last2=Ryan |first2=Hannah |last3=Jamieson |first3=Alexandra |last4=Dimopoulos |first4=Evangelos A. |last5=Larson |first5=Greger |last6=Frantz |first6=Laurent A. F. |pages=225–272 |isbn=978-3-030-04752-8 |chapter-url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/46323 |access-date=14 March 2024 |archive-date=22 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240422172458/https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/46323 |url-status=live}}</ref> <!-- <ref name=jackson2017>{{cite journal |last1=Jackson |first1=Stephen M. |last2=Groves |first2=Colin P. |last3=Fleming |first3=Peter J.S. |last4=Aplin |first4=Ken P. |last5=Eldridge |first5=Mark D.B. |last6=Gonzalez |first6=Antonio |last7=Helgen |first7=Kristofer M. |title=The Wayward Dog: Is the Australian native dog or Dingo a distinct species? |journal=Zootaxa |date=4 September 2017 |volume=4317 |issue=2 |doi=10.11646/zootaxa.4317.2.1 |doi-access=free |hdl=1885/186590 |hdl-access=free}}</ref> --> <ref name=janssens2018>{{cite journal |last1=Janssens |first1=Luc |last2=Giemsch |first2=Liane |last3=Schmitz |first3=Ralf |last4=Street |first4=Martin |last5=Van Dongen |first5=Stefan |last6=Crombé |first6=Philippe |title=A new look at an old dog: Bonn-Oberkassel reconsidered |journal=Journal of Archaeological Science |date=April 2018 |volume=92 |pages=126–138 |doi=10.1016/j.jas.2018.01.004 |bibcode=2018JArSc..92..126J |url=https://biblio.ugent.be/publication/8550758 |hdl=1854/LU-8550758 |hdl-access=free |access-date=27 March 2021 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224144238/https://biblio.ugent.be/publication/8550758 |url-status=live}}</ref> <ref name=larson2012>{{cite journal |author=Larson G |year=2012 |title=Rethinking dog domestication by integrating genetics, archeology, and biogeography |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-06-05_109_23/page/8878 |journal=PNAS |volume=109 |issue=23 |pages=8878–8883 |doi=10.1073/pnas.1203005109 |pmid=22615366 |pmc=3384140 |bibcode=2012PNAS..109.8878L |doi-access=free}}</ref> <ref name=larson2014>{{cite journal |last1=Larson |first1=Greger |last2=Bradley |first2=Daniel G. |title=How Much Is That in Dog Years? The Advent of Canine Population Genomics |journal=PLOS Genetics |date=16 January 2014 |volume=10 |issue=1 |article-number=e1004093 |doi=10.1371/journal.pgen.1004093 |pmid=24453989 |pmc=3894154 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Lea2018>{{cite journal |doi=10.3758/s13420-018-0349-7 |title=In what sense are dogs special? Canine cognition in comparative context |year=2018 |last1=Lea |first1=Stephen E. G. |last2=Osthaus |first2=Britta |journal=Learning & Behavior |volume=46 |issue=4 |pages=335–363 |pmid=30251104 |pmc=6276074}}</ref> <ref name=lescureaux2014>{{cite journal |last1=Lescureux |first1=Nicolas |last2=Linnell |first2=John D.C. |title=Warring brothers: The complex interactions between wolves (''Canis lupus'') and dogs (''Canis familiaris'') in a conservation context |journal=Biological Conservation |date=March 2014 |volume=171 |pages=232–245 |doi=10.1016/j.biocon.2014.01.032 |bibcode=2014BCons.171..232L}}</ref> <ref name=levitis2009>{{cite journal |last1=Levitis |first1=Daniel A. |last2=Lidicker |first2=William Z. |last3=Freund |first3=Glenn |title=Behavioural biologists do not agree on what constitutes behaviour |journal=Animal Behaviour |date=July 2009 |volume=78 |issue=1 |pages=103–110 |doi=10.1016/j.anbehav.2009.03.018 |pmid=20160973 |pmc=2760923 |bibcode=2009AnBeh..78..103L}}</ref> <ref name=linnaeus1758>{{cite book |last=Linnæus |first=Carl |title=Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I |year=1758 |publisher=Laurentius Salvius |location=Holmiæ (Stockholm) |pages=38–40 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/80764#page/48/mode/1up |edition=10 |access-date=11 February 2017 |language=la |archive-date=8 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108003214/http://www.biodiversitylibrary.org/item/80764#page/48/mode/1up |url-status=live}}</ref> <ref name=Lord2013>{{cite journal |doi=10.1016/j.beproc.2012.10.009 |title=Variation in reproductive traits of members of the genus ''Canis'' with special attention to the domestic dog (''Canis familiaris'') |year=2013 |last1=Lord |first1=Kathryn |last2=Feinstein |first2=Mark |last3=Smith |first3=Bradley |last4=Coppinger |first4=Raymond |journal=Behavioural Processes |volume=92 |pages=131–142 |pmid=23124015 |bibcode=2013BehPr..92..131L |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/13459037 }}</ref> <!-- <ref name=Lord2020>{{cite journal |last1=Lord |first1=Kathryn A. |last2=Larson |first2=Greger |last3=Coppinger |first3=Raymond P. |last4=Karlsson |first4=Elinor K. |title=The History of Farm Foxes Undermines the Animal Domestication Syndrome |journal=Trends in Ecology & Evolution |date=February 2020 |volume=35 |issue=2 |pages=125–136 |doi=10.1016/j.tree.2019.10.011 |pmid=31810775 |doi-access=free}}</ref> <ref name="O'Neill2013">{{cite journal |last1=O'Neill |first1=D.G. |last2=Church |first2=D.B. |last3=McGreevy |first3=P.D. |last4=Thomson |first4=P.C. |last5=Brodbelt |first5=D.C. |title=Longevity and mortality of owned dogs in England |journal=The Veterinary Journal |date=December 2013 |volume=198 |issue=3 |pages=638–643 |doi=10.1016/j.tvjl.2013.09.020}}</ref>--> <ref name=Ostrander2019>{{cite journal |last1=Ostrander |first1=Elaine A |last2=Wang |first2=Guo-Dong |last3=Larson |first3=Greger |last4=vonHoldt |first4=Bridgett M |last5=Davis |first5=Brian W |last6=Jagannathan |first6=Vidhya |last7=Hitte |first7=Christophe |last8=Wayne |first8=Robert K |last9=Zhang |first9=Ya-Ping |last10=André |first10=Catherine |last11=Axelsson |first11=Erik |last12=Boyko |first12=Adam |last13=Davis |first13=Brian W |last14=Forman |first14=Oliver |last15=Frantz |first15=Laurent |last16=Hitte |first16=Christophe |last17=Jagannathan |first17=Vidhya |last18=Karlsson |first18=Elinor |last19=Kidd |first19=Jeffrey |last20=Larson |first20=Greger |last21=Leeb |first21=Tosso |last22=Lindblad-Toh |first22=Kerstin |last23=Lohi |first23=Hannes |last24=Lohmueller |first24=Kirk E |last25=Marques-Bonet |first25=Tomas |last26=Mellersh |first26=Catherine |last27=Ostrander |first27=Elaine A |last28=Savolainen |first28=Peter |last29=Schnabel |first29=Robert |last30=vonHoldt |first30=Bridgett M |last31=Wang |first31=Guo-Dong |last32=Wayne |first32=*Robert K |last33=Yang |first33=Ziheng |last34=Zhai |first34=Weiwei |last35=Zhang |first35=Ya-Ping |title=Dog10K: an international sequencing effort to advance studies of canine domestication, phenotypes and health |journal=National Science Review |date=July 2019 |volume=6 |issue=4 |pages=810–824 |doi=10.1093/nsr/nwz049 |pmid=31598383 |pmc=6776107}}</ref> <ref name="Perri-2021">{{cite journal |last1=Perri |first1=Angela R. |last2=Feuerborn |first2=Tatiana R. |last3=Frantz |first3=Laurent A. F. |last4=Larson |first4=Greger |last5=Malhi |first5=Ripan S. |last6=Meltzer |first6=David J. |last7=Witt |first7=Kelsey E. |title=Dog domestication and the dual dispersal of people and dogs into the Americas |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=9 February 2021 |volume=118 |issue=6 |article-number=e2010083118 |doi=10.1073/pnas.2010083118 |doi-access=free |pmid=33495362 |pmc=8017920 |bibcode=2021PNAS..11810083P}}</ref> <ref name=Sluka2018>{{cite journal |doi=10.3758/s13420-018-0327-0 |title=Incidental spatial memory in the domestic dog (''Canis familiaris'') |year=2018 |last1=Sluka |first1=Christina M. |last2=Stanko |first2=Kathleen |last3=Campbell |first3=Alexander |last4=Cáceres |first4=Johanel |last5=Panoz-Brown |first5=Danielle |last6=Wheeler |first6=Aidan |last7=Bradley |first7=Jordan |last8=Allen |first8=Colin |journal=Learning & Behavior |volume=46 |issue=4 |pages=513–521 |pmid=29845456 |doi-access=free}}</ref> <!-- <ref name=smithC1>{{Harvnb|Smith|2015|pp=xi–24}} Chapter 1 – Bradley Smith</ref> --> <!-- <ref name=thalmann2013>{{cite journal |doi=10.1126/science.1243650 |pmid=24233726 |title=Complete Mitochondrial Genomes of Ancient Canids Suggest a European Origin of Domestic Dogs |url=https://archive.org/details/sim_science_2013-11-15_342_6160/page/871 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=342 |issue=6160 |pages=871–4 |year=2013 |last1=Thalmann |first1=O |last2=Shapiro |first2=B |last3=Cui |first3=P |last4=Schuenemann |first4=V. J |last5=Sawyer |first5=S. K |last6=Greenfield |first6=D. L |last7=Germonpre |first7=M. B |last8=Sablin |first8=M. V |last9=Lopez-Giraldez |first9=F|last10=Domingo-Roura|first10=X |last11=Napierala |first11=H |last12=Uerpmann |first12=H.-P |last13=Loponte |first13=D. M |last14=Acosta |first14=A. A |last15=Giemsch |first15=L |last16=Schmitz |first16=R. W |last17=Worthington |first17=B |last18=Buikstra |first18=J. E |last19=Druzhkova |first19=A|last20=Graphodatsky|first20=A. S |last21=Ovodov |first21=N. D |last22=Wahlberg |first22=N |last23=Freedman |first23=A. H |last24=Schweizer |first24=R. M |last25=Koepfli |first25=K.- P |last26=Leonard |first26=J. A |last27=Meyer |first27=M |last28=Krause |first28=J |last29=Paabo |first29=S|last30=Green|first30=R. E |bibcode=2013Sci...342..871T |hdl=10261/88173}}</ref> --> <ref name=Thalmann2018>{{cite book |doi=10.1007/13836_2018_27 |chapter=Paleogenomic Inferences of Dog Domestication |title=Paleogenomics |pages=273–306 |series=Population Genomics |year=2018 |last1=Thalmann |first1=Olaf |last2=Perri |first2=Angela R. |publisher=Springer, Cham |editor1-last=Lindqvist |editor1-first=C. |editor2-last=Rajora |editor2-first=O. |isbn=978-3-030-04752-8}}</ref> <ref name=tomasello2009>{{cite journal |last1=Tomasello |first1=Michael |last2=Kaminski |first2=Juliane |title=Like Infant, Like Dog |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-09-04_325_5945/page/1213 |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=4 September 2009 |volume=325 |issue=5945 |pages=1213–1214 |doi=10.1126/science.1179670 |pmid=19729645}}</ref> <!-- <ref name=vanak2014>Vanak, A.T., Dickman, C.R., Silva-Rodriguez, E.A., Butler, J.R.A., Ritchie, E.G., 2014. [https://books.google.com/books?id=mfgEAQAAQBAJ&dq=%22Top-dogs+and+under-dogs:+competition+between+dogs+and+sympatric+carnivores%22&pg=PA69 Top-dogs and under-dogs: competition between dogs and sympatric carnivores.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230825180855/https://books.google.com/books?id=mfgEAQAAQBAJ&dq=%22Top-dogs+and+under-dogs:+competition+between+dogs+and+sympatric+carnivores%22&pg=PA69 |date=25 August 2023 }} In: Gompper, M.E. (ed.), Free-Ranging Dogs and Wildlife Conservation. Oxford University Press, Oxford, pp. 69–93</ref> --> <!-- <ref name=wayne1999>{{cite journal |last1=Wayne |first1=Robert K. |last2=Ostrander |first2=Elaine A. |title=Origin, genetic diversity, and genome structure of the domestic dog |journal=BioEssays |date=29 March 1999 |volume=21 |issue=3 |pages=247–257 |doi=10.1002/(SICI)1521-1878(199903)21:3<247::AID-BIES9>3.0.CO;2-Z |pmid=10333734}}</ref> --> <ref name=wozencraft2005>{{MSW3 Wozencraft|id=14000751|pages=575–577}} [https://books.google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA576 (via Google Books)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240314003542/https://books.google.com.eg/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA576&redir_esc=y |date=14 March 2024 }}</ref><!--Note: the url must be kept outside of the MSW3 template for the link to arrive on the correct page--> }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|wikt=dog|auto=1|n=yes|s=1911 Encyclopædia Britannica/Dog}} * [https://www.biodiversitylibrary.org/name/Canis_lupus_familiaris بايوڊائورسٽي هيريٽيج لائبريريءَ ۾ ببليوگرافي] ''Canis lupus familiaris'' لاءِ * [http://www.fci.be/ فيڊريشن سينولوجيڪ انٽرنيشنال (ايف سي آءِ) – ورلڊ ڪينائن آرگنائيزيشن] * [https://www.worldhistory.org/article/184/dogs-in-the-ancient-world/ قديم دنيا ۾ ڪتا]، ڪتن جي تاريخ بابت هڪ مضمون7 * [[Ensembl|اينسيمبل]] تي [http://www.ensembl.org/Canis_familiaris/Info/Index ڪتي جو جينوم] ڏسو {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213145734/http://www.ensembl.org/Canis_familiaris/Info/Index |date=13 December 2013 }} * [[UCSC Genome Browser|يو سي ايس سي جينوم برائوزر]] وسيلي [https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgTracks?db=canFam4&lastVirtModeType=default&lastVirtModeExtraState=&virtModeType=default&virtMode=0&nonVirtPosition=&position=chr14%3A4739511%2D11213510&hgsid=1430153621_Itf5zwuMWjkMYyVclRNzVMNAp83j ''Canis lupus familiaris'' جو جينوم (نسخو UU_Cfam_GSD_1.0/canFam4)] * [[NCBI|اين سي بي آءِ]] وسيلي [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genome/85 ''Canis lupus familiaris'' جي جينوم جا انگ اکر] * [[NCBI|اين سي بي آءِ]] وسيلي [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/datasets/genome/GCF_011100685.1/ ''Canis lupus familiaris'' جي جينوم اسمبلي جا انگ اکر (نسخو UU_Cfam_GSD_1.0/canFam4)] {{Dog nav}} {{Carnivora|Ca.}} {{Grey wolf subspecies}} {{Animal actors}} {{Animal domestication}} {{Taxonbar|from=Q26972265|from2=Q20717272}} {{Authority control}} {{Portal bar|Animal|Mammal}} [[زمرو:ڪتا| ]] [[زمرو:بگهڙ]] [[زمرو:مردار خور]] [[زمرو:عالمي پکيڙ وارا ٿڻائتا]] [[زمرو:حيواني نمونا]] [[زمرو:موجوده جاندار جن جو پهريون ظهور آخري پليئسٽوسين ۾ ٿيو]] [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل ٿڻائتا]] [[زمرو:ڪارل لنيئس پاران نالو ڏنل حيواني ٽيڪسا]] azujfseit2m036gqdzsfx87lmi7hiin 0 12070 410597 295158 2026-09-08T17:00:23Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 410597 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Infobox musical artist | name = جنيد جمشيد | background = solo_singer | image = Junaid Jamshed by Mobeen Ansari.jpg | image_size = 300px | native_name = | birth_name = {{Nastaliq|جنید جمشید}} | alias = J. | birth_date = {{birth date|df=y|1964|9|3}}<ref name="Dawn: This week">{{cite news |title=This week in history |url=http://www.dawn.com/news/656211/this-week-in-history-46 |accessdate=6 February 2014 |newspaper=Dawn |date=3 September 2011}}</ref> | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | death_date = {{death date and age|df=y|2016|12|7|1964|9|3}} | death_place = [[حويليان]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | occupation = موسيقار، گانا لکندڙ (1987–2004)<br/>[[نعت خوان]] (2002–2016)، اسلامي مبلغ، جنيد جمشيد جو برانڊ امبيسڊر | instrument = Vocals, [[Acoustic guitar|guitar]] | years_active = 1987–2016 | label = [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پي ٽي وي اسٽوڊيو]]، [[اي ايم آءِ]] پاڪستان اسٽوڊيوز، [[پيپسي|پيپسي پاڪستان انڪ.]] | associated_acts = [[Vital Signs (pop band)|Vital Signs]] (1987–1998) | notable_instruments = [[Fender Stratocaster]] }} [[فائل:JUnaijd1.jpg|250px|thumb|جنيد جمشيد]] {{مبسس4}} '''جنيد جمشيد''' اڳوڻو پاپ [[گلوڪار]] ۽ [[نعت خوان]] ھو۔ هن پاپ موسيقي گروپ وائٽل سائنز جي نمائنده گلوڪار جي حيثيت سان شهرت حاصل ڪئي۔ هو يونيورسٽي آف انجينئرنگ اينڊ ٽيڪنالوجي، لاهور جو فارغ التحصيل ھو۔ 1987ء ۾ دل دل پاڪستان جي رليز سان گڏ ئي هو شهرت جي بلندين تائين پهچي ويو۔ هن جي پاپ گلوڪاري جي دور ۾ هيٺ ڏنل البمز رليز ٿيا۔ * [[جنيد آف وائٽل سائنز]] 1994ع * [[اس راھ پر]] 1999ع * [[دل ڪي بات]] 2002ع ان سان گڏ هن جو رجحان اسلامي تعليمات جي طرف وڌي ويو ۽ آهستي آهستي هو موسيقي جي صنعت کي خير آباد چئي ڪري نڪري آيو۔ بعد ۾ ھو نعت خوان ۽ بزنس مين جي طور تي ڄاتو وڃڻ لڳو۔ هن جي بوتيڪ جون شاخون سڄي ملڪ ۾ آهن۔ جنيد جمشيد ۽ سندس زال 7 ڊسمبر 2016 تي ان وقت فوت ٿي ويا جڏھن [[پي آءِ اي فلائيٽ 661|پي آءِ اي جي اڏام 661]] چترال کان اسلام آباد ويندي ڪري تباھ ٿي وئي. ھو چترال ۾ [[تبليغي جماعت]] جي سلسلي ۾ ويل ھو ۽ اسلام آباد واپس اچي رھيو ھو.<ref name="dp">{{cite news|url=https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/|title=Junaid Jamshed and family dead in PIA plane crash near Havelian|newspaper=Daily Pakistan|date=7 December 2016|accessdate=7 December 2016|archive-date=26 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170126161523/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/|dead-url=yes|archivedate=26 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126161523/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1301042/pia-flight-pk-661-crashes-enroute-to-islamabad|title=PIA flight PK-661 crashes enroute to Islamabad|date=7 December 2016|publisher=DAWN|accessdate=7 December 2016}}</ref> {{ڪومنز زمرو|Category:Junaid Jamshed}} {{-}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نعت خوان]] [[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]] [[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]] [[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني نعت خوان]] [[زمرو:1964ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2016ع جون فوتگيون]] [[زمرو:2016ع جون وفاتون]] [[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني ماڻهو]] [[زمرو:قرآن جا قاري]] pbzaonum9vk3y8q6oiqr9cdedi426kp 410598 410597 2026-09-08T17:02:38Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 410598 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{Infobox musical artist | name = جنيد جمشيد | background = solo_singer | image = Junaid Jamshed by Mobeen Ansari.jpg | image_size = 300px | native_name = | birth_name = {{Nastaliq|جنید جمشید}} | alias = J. | birth_date = {{birth date|df=y|1964|9|3}}<ref name="Dawn: This week">{{cite news |title=This week in history |url=http://www.dawn.com/news/656211/this-week-in-history-46 |accessdate=6 February 2014 |newspaper=Dawn |date=3 September 2011}}</ref> | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | death_date = {{death date and age|df=y|2016|12|7|1964|9|3}} | death_place = [[حويليان]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | occupation = موسيقار، گانا لکندڙ (1987–2004)<br/>[[نعت خوان]] (2002–2016)، اسلامي مبلغ، جنيد جمشيد جو برانڊ امبيسڊر | instrument = Vocals, [[Acoustic guitar|guitar]] | years_active = 1987–2016 | label = [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پي ٽي وي اسٽوڊيو]]، [[اي ايم آءِ]] پاڪستان اسٽوڊيوز، [[پيپسي|پيپسي پاڪستان انڪ.]] | associated_acts = [[Vital Signs (pop band)|Vital Signs]] (1987–1998) | notable_instruments = [[Fender Stratocaster]] }} [[فائل:JUnaijd1.jpg|250px|thumb|جنيد جمشيد]] {{مبسس4}} '''جنيد جمشيد''' اڳوڻو پاپ [[گلوڪار]] ۽ [[نعت خوان]] ھو۔ هن پاپ موسيقي گروپ وائٽل سائنز جي نمائنده گلوڪار جي حيثيت سان شهرت حاصل ڪئي۔ هو يونيورسٽي آف انجينئرنگ اينڊ ٽيڪنالوجي، لاهور جو فارغ التحصيل ھو۔ 1987ء ۾ دل دل پاڪستان جي رليز سان گڏ ئي هو شهرت جي بلندين تائين پهچي ويو۔ هن جي پاپ گلوڪاري جي دور ۾ هيٺ ڏنل البمز رليز ٿيا۔ * [[جنيد آف وائٽل سائنز]] 1994ع * [[اس راھ پر]] 1999ع * [[دل ڪي بات]] 2002ع ان سان گڏ هن جو رجحان اسلامي تعليمات جي طرف وڌي ويو ۽ آهستي آهستي هو موسيقي جي صنعت کي خير آباد چئي ڪري نڪري آيو۔ بعد ۾ ھو نعت خوان ۽ بزنس مين جي طور تي ڄاتو وڃڻ لڳو۔ هن جي بوتيڪ جون شاخون سڄي ملڪ ۾ آهن۔ جنيد جمشيد ۽ سندس زال 7 ڊسمبر 2016 تي ان وقت فوت ٿي ويا جڏھن [[پي آءِ اي فلائيٽ 661|پي آءِ اي جي اڏام 661]] چترال کان اسلام آباد ويندي ڪري تباھ ٿي وئي. ھو چترال ۾ [[تبليغي جماعت]] جي سلسلي ۾ ويل ھو ۽ اسلام آباد واپس اچي رھيو ھو.<ref name="dp">{{cite news|url=https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/|title=Junaid Jamshed and family dead in PIA plane crash near Havelian|newspaper=Daily Pakistan|date=7 December 2016|accessdate=7 December 2016|archive-date=26 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170126161523/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/|dead-url=yes|archivedate=26 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126161523/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1301042/pia-flight-pk-661-crashes-enroute-to-islamabad|title=PIA flight PK-661 crashes enroute to Islamabad|date=7 December 2016|publisher=DAWN|accessdate=7 December 2016}}</ref> {{ڪومنز زمرو|Category:Junaid Jamshed}} {{-}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نعت خوان]] [[زمرو:قرآن جا قاري]] [[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]] [[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]] [[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني نعت خوان]] [[زمرو:1964ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2016ع جون فوتگيون]] [[زمرو:2016ع جون وفاتون]] [[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]] 7mxzpwtl4wz2rj4dj7ctugafru4pk0z 410603 410598 2026-09-08T17:14:37Z Memon2025 21315 /* */ 410603 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = جنيد جمشيد | background = solo_singer | image = Junaid Jamshed by Mobeen Ansari.jpg | image_size = 300px | native_name = | birth_name = {{Nastaliq|جنید جمشید}} | alias = J. | birth_date = {{birth date|df=y|1964|9|3}}<ref name="Dawn: This week">{{cite news |title=This week in history |url=http://www.dawn.com/news/656211/this-week-in-history-46 |accessdate=6 February 2014 |newspaper=Dawn |date=3 September 2011}}</ref> | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | death_date = {{death date and age|df=y|2016|12|7|1964|9|3}} | death_place = [[حويليان]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | occupation = موسيقار، گانا لکندڙ (1987–2004)<br/>[[نعت خوان]] (2002–2016)، اسلامي مبلغ، جنيد جمشيد جو برانڊ امبيسڊر | instrument = Vocals, [[Acoustic guitar|guitar]] | years_active = 1987–2016 | label = [[پاڪستان ٽيليويزن|پي ٽي وي اسٽوڊيو]]، [[اي ايم آءِ]] پاڪستان اسٽوڊيوز، [[پيپسي پاڪستان انڪ]] | associated_acts = [[Vital Signs (pop band)|Vital Signs]] (1987–1998) | notable_instruments = [[Fender Stratocaster]] }} [[فائل:JUnaijd1.jpg|250px|thumb|جنيد جمشيد]] '''جنيد جمشيد''' اڳوڻو پاپ گلوڪار ۽ [[نعت خوان]] ھو. هن پاپ موسيقي گروپ "وائٽل سائنز" جي نمائنده گلوڪار جي حيثيت سان شهرت حاصل ڪئي. هو يونيورسٽي آف انجينئرنگ اينڊ ٽيڪنالوجي، لاهور جو فارغ التحصيل ھو. 1987ع ۾ "دل دل پاڪستان" جي رليز سان گڏ ئي هو شهرت جي بلندين تائين پهچي ويو. هن جي پاپ گلوڪاري جي دور ۾ هيٺ ڏنل البمز رليز ٿيا. * جنيد آف وائٽل سائنز (1994ع) * اس راھ پر (1999ع) * دل ڪي بات (2002ع) ان سان گڏ هن جو رجحان اسلام جي طرف وڌي ويو ۽ آهستي آهستي هو [[موسيقي]] جي صنعت کي خير آباد چئي ڪري نڪري آيو. بعد ۾ ھو نعت خوان ۽ بزنس مين جي طور تي ڄاتو وڃڻ لڳو. هن جي بوتيڪ جون شاخون سڄي ملڪ ۾ آهن. جنيد جمشيد ۽ سندس زال 7 ڊسمبر 2016ع تي ان وقت فوت ٿي ويا جڏھن "پي آءِ اي فلائيٽ 661" [[چترال]] کان [[اسلام آباد]] ويندي ڪري تباھ ٿي وئي. ھو چترال ۾ [[تبليغي جماعت]] جي سلسلي ۾ ويل ھو ۽ اسلام آباد واپس اچي رھيو ھو.<ref name="dp">{{cite news|url=https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/|title=Junaid Jamshed and family dead in PIA plane crash near Havelian|newspaper=Daily Pakistan|date=7 December 2016|accessdate=7 December 2016|archive-date=26 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170126161523/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/|dead-url=yes|archivedate=26 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126161523/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1301042/pia-flight-pk-661-crashes-enroute-to-islamabad|title=PIA flight PK-661 crashes enroute to Islamabad|date=7 December 2016|publisher=DAWN|accessdate=7 December 2016}}</ref> {{ڪومنز زمرو|Category:Junaid Jamshed}} {{-}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نعت خوان]] [[زمرو:قرآن جا قاري]] [[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]] [[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]] [[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني نعت خوان]] [[زمرو:1964ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2016ع جون فوتگيون]] [[زمرو:2016ع جون وفاتون]] [[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]] ehvrry268o1fk44famvfujft5pw2i9h 410604 410603 2026-09-08T17:16:22Z Memon2025 21315 410604 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = جنيد جمشيد | background = solo_singer | image = JUnaijd1.jpg | image_size = 300px | native_name = | birth_name = {{Nastaliq|جنید جمشید}} | alias = J. | birth_date = {{birth date|df=y|1964|9|3}}<ref name="Dawn: This week">{{cite news |title=This week in history |url=http://www.dawn.com/news/656211/this-week-in-history-46 |accessdate=6 February 2014 |newspaper=Dawn |date=3 September 2011}}</ref> | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | death_date = {{death date and age|df=y|2016|12|7|1964|9|3}} | death_place = [[حويليان]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | occupation = موسيقار، گانا لکندڙ (1987–2004)<br/>[[نعت خوان]] (2002–2016)، اسلامي مبلغ، جنيد جمشيد جو برانڊ امبيسڊر | instrument = Vocals, [[Acoustic guitar|guitar]] | years_active = 1987–2016 | label = [[پاڪستان ٽيليويزن|پي ٽي وي اسٽوڊيو]]، [[اي ايم آءِ]] پاڪستان اسٽوڊيوز، [[پيپسي پاڪستان انڪ]] | associated_acts = [[Vital Signs (pop band)|Vital Signs]] (1987–1998) | notable_instruments = [[Fender Stratocaster]] }} [[فائل:JUnaijd1.jpg|250px|thumb|جنيد جمشيد]] '''جنيد جمشيد''' اڳوڻو پاپ گلوڪار ۽ [[نعت خوان]] ھو. هن پاپ موسيقي گروپ "وائٽل سائنز" جي نمائنده گلوڪار جي حيثيت سان شهرت حاصل ڪئي. هو يونيورسٽي آف انجينئرنگ اينڊ ٽيڪنالوجي، لاهور جو فارغ التحصيل ھو. 1987ع ۾ "دل دل پاڪستان" جي رليز سان گڏ ئي هو شهرت جي بلندين تائين پهچي ويو. هن جي پاپ گلوڪاري جي دور ۾ هيٺ ڏنل البمز رليز ٿيا. * جنيد آف وائٽل سائنز (1994ع) * اس راھ پر (1999ع) * دل ڪي بات (2002ع) ان سان گڏ هن جو رجحان اسلام جي طرف وڌي ويو ۽ آهستي آهستي هو [[موسيقي]] جي صنعت کي خير آباد چئي ڪري نڪري آيو. بعد ۾ ھو نعت خوان ۽ بزنس مين جي طور تي ڄاتو وڃڻ لڳو. هن جي بوتيڪ جون شاخون سڄي ملڪ ۾ آهن. جنيد جمشيد ۽ سندس زال 7 ڊسمبر 2016ع تي ان وقت فوت ٿي ويا جڏھن "پي آءِ اي فلائيٽ 661" [[چترال]] کان [[اسلام آباد]] ويندي ڪري تباھ ٿي وئي. ھو چترال ۾ [[تبليغي جماعت]] جي سلسلي ۾ ويل ھو ۽ اسلام آباد واپس اچي رھيو ھو.<ref name="dp">{{cite news|url=https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/|title=Junaid Jamshed and family dead in PIA plane crash near Havelian|newspaper=Daily Pakistan|date=7 December 2016|accessdate=7 December 2016|archive-date=26 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170126161523/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/|dead-url=yes|archivedate=26 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126161523/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1301042/pia-flight-pk-661-crashes-enroute-to-islamabad|title=PIA flight PK-661 crashes enroute to Islamabad|date=7 December 2016|publisher=DAWN|accessdate=7 December 2016}}</ref> {{ڪومنز زمرو|Category:Junaid Jamshed}} {{-}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نعت خوان]] [[زمرو:قرآن جا قاري]] [[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]] [[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]] [[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني نعت خوان]] [[زمرو:1964ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2016ع جون فوتگيون]] [[زمرو:2016ع جون وفاتون]] [[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]] bpgtzay98lf9iwwsjihrfw3mgcwjwlr 14 21673 410586 207681 2026-09-08T16:40:44Z Memon2025 21315 410586 wikitext text/x-wiki {{ڪومنز|2016 deaths}} [[زمرو:2016ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] [[زمرو:2016ع جون فوتگيون]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:2010ع ڏهاڪي جون فوتگيون]] [[زمرو:2016ء]] [[زمرو:2010ء جي ڏهاڪي جون فوتگيون]] 55i8neqjo06m3925rsrhcgzd7mxpm4s 0 28649 410595 332321 2026-09-08T16:55:47Z Memon2025 21315 410595 wikitext text/x-wiki {{Infobox person <!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --> | name = امجد فريد صابري<br/>Amjad Farid Sabri | image = | birth_name = امجد فريد صابري | birth_date = {{تاريخ_پيدائش|1976|12|23}}<ref>[http://www.filmibeat.com/celebs/amjad-farid-sabri/biography.html امجد فريد صابري]</ref> | birth_place = [[پاڪستان]] | death_date = {{تاريخ_وفات_۽_عمر|2016|6|22|1970|12|23}} | death_place = [[لياقت آباد ٽائون]]، [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]] | occupation = [[قوالي]]، [[موسيقار]] | parents = [[غلام فريد صابري]] (پيءُ) | relatives = [[مقبول احمد صابري]] (چاچو) | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = [[صوفي موسيقي]] | instrument = {{Flatlist| * ووڪلز * ھارمونيم }} | associated_acts = {{Flatlist| * [[صابري ڀائر]] }} | label = | years_active = | website = {{سرڪاري ويب سائيٽ|http://amjadsabri.net}} | notable_instruments = }} }} '''امجد فرید صابري''' (ڊسمبر 23، 1976&nbsp;– 22 جون 2016) [[پاڪستاني]] قوال ھو۔ ھو ھڪ قوال گھراڻي ۾ پيدا ٿيو ۽ [[غلام فريد صابري]] قوال جو پٽ ھو۔ ھن کي 22 جون، 2016ع تي ڪراچي ۾ قتل ڪيو ويو.<ref>{{Citation |title=Qawwal Amjad Sabri gunned down in Karachi - Daily Times<!-- Bot generated title --> |url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/22-Jun-16/amjad-sabri-slayed-in-karachi |accessdate=2016-06-23 |archive-date=2016-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623181814/http://dailytimes.com.pk/pakistan/22-Jun-16/amjad-sabri-slayed-in-karachi |dead-url=yes }}</ref> == ڪيريئر == امجد صابري فن قوالي پنھنجي والد کان 9 سالن جي عمر ۾ سکڻ شروع ڪيو ۽ 1988ع ۾ 12سالن جي عمر ۾ پھريون ڀيرو اسٽيج تي پرفارمنس ڏني۔ ھن گھڻن ئي ملڪن ۾ فن جو مظاھرو ڪيو۔ == وفات == امجد صابري کي 22 جون 2016ع تي ٻن هٿيار بند موٽر سائيڪل سوارن [[لياقت آباد ٽائون]] ۾ ھن جي ڪار تي فائرنگ ڪري قتل ڪري ڇڏيو۔<ref>[http://tribune.com.pk/story/1128177/two-injured-amjad-sabris-car-comes-attack-karachi/ Amjad Sabri shot dead in Karachi - The Express Tribune<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://firstpost.com/world/renowned-pakistani-singer-qawwal-amjad-sabri-shot-dead-2850070.html?utm_source=FP_CAT_LATEST_NEWS Renowned Pakistani singer Qawwal Amjad Sabri shot dead in Karachi - Firstpost<!-- Bot generated title -->]</ref> امجدصابري، [[ڪراچي]] شھر جي لياقت آباد جي علائقي ۾ واقع پنھنجي رھائش کان نڪري ڪري نجي ٽيليويزن جي اسٽوڊيو وڃي رھيو ھو۔<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-international/rockstar-of-qawwali-shot-dead-in-pakistan/article8761789.ece ‘Rockstar of qawwali’ shot dead in Pakistan - INTERNATIONAL - The Hindu<!-- Bot generated title -->]</ref> === رد عمل === معاشرتي ابلاغ ۽ ٽيليويزن تي تمام گھڻن ماڻھن ھن جي قتل جي مذمت ڪئي۔ == حوالا == {{حوالا}} == پڻ ڏسو == *[[غلام فريد صابري]] *[[صابري ڀائر]] *[[مقبول احمد صابري]] == خارجي ڳنڍڻا == *{{آءِ ايم ڊي بي نالو|3977475}} *{{سرڪاري ويب سائيٽ|http://www.amjadsabri.net/}} [[زمرو:پاڪستاني قوال]] [[زمرو:ھارمونيم وڄائيندڙ]] [[زمرو:1970ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1976ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2016ع جون وفاتون]] [[زمرو:2016ع ۾ قتل]] [[زمرو:2016ع جون فوتگيون]] [[زمرو:ڪراچي ۾ قتل ٿيل ماڻھو]] 6tymotck4wrwj36f4uhr4iaicbldyw7 14 31455 410594 78693 2026-09-08T16:52:47Z Memon2025 21315 /* */ 410594 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2016ء ۾ جرائم]] [[زمرو:قتل بلحاظ سال]] [[زمرو:2016ع جون وفاتون]] [[زمرو:2016ع جون فوتگيون]] 2d9zhli7o8ey0zy48lal5umyk1xbtcx 0 32305 410596 344445 2026-09-08T16:57:13Z Memon2025 21315 410596 wikitext text/x-wiki {{Deaths in month TOC}} مندرجہ ذیل فہرست '''2016ء جون قابل ذکر وفاتون''' پر مشتمل ہے۔ ہر دن کے لیے الگ سرخی دیں، جس جون ترتیب <u>الفبائی</u> بلحاظ اصل نام ہو۔ ایک عام اندراج کے لیے مندرجہ ذیل ترتیب ۾ معلومات دیں: * نام، عمر، ملک جس کا شہری ہے اور وجہ معروفیت، وجہ وفات، حوالہ۔ {{TOC left}} === 7 ڊسمبر === * [[جنيد جمشيد]]، 52 سال، پاکستانی گلوکار، ٹیلی ویژن میزبان، حادثہ [[پي آءِ اي فلائيٽ 661]]۔<ref>{{Citation |title=Junaid Jamshed and family dead in PIA plane crash near Havelian |url=https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/ |accessdate=2016-12-10 |archive-date=2017-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126161523/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/junaid-jamshed-and-family-among-passengers-on-board-the-pia-plane-that-crashed-near-havelian/ |dead-url=yes }}</ref> === 5 ڊسمبر === * [[جي للتا]]، 68 سال، بھارتی سیاست دان اور اداکارہ، وزیر اعلیٰ (1991–1996، 2001، 2002–2006، 2011–2014، سنہ 2015ء)، دل کا دورہ۔<ref>[http://www.bbc.com/news/world-asia-38215826 India politician J Jayalalitha dies at 68]</ref> === 3 ڊسمبر === * [[بيڪل اتساهي]]، 88 سال، بھارتی شاعر اور سیاست دان، ایم پی [[راجيا سڀا]] (1986–1992)، دماغ جون رگ پھٹ گئی۔<ref>{{Citation |title=Veteran poet and former Rajya Sabha MP Bekal Utsahi, dies at 88 |url=http://www.indiasamvad.co.in/culture/veteran-poet-former-rajya-sabha-mp-bekal-utsahi-dies-at-88-18271 |accessdate=2016-12-10 |archive-date=2016-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229022551/http://www.indiasamvad.co.in/culture/veteran-poet-former-rajya-sabha-mp-bekal-utsahi-dies-at-88-18271 |dead-url=yes }}</ref> == قریب کے مہینوں ۾ == {{col-begin}} {{col-1-of-2}} * [[جون 2016ء ۾ وفاتون]] * [[مئي 2016ء ۾ وفاتون]] * [[اپريل 2016ء ۾ وفاتون]] {{col-2-of-2}} * [[مارچ 2016ء ۾ وفاتون]] * [[فيبروري 2016ء ۾ وفاتون]] * [[جنوري 2016ء ۾ وفاتون]] {{col-end}} == مزید دیکھیے == {{col-begin}} {{col-1-of-4}} * [[2015ء جون وفاتون]] * [[2014ء جون وفاتون]] * [[2013ء جون وفاتون]] * [[2012ء جون وفاتون]] * [[2011ء جون وفاتون]] * [[2010ء جون وفاتون]] * [[2009ء جون وفاتون]] * [[2008ء جون وفاتون]] {{col-2-of-4}} * [[2007ء جون وفاتون]] * [[2006ء جون وفاتون]] * [[2005ء جون وفاتون]] * [[2004ء جون وفاتون]] * [[2003ء جون وفاتون]] * [[2002ء جون وفاتون]] * [[2001ء جون وفاتون]] * [[2000ء جون وفاتون]] {{col-3-of-4}} * [[1999ء جون وفاتون]] * [[1998ء جون وفاتون]] * [[1997ء جون وفاتون]] * [[1996ء جون وفاتون]] * [[1995ء# وفاتون|1995ء جون وفاتون]] * [[1994ء# وفاتون|1994ء جون وفاتون]] * [[1993ء# وفاتون|1993ء جون وفاتون]] * [[1992ء# وفاتون|1992ء جون وفاتون]] {{col-4-of-4}} * [[1991ء# وفاتون|1991ء جون وفاتون]] * [[1990ء# وفاتون|1990ء جون وفاتون]] * [[1989ء# وفاتون|1989ء جون وفاتون]] * [[1988ء# وفاتون|1988ء جون وفاتون]] * [[1987ء# وفاتون|1987ء جون وفاتون]] * [[1986ء# وفاتون|1986ء جون وفاتون]] * [[1985ء# وفاتون|1985ء جون وفاتون]] * [[1984ء# وفاتون|1984ء جون وفاتون]] {{col-end}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:2016ع جون فوتگيون]] == خارجي ڱنڍڻا == * [http://www.guardian.co.uk/tone/obituaries ''The Guardian''، UK obituaries] * [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/ ''The Telegraph'' obituaries] * [http://www.chicagotribune.com/news/obituaries/ Obituaries, ''Chicago Tribune''] * [http://www.latimes.com/news/obituaries/ Obituaries, ''Los Angeles Times''] * [http://www.nytimes.com/pages/obituaries/index.html ''The New York Times''، US obituaries] * [https://www.washingtonpost.com/national/obituaries/ ''The Washington Post'' obituaries] * [http://www.smh.com.au/obituaries ''The Sydney Morning Herald''، Australian obituaries] {{Navbox deaths}} {{DEFAULTSORT:*}} [[زمرو:2016ع جون وفاتون]] kifxv7sxqv8kskyjit4tu7w8pjs8ppw 0 39042 410621 383760 2026-09-08T20:09:54Z Intisar Ali 8681 410621 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو تاريخي سامونڊي بندرگاهه}} {{Infobox ancient site | name = لاهري بندر | native_name = لاڙي بندر | alternate_name = لاهوري بندر، لاري بندر، لوهاراڻي، ديوَل سنڌ | image = | alt = | caption = | map_type = Sindh#Pakistan | map_alt = | map_caption = سنڌ ۾ لاهري بندر سان منسوب ماڳن جي بيهڪ | coordinates = | location = [[سنڌو ڊيلٽا]]، ڏاکڻي [[سنڌ]] | region = [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي وارو علائقو]] | type = تاريخي سامونڊي بندرگاهه ۽ واپاري شهر | part_of = [[ٺٽو سرڪار]]؛ پوءِ [[ٺٽو صوبو]] | length = | width = | area = | height = | builder = | material = پڪل سرون، مٽي ۽ ڪاٺ | built = گهٽ ۾ گهٽ 11هين صديءَ کان اڳ | abandoned = 18هين–19هين صديءَ دوران | epochs = [[سمن جو دور]]، [[ارغون گهراڻو|ارغون]]، [[ترخان گهراڻو|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل دور]] | cultures = سنڌي، اسلامي، هندو ۽ سامونڊي واپاري ثقافتون | dependency_of = [[ٺٽو]] | occupants = سنڌي واپاري، مهاڻا، سامونڊي واپاري، پورچوگيز ۽ انگريز واپاري | event = | excavations = | archaeologists = سيد شاڪر علي شاهه ۽ ٻيا محقق | condition = کنڊر؛ سڃاڻپ ۽ صحيح مقام بابت علمي اختلاف | ownership = | public_access = | website = | notes = }} '''لاهري بندر'''، جنهن کي '''لاڙي بندر'''، '''لاهوري بندر''' ۽ '''لاري بندر''' پڻ چيو ويو آهي، ڏاکڻي [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو هڪ تاريخي سامونڊي بندرگاهه ۽ واپاري شهر هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان هن بندر جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته چوڏهين صديءَ تائين اهو [[ديبل]] جي جاءِ والاري سنڌ جي اهم ترين سامونڊي بندرن مان هڪ بڻجي چڪو هو. سورهين ۽ سترهين صديءَ ۾ لاهري بندر [[ٺٽو|ٺٽي]] جو مکيه سامونڊي دروازو، [[مغل سلطنت]] جو اهم بندرگاهه، ۽ [[فارسي نار]]، [[عربستان]]، [[گجرات]] ۽ هندستان جي الهندي سامونڊي شهرن سان واپار جو وڏو مرڪز هو.<ref name="Haig1894">{{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |location=London |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. |year=1894 |pages=46–48، 78–79 |url=https://archive.org/details/indusdeltacount00haiggoog |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Paliwal1999">{{cite journal |last=Paliwal |first=Amita |title=The Port of Lahari Bandar and the English in the Seventeenth Century |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=60 |year=1999 |pages=332–338 |jstor=44144099 |url=https://www.jstor.org/stable/44144099 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Habib2011">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Economic History of Medieval India, 1200–1500 |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-2791-1 |pages=7، 164 }}</ref> بندر [[سنڌو درياهه]] جي ڪنهن پراڻي ڊيلٽائي شاخ، غالباً [[ٻگهياڙ درياهه|ٻگهياڙ]] يا ان سان لاڳاپيل وهڪري، تي واقع هو ۽ دريائي رستي وسيلي [[ٺٽو|ٺٽي]] سان ڳنڍيل هو. لاهري بندر جي صحيح جڳهه اڄ به مڪمل اتفاق سان طئي ٿيل ناهي. ڪجهه محقق ان کي موجوده [[ميرپور ساڪرو]] تعلقي ۾ [[جونا شاهه بندر]] جي ماڳ سان سڃاڻين ٿا، جڏهن ته ٻين موجب اصل بندر ان کان وڌيڪ هيٺئين وهڪري تي واقع هو.<ref name="Shah1996">{{cite journal |last=Shah |first=Syed Shakir Ali |title=Juna Shah Bunder: A Controversial Site Excavation Results |journal=Islamic Studies |volume=35 |issue=1 |year=1996 |pages=71–85 |jstor=20836928 |url=https://www.jstor.org/stable/20836928 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Paliwal1999"/><ref name="Haig1894"/> [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|[[ٺٽو صوبو|ٺٽي صوبي]] جو لڳ ڀڳ 1770ع وارو نقشو؛ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي واپاري رستن جي تاريخي جاگرافي ڏيکاري ٿو.]] == نالو == لاهري بندر جو نالو تاريخي ذريعن ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو. [[البيروني]] 11هين صديءَ جي شروعات ۾ ان کي '''لوهاراڻي''' (''Lohārānī'') جي صورت ۾ لکيو، جڏهن ته [[ابن بطوطه]] چوڏهين صديءَ ۾ ان کي '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' سڏيو.<ref name="Elliot1867">{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, As Told By Its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=1 |location=London |publisher=Trübner and Co. |year=1867 |pages=49، 375، 377–378 }}</ref><ref name="IbnBattutaGibb">{{cite book |author=[[ابن بطوطه]] |title=Ibn Battuta's Travels in Asia and Africa (1325–1354) |translator=H. A. R. Gibb |location=London |year=1935 |page=187 }}</ref> نالي جي اصليت بابت مختلف رايا آهن. [[ايم. آر. هيگ]] موجب ''لاهري'' مقامي سنڌي صورت هئي ۽ ممڪن آهي ته اهو [[لاهر (سنڌي قبيلو)|لاهر]] قبيلي جي نالي سان لاڳاپيل هجي، جڏهن ته ''لاهوري'' ٻاهرين واپارين ۾ ان ڪري رائج ٿيو جو هي بندر [[لاهور]] ۽ پنجاب کان ايندڙ واپار لاءِ سامونڊي دروازو هو.<ref name="Haig1894"/> ان جي ابتڙ، [[ايڇ. ايم. ايليٽ]] ۽ ٻين ليکڪن موجب اصل نالو '''لاري''' يا '''لاڙي بندر''' هو، جيڪو ڏاکڻي سنڌ جي روايتي علائقي [[لاڙ]] مان نڪتل هو.<ref name="Elliot1867"/> پورچوگيز ذريعن ۾ بندر کي ڪڏهن '''Diul Sind''' يا '''ديوَل سنڌ''' لکيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پراڻي [[ديبل]] جو نالو بعد واري بندر سان پڻ ڳنڍيو ويندو رهيو. انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي دستاويزن ۾ ''Larry Bandar'', ''Larrybunder'', ''Lahori Bandar'' ۽ ''Bandar Sind'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون.<ref name="Haig1894"/><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=44–55 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''لاهري بندر جا تاريخي نالا''' ! style="background:#355c7d;color:white;" | نالو ! style="background:#6c5b7b;color:white;" | ذريعو يا استعمال ! style="background:#c06c84;color:white;" | دور ! style="background:#f67280;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#edf4fa;" | '''لوهاراڻي''' | [[البيروني]] | 11هين صدي | سنڌو جي سامونڊي ڇوڙ ڀرسان بندر |- | style="background:#f4eef7;" | '''لاهري''' | [[ابن بطوطه]] | 14هين صدي | سنڌ جو وڏو بندرگاهه |- | style="background:#faedf1;" | '''لاڙي / لاري بندر''' | سنڌي ۽ يورپي ذريعا | وچئين ۽ اوائلي جديد دور | ممڪن طور [[لاڙ]] واري علائقي تان نالو |- | style="background:#fff1ee;" | '''لاهوري بندر''' | ٻاهرين واپاري ۽ يورپي ذريعا | 16هين–17هين صدي | لاهور ۽ پنجاب سان واپاري لاڳاپي سان ڳنڍيل صورت |- | style="background:#eef8f3;" | '''ديوَل سنڌ / Diul Sind''' | پورچوگيز | 16هين–17هين صدي | [[ديبل]] جي پراڻي بندرگاهي نالي جي تسلسل واري صورت |} == تاريخ == === ابتدائي ذڪر === لاهري بندر جو سڀ کان قديم ڄاتل ذڪر [[البيروني]] وٽ يارهين صديءَ جي شروعات ۾ ملي ٿو. هن سنڌو درياهه جي ڇوڙ بابت لکندي چيو ته درياهه سمنڊ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ ٻن شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو ۽ ''لوهاراڻي'' انهن مان هڪ شاخ جي ويجهو واقع هو.<ref name="Elliot1867"/> هن بيان مان اندازو ٿئي ٿو ته بندر ان وقت موجود هو، پر شايد اڃا پنهنجي بعد واري وڏي واپاري حيثيت تائين نه پهتو هو.<ref name="Haig1894"/> [[ديبل]] جي زوال کان پوءِ سنڌ جي سامونڊي واپار جو مرڪز آهستي آهستي لاهري بندر ڏانهن منتقل ٿيو. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾ سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن ۾ تبديلي ۽ ديبل جي زوال بندر جي واڌ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪيون.<ref name="Habib2011"/> === ابن بطوطه جو دور === چوڏهين صديءَ جي شروعات تائين لاهري بندر سنڌ جو مکيه سامونڊي بندر بڻجي چڪو هو. [[ابن بطوطه]] 1333ع ڌاري هتي پهتو ۽ هن ان کي سامونڊي ڪناري تي هڪ سهڻو ۽ خوشحال شهر، وڏي بندرگاهه ۽ بين الاقوامي واپاري مرڪز طور بيان ڪيو. سندس بيان موجب [[فارس]]، [[يمن]] ۽ ٻين ملڪن جا جهاز ۽ واپاري هتي ايندا هئا.<ref name="IbnBattutaGibb"/> ابن بطوطه بندر جي محصولي آمدني لاءِ تمام وڏو انگ پڻ ڏنو، جنهن کي جديد محقق بندر جي واپاري اهميت جي نشاني سمجهن ٿا، جيتوڻيڪ وچئين دور جي سفرنامن ۾ اهڙن انگن کي مڪمل حسابي درستگيءَ سان وٺڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Paliwal1999"/> هن لاهري بندر ڀرسان هڪ پراڻي شهر جي کنڊرن جو پڻ ذڪر ڪيو. مقامي روايت موجب اتي انسانن ۽ جانورن جهڙن پٿرن کي اهڙي قديم آباديءَ سان ڳنڍيو ويندو هو، جنهن جا رهواسي خدائي عذاب سبب پٿر بڻجي ويا هئا. هي بيان تاريخي حقيقت کان وڌيڪ مقامي لوڪ روايت جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="Elliot1867"/> === ٺٽي جو سامونڊي بندر === تيرهين کان سترهين صديءَ تائين لاهري بندر [[ٺٽو|ٺٽي]] جو سامونڊي بندرگاهه رهيو. ٺٽو ان دور ۾ سنڌ جو سياسي، دستڪاري ۽ واپاري مرڪز هو، جڏهن ته لاهري بندر سمنڊ ۽ اندروني سنڌ وچ ۾ سامان جي منتقلي جو بنيادي مرڪز بڻيو.<ref name="Paliwal1999"/> دريائي رستي سان ٺٽي ۽ بندر جو سفر ٻن کان ٽن ڏينهن ۾ پورو ٿيندو هو. وڏن سامونڊي جهازن مان سامان لاهري بندر تي لاٿو ويندو، پوءِ ننڍين ٻيڙين يا باربردار جانورن وسيلي ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ڏانهن موڪليو ويندو هو.<ref name="Paliwal1999"/> بندر جي پٺڀرائي ۾ سنڌ جا زرخيز زرعي علائقا ۽ ٺٽي جا ڪپڙي جا مرڪز موجود هئا، جنهنڪري هتان [[ڪپهه]]، ريشمي ۽ سوتي ڪپڙا، [[نير]]، [[کنڊ]]، چمڙو ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون.<ref name="Maloni2021">{{cite book |last=Maloni |first=Ruby |title=The Route to European Hegemony: India's Intra-Asian Trade in the Early Modern Period (Sixteenth to Eighteenth Centuries) |publisher=Routledge |year=2021 |isbn=978-1-003-16333-6 }}</ref> === مغل سلطنت هيٺ === [[اڪبر اعظم]] 1591–1592ع ۾ سنڌ تي مڪمل قبضي کان پوءِ لاهري بندر کي شاهي سامونڊي بندر طور خاص اهميت ڏني. ان کي ''[[خالصه]]''، يعني سڌي شاهي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Ali2003">{{cite book |last1=Ali |first1=M. Athar |last2=Khan |first2=Iqtidar A. |last3=Habib |first3=Irfan |editor-last1=Adle |editor-first1=Chahryar |editor-last2=Habib |editor-first2=Irfan |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in Contrast: From the Sixteenth to the Mid-Nineteenth Century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |pages=321–322، 336 }}</ref> ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ لاهري بندر کي [[ٺٽو سرڪار]] جي هڪ ''محل'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي آمدني '''5,521,419 دام''' ٻڌائي وئي آهي.<ref name="Paliwal1999"/> اها رقم بندر جي محصولي ۽ واپاري اهميت ظاهر ڪري ٿي. اڪبر جي دور ۾ [[لاهور]] ۾ ٻه وڏا سامونڊي جهاز تعمير ڪرائي لاهري بندر تائين آندا ويا، جتان اهي سمنڊ ۾ لاٿا ويا ۽ [[بحر احمر]] واري واپار ۽ سامونڊي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيا.<ref name="Ali2003"/> سترهين صديءَ ۾ بندر پنهنجي عروج تي پهتو. ''[[شاهجهان نامه]]'' ۾ بندر بابت هزار جهازن جي گنجائش جو بيان ملي ٿو، پر اهڙي دعويٰ کي جديد تاريخنگاري ۾ مبالغي طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ته بندر جي صحيح انجنيئرنگ گنجائش طور.<ref name="Paliwal1999"/> == مقام == لاهري بندر جو صحيح تاريخي مقام اڃا به علمي بحث هيٺ آهي.<ref name="Habib2011"/> قديم دريائي شاخن جي تبديلي، سنڌو ڊيلٽا جي ساحلي لڪير جي مسلسل ڦيرڦار ۽ پراڻن وهڪرن جي مٽجڻ سبب وچئين دور جي بندرن جي سڃاڻپ پيچيده بڻيل آهي. [[تحفة الڪرام]] ۽ ڪجهه پراڻن سنڌي تاريخي ذريعن لاهري بندر کي [[ديبل]] سان ڳنڍيو، جڏهن ته [[مير محمد معصوم بکري]] جهڙن مصنفن ڪڏهن ديبل، لاهري بندر ۽ ٺٽي جي هنڌن کي به هڪٻئي سان ڳنڍيو. جديد تحقيق انهن سڃاڻپن کي حتمي نه ٿي سمجهي.<ref name="Elliot1867"/> === جونا شاهه بندر وارو نظريو === سيد شاڪر علي شاهه 1996ع ۾ تجويز ڏني ته لاهري بندر ۽ ممڪن طور پراڻو ديبل موجوده [[جونا شاهه بندر]] يا جاڪي بندر واري ماڳ سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. هي ماڳ [[ميرپور ساڪرو]] تعلقي ۾ لڳ ڀڳ '''24°37′ اتر، 67°22′ اوڀر''' تي واقع آهي. هتان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران موجوده کنڊرن هيٺ هڪ وڌيڪ قديم قلعي جي بناوٽ جا ثبوت مليا.<ref name="Shah1996"/> === ٻگهياڙ چينل وارو نظريو === اميتا پالي وال موجب لاهري بندر پراڻي [[ٻگهياڙ درياهه|ٻگهياڙ]] چينل تي، لڳ ڀڳ '''24°31′ اتر ۽ 67°24′ اوڀر''' تي واقع هو.<ref name="Paliwal1999"/> هيگ پڻ بندر کي جونا شاهه بندر جي تجويز ڪيل ماڳ کان وڌيڪ هيٺئين وهڪري تي رکڻ جو امڪان ظاهر ڪيو هو.<ref name="Haig1894"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''لاهري بندر جي مقام بابت اهم نظريا''' ! style="background:#264653;color:white;" | محقق / ذريعو ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | تجويز ڪيل مقام ! style="background:#e9c46a;color:#222;" | بنياد ! style="background:#e76f51;color:white;" | حيثيت |- | [[تحفة الڪرام]] ۽ ڪجهه روايتي مؤرخ | [[ديبل]] سان سڃاڻپ | تاريخي روايت | غير يقيني |- | سيد شاڪر علي شاهه | [[جونا شاهه بندر]]، ميرپور ساڪرو | کوٽائيءَ مان پراڻي قلعي جا نشان | اهم جديد نظريو |- | اميتا پالي وال | پراڻو ٻگهياڙ چينل، 24°31′N 67°24′E | تاريخي جاگرافي ۽ واپاري رستا | اهم جديد نظريو |- | ايم. آر. هيگ | وڌيڪ هيٺيون سنڌو ڊيلٽا | پراڻن وهڪرن ۽ سفرنامن جو تجزيو | متبادل نظريو |} انهيءَ ڪري مضمون ۾ ڪنهن هڪ همعصر ماڳ کي قطعي طور "لاهري بندر" قرار ڏيڻ بدران، ان جي سڃاڻپ کي '''ممڪن يا تجويز ڪيل مقام''' طور بيان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. == واپاري اهميت == لاهري بندر وچئين ۽ اوائلي جديد دور ۾ سنڌ جي سامونڊي معيشت جو بنيادي مرڪز هو. اهو [[ٺٽو|ٺٽي]] ۽ اندروني سنڌ مان ايندڙ واپار کي [[فارسي نار]]، [[بحر عرب]] ۽ هندستان جي الهندي سامونڊي بندرن سان ڳنڍيندو هو.<ref name="Maloni2021"/> 16هين صديءَ تائين لاهري بندر جا خاص طور [[هرمز]]، [[مسقط]]، [[بصره]]، [[گجرات]] ۽ [[گوا]] سان واپاري لاڳاپا مضبوط هئا. پورچوگيزن جي آمد کان پوءِ بندر سندن هرمز–گوا سامونڊي واپاري نظام سان ڳنڍجي ويو، جڏهن ته 17هين صديءَ ۾ انگريز ۽ ڊچ واپاري پڻ سنڌ جي ڪپڙي ۽ ٻين شين لاءِ هتي پهتا.<ref>{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635 |journal=Review of Culture |year=1991 |issue=13 }}</ref> بندر جي اهميت جو بنيادي سبب رڳو سامونڊي بيهڪ نه هو، پر ان جو [[ٺٽو|ٺٽي]] جهڙي وڏي صنعتي ۽ واپاري شهر سان سڌو دريائي رابطو پڻ هو. ٺٽي جا ڪپڙا ۽ سنڌ جي زرعي پيداوار لاهري بندر وسيلي ٻاهر موڪليا ويندا هئا، جڏهن ته پرڏيهي ڌاتو، موتي، کجور، دوائون ۽ ٻيون شيون هتان سنڌ اندر پهچنديون هيون. == پڻ ڏسو == * [[ديبل]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌو ڊيلٽا]] * [[شاهبندر (پاڪستان)]] * [[جونا شاهه بندر]] {{Infobox ancient site |name =لاھري بندر |native_name=لاڙي بندر |alternate_name = |image = |alt = |caption = | map_type = Sindh#Pakistan | coordinates = {{coord|24|37|48.7|N|67|22|12.6|E|display=inline,title}} |location = سنڌو درياءَ جي ھڪ شاخ ٻگھياڙ درياءَ (ھاڻي ڦٽل) جي ڪناري تي سمنڊ کان 20 ميلن جي فاصلي تي. |region = ٺٽي وارو علائقو |type = قديم ڦٽل بندر |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = |abandoned = |epochs = سمن جو دؤر |cultures = مسلم ۽ ھندو سنڌي ثقافت |dependency_of = ٺٽو |occupants = سنڌي |event = |excavations = |archaeologists = |condition = |ownership = |public_access = |website = |notes = }} '''لاهري بندر''' (جنهن کي '''لاهوري بندر'''، '''لاري بندر''' يا '''لاڙي بندر''' پڻ چيو ويندو هو) ڏکڻ [[سنڌ]] ۾ واقع هڪ تاريخي بندرگاهي شهر هو. 14هين صديءَ جي شروعات کان 17هين صديءَ جي آخر تائين اهو سنڌ جو مکيه بندرگاهه ۽ اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ شمار ٿيندو هو. هي بندر [[سنڌو درياهه]] جي هڪ شاخ [[ٻگهياڙ درياهه]] (هاڻي ڦٽل) جي ڪناري تي، سمنڊ کان لڳ ڀڳ 20 ميل اندر واقع هو ۽ [[ٺٽو]] شهر جي سامونڊي بندرگاهه طور ڪم ڪندو هو.<ref name="جنت السنڌ">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=پهريون 2000ع، ٻيون 2006ع |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي}}</ref> قديم روايتن موجب هيءُ اصل ۾ ’’لاڙي بندر‘‘ يعني لاڙ واري علائقي جو بندر هو. بندر جي حفاظت لاءِ هتي هڪ مضبوط ڪوٽ موجود هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڪنارن ۽ آسپاس وارن علائقن ۾ بلوچي ۽ مڪراني ڦورن جي سرگرمين جو خطرو رهندو هو. بندرگاهه تي لهندڙ ۽ چاڙهيندڙ مال دريائي ۽ بري رستن وسيلي [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو، جيڪو ان وقت سنڌ جو وڏو واپاري ۽ سياسي مرڪز هو.<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> لاهري بندر جي ڀرسان [[ڌاراجا]] نالي هڪ قديم شهر موجود هو، جيڪو مقامي روايتن مطابق ڌاراجا جي راڻي سان منسوب ڪيو ويندو آهي. روايت موجب ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ انهيءَ راڻي کي قتل ڪيو ويو. هن قديم آباديءَ جا آثار اڄ به موجود آهن. اتر طرف پراڻي ڳاڙهين سرن جي ڪوٽ جا نشان ملن ٿا، جڏهن⁠تہ ويجهو [[بالو شاهه جو قبو]] واقع آهي، جيڪو مهاڻن ۽ جتن جي زيارتگاهه طور مشهور رهيو آهي.<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] جي ڪتاب ''جنت السنڌ'' موجب لاهري بندر [[ديبل]] جي زوال کان پوءِ نمايان حيثيت حاصل ڪئي. اهو ديبل کان لڳ ڀڳ پنج ميل ۽ سمنڊ کان ويهه ميل اندر مهراڻ جي اولهندي شاخ تي واقع هو. [[ابن بطوطه]] ان کي هڪ خوبصورت ۽ خوشحال شهر قرار ڏنو آهي، جتي [[ايران]] ۽ [[يمن]] جا واپاري جهاز ايندا هئا. سندس بيان موجب بندر جي سالياني آمدني ويهه لک دينار هئي. [[محمد بن تغلق]] هن بندر کي قاضي علاءُ الملڪ هراتيءَ جي جاگير طور مقرر ڪيو هو.<ref name="جنت السنڌ"></ref> [[ٺٽو]] جي قيام کان پوءِ به لاهري بندر پنهنجي واپاري اهميت برقرار رکي. [[ابوالفضل ابن مبارڪ]] ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ هن بندر جي تعريف ڪندي ان جي سالياني آمدني هڪ لک اٺٽيهه هزار رپيا بيان ڪئي آهي، جيڪا ان دور ۾ ان جي معاشي اهميت جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref name="جنت السنڌ"></ref> ==نالو== لاهري بندر جو پهريون ذڪر [[البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''الهند'' ۾ ''لوهاراڻي'' جي نالي سان ڪيو، جڏهن ته [[ابن بطوطه]] ان کي ''لاهري'' سڏيو<ref name="IbnBattuta-Gibb-p187">{{cite book|author=ابن بطوطه|title=Ibn Battuta's Travels in Asia and Africa (1325–1354)|others=انگريزي ترجمو: ايڇ. آر. گِب|location=لنڊن|year=1935|page=187}}</ref>. پورچوگيزن ان کي ''ديول سنڌ'' يا رڳو ''ديو'' لکيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته قديم بندرگاهه [[ديبل]] جو نالو ان جي ختم ٿيڻ کان پوءِ به زنده رهيو ۽ لاهري بندر کي ڪڏهن ڪڏهن ديبل يا ديوَل پڻ سڏيو ويندو رهيو. [[ٿامس رو]]، جيڪو جهانگير جي درٻار ۾ انگريز سفير هو، هن بندر کي ''سندو'' سڏيو<ref name="ThomasRoe-pp396-405">{{cite book|author=سر ٿامس رو|title=The Embassy of Sir Thomas Roe to the Court of the Great Moghal (1615–1619)|location=لنڊن|year=1926|pages=396، 405}}</ref>. اوائلي يورپي سياحن ان جا نالا مختلف صورتن ۾ لکيا، جهڙوڪ ''ليري بندر''، ''لاهري بندر''، ''لاهوري بندر''، ''بندر لاري''، ''بندر سنڌ''، ''سنڌي''، ''لاهريا'' يا فقط ''بندر''.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> هيگ جي راءِ موجب ''لاهري بندر'' جو نالو [[لاهور]] سان لاڳاپيل هو، ڇاڪاڻ ته لاهور مان واپاري مال هن بندر تي اچي جهازن ۾ ڀريو ويندو هو، تنهنڪري پرڏيهي واپارين ان کي غلطيءَ سان ''لاهوري بندر'' سڏيو. سندس چوڻ موجب هن نالي جي هڪ وجهه اها به هئي ته لاهري بندر سنڌ سان گڏ پنجاب جو به بندرگاهه هو<ref name="Haig-IndusDelta-pp78-79">{{cite book|last=هيگ|first=ايم. آر.|title=The Indus Delta Country|location=لنڊن|year=1894|pages=78–79}}</ref>. ان جي ابتڙ، ميڪ مرڊو موجب اصل نالو ''لاهري بندر'' ''لار'' مان نڪتل هو، جيڪو هيٺئين سنڌ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته هيگ هڪ ٻئي هنڌ اهو به لکي ٿو ته نالو سنڌ جي ''لاهر'' قبيلي مان نڪتل هو<ref name="McMurdo-Sindh-p225">{{cite journal|last=ميڪ مرڊو|first=جيمس|title=An Account of the Country of Sindh|journal=Journal of the Royal Asiatic Society (JRAS)|volume=1|year=1834|page=225}}</ref>.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> == وڌيڪ تفصيل== لاهري بندر جو پهريون ذڪر يارهين صديءَ جي شروعات ۾ [[البيروني]] جي ڪتاب ''الهند'' ۾ ملي ٿو. البيروني ان کي ''لوهاراني'' سڏيو آهي ۽ لکيو آهي ته [[سنڌو درياهه]] سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ کان اڳ ٻن شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو، جن مان هڪ وڏي ۽ ٻي ننڍي شاخ هئي؛ لوهاراني بندر انهيءَ ننڍي شاخ جي ويجهو واقع هو، جنهن کي موجوده تحقيق ۾ بگهياڙ شاخ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي<ref name="Elliot 1867">{{cite book |last1=Elliot |first1=H. M. |editor1-last=Dowson |editor1-first=John |title=The History of India, As Told By Its Own Historians – The Muhammadan Period, Vol. I |date=1867 |publisher=Trübner and Co. |location=London |pages=49, 375, 377–8 |url=http://www.sanipanhwar.com/The%20History%20of%20India%20as%20told%20by%20its%20own%20Historians%20Vlume%20I.pdf |access-date=29 January 2022 |chapter=Rashídu-d Din, from al-Bírúní |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001191926/http://sanipanhwar.com/The%20History%20of%20India%20as%20told%20by%20its%20own%20Historians%20Vlume%20I.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="شيخ"> مضمون :سنڌ جا ٻه قديم بندرگاھ؛ ليکڪ: محمد اسماعيل شيخ، رسالي جو نالو ؛ مهراڻ 1986ع ايڊيٽر؛ نفيس احمد ناشاد جلد؛ 35 نمبر 3- 1986ع ڇپيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> البيروني جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو بندر ان دور ۾ آهستي آهستي اهميت حاصل ڪري رهيو هو، جڏهن ته پوءِ ''لوهاراني'' جو نالو لاڙي، لاهري، لاهوري ۽ لهري صورتن ۾ اچارجڻ لڳو، جن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور صورت ''لاهري'' بڻجي وئي.<ref name="Elliot 1867"/><ref name="شيخ"></ref> ديبل يا ڀنڀور جي زوال کان پوءِ لاهري بندر سنڌ جي سامونڊي واپار جو اهم مرڪز بڻجڻ لڳو. البشاري مقدسي جي بيان موجب، ان وقت تائين [[ديبل]] جي حالت ابتر ٿي چڪي هئي، جنهنڪري ان جي بدران لاهري بندر استعمال ٿيڻ لڳو، جيڪو هڪ ننڍو شهر هو.<ref name="شيخ"></ref> چوڏهين صديءَ جي اوائل ۾ جڏهن [[ابن بطوطه]] سنڌ آيو، تڏهن ''لاهري'' ديبل جي جاءِ والاري سنڌ جو مکيه بندرگاهه بڻجي چڪو هو. <ref name="Haig 1894">{{cite book |last1=Haig |first1=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |date=1894 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. |location=London |pages=46–8, 78–9 |url=https://archive.org/details/indusdeltacount00haiggoog |access-date=29 January 2022}}</ref>.<ref name="Haig 1894"/><ref name="شيخ"></ref> ابن بطوطه ان کي سامونڊي ڪناري تي هڪ سهڻو شهر قرار ڏنو، جنهن وٽ وڏو بندرگاهه هو ۽ جتي يمن، فارس، عربستان ۽ ٻين ملڪن جا واپاري ايندا هئا. هن موجب هن بندر مان ساليانو ڇهه ملين [[دينار]]، يا مقامي روايت موجب سٺ لک رپيا، محصول طور حاصل ٿيندا هئا، جيڪو گهڻو ڪري واپاري محصولن مان ايندو هو.<ref name="Paliwal 1999"/><ref name="شيخ"></ref> ابن بطوطه ويجهو هڪ پراڻي شهر جي کنڊرن جو به ذڪر ڪيو، جتي انسانن ۽ جانورن جي شڪلن جهڙا پٿر موجود هئا؛ مقامي ماڻهن کيس ٻڌايو ته ان شهر جا رهواسي ايترا بڇڙا هئا جو خدا کين، سندن جانورن، ٻوٽن ۽ ٻجن سميت پٿر بڻائي ڇڏيو.<ref name="Elliot 1867"/> تيرهين کان سترهين صديءَ جي وچ واري دور ۾ لاهري بندر هندستان جي الهندي سامونڊي ڪناري جي چئن اهم بندرن مان هڪ بڻجي ويو؛ باقي اهم بندر [[کمڀات]]، [[ڪولم]] ۽ [[ڪاليڪٽ]] هئا.<ref name="Habib 2011"/> اهو [[ٺٽو|ٺٽي]] جو سامونڊي بندر هو، جيڪو دريائي رستي سان ٻن يا ٽن ڏينهن جي مفاصلي تي واقع هو، جڏهن ته سمنڊ بندر کان هڪ ڏينهن جي پنڌ، يعني اندازاً ڏهه ميل، پري هو.<ref name="Paliwal 1999"/><ref name="شيخ"></ref> لاهري بندر سنڌو درياهه جي بگهياڙ شاخ تي واقع هو، ۽ ان جي جاگرافيائي بيهڪ سنڌو ڊيلٽا جي ڏاکڻي حصي ۾ ان کي هڪ وڏي [[واپاري مرڪز]] طور ترقي ڪرڻ لاءِ قدرتي طور موزون بڻائيندي هئي.<ref name="Maloni 2021"/><ref name="شيخ"></ref> بندر جي پٺڀرائي ۾ زرخيز زرعي علائقا موجود هئا ۽ هتان [[ريشم]]، [[ڪپهه]] ۽ ٻين قيمتي ڪپڙن تائين آسانيءَ سان رسائي حاصل هئي.<ref name="Maloni 2021"/> سورهين صديءَ ۾ هن بندر جا [[گجرات]] ۽ پورچوگيزن جي قبضي هيٺ [[هرمز]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا.<ref name="Maloni 2021"/> جڏهن [[اڪبر اعظم|اڪبر]] 1592ع ۾ سنڌ تي قبضو ڪيو، تڏهن هن فوري طور لاهري بندر کي شاهي بندرگاهه طور ترقي ڏيڻ شروع ڪئي.<ref name="Ali 2003">{{cite book |last1=Ali |first1=M. Athar |last2=Khan |first2=Iqtidar A. |last3=Habib |first3=Irfan |editor1-last=Adle |editor1-first=Chahryar |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=92-3-103876-1 |pages=321–2, 336 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&dq=lahari+bandar&pg=PA3 |access-date=14 April 2022 |chapter=The Mughal Empire and Its Successors}}</ref> بندر کي حڪمتِ عملي جي لحاظ کان ايترو اهم سمجهيو ويو جو اڪبر ان کي سڌي شاهي انتظام، يعني ''خالصه''، هيٺ آندو.<ref name="Paliwal 1999"/> اڪبر پنهنجي گاديءَ واري شهر [[لاهور]] ۾ ٻه وڏا سامونڊي جهاز پڻ تعمير ڪرايا، جيڪي لاهري بندر تان سمنڊ ۾ لاٿا ويا ۽ پوءِ [[بحر احمر]] ۾ واپار ۽ آمدرفت لاءِ استعمال ٿيا.<ref name="Ali 2003"/> ''[[آئينِ اڪبري]]'' ۾ لاهري بندر کي ٺٽي سرڪار جي هڪ ''[[محل]]'' طور درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي ڪل آمدني 5,521,419 [[دام]] ٻڌائي وئي آهي.<ref name="Paliwal 1999"/> سترهين صديءَ ۾ لاهري بندر پنهنجي عروج تي پهتل هڪ وڏو ۽ مشغول بندرگاهه هو، ڇاڪاڻ ته هند ۽ سنڌ ۾ داخل ٿيڻ جو مکيه لنگهه سنڌو درياهه هو ۽ لاهري بندر هندستان جي پرڏيهي واپار ۽ سنڌ جي سامونڊي واپار جو مکيه مرڪز بڻيل هو.<ref name="Ali 2003"/><ref name="شيخ"></ref> ''[[شاهجهان نامه]]'' ۾ مبالغي سان لکيو ويو آهي ته لاهري بندر ايترو وڏو هو جو هڪ ئي وقت هزار جهازن کي پناهه ڏئي سگهندو هو.<ref name="Paliwal 1999"/> دهلي حڪومت جي هڪ آفيسر، اورنگزيب جي دور ۾، هن بندر کي سنڌ جو مکيه بندر قرار ڏنو ۽ لکيو ته اهو موتين ۽ ٻين املهه شين سبب مشهور هو ۽ هتي اٽڪل چار هزار جهاز ۽ ٻيڙيون موجود هيون.<ref name="شيخ"></ref> لاهري بندر جي سامونڊي ۽ واپاري انتظام بابت تفصيل سترهين صديءَ جي سفرنامن ۽ ''تاريخ طاهري'' مان ملي ٿو. ''تاريخ طاهري'' جي مصنف موجب، ٺٽي شهر ۽ لاهري بندر جي وچ ۾ بري ۽ بحري سفر جو مفاصلو ٻن ڏينهن جو هو، ۽ بندر کان سمنڊ تائين پهچڻ لاءِ وڌيڪ هڪ ڏينهن جو سفر ڪرڻو پوندو هو. بندر سان هڪ ننڍو واهه، جنهن کي ٺٽي جي ٻوليءَ ۾ نار چيو ويندو هو، ڳنڍيل هو؛ اهو ڪن هنڌن تي تقريباً ڏهه طناب ويڪرو ۽ ڪن هنڌن تي ان کان به وڌيڪ هو. بندر ۽ سمنڊ جي وچ ۾ ''سُئي مياڻي'' نالي وسنئن هئي، جتي مير بندر جا پهريدار ڀريل هٿيارن سان موجود رهندا هئا. جڏهن ڪو جهاز نار ۾ داخل ٿيندو هو، تڏهن پهريدار بندوق ڇوڙي ان جي اچڻ جو اطلاع ڏيندا هئا؛ جواب ۾ گهاٽ تان بندوق هلائي بندر جي ماڻهن کي اطلاع ڏنو ويندو هو، ۽ پوءِ بندر وارا ٺٽي جي واپارين ڏانهن خبر موڪليندا هئا ۽ پاڻ ٻيڙين ۾ چڙهي نار جي مُنهن تائين ويندا هئا.<ref name="شيخ"></ref> سامونڊي مسافر [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي بيان ۾ به ساڳيو انتظام ملي ٿو ته جڏهن ڪو جهاز بندر جي ويجهو پهچندو هو ته مقامي واپارين کي اطلاع ڏيڻ لاءِ توپ هلائي ويندي هئي؛ پوءِ واپاري ننڍين ٻيڙين، جن کي [[غراب]] چيو ويندو هو، ۾ سوار ٿي جهاز وٽ ويندا ۽ واپاري شرط طئي ڪندا هئا.<ref name="Paliwal 1999"/> جيڪڏهن جهاز لاهري بندر سان تعلق رکندڙ هوندو هو ته ان کي اندر اچي بندر ۾ لنگر انداز ٿيڻ جي اجازت ملندي هئي، پر جيڪڏهن اهو ڪنهن ٻئي بندر جو هوندو هو ته ان کي اڳتي وڌڻ نه ڏنو ويندو هو؛ ان جو سامان لاهي ٻيڙين ۾ وجهي شهر ڏانهن موڪليو ويندو هو.<ref name="Paliwal 1999"/><ref name="شيخ"></ref> هڪ جهاز ۾ عام طور 200 کان 300 [[ٽن]] سامان هوندو هو، جيڪو پوءِ ننڍين ٻيڙين يا بار کڻندڙ جانورن وسيلي [[ٺٽو]] منتقل ڪيو ويندو هو.<ref name="Paliwal 1999"/><ref name="شيخ"></ref> فرانسيسي سياح [[ژان ڊي ٿيوينو]] 1660ع ۾ لاهري بندر آيو ۽ ان کي ”ڪنهن به ٻي هنڌ کان وڌيڪ بهتر“ بندرگاهه قرار ڏنو.<ref name="Paliwal 1999"/> لاهري بندر تي محصول ۽ بندرگاهي ضابطن جو انتظام نسبتاً منظم هو. سترهين صديءَ جي سياحن جي لکڻين مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪيترن بندرگاهن تي محصول جي شرح مقرر نه هوندي هئي، پر لاهري بندر جي محصول واري دفتر تي محصول جو نرخ لکيل هوندو هو؛ ڪوبه لالچي عملدار پنهنجي مرضيءَ سان ان ۾ ڦير گهير يا نوان محصول لاڳو نٿو ڪري سگهندو هو.<ref name="شيخ"></ref> انگريزن جي نظر ۾ به لاهري بندر [[ٺٽو]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آزاد واپاري بندرگاهه هو، ڇاڪاڻ ته ٺٽي ۾ قيمتون گورنر جي ڪنٽرول هيٺ هونديون هيون، جڏهن ته لاهري بندر ۾ قيمتون عام ماڻهن لاءِ معلوم هونديون هيون ۽ گورنر جي ذاتي خواهشن تابع نه هونديون هيون.<ref name="Paliwal 1999"/> انگريزن جي اچڻ کان اڳ لاهري بندر تي يورپي واپاري اثر ۾ پورچوگيز غالب هئا. هنن واپار تي اجاره داري قائم ڪري رکي هئي ۽ پنهنجي جاري ڪيل ''ڪارٽا''، يعني اجازت نامي، کان سواءِ ڪنهن به پرڏيهي واپاري کي واپار ڪرڻ جي اجازت نه ڏيندا هئا؛ اهي اجازت ناما گهڻو ڪري [[بصره]]، [[هرمز]] يا [[مسقط]] جي واپارين کي جاري ڪيا ويندا هئا.<ref name="Paliwal 1999"/> بندر جو ''[[شاهبندر]]'' پورچوگيز واپار مان حاصل ٿيندڙ محصولن جي گهٽتائي بابت فڪرمند رهندو هو ۽ سندن خوشنودي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Paliwal 1999"/> سر ٽامس رو موجب، لاهري بندر ۾ پورچوگيز چڱيءَ طرح ڄميل هئا، وڏي تعداد ۾ رهندا هئا، ۽ ايراني نار ڏانهن مال کڻي وڃڻ لاءِ پنهنجي جنگي جهازن وسيلي هڪ هٽي رکندا هئا.<ref name="شيخ"></ref> انگريزن جي پهرئين واپاري وفد کي 1613ع ۾ لاهري بندر ۾ پير کوڙڻ ۾ ناڪامي ٿي، ڇاڪاڻ ته پورچوگيزن ڌمڪي ڏني ته جيڪڏهن انگريزن کي بندر ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي ته هو بندر ڇڏي ويندا. جيئن ته ان وقت جي گورنر محصول اڳاڙڻ جو حق مقرر رقم جي عيوض ڏئي ڇڏيو هو، تنهنڪري پورچوگيزن جي ڌمڪي اثرائتي ثابت ٿي؛ گورنر انگريزن جي وفد کي ان دليل تي قبول نه ڪيو ته جيڪڏهن پورچوگيز هليا ويا ته بندر جو واپار بند ٿي ويندو.<ref name="شيخ"></ref> پورچوگيزن جو سرڪاري روزنامچو لکندڙ ائنٽونيڪارو 1613ع ۾ لکي ٿو ته هي بندر تمام وڏو آهي ۽ ان جي آدمشماري تمام گهڻي آهي. انگريزي ڪوٺين وارن به انهيءَ بيان جي پٺڀرائي ڪندي لکيو ته جيتوڻيڪ شهر جي اڏاوت سٺي نه هئي، پر ان ۾ ڪافي آبادي هئي ۽ ضرورت جون سڀ شيون چڱيءَ طرح موجود هيون.<ref name="شيخ"></ref> 1635ع ۾ انگريز واپاري نمائندي ميٿ وولڊ پورچوگيزن سان اهڙو معاهدو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ انگريزن کي به لاهري بندر ۾ واپار جي اجازت ملي ۽ هنن هتي پنهنجو [[واپاري ڪوٺي|واپاري مرڪز]] قائم ڪيو.<ref name="Paliwal 1999"/> ان وقت جو مکيه انگريز واپاري نمائندو جان اسپلر هو، جڏهن ته مقامي واپاري بومابامل ۽ نوالداس انگريزن سان گڏجي ڪم ڪندا هئا ۽ نفعي مان حصو وٺندا هئا.<ref name="Paliwal 1999"/> 1646–47ع ۾ جان اسپلر طرفان ''[[مير بخشي|بخشي الممالڪ]]'' ڏانهن لکيل خط ان دور جي مغل انتظام بابت اهم معلومات ڏئي ٿو.<ref name="Paliwal 1999"/> قانون ۽ امن امان جي ذميواري [[فوجدار]] وٽ هوندي هئي، جنهن کي ''حاڪم'' به چيو ويندو هو ۽ جيڪو سڄي [[صوبو|صوبي]] جي گورنر جي ماتحت هوندو هو.<ref name="Paliwal 1999"/> شاهبندر پنهنجي اختيارن جو سرچشمو واپار تي ضابطو رکڻ مان حاصل ڪندو هو ۽ فوجدار جي ماتحت نه هوندو هو.<ref name="Paliwal 1999"/> فوجداري ڪيس [[قاضي]] آڏو پيش ٿيندا هئا، جيڪو پنهنجا دستاويز فوجدار ۽ شاهبندر ٻنهي ڏانهن موڪليندو هو، پر شاهبندر لازمي طور قاضي جي فيصلي جو پابند نه هوندو هو.<ref name="Paliwal 1999"/> ان وقت لاهري بندر جو فوجدار آصف خان هو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 1620ع کان انهيءَ عهدي تي مقرر هو.<ref name="Paliwal 1999"/> هن لاهري بندر کي [[جاگير]] طور سنڀاليو ۽ پوءِ 1640ع تائين ان جو انتظام مير ظريف حوالي ڪيو، جيڪو بعد ۾ فدائي خان جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ پنهنجي حيثيت ۾ شاهبندر بڻيو.<ref name="Paliwal 1999"/> فدائي خان کان پوءِ حڪيم خوشحال شاهبندر مقرر ٿيو.<ref name="Paliwal 1999"/> سترهين صديءَ جي آخري دور ۾ لاهري بندر ڏڪار، بيمارين ۽ بندرگاهه ۾ گپ، واري ۽ رءُ ڀرجڻ سبب زوال جو شڪار ٿي ويو.<ref name="Maloni 2021">{{cite book |last1=Maloni |first1=Ruby |title=The Route to European Hegemony: India's Intra-Asian Trade in the Early Modern Period (Sixteenth to Eighteenth Centuries) |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-003-16333-6 |url=https://books.google.com/books?id=nm8OEAAAQBAJ&dq=lahari+bandar&pg=PT34 |access-date=14 April 2022}}</ref><ref name="شيخ"></ref> درياهه جو پيٽ واريءَ ۽ رءُ سان ريٽجڻ لڳو، جنهنڪري غورابن ۽ ٻيڙين جي آمدرفت مشڪل ٿيڻ لڳي.<ref name="شيخ"></ref> جڏهن 1699ع ۾ [[اليگزينڊر هيملٽن]] هتي آيو، تڏهن هن ان کي ”پنهنجي اڳوڻي عظمت جو رڳو پاڇو“ قرار ڏنو ۽ لکيو ته ”هاڻي هي رڳو لڳ ڀڳ هڪ سؤ گهرن تي مشتمل ڳوٺ آهي، جيڪي ٽيڙن ڪاٺين ۽ مٽيءَ مان ٺهيل آهن.“<ref name="Maloni 2021"/> ارڙهين صديءَ ۾ ''[[مرآت الهند]]'' ۾ لاهري بندر کي ٻن محلن تي مشتمل هڪ الڳ سرڪار طور ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Paliwal 1999"/> انهيءَ دوران اونگا بندر، شاهه بندر، بستا بندر، ڌاراجا ۽ [[ڪراچي]] جهڙا ٻيا بندر اڀري آيا، جنهنڪري لاهري بندر جي اهميت گهٽجندي وئي.<ref name="شيخ"></ref> آخرڪار ڪراچي جي اڀار سان لاهري بندر سنڌ جي سڀ کان اهم بندرگاهه واري حيثيت وڃائي ويٺو ۽ وقت سان ان جو نالو نشان به ختم ٿي ويو.<ref name="Ali 2003"/><ref name="شيخ"></ref> == مقام == [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|مغل سلطنت جي ٺٽي صوبي جو 1770ع ڌاري تيار ڪيل تفصيلي نقشو، جنهن تي لاهري بندر جو امڪاني مقام پڻ ڏيکاريل آهي.]] لاهري بندر جو صحيح مقام اڄ تائين يقيني طور معلوم نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="Habib 2011">{{cite book |last1=Habib |first1=Irfan |title=Economic History of Medieval India, 1200-1500 |date=2011 |isbn=978-81-317-2791-1 |pages=7, 164 |publisher=Pearson Education India |url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&dq=lahari+bandar&pg=PA164 |access-date=14 April 2022}}</ref> ڪجهه مؤرخن، جهڙوڪ ''[[تحفة الڪرام]]''، ان کي قديم [[ديبل]] سان هڪجهڙو قرار ڏنو آهي.<ref name="Elliot 1867"/> [[مير معصوم]] پڻ دعويٰ ڪئي هئي ته لاهري بندر، ديبل ۽ [[ٺٽو]] ٽئي هڪ ئي هنڌ هئا.<ref name="Elliot 1867"/> سيد شاڪر علي شاهه (1996ع) تجويز ڏني ته ديبل ۽ لاهري بندر ٻئي [[جونا شاهه بندر]] (جنهن کي جاڪي بندر به چيو وڃي ٿو) تي واقع هئا، جيڪو [[ميرپور ساڪرو]] تعلقي، [[ٺٽو ضلعو|ضلعي ٺٽي]] ۾ 24°37′ اتر ۽ 67°22′ اوڀر تي واقع آهي.<ref name="Shah 1996"/> هتي ٿيل کوٽاين مان موجوده کنڊرن هيٺ هڪ وڌيڪ قديم قلعي جا آثار مليا آهن.<ref name="Shah 1996">{{cite journal |last1=Shah |first1=Syed Shakir Ali |title= Juna Shah Bunder: A Controversial Site Excavation Results |journal=Islamic Studies |date=1996 |volume=35 |issue=1 |pages=71–85 |jstor=20836928 |url= https://www.jstor.org/stable/20836928 |access-date=17 February 2022}}</ref> بهرحال، هيگ (1894ع) جو خيال هو ته لاهري بندر شايد وڌيڪ هيٺئين وهڪري ۾ واقع هو.<ref name="Haig 1894"/> جڏهن ته پالي وال (1999ع) موجب لاهري بندر سنڌو درياهه جي پراڻي بگهياڙ (Baggaur) واهه تي 24°31′ اتر ۽ 67°24′ اوڀر تي واقع هو.<ref name="Paliwal 1999">{{cite journal |last1=Paliwal |first1=Amita |title=The Port of Lahari Bandar and the English in the Seventeenth Century |journal=Proceedings of the Indian History Congress |date=1999 |volume=60 |pages=332–8 |jstor=44144099 |url=https://www.jstor.org/stable/44144099 |access-date=14 April 2022}}</ref> البيروني ان کي ديبل بندر کان 12 فرسخ پري ٻڌايو. ڊي لايٽ لکيو ته سنڌ جو مکيه بندر لاهري بندر هو، جيڪو [[ٺٽو|ٺٽي]] کان ٽن ڏينهن جي سفر تي هو. نڪولس وٿنگٽن ۽ ٿيوينو پڻ ساڳيو بيان ڏنو، جڏهن ته منوچي ان کي ٺٽي کان 12 ليگ مٿي وهڪري ۾ ٻڌايو. اليگزينڊر هيملٽن موجب ٺٽو لاهري بندر کان لڳ ڀڳ 40 ميل پري هو، ۽ لاهري بندر سمنڊ کان 5 يا 6 ليگ پري سنڌو درياهه جي هڪ شاخ تي واقع هو. سيٺ نائومل موجب لاهري بندر سنڌو درياهه جي پٽي شاخ جي ساڄي ڪناري تي هو، جيڪو پٽي ڇوڙ سان ڳنڍيل سامونڊي وهڪرن ۾ واقع هو، سمنڊ کان اٽڪل 16 ميل پري، ۽ گهارو کاري وسيلي ڪراچي سان پڻ ڳنڍيل هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> == بندر ۽ شهر == ثبوتن جي کوٽ سبب لاهري بندر جي حقيقي گنجائش يقيني طور نٿي ٻڌائي سگهجي. [[ابوالفضل]] لکيو ته هي بندر 40,000 ٻيڙيون بيهاري سگهي ٿو<ref name="Ain-i-Akbari-Jarrett-vol2-p338">{{cite book|last=ابوالفضل|author-link=ابوالفضل ابن مبارڪ|title=آئين اڪبري|others=انگريزي ترجمو: ايڇ. ايس. جيريٽ|location=ڪيلڪتا|year=1869–1894|volume=2|page=338}}</ref>، پر اهو انگ مبالغو لڳي ٿو. 1613ع ۾ جوزف سالبينڪ ۽ والٽر پيٽن، جيڪي رابرٽ شرلي سان گڏ آيا هئا، بندر کي تمام وڏو نه پر جهازن سان ڀريل قرار ڏنو. سر ٿامس هربرٽ، جنهن 1626ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو، لکيو ته لور بندر سنڌ جو بندرگاهه هو، پر اتي بيٺل جهاز سُوالي ۽ گوا وانگر ڪيڙن جي نقصان جو شڪار ٿيندا هئا<ref name="Raverty-Mihran-p175">{{cite book|last=راورٽي|first=ايڇ. جي.|title=The Mihran of Sind and Its Tributaries: A Geographical and Historical Study|location=ڪراچي|year=1979|page=175}}</ref>. 1636ع ۾ صدر ميٿ وولڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني کي لکيو ته لاري بندر اهو هنڌ هو جتي درآمد ٿيل، خاص ڪري وڏن جهازن ۾ آيل، مال لاٿو ويندو هو. اليگزينڊر هيملٽن موجب بندر 200 ٽن وارن جهازن کي قبول ڪرڻ جي سگهه رکندو هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—44 کان 55 تائين }}</ref><ref name="Hamilton-EastIndies-pp61-72">{{cite book|last=هيملٽن|first=اليگزينڊر|title=An Account of the East Indies|location=ايمسٽرڊيم|year=1970|pages=71–72}}</ref> لاهري بندر جي آبهوا واپارين لاءِ گهڻي سازگار يا صحتمند نه هئي ۽ سهولتون پڻ محدود هيون، تنهن هوندي به ان جي جاگرافيائي بيهڪ سبب بندر ترقي ڪندو رهيو. بندر سان گڏ هڪ ننڍو شهر به هو. 1333ع ۾ ابن بطوطه ان کي سامونڊي ڪناري تي هڪ سهڻو شهر سڏيو، جتي سنڌو درياهه سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندو هو. هن بندر کي وڏو بندرگاهه قرار ڏنو، جتي يمن، فارس ۽ ٻين علائقن جا واپاري ايندا هئا<ref name="IbnBattuta-Gibb-p187">{{cite book|author=ابن بطوطه|title=Ibn Battuta's Travels in Asia and Africa (1325–1354)|others=انگريزي ترجمو: ايڇ. آر. گِب|location=لنڊن|year=1935|page=187}}</ref>. ابن بطوطه جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي بندر رياستي خزاني لاءِ وڏي آمدني جو ذريعو هو؛ مقامي گورنر کيس ٻڌايو ته بندر مان ساليانو لڳ ڀڳ 60 لک ٽڪا آمدني ٿيندي هئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> عثماني امير البحر [[سيدي علي رئيس]] کي شاهه حسن ارغون طرفان لاهري بندر جي گورنري جي آڇ ڪئي وئي، پر هن سنڌ ۾ رهڻ جو ارادو نه هجڻ سبب اها آڇ رد ڪئي<ref name="SidiAliReis-p38">{{cite book|author=سيدي علي رئيس|title=The Travels and Adventures of the Turkish Admiral Sidi Ali Reis in India, Afghanistan, Central Asia, and Persia during the Years 1553–1556|location=لنڊن|year=1899|page=38}}</ref>,. [[عبدالرحيم خان خانان]]، جاني بيگ تي فتح کان پوءِ، لاهري بندر آيو ۽ مهيرا ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو بندر کان 20 ڪروهه پري سمنڊ جي وچ ۾ واقع هو. سفر دوران سمنڊ جي تيزيءَ سبب ٻيڙيون خطري ۾ پئجي ويون ۽ خان خانان کي خدشو ٿيو ته جاني بيگ مٿس حملو ڪري سگهي ٿو، پر کيس حفاظت جو يقين ڏياريو ويو. رات ٻيٽ تي گذارڻ کان پوءِ هو ٻئي ڏينهن لاهري بندر موٽي آيو<ref name="Tarkhannamah-pp81-82">{{cite book|author=سيد مير محمد|title=ترخان نامه|location=حيدرآباد|year=1965|pages=81–82}}</ref> . خان خانان جي دوري جو مقصد بندر کي سڌي شاهي ڪنٽرول هيٺ آڻڻ ۽ ترخانن ۽ پورچوگيزن جي رابطن کي روڪڻ هو، ڇاڪاڻ ته مغلن کي خطرو هو ته ترخان پورچوگيزن کان مدد وٺي سگهن ٿا.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> يورپي واپارين جي اچڻ کان پوءِ لاهري بندر جي آمدني وڌي. ان جي اهميت ۽ دولت سبب [[اڪبر اعظم|اڪبر]] ان کي ''خالصه جاگير'' يعني شاهي ملڪيت بڻايو. اڪبر جي دور ۾ بندر مان حاصل ٿيندڙ آمدني 5,521,419 دام هئي. پوءِ [[نورجهان]] جي اثر سبب اهو بندر [[آصف خان]] کي ڏنو ويو. جڏهن انگريز واپارين هتي واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ گهري، تڏهن آصف خان سندن حمايت ڪئي ۽ انگريزي مال تي لڳندڙ تقريباً اڌ محصول معاف ڪري ڇڏيو، جنهن انگريزن کي سنڌ سان واپاري لاڳاپا قائم ڪرڻ لاءِ همٿايو<ref name="Akbarnamah-Beveridge-vol3-pp972-973">{{cite book|last=ابوالفضل|author-link=ابوالفضل ابن مبارڪ|title=اڪبر نامه|others=انگريزي ترجمو: ايڇ. بيورج|location=ڪيلڪتا|year=1910|volume=3|pages=972–973}}</ref>.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> 1635ع ۾ انگريز واپاري نمائندا لاهري بندر پهتا. هنن ڏٺو ته هتي رهائش سستي هئي، مڇي ۽ ميوا گهڻا هئا، ڪڪڙ 4 پئسن ۾ ۽ رڍ هڪ رپئي ۾ ملي ٿي، جڏهن ته چانور ۽ مکڻ به سستا هئا. هنن شهر بابت لکيو ته اهو آباد هو، پر گهر گهڻو ڪري مٽيءَ جا هئا ۽ ايتري ڪمزور ڪاٺ تي بيٺل هئا جو حيرت ٿيندي هئي ته اهي ڪيئن قائم آهن. تقريباً سڀني گهرن ۾ بادگير هئا. وليم فريملن پنهنجي اچڻ کان پوءِ سورت ڪائونسل کي لکيو ته درياهه جي داخلي هنڌ هڪ غريب مڇي مارن جو شهر هو، ۽ هو اڌ رات جو بندر پهتو، جتي ڪيترائي پورچوگيز فريگيٽ ۽ مقامي ٻيڙا مال لاهي ۽ چاڙهي رهيا هئا.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> 1699ع ۾ جڏهن اليگزينڊر هيملٽن لاهري بندر آيو، تڏهن بندر ۽ شهر پنهنجي اڳوڻي اهميت وڃائي غربت جو شڪار ٿي چڪا هئا. هن لکيو ته اهو لڳ ڀڳ 100 گهرن جو ڳوٺ هو، جيڪي ٽيڙين ڪاٺين ۽ مٽيءَ مان ٺهيل هئا، پر اتي هڪ وڏو پٿريلو بندر هو، جنهن ۾ چار يا پنج وڏيون توپون لڳل هيون ته جيئن هتي آيل واپاري مال جي حفاظت ٿي سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> ٺٽي جي عظمت به لاهري بندر سان لاڳاپيل هئي، ڇاڪاڻ ته گهڻا وڏا واپاري ٺٽي ۾ رهڻ پسند ڪندا هئا، جتي امن ۽ زندگيءَ جون سهولتون موجود هيون. پوئين دور ۾ لاهري بندر محفوظ نه رهيو ۽ بلوچ قبيلا وقت بوقت ان کي لٽيندا هئا. بندر جو قلعو ۽ فوجي دستو واپارين ۽ سندن مال جي حفاظت ڪندا هئا. لڳي ٿو ته لاهري بندر کان ٺٽي تائين رستو به محفوظ نه هو، ۽ لٽيرن جا ٽولا مسافرن ۽ قافلن کي ڦريندا هئا. اهڙا واقعا انتظامي ڪمزوري ۽ رستن تي حڪومت جي ڪمزور گرفت ظاهر ڪن ٿا.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> == بندر جو انتظام == بندر ۽ شهر جو انتظام شاهبندر يا ميربندر وٽ هوندو هو، جيڪو بندر جو ذميوار عملدار هو. سندس ڪم آمدني ۽ محصول گڏ ڪرڻ، غيرقانوني واپار ۽ اسمگلنگ روڪڻ هو. ''تاريخ طاهري'' موجب بندر ۽ سمنڊ جي وچ ۾ فقط هڪ آباد هنڌ، ''سئي مياڻي''، هو، جتي ميربندر جا محافظ هٿيارن سان موجود هوندا هئا. جڏهن ڪو جهاز کاري ۾ داخل ٿيندو هو ته توپ هلائي اطلاع ڏيندو هو، جنهن جو جواب محافظن طرفان ڏنو ويندو هو، ته جيئن بندر جي ماڻهن کي اجنبي جهاز جي آمد جي خبر ملي. پوءِ بندر وارا ٺٽي جي واپارين ڏانهن اطلاع موڪليندا هئا ۽ پاڻ ٻيڙين ۾ چڙهي محافظن واري هنڌ پهچندا هئا. جيڪڏهن جهاز بندر سان تعلق رکندڙ هوندو هو ته ان کي لاهري بندر هيٺ لنگرانداز ٿيڻ جي اجازت ملندي هئي، پر جيڪڏهن اهو ڪنهن ٻئي بندر جو هوندو هو ته ان کي اڳتي وڌڻ نه ڏنو ويندو هو؛ ان جو سامان ٻيڙين ۾ منتقل ڪري شهر ڏانهن موڪليو ويندو هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> شاهبندر کان سواءِ بندر جو ٻيو عملدار ناخدا هو، جيڪو سرڪاري ملازم هو ۽ کيس 300 رپيا پگهار ملندي هئي. درياهه ڪناري کليل جاءِ تي محصول گهر هو، جيڪو شهر کان ٻن بندوقن جي مار جيتري فاصلي تي هو. مال لاهڻ کان پوءِ محصول عملدار ان جي قيمت جو اندازو لڳائيندا ۽ محصول وصول ڪندا هئا. محصول جا اگهه مقرر هئا ۽ ڪتاب ۾ لکيل هوندا هئا، جن کي تبديل نٿو ڪري سگهجي. ريسيندي لکي ٿو ته محصول سڪن ۾ ادا ڪيا ويندا هئا ۽ عام شرح ساڍا ٽي سيڪڙو هئي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> محصول عملي ۾ بدعنواني پڻ عام هئي. پورچوگيز ۽ انگريز واپاري محصول کان بچڻ لاءِ عملدارن کي رشوت ڏيندا هئا. جيئن ته پورچوگيز سڀ کان اڳ لاهري بندر پهتا هئا، تنهنڪري مقامي اختيارين طرفان کين وڌيڪ رعايتون ملنديون هيون. انگريزن کي تڏهن بهتر سلوڪ مليو، جڏهن اهي آصف خان جو پروانو کڻي آيا. 1636ع ۾ وليم فريملن اختيارين جي دوستانه رويي کي ساراهيو ۽ سورت ڪائونسل کي اطلاع ڏنو ته گورنر انگريزن جي مستقل رهائش جو تمام گهڻو خواهشمند هو ۽ سندن سٺي استقبال ۽ رهائش جو حڪم ڏنو هو. ڊچ واپاري وفد جو پڻ شاهبندر طرفان استقبال ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> == واپار == لاهري بندر وسيلي سنڌ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ ڪپڙو، تفتا، ريشمي ۽ سوتي ڪپڙا، نير، شورو، کنڊ، چمڙي جون شيون، عاج ۽ آبنوس سان جڙيل سينگاريل ميزون، لکڻ جا دٻا، رضايون ۽ گدا شامل هئا. درآمد ٿيندڙ شين ۾ بحرين جا موتي، پورچوگيزن طرفان آندل سون ۽ چاندي، دوائون ۽ کارڪون شامل هيون.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> لاهري بندر سنڌ ۽ اتر-اولهه هندستان کي هندستان جي اهم سامونڊي شهرن ۽ فارسي نار سان ڳنڍيندو هو. ايڇ. ٽي. سورلي موجب، هتان [[بصره]]، بندر عباس، [[مسقط]]، ڪانڪن، [[بحرين]] ۽ گجرات جي بندرن، جهڙوڪ [[کمڀات]] ۽ [[سورت]]، سان سامونڊي واپار وڌيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> == پورچوگيز ۽ انگريز == لاهري بندر تي پهچندڙ پهرين يورپي قوم پورچوگيز هئا. 1555ع ۾ مرزا عيسيٰ ترخان کين پنهنجي مخالفن خلاف مدد لاءِ سنڌ ۾ سڏايو. پورچوگيز ٺٽي ۽ لاهري بندر کي لٽي سنڌ مان نڪري ويا. جڏهن اهي ٻيهر آيا ته هنن بندر تي اثر قائم ڪيو، ڇاڪاڻ ته اهي ئي لاهري بندر وسيلي سنڌي مال فارسي نار، گجرات ۽ گوا ڏانهن برآمد ڪندا هئا. بندر تي سندن طاقت ايتري هئي جو انگريزن جون ڪوششون کين هٽائڻ ۾ ناڪام رهيون. ٿامس رو لکي ٿو ته سنڌو يعني لاهري بندر پورچوگيزن جي قبضي ۾ هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> پورچوگيز واپاري ۽ مشنري لاهري بندر ۾ آباد ٿيا. ريسيندي، جنهن شهر جو دورو ڪيو، لکيو ته محصول گهر جي ويجهو ٻه آگسٽيني پادري رهندا هئا. جيتوڻيڪ کين پورچوگيز بادشاهه کان ادائگي ملندي هئي، پر سندن آمدني شهر ۾ ڪرائي جي گهرن ۾ رهندڙ پورچوگيز رهاڪن جي خيرات مان پڻ ٿيندي هئي. ريسيندي موجب بندر شهر ۾ ڪيترائي وئشيا گهر پڻ موجود هئا. منوچي، جنهن 1655ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو، شهر ۾ هڪ ننگي پير پادري ڏٺو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> انگريز واپاري نمائندن پنهنجي اچڻ تي بندر ۾ ڪيترائي پورچوگيز جهاز ڏٺا، ۽ پورچوگيز ''فيتور'' يا نمائندو به سندن مفادن جي نگراني لاءِ اتي رهندو هو. اتي 3 يا 4 پادري پڻ موجود هئا. انگريزن جي اچڻ تي پورچوگيز پريشان ٿيا ۽ سندن موجودگي کي روڪي نه سگهڻ ڪري مقامي واپارين کي ڌمڪيون ڏنائون ته پنهنجو مال انگريزي جهازن ۾ نه ڀرين.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> لاهري بندر تي پهريون انگريزي جهاز ''دي ايڪسپيڊيشن'' هو، جيڪو 1613ع ۾ مشهور انگريز سياح رابرٽ شرلي کي بندر تي کڻي آيو. هن سنڌ سان واپاري لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پورچوگيزن جي سخت مخالفت سبب ناڪام ٿيو. 1616ع کان 1630ع تائين انگريزن سنڌ سان واپار شروع ڪرڻ جون ڪوششون جاري رکيون، پر اهي 1635ع ۾ ڪامياب ٿيا، جڏهن انگريزن ۽ پورچوگيزن وچ ۾ امن جو معاهدو ٿيو. ساڳئي سال آصف خان جي خط سان پهريون انگريزي جهاز لاهري بندر موڪليو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> وليم فريملن جي سربراهيءَ ۾ ''ڊسڪوري'' نالي جهاز ڊسمبر 1635ع ۾ لاهري بندر پهتو. شاهبندر پنهنجي پٽ کي فريملن جي آجيان لاءِ موڪليو. انگريزن کي رهائش لاءِ بهترين جڳهه ۽ سفر لاءِ ست گهوڙا ڏنا ويا. شاهبندر کين ٻڪريون، مرغا، گوشت، اٽو، چانور، مکڻ ۽ کنڊ پڻ موڪليا. انگريزن جي اچڻ کان پوءِ پورچوگيزن جو اثر گهٽجي ويو ۽ سندن جاءِ انگريزن ورتي، جن 1662ع ۾ پنهنجي ڪوٺي بند ٿيڻ تائين هتي وسيع واپار ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> == زوال == لاهري بندر جي اهميت [[هرمز]] جي زوال کان پوءِ گهٽجڻ لڳي، پر سياسي تبديلي کان وڌيڪ قدرتي تبديليون ان لاءِ سخت دشمن ثابت ٿيون. سترهين صديءَ جي وچ تائين بندر ۾ گپ ۽ واري ڀرجڻ لڳي، جنهن سان اهو خراب ٿيڻ لڳو. 1625ع ۾ ملتان جي گورنر شهزادي اورنگزيب هڪ نئون بندر ترقي ڪرڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي اورنگ بندر يا ڪڪڙالا چيو ويو. لڳي ٿو ته ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ لاهري بندر درياهي رستي جي گهٽ اونهي ٿيڻ سبب ڇڏي ڏنو ويو. نيٿن ڪرو، جنهن 1799ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو، ٻڌايو ته لاهري بندر بند ٿي چڪو ۽ ويران ٿي ويو هو. ان سان لاهري بندر جو تاريخي ڪردار ختم ٿي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> == پڻ ڏسو == * [[ديبل]] * [[شاهبندر (پاڪستان)]] == حوالا == {{Reflist}} [[زمرو:اڳوڻا بندرگاهه]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جون اڳوڻيون آباديون]] tlb9hzpwujfhmzwat9kjokgnmvoi5h8 410622 410621 2026-09-08T20:17:25Z Intisar Ali 8681 410622 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو تاريخي سامونڊي بندرگاهه}} {{Infobox ancient site | name = لاهري بندر | native_name = لاڙي بندر | alternate_name = لاهوري بندر، لاري بندر، لوهاراڻي، ديوَل سنڌ | image = | alt = | caption = | map_type = Sindh#Pakistan | map_alt = | map_caption = سنڌ ۾ لاهري بندر سان منسوب ماڳن جي بيهڪ | coordinates = {{coord|24|37|48.7|N|67|22|12.6|E|display=inline,title}} |location = سنڌو درياءَ جي ھڪ شاخ ٻگھياڙ درياءَ (ھاڻي ڦٽل) جي ڪناري تي سمنڊ کان 20 ميلن جي فاصلي تي. |region = ٺٽي وارو علائقو | type = تاريخي سامونڊي بندرگاهه ۽ واپاري شهر | part_of = [[ٺٽو سرڪار]]؛ پوءِ [[ٺٽو صوبو]] | length = | width = | area = | height = | builder = | material = پڪل سرون، مٽي ۽ ڪاٺ | built = گهٽ ۾ گهٽ 11هين صديءَ کان اڳ | abandoned = 18هين–19هين صديءَ دوران | epochs = [[سمن جو دور]]، [[ارغون گهراڻو|ارغون]]، [[ترخان گهراڻو|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل دور]] | cultures = سنڌي، اسلامي، هندو ۽ سامونڊي واپاري ثقافتون | dependency_of = [[ٺٽو]] | occupants = سنڌي واپاري، مهاڻا، سامونڊي واپاري، پورچوگيز ۽ انگريز واپاري | event = | excavations = | archaeologists = سيد شاڪر علي شاهه ۽ ٻيا محقق | condition = کنڊر؛ سڃاڻپ ۽ صحيح مقام بابت علمي اختلاف | ownership = | public_access = | website = | notes = }} '''لاهري بندر'''، جنهن کي '''لاڙي بندر'''، '''لاهوري بندر''' ۽ '''لاري بندر''' پڻ چيو ويو آهي، ڏاکڻي [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو هڪ تاريخي سامونڊي بندرگاهه ۽ واپاري شهر هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان هن بندر جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته چوڏهين صديءَ تائين اهو [[ديبل]] جي جاءِ والاري سنڌ جي اهم ترين سامونڊي بندرن مان هڪ بڻجي چڪو هو. سورهين ۽ سترهين صديءَ ۾ لاهري بندر [[ٺٽو|ٺٽي]] جو مکيه سامونڊي دروازو، [[مغل سلطنت]] جو اهم بندرگاهه، ۽ [[فارسي نار]]، [[عربستان]]، [[گجرات]] ۽ هندستان جي الهندي سامونڊي شهرن سان واپار جو وڏو مرڪز هو.<ref name="Haig1894">{{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |location=London |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. |year=1894 |pages=46–48، 78–79 |url=https://archive.org/details/indusdeltacount00haiggoog |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Paliwal1999">{{cite journal |last=Paliwal |first=Amita |title=The Port of Lahari Bandar and the English in the Seventeenth Century |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=60 |year=1999 |pages=332–338 |jstor=44144099 |url=https://www.jstor.org/stable/44144099 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Habib2011">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Economic History of Medieval India, 1200–1500 |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-2791-1 |pages=7، 164 }}</ref> بندر [[سنڌو درياهه]] جي ڪنهن پراڻي ڊيلٽائي شاخ، غالباً [[ٻگهياڙ درياهه|ٻگهياڙ]] يا ان سان لاڳاپيل وهڪري، تي واقع هو ۽ دريائي رستي وسيلي [[ٺٽو|ٺٽي]] سان ڳنڍيل هو. لاهري بندر جي صحيح جڳهه اڄ به مڪمل اتفاق سان طئي ٿيل ناهي. ڪجهه محقق ان کي موجوده [[ميرپور ساڪرو]] تعلقي ۾ [[جونا شاهه بندر]] جي ماڳ سان سڃاڻين ٿا، جڏهن ته ٻين موجب اصل بندر ان کان وڌيڪ هيٺئين وهڪري تي واقع هو.<ref name="Shah1996">{{cite journal |last=Shah |first=Syed Shakir Ali |title=Juna Shah Bunder: A Controversial Site Excavation Results |journal=Islamic Studies |volume=35 |issue=1 |year=1996 |pages=71–85 |jstor=20836928 |url=https://www.jstor.org/stable/20836928 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Paliwal1999"/><ref name="Haig1894"/> [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|[[ٺٽو صوبو|ٺٽي صوبي]] جو لڳ ڀڳ 1770ع وارو نقشو؛ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي واپاري رستن جي تاريخي جاگرافي ڏيکاري ٿو.]] == نالو == لاهري بندر جو نالو تاريخي ذريعن ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو. [[البيروني]] 11هين صديءَ جي شروعات ۾ ان کي '''لوهاراڻي''' (''Lohārānī'') جي صورت ۾ لکيو، جڏهن ته [[ابن بطوطه]] چوڏهين صديءَ ۾ ان کي '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' سڏيو.<ref name="Elliot1867">{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, As Told By Its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=1 |location=London |publisher=Trübner and Co. |year=1867 |pages=49، 375، 377–378 }}</ref><ref name="IbnBattutaGibb">{{cite book |author=[[ابن بطوطه]] |title=Ibn Battuta's Travels in Asia and Africa (1325–1354) |translator=H. A. R. Gibb |location=London |year=1935 |page=187 }}</ref> نالي جي اصليت بابت مختلف رايا آهن. [[ايم. آر. هيگ]] موجب ''لاهري'' مقامي سنڌي صورت هئي ۽ ممڪن آهي ته اهو [[لاهر (سنڌي قبيلو)|لاهر]] قبيلي جي نالي سان لاڳاپيل هجي، جڏهن ته ''لاهوري'' ٻاهرين واپارين ۾ ان ڪري رائج ٿيو جو هي بندر [[لاهور]] ۽ پنجاب کان ايندڙ واپار لاءِ سامونڊي دروازو هو.<ref name="Haig1894"/> ان جي ابتڙ، [[ايڇ. ايم. ايليٽ]] ۽ ٻين ليکڪن موجب اصل نالو '''لاري''' يا '''لاڙي بندر''' هو، جيڪو ڏاکڻي سنڌ جي روايتي علائقي [[لاڙ]] مان نڪتل هو.<ref name="Elliot1867"/> پورچوگيز ذريعن ۾ بندر کي ڪڏهن '''Diul Sind''' يا '''ديوَل سنڌ''' لکيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پراڻي [[ديبل]] جو نالو بعد واري بندر سان پڻ ڳنڍيو ويندو رهيو. انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي دستاويزن ۾ ''Larry Bandar'', ''Larrybunder'', ''Lahori Bandar'' ۽ ''Bandar Sind'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون.<ref name="Haig1894"/><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=44–55 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''لاهري بندر جا تاريخي نالا''' ! style="background:#355c7d;color:white;" | نالو ! style="background:#6c5b7b;color:white;" | ذريعو يا استعمال ! style="background:#c06c84;color:white;" | دور ! style="background:#f67280;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#edf4fa;" | '''لوهاراڻي''' | [[البيروني]] | 11هين صدي | سنڌو جي سامونڊي ڇوڙ ڀرسان بندر |- | style="background:#f4eef7;" | '''لاهري''' | [[ابن بطوطه]] | 14هين صدي | سنڌ جو وڏو بندرگاهه |- | style="background:#faedf1;" | '''لاڙي / لاري بندر''' | سنڌي ۽ يورپي ذريعا | وچئين ۽ اوائلي جديد دور | ممڪن طور [[لاڙ]] واري علائقي تان نالو |- | style="background:#fff1ee;" | '''لاهوري بندر''' | ٻاهرين واپاري ۽ يورپي ذريعا | 16هين–17هين صدي | لاهور ۽ پنجاب سان واپاري لاڳاپي سان ڳنڍيل صورت |- | style="background:#eef8f3;" | '''ديوَل سنڌ / Diul Sind''' | پورچوگيز | 16هين–17هين صدي | [[ديبل]] جي پراڻي بندرگاهي نالي جي تسلسل واري صورت |} == تاريخ == === ابتدائي ذڪر === لاهري بندر جو سڀ کان قديم ڄاتل ذڪر [[البيروني]] وٽ يارهين صديءَ جي شروعات ۾ ملي ٿو. هن سنڌو درياهه جي ڇوڙ بابت لکندي چيو ته درياهه سمنڊ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ ٻن شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو ۽ ''لوهاراڻي'' انهن مان هڪ شاخ جي ويجهو واقع هو.<ref name="Elliot1867"/> هن بيان مان اندازو ٿئي ٿو ته بندر ان وقت موجود هو، پر شايد اڃا پنهنجي بعد واري وڏي واپاري حيثيت تائين نه پهتو هو.<ref name="Haig1894"/> [[ديبل]] جي زوال کان پوءِ سنڌ جي سامونڊي واپار جو مرڪز آهستي آهستي لاهري بندر ڏانهن منتقل ٿيو. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾ سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن ۾ تبديلي ۽ ديبل جي زوال بندر جي واڌ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪيون.<ref name="Habib2011"/> === ابن بطوطه جو دور === چوڏهين صديءَ جي شروعات تائين لاهري بندر سنڌ جو مکيه سامونڊي بندر بڻجي چڪو هو. [[ابن بطوطه]] 1333ع ڌاري هتي پهتو ۽ هن ان کي سامونڊي ڪناري تي هڪ سهڻو ۽ خوشحال شهر، وڏي بندرگاهه ۽ بين الاقوامي واپاري مرڪز طور بيان ڪيو. سندس بيان موجب [[فارس]]، [[يمن]] ۽ ٻين ملڪن جا جهاز ۽ واپاري هتي ايندا هئا.<ref name="IbnBattutaGibb"/> ابن بطوطه بندر جي محصولي آمدني لاءِ تمام وڏو انگ پڻ ڏنو، جنهن کي جديد محقق بندر جي واپاري اهميت جي نشاني سمجهن ٿا، جيتوڻيڪ وچئين دور جي سفرنامن ۾ اهڙن انگن کي مڪمل حسابي درستگيءَ سان وٺڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Paliwal1999"/> هن لاهري بندر ڀرسان هڪ پراڻي شهر جي کنڊرن جو پڻ ذڪر ڪيو. مقامي روايت موجب اتي انسانن ۽ جانورن جهڙن پٿرن کي اهڙي قديم آباديءَ سان ڳنڍيو ويندو هو، جنهن جا رهواسي خدائي عذاب سبب پٿر بڻجي ويا هئا. هي بيان تاريخي حقيقت کان وڌيڪ مقامي لوڪ روايت جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="Elliot1867"/> === ٺٽي جو سامونڊي بندر === تيرهين کان سترهين صديءَ تائين لاهري بندر [[ٺٽو|ٺٽي]] جو سامونڊي بندرگاهه رهيو. ٺٽو ان دور ۾ سنڌ جو سياسي، دستڪاري ۽ واپاري مرڪز هو، جڏهن ته لاهري بندر سمنڊ ۽ اندروني سنڌ وچ ۾ سامان جي منتقلي جو بنيادي مرڪز بڻيو.<ref name="Paliwal1999"/> دريائي رستي سان ٺٽي ۽ بندر جو سفر ٻن کان ٽن ڏينهن ۾ پورو ٿيندو هو. وڏن سامونڊي جهازن مان سامان لاهري بندر تي لاٿو ويندو، پوءِ ننڍين ٻيڙين يا باربردار جانورن وسيلي ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ڏانهن موڪليو ويندو هو.<ref name="Paliwal1999"/> بندر جي پٺڀرائي ۾ سنڌ جا زرخيز زرعي علائقا ۽ ٺٽي جا ڪپڙي جا مرڪز موجود هئا، جنهنڪري هتان [[ڪپهه]]، ريشمي ۽ سوتي ڪپڙا، [[نير]]، [[کنڊ]]، چمڙو ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون.<ref name="Maloni2021">{{cite book |last=Maloni |first=Ruby |title=The Route to European Hegemony: India's Intra-Asian Trade in the Early Modern Period (Sixteenth to Eighteenth Centuries) |publisher=Routledge |year=2021 |isbn=978-1-003-16333-6 }}</ref> === مغل سلطنت هيٺ === [[اڪبر اعظم]] 1591–1592ع ۾ سنڌ تي مڪمل قبضي کان پوءِ لاهري بندر کي شاهي سامونڊي بندر طور خاص اهميت ڏني. ان کي ''[[خالصه]]''، يعني سڌي شاهي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Ali2003">{{cite book |last1=Ali |first1=M. Athar |last2=Khan |first2=Iqtidar A. |last3=Habib |first3=Irfan |editor-last1=Adle |editor-first1=Chahryar |editor-last2=Habib |editor-first2=Irfan |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in Contrast: From the Sixteenth to the Mid-Nineteenth Century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |pages=321–322، 336 }}</ref> ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ لاهري بندر کي [[ٺٽو سرڪار]] جي هڪ ''محل'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي آمدني '''5,521,419 دام''' ٻڌائي وئي آهي.<ref name="Paliwal1999"/> اها رقم بندر جي محصولي ۽ واپاري اهميت ظاهر ڪري ٿي. اڪبر جي دور ۾ [[لاهور]] ۾ ٻه وڏا سامونڊي جهاز تعمير ڪرائي لاهري بندر تائين آندا ويا، جتان اهي سمنڊ ۾ لاٿا ويا ۽ [[بحر احمر]] واري واپار ۽ سامونڊي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيا.<ref name="Ali2003"/> سترهين صديءَ ۾ بندر پنهنجي عروج تي پهتو. ''[[شاهجهان نامه]]'' ۾ بندر بابت هزار جهازن جي گنجائش جو بيان ملي ٿو، پر اهڙي دعويٰ کي جديد تاريخنگاري ۾ مبالغي طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ته بندر جي صحيح انجنيئرنگ گنجائش طور.<ref name="Paliwal1999"/> == مقام == لاهري بندر جو صحيح تاريخي مقام اڃا به علمي بحث هيٺ آهي.<ref name="Habib2011"/> قديم دريائي شاخن جي تبديلي، سنڌو ڊيلٽا جي ساحلي لڪير جي مسلسل ڦيرڦار ۽ پراڻن وهڪرن جي مٽجڻ سبب وچئين دور جي بندرن جي سڃاڻپ پيچيده بڻيل آهي. [[تحفة الڪرام]] ۽ ڪجهه پراڻن سنڌي تاريخي ذريعن لاهري بندر کي [[ديبل]] سان ڳنڍيو، جڏهن ته [[مير محمد معصوم بکري]] جهڙن مصنفن ڪڏهن ديبل، لاهري بندر ۽ ٺٽي جي هنڌن کي به هڪٻئي سان ڳنڍيو. جديد تحقيق انهن سڃاڻپن کي حتمي نه ٿي سمجهي.<ref name="Elliot1867"/> === جونا شاهه بندر وارو نظريو === سيد شاڪر علي شاهه 1996ع ۾ تجويز ڏني ته لاهري بندر ۽ ممڪن طور پراڻو ديبل موجوده [[جونا شاهه بندر]] يا جاڪي بندر واري ماڳ سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. هي ماڳ [[ميرپور ساڪرو]] تعلقي ۾ لڳ ڀڳ '''24°37′ اتر، 67°22′ اوڀر''' تي واقع آهي. هتان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران موجوده کنڊرن هيٺ هڪ وڌيڪ قديم قلعي جي بناوٽ جا ثبوت مليا.<ref name="Shah1996"/> === ٻگهياڙ چينل وارو نظريو === اميتا پالي وال موجب لاهري بندر پراڻي [[ٻگهياڙ درياهه|ٻگهياڙ]] چينل تي، لڳ ڀڳ '''24°31′ اتر ۽ 67°24′ اوڀر''' تي واقع هو.<ref name="Paliwal1999"/> هيگ پڻ بندر کي جونا شاهه بندر جي تجويز ڪيل ماڳ کان وڌيڪ هيٺئين وهڪري تي رکڻ جو امڪان ظاهر ڪيو هو.<ref name="Haig1894"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''لاهري بندر جي مقام بابت اهم نظريا''' ! style="background:#264653;color:white;" | محقق / ذريعو ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | تجويز ڪيل مقام ! style="background:#e9c46a;color:#222;" | بنياد ! style="background:#e76f51;color:white;" | حيثيت |- | [[تحفة الڪرام]] ۽ ڪجهه روايتي مؤرخ | [[ديبل]] سان سڃاڻپ | تاريخي روايت | غير يقيني |- | سيد شاڪر علي شاهه | [[جونا شاهه بندر]]، ميرپور ساڪرو | کوٽائيءَ مان پراڻي قلعي جا نشان | اهم جديد نظريو |- | اميتا پالي وال | پراڻو ٻگهياڙ چينل، 24°31′N 67°24′E | تاريخي جاگرافي ۽ واپاري رستا | اهم جديد نظريو |- | ايم. آر. هيگ | وڌيڪ هيٺيون سنڌو ڊيلٽا | پراڻن وهڪرن ۽ سفرنامن جو تجزيو | متبادل نظريو |} انهيءَ ڪري مضمون ۾ ڪنهن هڪ همعصر ماڳ کي قطعي طور "لاهري بندر" قرار ڏيڻ بدران، ان جي سڃاڻپ کي '''ممڪن يا تجويز ڪيل مقام''' طور بيان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. == واپاري اهميت == لاهري بندر وچئين ۽ اوائلي جديد دور ۾ سنڌ جي سامونڊي معيشت جو بنيادي مرڪز هو. اهو [[ٺٽو|ٺٽي]] ۽ اندروني سنڌ مان ايندڙ واپار کي [[فارسي نار]]، [[بحر عرب]] ۽ هندستان جي الهندي سامونڊي بندرن سان ڳنڍيندو هو.<ref name="Maloni2021"/> 16هين صديءَ تائين لاهري بندر جا خاص طور [[هرمز]]، [[مسقط]]، [[بصره]]، [[گجرات]] ۽ [[گوا]] سان واپاري لاڳاپا مضبوط هئا. پورچوگيزن جي آمد کان پوءِ بندر سندن هرمز–گوا سامونڊي واپاري نظام سان ڳنڍجي ويو، جڏهن ته 17هين صديءَ ۾ انگريز ۽ ڊچ واپاري پڻ سنڌ جي ڪپڙي ۽ ٻين شين لاءِ هتي پهتا.<ref>{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635 |journal=Review of Culture |year=1991 |issue=13 }}</ref> بندر جي اهميت جو بنيادي سبب رڳو سامونڊي بيهڪ نه هو، پر ان جو [[ٺٽو|ٺٽي]] جهڙي وڏي صنعتي ۽ واپاري شهر سان سڌو دريائي رابطو پڻ هو. ٺٽي جا ڪپڙا ۽ سنڌ جي زرعي پيداوار لاهري بندر وسيلي ٻاهر موڪليا ويندا هئا، جڏهن ته پرڏيهي ڌاتو، موتي، کجور، دوائون ۽ ٻيون شيون هتان سنڌ اندر پهچنديون هيون. == زوال == لاهري بندر جي اهميت [[هرمز]] جي زوال کان پوءِ گهٽجڻ لڳي، پر سياسي تبديلي کان وڌيڪ قدرتي تبديليون ان لاءِ سخت دشمن ثابت ٿيون. سترهين صديءَ جي وچ تائين بندر ۾ گپ ۽ واري ڀرجڻ لڳي، جنهن سان اهو خراب ٿيڻ لڳو. 1625ع ۾ ملتان جي گورنر شهزادي اورنگزيب هڪ نئون بندر ترقي ڪرڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي اورنگ بندر يا ڪڪڙالا چيو ويو. لڳي ٿو ته ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ لاهري بندر درياهي رستي جي گهٽ اونهي ٿيڻ سبب ڇڏي ڏنو ويو. نيٿن ڪرو، جنهن 1799ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو، ٻڌايو ته لاهري بندر بند ٿي چڪو ۽ ويران ٿي ويو هو. ان سان لاهري بندر جو تاريخي ڪردار ختم ٿي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> == پڻ ڏسو == * [[ديبل]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌو ڊيلٽا]] * [[شاهبندر (پاڪستان)]] * [[جونا شاهه بندر]] jat9ovtfrlt4l9lfnmxnm1g1ubvad2h 410623 410622 2026-09-08T20:18:37Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 410623 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو تاريخي سامونڊي بندرگاهه}} {{Infobox ancient site | name = لاهري بندر | native_name = لاڙي بندر | alternate_name = لاهوري بندر، لاري بندر، لوهاراڻي، ديوَل سنڌ | image = | alt = | caption = | map_type = Sindh#Pakistan | map_alt = | map_caption = سنڌ ۾ لاهري بندر سان منسوب ماڳن جي بيهڪ | coordinates = {{coord|24|37|48.7|N|67|22|12.6|E|display=inline,title}} |location = سنڌو درياءَ جي ھڪ شاخ ٻگھياڙ درياءَ (ھاڻي ڦٽل) جي ڪناري تي سمنڊ کان 20 ميلن جي فاصلي تي. |region = ٺٽي وارو علائقو | type = تاريخي سامونڊي بندرگاهه ۽ واپاري شهر | part_of = [[ٺٽو سرڪار]]؛ پوءِ [[ٺٽو صوبو]] | length = | width = | area = | height = | builder = | material = پڪل سرون، مٽي ۽ ڪاٺ | built = گهٽ ۾ گهٽ 11هين صديءَ کان اڳ | abandoned = 18هين–19هين صديءَ دوران | epochs = [[سمن جو دور]]، [[ارغون گهراڻو|ارغون]]، [[ترخان گهراڻو|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل دور]] | cultures = سنڌي، اسلامي، هندو ۽ سامونڊي واپاري ثقافتون | dependency_of = [[ٺٽو]] | occupants = سنڌي واپاري، مهاڻا، سامونڊي واپاري، پورچوگيز ۽ انگريز واپاري | event = | excavations = | archaeologists = سيد شاڪر علي شاهه ۽ ٻيا محقق | condition = کنڊر؛ سڃاڻپ ۽ صحيح مقام بابت علمي اختلاف | ownership = | public_access = | website = | notes = }} '''لاهري بندر'''، جنهن کي '''لاڙي بندر'''، '''لاهوري بندر''' ۽ '''لاري بندر''' پڻ چيو ويو آهي، ڏاکڻي [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو هڪ تاريخي سامونڊي بندرگاهه ۽ واپاري شهر هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان هن بندر جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته چوڏهين صديءَ تائين اهو [[ديبل]] جي جاءِ والاري سنڌ جي اهم ترين سامونڊي بندرن مان هڪ بڻجي چڪو هو. سورهين ۽ سترهين صديءَ ۾ لاهري بندر [[ٺٽو|ٺٽي]] جو مکيه سامونڊي دروازو، [[مغل سلطنت]] جو اهم بندرگاهه، ۽ [[فارسي نار]]، [[عربستان]]، [[گجرات]] ۽ هندستان جي الهندي سامونڊي شهرن سان واپار جو وڏو مرڪز هو.<ref name="Haig1894">{{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |location=London |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. |year=1894 |pages=46–48، 78–79 |url=https://archive.org/details/indusdeltacount00haiggoog |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Paliwal1999">{{cite journal |last=Paliwal |first=Amita |title=The Port of Lahari Bandar and the English in the Seventeenth Century |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=60 |year=1999 |pages=332–338 |jstor=44144099 |url=https://www.jstor.org/stable/44144099 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Habib2011">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Economic History of Medieval India, 1200–1500 |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-2791-1 |pages=7، 164 }}</ref> بندر [[سنڌو درياهه]] جي ڪنهن پراڻي ڊيلٽائي شاخ، غالباً [[ٻگهياڙ درياهه|ٻگهياڙ]] يا ان سان لاڳاپيل وهڪري، تي واقع هو ۽ دريائي رستي وسيلي [[ٺٽو|ٺٽي]] سان ڳنڍيل هو. لاهري بندر جي صحيح جڳهه اڄ به مڪمل اتفاق سان طئي ٿيل ناهي. ڪجهه محقق ان کي موجوده [[ميرپور ساڪرو]] تعلقي ۾ [[جونا شاهه بندر]] جي ماڳ سان سڃاڻين ٿا، جڏهن ته ٻين موجب اصل بندر ان کان وڌيڪ هيٺئين وهڪري تي واقع هو.<ref name="Shah1996">{{cite journal |last=Shah |first=Syed Shakir Ali |title=Juna Shah Bunder: A Controversial Site Excavation Results |journal=Islamic Studies |volume=35 |issue=1 |year=1996 |pages=71–85 |jstor=20836928 |url=https://www.jstor.org/stable/20836928 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Paliwal1999"/><ref name="Haig1894"/> [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|[[ٺٽو صوبو|ٺٽي صوبي]] جو لڳ ڀڳ 1770ع وارو نقشو؛ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي واپاري رستن جي تاريخي جاگرافي ڏيکاري ٿو.]] == نالو == لاهري بندر جو نالو تاريخي ذريعن ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو. [[البيروني]] 11هين صديءَ جي شروعات ۾ ان کي '''لوهاراڻي''' (''Lohārānī'') جي صورت ۾ لکيو، جڏهن ته [[ابن بطوطه]] چوڏهين صديءَ ۾ ان کي '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' سڏيو.<ref name="Elliot1867">{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, As Told By Its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=1 |location=London |publisher=Trübner and Co. |year=1867 |pages=49، 375، 377–378 }}</ref><ref name="IbnBattutaGibb">{{cite book |author=[[ابن بطوطه]] |title=Ibn Battuta's Travels in Asia and Africa (1325–1354) |translator=H. A. R. Gibb |location=London |year=1935 |page=187 }}</ref> نالي جي اصليت بابت مختلف رايا آهن. [[ايم. آر. هيگ]] موجب ''لاهري'' مقامي سنڌي صورت هئي ۽ ممڪن آهي ته اهو [[لاهر (سنڌي قبيلو)|لاهر]] قبيلي جي نالي سان لاڳاپيل هجي، جڏهن ته ''لاهوري'' ٻاهرين واپارين ۾ ان ڪري رائج ٿيو جو هي بندر [[لاهور]] ۽ پنجاب کان ايندڙ واپار لاءِ سامونڊي دروازو هو.<ref name="Haig1894"/> ان جي ابتڙ، [[ايڇ. ايم. ايليٽ]] ۽ ٻين ليکڪن موجب اصل نالو '''لاري''' يا '''لاڙي بندر''' هو، جيڪو ڏاکڻي سنڌ جي روايتي علائقي [[لاڙ]] مان نڪتل هو.<ref name="Elliot1867"/> پورچوگيز ذريعن ۾ بندر کي ڪڏهن '''Diul Sind''' يا '''ديوَل سنڌ''' لکيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پراڻي [[ديبل]] جو نالو بعد واري بندر سان پڻ ڳنڍيو ويندو رهيو. انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي دستاويزن ۾ ''Larry Bandar'', ''Larrybunder'', ''Lahori Bandar'' ۽ ''Bandar Sind'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون.<ref name="Haig1894"/><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=44–55 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''لاهري بندر جا تاريخي نالا''' ! style="background:#355c7d;color:white;" | نالو ! style="background:#6c5b7b;color:white;" | ذريعو يا استعمال ! style="background:#c06c84;color:white;" | دور ! style="background:#f67280;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#edf4fa;" | '''لوهاراڻي''' | [[البيروني]] | 11هين صدي | سنڌو جي سامونڊي ڇوڙ ڀرسان بندر |- | style="background:#f4eef7;" | '''لاهري''' | [[ابن بطوطه]] | 14هين صدي | سنڌ جو وڏو بندرگاهه |- | style="background:#faedf1;" | '''لاڙي / لاري بندر''' | سنڌي ۽ يورپي ذريعا | وچئين ۽ اوائلي جديد دور | ممڪن طور [[لاڙ]] واري علائقي تان نالو |- | style="background:#fff1ee;" | '''لاهوري بندر''' | ٻاهرين واپاري ۽ يورپي ذريعا | 16هين–17هين صدي | لاهور ۽ پنجاب سان واپاري لاڳاپي سان ڳنڍيل صورت |- | style="background:#eef8f3;" | '''ديوَل سنڌ / Diul Sind''' | پورچوگيز | 16هين–17هين صدي | [[ديبل]] جي پراڻي بندرگاهي نالي جي تسلسل واري صورت |} == تاريخ == === ابتدائي ذڪر === لاهري بندر جو سڀ کان قديم ڄاتل ذڪر [[البيروني]] وٽ يارهين صديءَ جي شروعات ۾ ملي ٿو. هن سنڌو درياهه جي ڇوڙ بابت لکندي چيو ته درياهه سمنڊ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ ٻن شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو ۽ ''لوهاراڻي'' انهن مان هڪ شاخ جي ويجهو واقع هو.<ref name="Elliot1867"/> هن بيان مان اندازو ٿئي ٿو ته بندر ان وقت موجود هو، پر شايد اڃا پنهنجي بعد واري وڏي واپاري حيثيت تائين نه پهتو هو.<ref name="Haig1894"/> [[ديبل]] جي زوال کان پوءِ سنڌ جي سامونڊي واپار جو مرڪز آهستي آهستي لاهري بندر ڏانهن منتقل ٿيو. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾ سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن ۾ تبديلي ۽ ديبل جي زوال بندر جي واڌ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪيون.<ref name="Habib2011"/> === ابن بطوطه جو دور === چوڏهين صديءَ جي شروعات تائين لاهري بندر سنڌ جو مکيه سامونڊي بندر بڻجي چڪو هو. [[ابن بطوطه]] 1333ع ڌاري هتي پهتو ۽ هن ان کي سامونڊي ڪناري تي هڪ سهڻو ۽ خوشحال شهر، وڏي بندرگاهه ۽ بين الاقوامي واپاري مرڪز طور بيان ڪيو. سندس بيان موجب [[فارس]]، [[يمن]] ۽ ٻين ملڪن جا جهاز ۽ واپاري هتي ايندا هئا.<ref name="IbnBattutaGibb"/> ابن بطوطه بندر جي محصولي آمدني لاءِ تمام وڏو انگ پڻ ڏنو، جنهن کي جديد محقق بندر جي واپاري اهميت جي نشاني سمجهن ٿا، جيتوڻيڪ وچئين دور جي سفرنامن ۾ اهڙن انگن کي مڪمل حسابي درستگيءَ سان وٺڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Paliwal1999"/> هن لاهري بندر ڀرسان هڪ پراڻي شهر جي کنڊرن جو پڻ ذڪر ڪيو. مقامي روايت موجب اتي انسانن ۽ جانورن جهڙن پٿرن کي اهڙي قديم آباديءَ سان ڳنڍيو ويندو هو، جنهن جا رهواسي خدائي عذاب سبب پٿر بڻجي ويا هئا. هي بيان تاريخي حقيقت کان وڌيڪ مقامي لوڪ روايت جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="Elliot1867"/> === ٺٽي جو سامونڊي بندر === تيرهين کان سترهين صديءَ تائين لاهري بندر [[ٺٽو|ٺٽي]] جو سامونڊي بندرگاهه رهيو. ٺٽو ان دور ۾ سنڌ جو سياسي، دستڪاري ۽ واپاري مرڪز هو، جڏهن ته لاهري بندر سمنڊ ۽ اندروني سنڌ وچ ۾ سامان جي منتقلي جو بنيادي مرڪز بڻيو.<ref name="Paliwal1999"/> دريائي رستي سان ٺٽي ۽ بندر جو سفر ٻن کان ٽن ڏينهن ۾ پورو ٿيندو هو. وڏن سامونڊي جهازن مان سامان لاهري بندر تي لاٿو ويندو، پوءِ ننڍين ٻيڙين يا باربردار جانورن وسيلي ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ڏانهن موڪليو ويندو هو.<ref name="Paliwal1999"/> بندر جي پٺڀرائي ۾ سنڌ جا زرخيز زرعي علائقا ۽ ٺٽي جا ڪپڙي جا مرڪز موجود هئا، جنهنڪري هتان [[ڪپهه]]، ريشمي ۽ سوتي ڪپڙا، [[نير]]، [[کنڊ]]، چمڙو ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون.<ref name="Maloni2021">{{cite book |last=Maloni |first=Ruby |title=The Route to European Hegemony: India's Intra-Asian Trade in the Early Modern Period (Sixteenth to Eighteenth Centuries) |publisher=Routledge |year=2021 |isbn=978-1-003-16333-6 }}</ref> === مغل سلطنت هيٺ === [[اڪبر اعظم]] 1591–1592ع ۾ سنڌ تي مڪمل قبضي کان پوءِ لاهري بندر کي شاهي سامونڊي بندر طور خاص اهميت ڏني. ان کي ''[[خالصه]]''، يعني سڌي شاهي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Ali2003">{{cite book |last1=Ali |first1=M. Athar |last2=Khan |first2=Iqtidar A. |last3=Habib |first3=Irfan |editor-last1=Adle |editor-first1=Chahryar |editor-last2=Habib |editor-first2=Irfan |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in Contrast: From the Sixteenth to the Mid-Nineteenth Century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |pages=321–322، 336 }}</ref> ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ لاهري بندر کي [[ٺٽو سرڪار]] جي هڪ ''محل'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي آمدني '''5,521,419 دام''' ٻڌائي وئي آهي.<ref name="Paliwal1999"/> اها رقم بندر جي محصولي ۽ واپاري اهميت ظاهر ڪري ٿي. اڪبر جي دور ۾ [[لاهور]] ۾ ٻه وڏا سامونڊي جهاز تعمير ڪرائي لاهري بندر تائين آندا ويا، جتان اهي سمنڊ ۾ لاٿا ويا ۽ [[بحر احمر]] واري واپار ۽ سامونڊي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيا.<ref name="Ali2003"/> سترهين صديءَ ۾ بندر پنهنجي عروج تي پهتو. ''[[شاهجهان نامه]]'' ۾ بندر بابت هزار جهازن جي گنجائش جو بيان ملي ٿو، پر اهڙي دعويٰ کي جديد تاريخنگاري ۾ مبالغي طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ته بندر جي صحيح انجنيئرنگ گنجائش طور.<ref name="Paliwal1999"/> == مقام == لاهري بندر جو صحيح تاريخي مقام اڃا به علمي بحث هيٺ آهي.<ref name="Habib2011"/> قديم دريائي شاخن جي تبديلي، سنڌو ڊيلٽا جي ساحلي لڪير جي مسلسل ڦيرڦار ۽ پراڻن وهڪرن جي مٽجڻ سبب وچئين دور جي بندرن جي سڃاڻپ پيچيده بڻيل آهي. [[تحفة الڪرام]] ۽ ڪجهه پراڻن سنڌي تاريخي ذريعن لاهري بندر کي [[ديبل]] سان ڳنڍيو، جڏهن ته [[مير محمد معصوم بکري]] جهڙن مصنفن ڪڏهن ديبل، لاهري بندر ۽ ٺٽي جي هنڌن کي به هڪٻئي سان ڳنڍيو. جديد تحقيق انهن سڃاڻپن کي حتمي نه ٿي سمجهي.<ref name="Elliot1867"/> === جونا شاهه بندر وارو نظريو === سيد شاڪر علي شاهه 1996ع ۾ تجويز ڏني ته لاهري بندر ۽ ممڪن طور پراڻو ديبل موجوده [[جونا شاهه بندر]] يا جاڪي بندر واري ماڳ سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. هي ماڳ [[ميرپور ساڪرو]] تعلقي ۾ لڳ ڀڳ '''24°37′ اتر، 67°22′ اوڀر''' تي واقع آهي. هتان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران موجوده کنڊرن هيٺ هڪ وڌيڪ قديم قلعي جي بناوٽ جا ثبوت مليا.<ref name="Shah1996"/> === ٻگهياڙ چينل وارو نظريو === اميتا پالي وال موجب لاهري بندر پراڻي [[ٻگهياڙ درياهه|ٻگهياڙ]] چينل تي، لڳ ڀڳ '''24°31′ اتر ۽ 67°24′ اوڀر''' تي واقع هو.<ref name="Paliwal1999"/> هيگ پڻ بندر کي جونا شاهه بندر جي تجويز ڪيل ماڳ کان وڌيڪ هيٺئين وهڪري تي رکڻ جو امڪان ظاهر ڪيو هو.<ref name="Haig1894"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''لاهري بندر جي مقام بابت اهم نظريا''' ! style="background:#264653;color:white;" | محقق / ذريعو ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | تجويز ڪيل مقام ! style="background:#e9c46a;color:#222;" | بنياد ! style="background:#e76f51;color:white;" | حيثيت |- | [[تحفة الڪرام]] ۽ ڪجهه روايتي مؤرخ | [[ديبل]] سان سڃاڻپ | تاريخي روايت | غير يقيني |- | سيد شاڪر علي شاهه | [[جونا شاهه بندر]]، ميرپور ساڪرو | کوٽائيءَ مان پراڻي قلعي جا نشان | اهم جديد نظريو |- | اميتا پالي وال | پراڻو ٻگهياڙ چينل، 24°31′N 67°24′E | تاريخي جاگرافي ۽ واپاري رستا | اهم جديد نظريو |- | ايم. آر. هيگ | وڌيڪ هيٺيون سنڌو ڊيلٽا | پراڻن وهڪرن ۽ سفرنامن جو تجزيو | متبادل نظريو |} انهيءَ ڪري مضمون ۾ ڪنهن هڪ همعصر ماڳ کي قطعي طور "لاهري بندر" قرار ڏيڻ بدران، ان جي سڃاڻپ کي '''ممڪن يا تجويز ڪيل مقام''' طور بيان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. == واپاري اهميت == لاهري بندر وچئين ۽ اوائلي جديد دور ۾ سنڌ جي سامونڊي معيشت جو بنيادي مرڪز هو. اهو [[ٺٽو|ٺٽي]] ۽ اندروني سنڌ مان ايندڙ واپار کي [[فارسي نار]]، [[بحر عرب]] ۽ هندستان جي الهندي سامونڊي بندرن سان ڳنڍيندو هو.<ref name="Maloni2021"/> 16هين صديءَ تائين لاهري بندر جا خاص طور [[هرمز]]، [[مسقط]]، [[بصره]]، [[گجرات]] ۽ [[گوا]] سان واپاري لاڳاپا مضبوط هئا. پورچوگيزن جي آمد کان پوءِ بندر سندن هرمز–گوا سامونڊي واپاري نظام سان ڳنڍجي ويو، جڏهن ته 17هين صديءَ ۾ انگريز ۽ ڊچ واپاري پڻ سنڌ جي ڪپڙي ۽ ٻين شين لاءِ هتي پهتا.<ref>{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635 |journal=Review of Culture |year=1991 |issue=13 }}</ref> بندر جي اهميت جو بنيادي سبب رڳو سامونڊي بيهڪ نه هو، پر ان جو [[ٺٽو|ٺٽي]] جهڙي وڏي صنعتي ۽ واپاري شهر سان سڌو دريائي رابطو پڻ هو. ٺٽي جا ڪپڙا ۽ سنڌ جي زرعي پيداوار لاهري بندر وسيلي ٻاهر موڪليا ويندا هئا، جڏهن ته پرڏيهي ڌاتو، موتي، کجور، دوائون ۽ ٻيون شيون هتان سنڌ اندر پهچنديون هيون. == زوال == لاهري بندر جي اهميت [[هرمز]] جي زوال کان پوءِ گهٽجڻ لڳي، پر سياسي تبديلي کان وڌيڪ قدرتي تبديليون ان لاءِ سخت دشمن ثابت ٿيون. سترهين صديءَ جي وچ تائين بندر ۾ گپ ۽ واري ڀرجڻ لڳي، جنهن سان اهو خراب ٿيڻ لڳو. 1625ع ۾ ملتان جي گورنر شهزادي اورنگزيب هڪ نئون بندر ترقي ڪرڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي اورنگ بندر يا ڪڪڙالا چيو ويو. لڳي ٿو ته ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ لاهري بندر درياهي رستي جي گهٽ اونهي ٿيڻ سبب ڇڏي ڏنو ويو. نيٿن ڪرو، جنهن 1799ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو، ٻڌايو ته لاهري بندر بند ٿي چڪو ۽ ويران ٿي ويو هو. ان سان لاهري بندر جو تاريخي ڪردار ختم ٿي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"></ref> == پڻ ڏسو == * [[ديبل]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌو ڊيلٽا]] * [[شاهبندر (پاڪستان)]] * [[جونا شاهه بندر]] ==حوالا== {{Reflist|2}} k63rbtgho6uexfphqzcd4gt2z0l8wvj 410624 410623 2026-09-08T20:19:58Z Intisar Ali 8681 410624 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو تاريخي سامونڊي بندرگاهه}} {{Infobox ancient site | name = لاهري بندر | native_name = لاڙي بندر | alternate_name = لاهوري بندر، لاري بندر، لوهاراڻي، ديوَل سنڌ | image = | alt = | caption = | map_type = Sindh#Pakistan | map_alt = | map_caption = سنڌ ۾ لاهري بندر سان منسوب ماڳن جي بيهڪ | coordinates = {{coord|24|37|48.7|N|67|22|12.6|E|display=inline,title}} |location = سنڌو درياءَ جي ھڪ شاخ ٻگھياڙ درياءَ (ھاڻي ڦٽل) جي ڪناري تي سمنڊ کان 20 ميلن جي فاصلي تي. |region = ٺٽي وارو علائقو | type = تاريخي سامونڊي بندرگاهه ۽ واپاري شهر | part_of = [[ٺٽو سرڪار]]؛ پوءِ [[ٺٽو صوبو]] | length = | width = | area = | height = | builder = | material = پڪل سرون، مٽي ۽ ڪاٺ | built = گهٽ ۾ گهٽ 11هين صديءَ کان اڳ | abandoned = 18هين–19هين صديءَ دوران | epochs = [[سمن جو دور]]، [[ارغون گهراڻو|ارغون]]، [[ترخان گهراڻو|ترخان]] ۽ [[مغل سلطنت|مغل دور]] | cultures = سنڌي، اسلامي، هندو ۽ سامونڊي واپاري ثقافتون | dependency_of = [[ٺٽو]] | occupants = سنڌي واپاري، مهاڻا، سامونڊي واپاري، پورچوگيز ۽ انگريز واپاري | event = | excavations = | archaeologists = سيد شاڪر علي شاهه ۽ ٻيا محقق | condition = کنڊر؛ سڃاڻپ ۽ صحيح مقام بابت علمي اختلاف | ownership = | public_access = | website = | notes = }} '''لاهري بندر'''، جنهن کي '''لاڙي بندر'''، '''لاهوري بندر''' ۽ '''لاري بندر''' پڻ چيو ويو آهي، ڏاکڻي [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو هڪ تاريخي سامونڊي بندرگاهه ۽ واپاري شهر هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان هن بندر جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته چوڏهين صديءَ تائين اهو [[ديبل]] جي جاءِ والاري سنڌ جي اهم ترين سامونڊي بندرن مان هڪ بڻجي چڪو هو. سورهين ۽ سترهين صديءَ ۾ لاهري بندر [[ٺٽو|ٺٽي]] جو مکيه سامونڊي دروازو، [[مغل سلطنت]] جو اهم بندرگاهه، ۽ [[فارسي نار]]، [[عربستان]]، [[گجرات]] ۽ هندستان جي الهندي سامونڊي شهرن سان واپار جو وڏو مرڪز هو.<ref name="Haig1894">{{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |location=London |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. |year=1894 |pages=46–48، 78–79 |url=https://archive.org/details/indusdeltacount00haiggoog |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Paliwal1999">{{cite journal |last=Paliwal |first=Amita |title=The Port of Lahari Bandar and the English in the Seventeenth Century |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=60 |year=1999 |pages=332–338 |jstor=44144099 |url=https://www.jstor.org/stable/44144099 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Habib2011">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Economic History of Medieval India, 1200–1500 |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-2791-1 |pages=7، 164 }}</ref> بندر [[سنڌو درياهه]] جي ڪنهن پراڻي ڊيلٽائي شاخ، غالباً [[ٻگهياڙ درياهه|ٻگهياڙ]] يا ان سان لاڳاپيل وهڪري، تي واقع هو ۽ دريائي رستي وسيلي [[ٺٽو|ٺٽي]] سان ڳنڍيل هو. لاهري بندر جي صحيح جڳهه اڄ به مڪمل اتفاق سان طئي ٿيل ناهي. ڪجهه محقق ان کي موجوده [[ميرپور ساڪرو]] تعلقي ۾ [[جونا شاهه بندر]] جي ماڳ سان سڃاڻين ٿا، جڏهن ته ٻين موجب اصل بندر ان کان وڌيڪ هيٺئين وهڪري تي واقع هو.<ref name="Shah1996">{{cite journal |last=Shah |first=Syed Shakir Ali |title=Juna Shah Bunder: A Controversial Site Excavation Results |journal=Islamic Studies |volume=35 |issue=1 |year=1996 |pages=71–85 |jstor=20836928 |url=https://www.jstor.org/stable/20836928 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Paliwal1999"/><ref name="Haig1894"/> [[File:Elaborately illustrated map of the Thatta Subah of the Mughal Empire, commissioned by Jean Baptiste Joseph Gentil, ca.1770.jpg|thumb|300px|[[ٺٽو صوبو|ٺٽي صوبي]] جو لڳ ڀڳ 1770ع وارو نقشو؛ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي واپاري رستن جي تاريخي جاگرافي ڏيکاري ٿو.]] == نالو == لاهري بندر جو نالو تاريخي ذريعن ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو. [[البيروني]] 11هين صديءَ جي شروعات ۾ ان کي '''لوهاراڻي''' (''Lohārānī'') جي صورت ۾ لکيو، جڏهن ته [[ابن بطوطه]] چوڏهين صديءَ ۾ ان کي '''لاهري''' يا '''لاهري بندر''' سڏيو.<ref name="Elliot1867">{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, As Told By Its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=1 |location=London |publisher=Trübner and Co. |year=1867 |pages=49، 375، 377–378 }}</ref><ref name="IbnBattutaGibb">{{cite book |author=[[ابن بطوطه]] |title=Ibn Battuta's Travels in Asia and Africa (1325–1354) |translator=H. A. R. Gibb |location=London |year=1935 |page=187 }}</ref> نالي جي اصليت بابت مختلف رايا آهن. [[ايم. آر. هيگ]] موجب ''لاهري'' مقامي سنڌي صورت هئي ۽ ممڪن آهي ته اهو [[لاهر (سنڌي قبيلو)|لاهر]] قبيلي جي نالي سان لاڳاپيل هجي، جڏهن ته ''لاهوري'' ٻاهرين واپارين ۾ ان ڪري رائج ٿيو جو هي بندر [[لاهور]] ۽ پنجاب کان ايندڙ واپار لاءِ سامونڊي دروازو هو.<ref name="Haig1894"/> ان جي ابتڙ، [[ايڇ. ايم. ايليٽ]] ۽ ٻين ليکڪن موجب اصل نالو '''لاري''' يا '''لاڙي بندر''' هو، جيڪو ڏاکڻي سنڌ جي روايتي علائقي [[لاڙ]] مان نڪتل هو.<ref name="Elliot1867"/> پورچوگيز ذريعن ۾ بندر کي ڪڏهن '''Diul Sind''' يا '''ديوَل سنڌ''' لکيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پراڻي [[ديبل]] جو نالو بعد واري بندر سان پڻ ڳنڍيو ويندو رهيو. انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي دستاويزن ۾ ''Larry Bandar'', ''Larrybunder'', ''Lahori Bandar'' ۽ ''Bandar Sind'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون.<ref name="Haig1894"/><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=44–55 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''لاهري بندر جا تاريخي نالا''' ! style="background:#355c7d;color:white;" | نالو ! style="background:#6c5b7b;color:white;" | ذريعو يا استعمال ! style="background:#c06c84;color:white;" | دور ! style="background:#f67280;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#edf4fa;" | '''لوهاراڻي''' | [[البيروني]] | 11هين صدي | سنڌو جي سامونڊي ڇوڙ ڀرسان بندر |- | style="background:#f4eef7;" | '''لاهري''' | [[ابن بطوطه]] | 14هين صدي | سنڌ جو وڏو بندرگاهه |- | style="background:#faedf1;" | '''لاڙي / لاري بندر''' | سنڌي ۽ يورپي ذريعا | وچئين ۽ اوائلي جديد دور | ممڪن طور [[لاڙ]] واري علائقي تان نالو |- | style="background:#fff1ee;" | '''لاهوري بندر''' | ٻاهرين واپاري ۽ يورپي ذريعا | 16هين–17هين صدي | لاهور ۽ پنجاب سان واپاري لاڳاپي سان ڳنڍيل صورت |- | style="background:#eef8f3;" | '''ديوَل سنڌ / Diul Sind''' | پورچوگيز | 16هين–17هين صدي | [[ديبل]] جي پراڻي بندرگاهي نالي جي تسلسل واري صورت |} == تاريخ == === ابتدائي ذڪر === لاهري بندر جو سڀ کان قديم ڄاتل ذڪر [[البيروني]] وٽ يارهين صديءَ جي شروعات ۾ ملي ٿو. هن سنڌو درياهه جي ڇوڙ بابت لکندي چيو ته درياهه سمنڊ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ ٻن شاخن ۾ ورهائجي ويندو هو ۽ ''لوهاراڻي'' انهن مان هڪ شاخ جي ويجهو واقع هو.<ref name="Elliot1867"/> هن بيان مان اندازو ٿئي ٿو ته بندر ان وقت موجود هو، پر شايد اڃا پنهنجي بعد واري وڏي واپاري حيثيت تائين نه پهتو هو.<ref name="Haig1894"/> [[ديبل]] جي زوال کان پوءِ سنڌ جي سامونڊي واپار جو مرڪز آهستي آهستي لاهري بندر ڏانهن منتقل ٿيو. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾ سنڌو ڊيلٽا جي وهڪرن ۾ تبديلي ۽ ديبل جي زوال بندر جي واڌ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪيون.<ref name="Habib2011"/> === ابن بطوطه جو دور === چوڏهين صديءَ جي شروعات تائين لاهري بندر سنڌ جو مکيه سامونڊي بندر بڻجي چڪو هو. [[ابن بطوطه]] 1333ع ڌاري هتي پهتو ۽ هن ان کي سامونڊي ڪناري تي هڪ سهڻو ۽ خوشحال شهر، وڏي بندرگاهه ۽ بين الاقوامي واپاري مرڪز طور بيان ڪيو. سندس بيان موجب [[فارس]]، [[يمن]] ۽ ٻين ملڪن جا جهاز ۽ واپاري هتي ايندا هئا.<ref name="IbnBattutaGibb"/> ابن بطوطه بندر جي محصولي آمدني لاءِ تمام وڏو انگ پڻ ڏنو، جنهن کي جديد محقق بندر جي واپاري اهميت جي نشاني سمجهن ٿا، جيتوڻيڪ وچئين دور جي سفرنامن ۾ اهڙن انگن کي مڪمل حسابي درستگيءَ سان وٺڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Paliwal1999"/> هن لاهري بندر ڀرسان هڪ پراڻي شهر جي کنڊرن جو پڻ ذڪر ڪيو. مقامي روايت موجب اتي انسانن ۽ جانورن جهڙن پٿرن کي اهڙي قديم آباديءَ سان ڳنڍيو ويندو هو، جنهن جا رهواسي خدائي عذاب سبب پٿر بڻجي ويا هئا. هي بيان تاريخي حقيقت کان وڌيڪ مقامي لوڪ روايت جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="Elliot1867"/> === ٺٽي جو سامونڊي بندر === تيرهين کان سترهين صديءَ تائين لاهري بندر [[ٺٽو|ٺٽي]] جو سامونڊي بندرگاهه رهيو. ٺٽو ان دور ۾ سنڌ جو سياسي، دستڪاري ۽ واپاري مرڪز هو، جڏهن ته لاهري بندر سمنڊ ۽ اندروني سنڌ وچ ۾ سامان جي منتقلي جو بنيادي مرڪز بڻيو.<ref name="Paliwal1999"/> دريائي رستي سان ٺٽي ۽ بندر جو سفر ٻن کان ٽن ڏينهن ۾ پورو ٿيندو هو. وڏن سامونڊي جهازن مان سامان لاهري بندر تي لاٿو ويندو، پوءِ ننڍين ٻيڙين يا باربردار جانورن وسيلي ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ڏانهن موڪليو ويندو هو.<ref name="Paliwal1999"/> بندر جي پٺڀرائي ۾ سنڌ جا زرخيز زرعي علائقا ۽ ٺٽي جا ڪپڙي جا مرڪز موجود هئا، جنهنڪري هتان [[ڪپهه]]، ريشمي ۽ سوتي ڪپڙا، [[نير]]، [[کنڊ]]، چمڙو ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون.<ref name="Maloni2021">{{cite book |last=Maloni |first=Ruby |title=The Route to European Hegemony: India's Intra-Asian Trade in the Early Modern Period (Sixteenth to Eighteenth Centuries) |publisher=Routledge |year=2021 |isbn=978-1-003-16333-6 }}</ref> === مغل سلطنت هيٺ === [[اڪبر اعظم]] 1591–1592ع ۾ سنڌ تي مڪمل قبضي کان پوءِ لاهري بندر کي شاهي سامونڊي بندر طور خاص اهميت ڏني. ان کي ''[[خالصه]]''، يعني سڌي شاهي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Ali2003">{{cite book |last1=Ali |first1=M. Athar |last2=Khan |first2=Iqtidar A. |last3=Habib |first3=Irfan |editor-last1=Adle |editor-first1=Chahryar |editor-last2=Habib |editor-first2=Irfan |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in Contrast: From the Sixteenth to the Mid-Nineteenth Century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |pages=321–322، 336 }}</ref> ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ لاهري بندر کي [[ٺٽو سرڪار]] جي هڪ ''محل'' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جي آمدني '''5,521,419 دام''' ٻڌائي وئي آهي.<ref name="Paliwal1999"/> اها رقم بندر جي محصولي ۽ واپاري اهميت ظاهر ڪري ٿي. اڪبر جي دور ۾ [[لاهور]] ۾ ٻه وڏا سامونڊي جهاز تعمير ڪرائي لاهري بندر تائين آندا ويا، جتان اهي سمنڊ ۾ لاٿا ويا ۽ [[بحر احمر]] واري واپار ۽ سامونڊي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيا.<ref name="Ali2003"/> سترهين صديءَ ۾ بندر پنهنجي عروج تي پهتو. ''[[شاهجهان نامه]]'' ۾ بندر بابت هزار جهازن جي گنجائش جو بيان ملي ٿو، پر اهڙي دعويٰ کي جديد تاريخنگاري ۾ مبالغي طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ته بندر جي صحيح انجنيئرنگ گنجائش طور.<ref name="Paliwal1999"/> == مقام == لاهري بندر جو صحيح تاريخي مقام اڃا به علمي بحث هيٺ آهي.<ref name="Habib2011"/> قديم دريائي شاخن جي تبديلي، سنڌو ڊيلٽا جي ساحلي لڪير جي مسلسل ڦيرڦار ۽ پراڻن وهڪرن جي مٽجڻ سبب وچئين دور جي بندرن جي سڃاڻپ پيچيده بڻيل آهي. [[تحفة الڪرام]] ۽ ڪجهه پراڻن سنڌي تاريخي ذريعن لاهري بندر کي [[ديبل]] سان ڳنڍيو، جڏهن ته [[مير محمد معصوم بکري]] جهڙن مصنفن ڪڏهن ديبل، لاهري بندر ۽ ٺٽي جي هنڌن کي به هڪٻئي سان ڳنڍيو. جديد تحقيق انهن سڃاڻپن کي حتمي نه ٿي سمجهي.<ref name="Elliot1867"/> === جونا شاهه بندر وارو نظريو === سيد شاڪر علي شاهه 1996ع ۾ تجويز ڏني ته لاهري بندر ۽ ممڪن طور پراڻو ديبل موجوده [[جونا شاهه بندر]] يا جاڪي بندر واري ماڳ سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. هي ماڳ [[ميرپور ساڪرو]] تعلقي ۾ لڳ ڀڳ '''24°37′ اتر، 67°22′ اوڀر''' تي واقع آهي. هتان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران موجوده کنڊرن هيٺ هڪ وڌيڪ قديم قلعي جي بناوٽ جا ثبوت مليا.<ref name="Shah1996"/> === ٻگهياڙ چينل وارو نظريو === اميتا پالي وال موجب لاهري بندر پراڻي [[ٻگهياڙ درياهه|ٻگهياڙ]] چينل تي، لڳ ڀڳ '''24°31′ اتر ۽ 67°24′ اوڀر''' تي واقع هو.<ref name="Paliwal1999"/> هيگ پڻ بندر کي جونا شاهه بندر جي تجويز ڪيل ماڳ کان وڌيڪ هيٺئين وهڪري تي رکڻ جو امڪان ظاهر ڪيو هو.<ref name="Haig1894"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''لاهري بندر جي مقام بابت اهم نظريا''' ! style="background:#264653;color:white;" | محقق / ذريعو ! style="background:#2a9d8f;color:white;" | تجويز ڪيل مقام ! style="background:#e9c46a;color:#222;" | بنياد ! style="background:#e76f51;color:white;" | حيثيت |- | [[تحفة الڪرام]] ۽ ڪجهه روايتي مؤرخ | [[ديبل]] سان سڃاڻپ | تاريخي روايت | غير يقيني |- | سيد شاڪر علي شاهه | [[جونا شاهه بندر]]، ميرپور ساڪرو | کوٽائيءَ مان پراڻي قلعي جا نشان | اهم جديد نظريو |- | اميتا پالي وال | پراڻو ٻگهياڙ چينل، 24°31′N 67°24′E | تاريخي جاگرافي ۽ واپاري رستا | اهم جديد نظريو |- | ايم. آر. هيگ | وڌيڪ هيٺيون سنڌو ڊيلٽا | پراڻن وهڪرن ۽ سفرنامن جو تجزيو | متبادل نظريو |} انهيءَ ڪري مضمون ۾ ڪنهن هڪ همعصر ماڳ کي قطعي طور "لاهري بندر" قرار ڏيڻ بدران، ان جي سڃاڻپ کي '''ممڪن يا تجويز ڪيل مقام''' طور بيان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. == واپاري اهميت == لاهري بندر وچئين ۽ اوائلي جديد دور ۾ سنڌ جي سامونڊي معيشت جو بنيادي مرڪز هو. اهو [[ٺٽو|ٺٽي]] ۽ اندروني سنڌ مان ايندڙ واپار کي [[فارسي نار]]، [[بحر عرب]] ۽ هندستان جي الهندي سامونڊي بندرن سان ڳنڍيندو هو.<ref name="Maloni2021"/> 16هين صديءَ تائين لاهري بندر جا خاص طور [[هرمز]]، [[مسقط]]، [[بصره]]، [[گجرات]] ۽ [[گوا]] سان واپاري لاڳاپا مضبوط هئا. پورچوگيزن جي آمد کان پوءِ بندر سندن هرمز–گوا سامونڊي واپاري نظام سان ڳنڍجي ويو، جڏهن ته 17هين صديءَ ۾ انگريز ۽ ڊچ واپاري پڻ سنڌ جي ڪپڙي ۽ ٻين شين لاءِ هتي پهتا.<ref>{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635 |journal=Review of Culture |year=1991 |issue=13 }}</ref> بندر جي اهميت جو بنيادي سبب رڳو سامونڊي بيهڪ نه هو، پر ان جو [[ٺٽو|ٺٽي]] جهڙي وڏي صنعتي ۽ واپاري شهر سان سڌو دريائي رابطو پڻ هو. ٺٽي جا ڪپڙا ۽ سنڌ جي زرعي پيداوار لاهري بندر وسيلي ٻاهر موڪليا ويندا هئا، جڏهن ته پرڏيهي ڌاتو، موتي، کجور، دوائون ۽ ٻيون شيون هتان سنڌ اندر پهچنديون هيون. == زوال == لاهري بندر جي اهميت [[هرمز]] جي زوال کان پوءِ گهٽجڻ لڳي، پر سياسي تبديلي کان وڌيڪ قدرتي تبديليون ان لاءِ سخت دشمن ثابت ٿيون. سترهين صديءَ جي وچ تائين بندر ۾ گپ ۽ واري ڀرجڻ لڳي، جنهن سان اهو خراب ٿيڻ لڳو. 1625ع ۾ ملتان جي گورنر شهزادي اورنگزيب هڪ نئون بندر ترقي ڪرڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي اورنگ بندر يا ڪڪڙالا چيو ويو. لڳي ٿو ته ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ لاهري بندر درياهي رستي جي گهٽ اونهي ٿيڻ سبب ڇڏي ڏنو ويو. نيٿن ڪرو، جنهن 1799ع ۾ سنڌ جو دورو ڪيو، ٻڌايو ته لاهري بندر بند ٿي چڪو ۽ ويران ٿي ويو هو. ان سان لاهري بندر جو تاريخي ڪردار ختم ٿي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |author-link=Mubarak Ali |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=44–55 |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ديبل]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌو ڊيلٽا]] * [[شاهبندر (پاڪستان)]] * [[جونا شاهه بندر]] ==حوالا== {{Reflist|2}} pmlrdekw137rrajs2rryf1nd0zrp1oa 0 40673 410617 407348 2026-09-08T19:47:32Z Intisar Ali 8681 410617 wikitext text/x-wiki {{Short description|خاندان يا برادريءَ جي نام نهاد عزت جي نالي تي ڪيل قتل}} '''غيرت جي نالي تي قتل'''، '''نام نهاد عزت جي نالي تي قتل''' يا '''شرم جي نالي تي قتل''' ({{lang-en|honour killing / honor killing}}) اهڙو [[قتل]] آهي، جنهن ۾ ڪنهن شخص کي سندس خاندان، مائٽن يا ڪڏهن وڏي برادريءَ جا ماڻهو ان الزام، شڪ يا تصور هيٺ قتل ڪن ٿا تہ ان شخص جي عمل، لاڳاپي، جنسي يا ازدواجي چونڊ، صنفي اظهار يا ٻين روين خاندان جي ”عزت“، ”غيرت“ يا سماجي ساک کي نقصان پهچايو آهي.<ref>{{Cite web |title=Definition of HONOR KILLING |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/honor%20killing |website=Merriam-Webster |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |title=honour killing |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095943840 |journal=Oxford Reference |doi=10.1093/oi/authority.20110803095943840 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] اهڙن قتلن کي [[عورت ڪشي]] جي هڪ صورت طور بيان ڪندي لکي ٿي تہ نام نهاد ”عزت“ سان لاڳاپيل قتلن ۾ ڇوڪري يا عورت کي سندس خاندان جو مرد يا عورت فرد ڪنهن حقيقي يا فرض ڪيل جنسي يا سماجي ”ڀڃڪڙي“ جي ڪري قتل ڪري سگهي ٿو؛ انهن ۾ [[زنا]]، شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق، شاديءَ کان ٻاهر حمل يا ايتري قدر جو [[زنا بالجبر]] جو شڪار ٿيڻ بہ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO-femicide">{{cite web |title=Understanding and addressing violence against women: femicide |url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-RHR-12.38 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=29 September 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[هيومن رائٽس واچ]] موجب رڳو اهو '''گمان''' بہ تشدد جو محرڪ بڻجي سگهي ٿو تہ عورت خاندان جي بي عزتي ڪئي آهي؛ واقعي جو ثابت ٿيڻ ضروري نہ هوندو آهي.<ref name="HRW">{{cite web |title=Violence Against Women and "Honor" Crimes |url=https://www.hrw.org/legacy/press/2001/04/un_oral12_0405.htm |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |date=6 April 2001 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] 2000ع ۾ اندازو لڳايو هو تہ سڄي دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ '''5,000 عورتون ۽ ڇوڪريون''' نام نهاد غيرت جي نالي تي قتل ٿين ٿيون.<ref name="UNFPA5000">{{cite web |title=UN Population Fund Launches The State of World Population 2000 |url=https://aa.unfpa.org/press/un-population-fund-launches-state-world-population-2000 |publisher=[[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] |year=2000 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عالمي صحت تنظيم پڻ لڳ ڀڳ 5,000 سالياني قتلن جو حوالو ڏئي ٿي، پر خبردار ڪري ٿي تہ اصل انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي قتل خودڪشي، حادثي يا عام قتل طور درج ٿين ٿا ۽ ڪيترن ملڪن ۾ قتل جي محرڪ بابت الڳ انگ اکر گڏ نٿا ڪيا وڃن.<ref name="WHO-femicide" /> غيرت جي نالي تي قتلن جا سڀ کان وڌيڪ دستاويز ٿيل واقعا [[وچ اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل آهن، پر اهڙا واقعا انهن علائقن تائين محدود ناهن؛ يورپ، اتر آمريڪا، لاطيني آمريڪا، آفريڪا ۽ مهاجر برادرين ۾ پڻ رپورٽ ٿيا آهن.<ref name="WHO-femicide" /><ref name="amnestyusa">{{cite web |title=The Horror of 'Honor Killings', Even in US |url=https://www.amnestyusa.org/the-horror-of-honor-killings-even-in-us/ |website=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] USA |date=10 April 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> هي عمل ڪنهن هڪ مذهب، قوم يا نسل تائين محدود نہ آهي؛ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا ان کي بنيادي طور [[پدرشاهي]]، صنفي اڻبرابري، خانداني ڪنٽرول ۽ مقامي ”عزت–شرم“ واري سماجي نظام سان ڳنڍين ٿا.<ref name="HRW" /><ref name="WHO-femicide" /> == اصطلاح ۽ علائقائي نالا == [[سنڌ]] ۽ پاڪستان جي ڪجهه ٻين علائقن ۾ غيرت جي نالي تي قتل جي هڪ مخصوص صورت لاءِ '''ڪارو ڪاري''' جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي. روايتي استعمال ۾ ڪنهن مرد کي ”ڪارو“ ۽ عورت کي ”ڪاري“ قرار ڏئي، ٻنهي يا انهن مان ڪنهن هڪ تي ناجائز جنسي لاڳاپي جو الزام لڳايو ويندو آهي. اهڙو الزام ثابت ٿيل عدالتي ڏوهه هجڻ ضروري نہ آهي ۽ تاريخي طور ڪيترن واقعن ۾ رڳو شڪ، افواهه يا خانداني تڪرار بہ قتل جو بنياد بڻيا آهن. پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ان لاءِ مختلف اصطلاح پڻ ملن ٿا: {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; border:1px solid #8aa4b8; background:#f8fbfd;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#dceef8,#eee4f7,#f9e4e4); color:#202122; padding:8px;" | '''غيرت سان لاڳاپيل قتل لاءِ علائقائي اصطلاح''' ! style="background:#d9edf7;" | علائقو ! style="background:#e8def3;" | اصطلاح ! style="background:#f6e1e1;" | عام مفهوم |- | [[سنڌ]] | '''ڪارو ڪاري''' | مبينا ناجائز جنسي لاڳاپي سان ڳنڍيل مرد ۽ عورت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح |- | [[بلوچستان]] | '''سياه ڪاري''' | ”ڪاري عمل“ يا بدنام ڪندڙ جنسي تعلق جي الزام سان ڳنڍيل اصطلاح |- | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | '''ڪالا ڪالي''' | سنڌي ”ڪارو ڪاري“ سان ملندڙ علائقائي اصطلاح |- | [[خيبر پختونخوا]] | '''تور تورہ''' / '''طور طورہ''' | مقامي روايتن ۾ جنسي يا خانداني ”بي عزتي“ سان ڳنڍيل اصطلاح |} سنڌي ادبي ۽ سماجي لکڻين ۾ '''ڪارو ڪاري''' رڳو قانوني يا ڏوهن جو اصطلاح نہ، پر عورتن خلاف تشدد، جاگيرداراڻي سماجي بناوٽ ۽ مرداڻي اختيار تي تنقيد جو موضوع پڻ رهيو آهي.<ref>مختيار احمد ملاح، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌ لئنگئيج اٿارٽي.</ref> == بنيادي خاصيتون == [[هيومن رائٽس واچ]] غيرت جي نالي تي قتل کي گهريلو ۽ خانداني تشدد جي اهڙي صورت قرار ڏئي ٿي، جنهن ۾ متاثر شخص بابت اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ هن خاندان کي بي عزت ڪيو آهي.<ref name="HRW" /> اهڙن واقعن ۾ ڪجهه خاص خاصيتون بار بار سامهون اچن ٿيون: * قتل گهڻو ڪري '''ويجهي مائٽ'''، جهڙوڪ پيءُ، ڀاءُ، مڙس، چاچو، مامو، سوٽ يا خاندان جي ٻين فردن هٿان ڪيو ويندو آهي؛ ڪڏهن عورت مائٽ بہ سازش يا عمل ۾ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO-femicide" /> * متاثرن ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين جي وڏي اڪثريت آهي، پر مرد، ڇوڪرا ۽ [[ايل جي بي ٽي]] ماڻهو بہ اهڙي تشدد جا شڪار ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite news |last1=Razzall |first1=Katie |last2=Khan |first2=Yasminara |title=Male 'honour' cases 'underreported' |url=https://www.bbc.com/news/uk-39485348 |work=BBC News |date=11 April 2017 |access-date=9 September 2026 }}</ref> * قتل جو بنياد حقيقي عمل کان وڌيڪ '''شڪ، الزام يا افواهه''' بہ ٿي سگهي ٿو.<ref name="HRW" /> * فرد جي شخصي ”غلط عمل“ کي رڳو سندس ذاتي مسئلو نہ، پر سڄي خاندان يا برادريءَ جي ساک سان ڳنڍيو ويندو آهي. * قتل ڪڏهن اڳواٽ رٿيل '''خانداني فيصلي''' کان پوءِ ٿيندو آهي؛ ڪجهه حالتن ۾ غير رسمي جرڳن، قبائلي ڪائونسلن يا برادريءَ جي دٻاءَ جو ڪردار بہ رپورٽ ٿيو آهي. * قتل کان اڳ جسماني تشدد، قيد، زبردستي شادي، ڌمڪيون، اغوا يا نفسياتي دٻاءُ پڻ ٿي سگهي ٿو. * ڪڏهن قتل کي حادثو، خودڪشي يا باهه لڳڻ طور پيش ڪري اصل سبب لڪايو ويندو آهي.<ref name="WHO-femicide" /> == ”عزت“ ۽ خانداني ڪنٽرول == غيرت سان لاڳاپيل سماجي نظامن ۾ خاندان جي عزت کي اڪثر عورتن جي جنسي، ازدواجي ۽ سماجي رويي سان ڳنڍيو ويندو آهي. اهڙي سوچ ۾ عورت جي [[ڪنواري هجڻ]]، شاديءَ کان پوءِ جنسي وفاداري، خاندان پاران چونڊيل شادي قبول ڪرڻ، لباس، گهر کان ٻاهر وڃڻ ۽ مردن سان ميل جول کي خاندان جي اجتماعي ساک جو حصو تصور ڪيو ويندو آهي.<ref name="HRW" /><ref>{{cite web |title=Honoring the Killers: Justice Denied For "Honor" Crimes in Jordan |url=https://www.hrw.org/report/2004/04/19/honoring-killers/justice-denied-honor-crimes-jordan |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |date=19 April 2004 |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهڙي سماجي ڍانچي ۾ ”عزت“ فردي ملڪيت بدران خاندان يا قبيلي جو گڏيل سرمايو سمجهي وڃي ٿي. نتيجي طور، عورت جي پنهنجي زندگيءَ بابت خودمختيار فيصلي کي ڪڏهن خانداني اختيار جي خلاف بغاوت سمجهيو وڃي ٿو. انساني حقن جي تحقيق ۾ غيرت جي نالي تي قتل کي ان ڪري رڳو انفرادي ڪاوڙ يا اوچتي جذباتي قتل بدران '''سماجي ڪنٽرول''' ۽ [[عورتن خلاف تشدد]] جي منظم صورت طور پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="HRW" /> اهڙو سماجي دٻاءُ متاثر شخص تائين محدود نہ هوندو آهي. خاندان جا مرد بہ برادريءَ جي دٻاءَ هيٺ اچي سگهن ٿا تہ هو مبينا ”بي عزتي“ جو بدلو وٺن، ۽ اهڙو قدم نہ کڻڻ جي صورت ۾ پاڻ سماجي طعنن، بائيڪاٽ يا گهٽ حيثيت جو شڪار ٿين. ان ڪري ڪجهه تحقيقن ۾ غيرت سان لاڳاپيل تشدد کي فردن بدران خاندان ۽ سماج جي باهمي دٻاءَ جي پيداوار طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي. == عام محرڪ == غيرت جي نالي تي قتل لاءِ ڪو هڪ عالمگير سبب ناهي. مختلف سماجن ۾ مختلف عمل يا رڳو انهن بابت شڪ، خاندان جي ”عزت“ خلاف سمجهيا ويندا آهن. بين الاقوامي انساني حقن جي دستاويزن ۽ تحقيق ۾ هي محرڪ گهڻو ڪري رپورٽ ٿيا آهن:<ref name="HRW" /><ref name="WHO-femicide" /> {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; background:#fff;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#d8ecf3,#e8e0f5,#f8e3e5,#f8efd7); padding:9px; font-weight:bold;" | '''غيرت جي نالي تي تشدد جا عام محرڪ''' ! style="background:#dceef8; width:23%;" | محرڪ ! style="background:#ebe3f6; width:47%;" | وضاحت ! style="background:#f7e8dc; width:30%;" | لاڳاپيل مسئلو |- | '''ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار''' | خاندان طرفان مقرر ڪيل شادي قبول نہ ڪرڻ يا پنهنجي پسند سان شادي ڪرڻ | [[زبردستي شادي]]، [[شاديءَ جي آزادي]] |- | '''طلاق يا جدائي''' | مڙس يا خاندان جي مرضيءَ خلاف شادي ختم ڪرڻ جي ڪوشش | [[طلاق]]، [[گهريلو تشدد]] |- | '''شادي کان اڳ يا ٻاهر جنسي تعلق''' | حقيقي يا مبينا رضامنديءَ وارو تعلق، يا رڳو اهڙي تعلق بابت افواهه | [[شادي کان اڳ جنسي تعلق]]، [[زنا]] |- | '''زنا بالجبر جو شڪار ٿيڻ''' | جنسي زيادتيءَ جي متاثر کي ئي خاندان جي ”بي عزتي“ جو سبب سمجهڻ | [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] |- | '''حمل''' | خاص طور غير شادي شده عورت جو حمل، ڀلي اهو زنا بالجبر جو نتيجو هجي | [[حمل]]، جنسي تشدد |- | '''پسند جي شادي يا ڀڄي شادي ڪرڻ''' | ذات، قبيلو، برادري، مذهب يا خاندان جي مرضيءَ کان ٻاهر شادي | [[پسند جي شادي]]، [[بين المذهبي شادي]] |- | '''ذات يا برادريءَ کان ٻاهر لاڳاپو''' | ڪنهن ٻئي ذات، طبقي يا قبائلي گروهه سان محبت يا شادي | [[ذات پات جو نظام]] |- | '''لباس ۽ سماجي ميل جول''' | اهڙو لباس يا سماجي رويو، جيڪو خاندان روايتي ضابطن جي خلاف سمجهي | [[عورتن جا حق]]، [[شخصي آزادي]] |- | '''مذهب تبديل ڪرڻ يا ڇڏڻ''' | خاندان جي مذهبي سڃاڻپ کان هٽي وڃڻ يا بين المذهبي لاڳاپو | [[مذهب جي تبديلي]]، [[ارتداد]] |- | '''هم جنس پرستي يا صنفي سڃاڻپ''' | [[هم جنس پرست]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا روايتي صنفي ڪردار کان مختلف سڃاڻپ | [[ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد]] |- | '''رڳو الزام يا افواهه''' | ڪنهن ثبوت کان سواءِ مبينا ”نامناسب“ رويي جي ڳالهه پکڙجڻ | سماجي دٻاءُ، [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] |} === ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار === {{Main|زبردستي شادي}} ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار غيرت سان لاڳاپيل تشدد جو بار بار دستاويز ٿيل سبب آهي. اهڙن سماجن ۾ شادي فردن بدران ٻن خاندانن جي وچ ۾ ٺاهه سمجهي ويندي آهي؛ تنهنڪري عورت يا مرد طرفان انڪار کي رڳو شخصي چونڊ نہ، پر خاندان جي اختيار ۽ ساک جي توهين سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="BBCfamilies">{{cite news |title=Why do families kill their daughters? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27619669 |work=BBC News |date=29 May 2014 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === طلاق يا جدائي === عورت طرفان تشدد ڪندڙ يا ناپسنديده مڙس کان طلاق يا الڳ ٿيڻ جي ڪوشش پڻ غيرت جي نالي تي تشدد جو سبب ٿي سگهي ٿي. هيومن رائٽس واچ اهڙي صورتحال کي انهن بنيادي سببن مان ڳڻيو آهي، جن ۾ عورت کي خاندان ”بي عزتي“ جو سبب سمجهي سگهي ٿو، ڀلي مڙس پاڻ تشدد ڪندڙ هجي.<ref name="HRW" /> === الزام، افواهه ۽ شڪ === غيرت جي نالي تي قتلن جي هڪ نمايان خاصيت اها آهي تہ ڪڏهن الزام جي سچائي ثابت ڪرڻ جي ڪا ڪوشش ئي نہ ڪئي ويندي آهي. خاندان يا برادريءَ ۾ افواهه، ڪنهن مرد سان ڳالهائڻ، فون يا سماجي ميڊيا تي رابطو، گڏ ڏٺو وڃڻ يا گهر کان ٻاهر وڃڻ بہ مبينا ”بدنامي“ جو بنياد بڻجي سگهي ٿو.<ref name="HRW" /> === زنا بالجبر ۽ جنسي زيادتي جا متاثر === {{Main|متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ}} غيرت جي نالي تي قتلن جي سڀ کان سخت صورتن مان هڪ ۾ جنسي زيادتيءَ جي شڪار عورت يا ڇوڪري کي ئي خاندان جي ”عزت وڃائڻ“ جو ذميوار سمجهيو ويندو آهي. WHO واضح طور [[زنا بالجبر]] کي انهن حالتن مان ڳڻائي ٿي، جن ۾ متاثر عورت کي نام نهاد عزت جي نالي تي قتل ڪيو ويو آهي.<ref name="WHO-femicide" /> اهڙي روش [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] جو شديد مثال آهي، ڇاڪاڻ تہ ڏوهه جو شڪار ٿيندڙ شخص کي ئي سزا ڏني وڃي ٿي. === هم جنس پرستي ۽ صنفي سڃاڻپ === {{Further|ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد}} مرد ۽ عورت ٻئي اهڙن ڪيسن جا متاثر ٿي سگهن ٿا، جن ۾ خاندان [[هم جنس پرستي]]، [[ٽرانسجينڊر]] سڃاڻپ يا روايتي صنفي اظهار کان هٽي هلڻ کي پنهنجي ”عزت“ خلاف سمجهي. برطانيا ۾ مردن خلاف غيرت سان لاڳاپيل تشدد بابت ڪيسن جي گهٽ رپورٽ ٿيڻ جي نشاندهي پڻ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Razzall |first1=Katie |last2=Khan |first2=Yasminara |title=Male 'honour' cases 'underreported' |url=https://www.bbc.com/news/uk-39485348 |work=BBC News |date=11 April 2017 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == قتل ۽ تشدد جا طريقا == غيرت جي نالي تي قتل لاءِ ڪو مخصوص طريقو مقرر نہ هوندو آهي. عالمي صحت تنظيم ۽ ٻين ادارن جي دستاويزن ۾ [[گولي]] هڻڻ، ڇُري يا تيز اوزار سان وار ڪرڻ، گهٽو ڏيڻ، ساڙڻ، زهر کارائڻ، مٿانهين جاءِ تان اڇلائڻ ۽ ٻين طريقن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="WHO-femicide" /> ٻين دستاويز ٿيل طريقن ۾ شامل آهن: * [[سنگسار]] ڪرڻ؛ * ڳلو ڪٽڻ يا سر قلم ڪرڻ؛ * شديد مارڪٽ؛ * [[تيزابي حملو]]؛ * ڦاسي ڏيڻ؛ * زبردستي زهر پيئارڻ؛ * پاڻ ساڙڻ يا خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ؛ * قتل کي حادثي، باهه يا خودڪشي طور ظاهر ڪرڻ. [[File:Qandeel Baloch (3x4 cropped).jpg|thumb|[[قنديل بلوچ]]، پاڪستاني ماڊل ۽ سماجي ميڊيا شخصيت، جنهن کي 2016ع ۾ سندس ڀاءُ گهٽو ڏئي قتل ڪيو؛ هن ڪيس پاڪستان ۾ غيرت جي نالي تي قتل بابت قانوني ۽ سماجي بحث کي نئون زور ڏنو.]] ڪڏهن خاندان سڌي قتل بدران متاثر شخص تي ايترو نفسياتي، جسماني يا سماجي دٻاءُ وجهي ٿو، جو کيس [[زبردستي خودڪشي]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي ٿو. اهڙيون رپورٽون خاص طور ترڪي ۽ ڪرد علائقن بابت سامهون آيون آهن، جتي قانوني سزا کان بچڻ لاءِ خودڪشيءَ کي قتل جي متبادل طور استعمال ڪرڻ بابت انساني حقن جي ادارن خدشا ظاهر ڪيا آهن. == ٻين قتلن کان فرق == غيرت جي نالي تي قتل هر اهڙي قتل جو مترادف نہ آهي، جنهن ۾ خاندان جو فرد ٻئي خاندان جي فرد کي قتل ڪري. ان جي سڃاڻپ ۾ بنيادي عنصر اهو دعويٰ يا سماجي تصور آهي تہ قتل خاندان، قبيلي يا برادريءَ جي '''عزت جي مبينا بحالي''' لاءِ ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح ان کي هيٺين ڏوهن سان لاڳاپيل، پر جدا، سمجهيو وڃي ٿو: * [[ڏاج جي نالي تي قتل]]؛ * [[گهريلو ساٿي جو قتل]]; * [[عورت ڪشي]]; * [[جذباتي جرم]]; * [[جادوگري]] جي الزام هيٺ قتل؛ * قبائلي يا خانداني بدلي جا قتل؛ * ذات پات سان لاڳاپيل قتل. غيرت جي نالي تي قتل ۽ عام [[گهريلو تشدد]] پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، پر غيرت واري قتل ۾ خاندان يا برادريءَ جي اجتماعي ساک کي قتل جي جواز طور پيش ڪرڻ نمايان خصوصيت هوندي آهي. هيومن رائٽس واچ ان کي گهريلو تشدد جي انتهائي صورتن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Honoring the Killers: Justice Denied For "Honor" Crimes in Jordan |url=https://www.hrw.org/report/2004/04/19/honoring-killers/justice-denied-honor-crimes-jordan |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |date=19 April 2004 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == مذهب سان تعلق == غيرت جي نالي تي قتلن کي ڪڏهن ڪنهن مخصوص مذهب سان ڳنڍيو ويو آهي، پر انساني حقن جي تحقيق اهڙي سادي نسبت کي قبول نٿي ڪري. اهڙا قتل مختلف مذهبي، نسلي ۽ ثقافتي برادرين ۾ دستاويز ٿيا آهن. [[يورپ جي ڪائونسل]] پڻ نام نهاد عزت جي ڏوهن جون پاڙون بنيادي طور ثقافتي ۽ پدرشاهي سماجي نظامن ۾ ڳولي ٿي، نہ ڪنهن هڪ مخصوص مذهب ۾. ان باوجود، ڪجهه سماجن ۾ مذهبي ٻولي يا روايتن جي غلط يا چونڊيل تشريح قتل جي جواز طور استعمال ٿي سگهي ٿي. WHO پڻ ياد ڏياري ٿي تہ ڏوهاري ڪڏهن پنهنجي عمل کي ”روايت“، خاندان جي ساک يا غلط نموني سمجهيل مذهبي گهرجن سان جائز قرار ڏين ٿا.<ref name="WHO-femicide" /> اسلامي قانون جي حوالي سان غيرت جي نالي تي خانداني يا عدالت کان ٻاهر قتل کي شرعي فوجداري ڪارروائيءَ جو متبادل نٿو سمجهيو وڃي. مسلمان عالمن ۽ ادارن جي وڏي حصي اهڙن قتلن کي غير اسلامي ۽ غير قانوني قرار ڏنو آهي. هن موضوع جو تفصيلي بحث هيٺين حصي ۾ ڏنو ويندو. == انگ اکر گڏ ڪرڻ جون ڏکيائيون == غيرت جي نالي تي قتلن بابت عالمي انگ اکر محتاط انداز ۾ استعمال ڪرڻ گهرجن. ڪيترن ملڪن ۾ قتل جي سرڪاري انگن اکرن ۾: * قتل جو محرڪ الڳ درج نہ ٿيندو آهي؛ * متاثر ۽ جوابدار جي خانداني تعلق بابت تفصيل موجود نہ هوندا آهن؛ * خاندان قتل کي خودڪشي يا حادثو ظاهر ڪري سگهي ٿو؛ * سماجي دٻاءَ سبب ڪيس پوليس تائين نہ پهچندو آهي؛ * ”غيرت سان لاڳاپيل“ قتل جي هڪجهڙي قانوني يا شمارياتي وصف موجود نہ آهي. WHO مطابق اهو ئي سبب آهي جو تقريباً 5,000 سالياني قتلن وارو عالمي اندازو بہ اصل واقعن کان گهٽ ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO-femicide" /> پاڪستان بابت سرڪاري انگ اکر پڻ رڳو '''رپورٽ يا رجسٽر ٿيل''' ڪيس ظاهر ڪن ٿا، اصل پکيڙ نہ. پاڪستان طرفان گڏيل قومن کي ڏنل تازي انگن موجب غيرت سان لاڳاپيل رجسٽر ٿيل ڏوهن جو انگ 2016ع ۾ 634 هو، جيڪو 2024ع ۾ 419 ڄاڻايو ويو؛ صوبائي انگن موجب 2024ع ۾ پنجاب ۾ 211، سنڌ ۾ 62، خيبر پختونخوا ۾ 96 ۽ بلوچستان ۾ 50 ڪيس درج ٿيا.<ref name="Pakistan2026UN">{{cite report |title=Statistical data and information submitted by Pakistan |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=N%2BEPBWr77Gfsn8xCWR5YLxA%2B%2FTi%2F4R%2FwUfB15Py8Nml4%2BDy5C1ijCwSfQjjuldyvgrkOU0F4kRIjRpJZKx0aeQ%3D%3D |publisher=[[گڏيل قومن جو انساني حقن لاءِ اعليٰ ڪمشنر جو دفتر]] |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; min-width:70%;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#dfeff7,#e5e0f4,#f6e4e4); padding:8px;" | '''پاڪستان ۾ رجسٽر ٿيل غيرت سان لاڳاپيل ڏوهه: 2016ع ۽ 2024ع''' ! style="background:#dceef7;" | صوبو ! style="background:#e6e0f4;" | 2016ع ! style="background:#f6e4e4;" | 2024ع ! style="background:#e8f2e4;" | فرق |- | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 248 | 211 | −37 |- | [[سنڌ]] | 111 | 62 | −49 |- | [[خيبر پختونخوا]] | 190 | 96 | −94 |- | [[بلوچستان]] | 85 | 50 | −35 |- style="font-weight:bold; background:#f4f4f4;" | ڪُل | 634 | 419 | −215 |} {{small|مٿي ڏنل انگ سرڪاري طور رجسٽر ٿيل غيرت سان لاڳاپيل ڪيسن جا آهن؛ انهن کي اصل واقعن جي مڪمل انگ طور نہ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ گهٽ رپورٽنگ ۽ درجه بنديءَ جا مسئلا موجود آهن.<ref name="WHO-femicide" /><ref name="Pakistan2026UN" />}} 3wsgxcfrrjnqms0icbm1k91zpns31uh 410618 410617 2026-09-08T19:48:47Z Intisar Ali 8681 410618 wikitext text/x-wiki {{Short description|خاندان يا برادريءَ جي نام نهاد عزت جي نالي تي ڪيل قتل}} '''غيرت جي نالي تي قتل'''، '''نام نهاد عزت جي نالي تي قتل''' يا '''شرم جي نالي تي قتل''' ({{lang-en|honour killing / honor killing}}) اهڙو [[قتل]] آهي، جنهن ۾ ڪنهن شخص کي سندس خاندان، مائٽن يا ڪڏهن وڏي برادريءَ جا ماڻهو ان الزام، شڪ يا تصور هيٺ قتل ڪن ٿا تہ ان شخص جي عمل، لاڳاپي، جنسي يا ازدواجي چونڊ، صنفي اظهار يا ٻين روين خاندان جي ”عزت“، ”غيرت“ يا سماجي ساک کي نقصان پهچايو آهي.<ref>{{Cite web |title=Definition of HONOR KILLING |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/honor%20killing |website=Merriam-Webster |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |title=honour killing |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095943840 |journal=Oxford Reference |doi=10.1093/oi/authority.20110803095943840 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] اهڙن قتلن کي [[عورت ڪشي]] جي هڪ صورت طور بيان ڪندي لکي ٿي تہ نام نهاد ”عزت“ سان لاڳاپيل قتلن ۾ ڇوڪري يا عورت کي سندس خاندان جو مرد يا عورت فرد ڪنهن حقيقي يا فرض ڪيل جنسي يا سماجي ”ڀڃڪڙي“ جي ڪري قتل ڪري سگهي ٿو؛ انهن ۾ [[زنا]]، شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق، شاديءَ کان ٻاهر حمل يا ايتري قدر جو [[زنا بالجبر]] جو شڪار ٿيڻ بہ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO-femicide">{{cite web |title=Understanding and addressing violence against women: femicide |url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-RHR-12.38 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=29 September 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[هيومن رائٽس واچ]] موجب رڳو اهو '''گمان''' بہ تشدد جو محرڪ بڻجي سگهي ٿو تہ عورت خاندان جي بي عزتي ڪئي آهي؛ واقعي جو ثابت ٿيڻ ضروري نہ هوندو آهي.<ref name="HRW">{{cite web |title=Violence Against Women and "Honor" Crimes |url=https://www.hrw.org/legacy/press/2001/04/un_oral12_0405.htm |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |date=6 April 2001 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] 2000ع ۾ اندازو لڳايو هو تہ سڄي دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ '''5,000 عورتون ۽ ڇوڪريون''' نام نهاد غيرت جي نالي تي قتل ٿين ٿيون.<ref name="UNFPA5000">{{cite web |title=UN Population Fund Launches The State of World Population 2000 |url=https://aa.unfpa.org/press/un-population-fund-launches-state-world-population-2000 |publisher=[[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] |year=2000 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عالمي صحت تنظيم پڻ لڳ ڀڳ 5,000 سالياني قتلن جو حوالو ڏئي ٿي، پر خبردار ڪري ٿي تہ اصل انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي قتل خودڪشي، حادثي يا عام قتل طور درج ٿين ٿا ۽ ڪيترن ملڪن ۾ قتل جي محرڪ بابت الڳ انگ اکر گڏ نٿا ڪيا وڃن.<ref name="WHO-femicide" /> غيرت جي نالي تي قتلن جا سڀ کان وڌيڪ دستاويز ٿيل واقعا [[وچ اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل آهن، پر اهڙا واقعا انهن علائقن تائين محدود ناهن؛ يورپ، اتر آمريڪا، لاطيني آمريڪا، آفريڪا ۽ مهاجر برادرين ۾ پڻ رپورٽ ٿيا آهن.<ref name="WHO-femicide" /><ref name="amnestyusa">{{cite web |title=The Horror of 'Honor Killings', Even in US |url=https://www.amnestyusa.org/the-horror-of-honor-killings-even-in-us/ |website=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] USA |date=10 April 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> هي عمل ڪنهن هڪ مذهب، قوم يا نسل تائين محدود نہ آهي؛ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا ان کي بنيادي طور [[پدرشاهي]]، صنفي اڻبرابري، خانداني ڪنٽرول ۽ مقامي ”عزت–شرم“ واري سماجي نظام سان ڳنڍين ٿا.<ref name="HRW" /><ref name="WHO-femicide" /> == اصطلاح ۽ علائقائي نالا == [[سنڌ]] ۽ پاڪستان جي ڪجهه ٻين علائقن ۾ غيرت جي نالي تي قتل جي هڪ مخصوص صورت لاءِ '''ڪارو ڪاري''' جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي. روايتي استعمال ۾ ڪنهن مرد کي ”ڪارو“ ۽ عورت کي ”ڪاري“ قرار ڏئي، ٻنهي يا انهن مان ڪنهن هڪ تي ناجائز جنسي لاڳاپي جو الزام لڳايو ويندو آهي. اهڙو الزام ثابت ٿيل عدالتي ڏوهه هجڻ ضروري نہ آهي ۽ تاريخي طور ڪيترن واقعن ۾ رڳو شڪ، افواهه يا خانداني تڪرار بہ قتل جو بنياد بڻيا آهن. پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ان لاءِ مختلف اصطلاح پڻ ملن ٿا: {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; border:1px solid #8aa4b8; background:#f8fbfd;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#dceef8,#eee4f7,#f9e4e4); color:#202122; padding:8px;" | '''غيرت سان لاڳاپيل قتل لاءِ علائقائي اصطلاح''' ! style="background:#d9edf7;" | علائقو ! style="background:#e8def3;" | اصطلاح ! style="background:#f6e1e1;" | عام مفهوم |- | [[سنڌ]] | '''ڪارو ڪاري''' | مبينا ناجائز جنسي لاڳاپي سان ڳنڍيل مرد ۽ عورت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح |- | [[بلوچستان]] | '''سياه ڪاري''' | ”ڪاري عمل“ يا بدنام ڪندڙ جنسي تعلق جي الزام سان ڳنڍيل اصطلاح |- | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | '''ڪالا ڪالي''' | سنڌي ”ڪارو ڪاري“ سان ملندڙ علائقائي اصطلاح |- | [[خيبر پختونخوا]] | '''تور تورہ''' / '''طور طورہ''' | مقامي روايتن ۾ جنسي يا خانداني ”بي عزتي“ سان ڳنڍيل اصطلاح |} سنڌي ادبي ۽ سماجي لکڻين ۾ '''ڪارو ڪاري''' رڳو قانوني يا ڏوهن جو اصطلاح نہ، پر عورتن خلاف تشدد، جاگيرداراڻي سماجي بناوٽ ۽ مرداڻي اختيار تي تنقيد جو موضوع پڻ رهيو آهي.<ref>مختيار احمد ملاح، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌ لئنگئيج اٿارٽي.</ref> == بنيادي خاصيتون == [[هيومن رائٽس واچ]] غيرت جي نالي تي قتل کي گهريلو ۽ خانداني تشدد جي اهڙي صورت قرار ڏئي ٿي، جنهن ۾ متاثر شخص بابت اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ هن خاندان کي بي عزت ڪيو آهي.<ref name="HRW" /> اهڙن واقعن ۾ ڪجهه خاص خاصيتون بار بار سامهون اچن ٿيون: * قتل گهڻو ڪري '''ويجهي مائٽ'''، جهڙوڪ پيءُ، ڀاءُ، مڙس، چاچو، مامو، سوٽ يا خاندان جي ٻين فردن هٿان ڪيو ويندو آهي؛ ڪڏهن عورت مائٽ بہ سازش يا عمل ۾ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO-femicide" /> * متاثرن ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين جي وڏي اڪثريت آهي، پر مرد، ڇوڪرا ۽ [[ايل جي بي ٽي]] ماڻهو بہ اهڙي تشدد جا شڪار ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite news |last1=Razzall |first1=Katie |last2=Khan |first2=Yasminara |title=Male 'honour' cases 'underreported' |url=https://www.bbc.com/news/uk-39485348 |work=BBC News |date=11 April 2017 |access-date=9 September 2026 }}</ref> * قتل جو بنياد حقيقي عمل کان وڌيڪ '''شڪ، الزام يا افواهه''' بہ ٿي سگهي ٿو.<ref name="HRW" /> * فرد جي شخصي ”غلط عمل“ کي رڳو سندس ذاتي مسئلو نہ، پر سڄي خاندان يا برادريءَ جي ساک سان ڳنڍيو ويندو آهي. * قتل ڪڏهن اڳواٽ رٿيل '''خانداني فيصلي''' کان پوءِ ٿيندو آهي؛ ڪجهه حالتن ۾ غير رسمي جرڳن، قبائلي ڪائونسلن يا برادريءَ جي دٻاءَ جو ڪردار بہ رپورٽ ٿيو آهي. * قتل کان اڳ جسماني تشدد، قيد، زبردستي شادي، ڌمڪيون، اغوا يا نفسياتي دٻاءُ پڻ ٿي سگهي ٿو. * ڪڏهن قتل کي حادثو، خودڪشي يا باهه لڳڻ طور پيش ڪري اصل سبب لڪايو ويندو آهي.<ref name="WHO-femicide" /> == ”عزت“ ۽ خانداني ڪنٽرول == غيرت سان لاڳاپيل سماجي نظامن ۾ خاندان جي عزت کي اڪثر عورتن جي جنسي، ازدواجي ۽ سماجي رويي سان ڳنڍيو ويندو آهي. اهڙي سوچ ۾ عورت جي [[ڪنواري هجڻ]]، شاديءَ کان پوءِ جنسي وفاداري، خاندان پاران چونڊيل شادي قبول ڪرڻ، لباس، گهر کان ٻاهر وڃڻ ۽ مردن سان ميل جول کي خاندان جي اجتماعي ساک جو حصو تصور ڪيو ويندو آهي.<ref name="HRW" /><ref>{{cite web |title=Honoring the Killers: Justice Denied For "Honor" Crimes in Jordan |url=https://www.hrw.org/report/2004/04/19/honoring-killers/justice-denied-honor-crimes-jordan |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |date=19 April 2004 |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهڙي سماجي ڍانچي ۾ ”عزت“ فردي ملڪيت بدران خاندان يا قبيلي جو گڏيل سرمايو سمجهي وڃي ٿي. نتيجي طور، عورت جي پنهنجي زندگيءَ بابت خودمختيار فيصلي کي ڪڏهن خانداني اختيار جي خلاف بغاوت سمجهيو وڃي ٿو. انساني حقن جي تحقيق ۾ غيرت جي نالي تي قتل کي ان ڪري رڳو انفرادي ڪاوڙ يا اوچتي جذباتي قتل بدران '''سماجي ڪنٽرول''' ۽ [[عورتن خلاف تشدد]] جي منظم صورت طور پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="HRW" /> اهڙو سماجي دٻاءُ متاثر شخص تائين محدود نہ هوندو آهي. خاندان جا مرد بہ برادريءَ جي دٻاءَ هيٺ اچي سگهن ٿا تہ هو مبينا ”بي عزتي“ جو بدلو وٺن، ۽ اهڙو قدم نہ کڻڻ جي صورت ۾ پاڻ سماجي طعنن، بائيڪاٽ يا گهٽ حيثيت جو شڪار ٿين. ان ڪري ڪجهه تحقيقن ۾ غيرت سان لاڳاپيل تشدد کي فردن بدران خاندان ۽ سماج جي باهمي دٻاءَ جي پيداوار طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي. == عام محرڪ == غيرت جي نالي تي قتل لاءِ ڪو هڪ عالمگير سبب ناهي. مختلف سماجن ۾ مختلف عمل يا رڳو انهن بابت شڪ، خاندان جي ”عزت“ خلاف سمجهيا ويندا آهن. بين الاقوامي انساني حقن جي دستاويزن ۽ تحقيق ۾ هي محرڪ گهڻو ڪري رپورٽ ٿيا آهن:<ref name="HRW" /><ref name="WHO-femicide" /> {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; background:#fff;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#d8ecf3,#e8e0f5,#f8e3e5,#f8efd7); padding:9px; font-weight:bold;" | '''غيرت جي نالي تي تشدد جا عام محرڪ''' ! style="background:#dceef8; width:23%;" | محرڪ ! style="background:#ebe3f6; width:47%;" | وضاحت ! style="background:#f7e8dc; width:30%;" | لاڳاپيل مسئلو |- | '''ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار''' | خاندان طرفان مقرر ڪيل شادي قبول نہ ڪرڻ يا پنهنجي پسند سان شادي ڪرڻ | [[زبردستي شادي]]، [[شاديءَ جي آزادي]] |- | '''طلاق يا جدائي''' | مڙس يا خاندان جي مرضيءَ خلاف شادي ختم ڪرڻ جي ڪوشش | [[طلاق]]، [[گهريلو تشدد]] |- | '''شادي کان اڳ يا ٻاهر جنسي تعلق''' | حقيقي يا مبينا رضامنديءَ وارو تعلق، يا رڳو اهڙي تعلق بابت افواهه | [[شادي کان اڳ جنسي تعلق]]، [[زنا]] |- | '''زنا بالجبر جو شڪار ٿيڻ''' | جنسي زيادتيءَ جي متاثر کي ئي خاندان جي ”بي عزتي“ جو سبب سمجهڻ | [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] |- | '''حمل''' | خاص طور غير شادي شده عورت جو حمل، ڀلي اهو زنا بالجبر جو نتيجو هجي | [[حمل]]، جنسي تشدد |- | '''پسند جي شادي يا ڀڄي شادي ڪرڻ''' | ذات، قبيلو، برادري، مذهب يا خاندان جي مرضيءَ کان ٻاهر شادي | [[پسند جي شادي]]، [[بين المذهبي شادي]] |- | '''ذات يا برادريءَ کان ٻاهر لاڳاپو''' | ڪنهن ٻئي ذات، طبقي يا قبائلي گروهه سان محبت يا شادي | [[ذات پات جو نظام]] |- | '''لباس ۽ سماجي ميل جول''' | اهڙو لباس يا سماجي رويو، جيڪو خاندان روايتي ضابطن جي خلاف سمجهي | [[عورتن جا حق]]، [[شخصي آزادي]] |- | '''مذهب تبديل ڪرڻ يا ڇڏڻ''' | خاندان جي مذهبي سڃاڻپ کان هٽي وڃڻ يا بين المذهبي لاڳاپو | [[مذهب جي تبديلي]]، [[ارتداد]] |- | '''هم جنس پرستي يا صنفي سڃاڻپ''' | [[هم جنس پرست]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا روايتي صنفي ڪردار کان مختلف سڃاڻپ | [[ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد]] |- | '''رڳو الزام يا افواهه''' | ڪنهن ثبوت کان سواءِ مبينا ”نامناسب“ رويي جي ڳالهه پکڙجڻ | سماجي دٻاءُ، [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] |} === ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار === {{Main|زبردستي شادي}} ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار غيرت سان لاڳاپيل تشدد جو بار بار دستاويز ٿيل سبب آهي. اهڙن سماجن ۾ شادي فردن بدران ٻن خاندانن جي وچ ۾ ٺاهه سمجهي ويندي آهي؛ تنهنڪري عورت يا مرد طرفان انڪار کي رڳو شخصي چونڊ نہ، پر خاندان جي اختيار ۽ ساک جي توهين سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="BBCfamilies">{{cite news |title=Why do families kill their daughters? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27619669 |work=BBC News |date=29 May 2014 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === طلاق يا جدائي === عورت طرفان تشدد ڪندڙ يا ناپسنديده مڙس کان طلاق يا الڳ ٿيڻ جي ڪوشش پڻ غيرت جي نالي تي تشدد جو سبب ٿي سگهي ٿي. هيومن رائٽس واچ اهڙي صورتحال کي انهن بنيادي سببن مان ڳڻيو آهي، جن ۾ عورت کي خاندان ”بي عزتي“ جو سبب سمجهي سگهي ٿو، ڀلي مڙس پاڻ تشدد ڪندڙ هجي.<ref name="HRW" /> === الزام، افواهه ۽ شڪ === غيرت جي نالي تي قتلن جي هڪ نمايان خاصيت اها آهي تہ ڪڏهن الزام جي سچائي ثابت ڪرڻ جي ڪا ڪوشش ئي نہ ڪئي ويندي آهي. خاندان يا برادريءَ ۾ افواهه، ڪنهن مرد سان ڳالهائڻ، فون يا سماجي ميڊيا تي رابطو، گڏ ڏٺو وڃڻ يا گهر کان ٻاهر وڃڻ بہ مبينا ”بدنامي“ جو بنياد بڻجي سگهي ٿو.<ref name="HRW" /> === زنا بالجبر ۽ جنسي زيادتي جا متاثر === {{Main|متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ}} غيرت جي نالي تي قتلن جي سڀ کان سخت صورتن مان هڪ ۾ جنسي زيادتيءَ جي شڪار عورت يا ڇوڪري کي ئي خاندان جي ”عزت وڃائڻ“ جو ذميوار سمجهيو ويندو آهي. WHO واضح طور [[زنا بالجبر]] کي انهن حالتن مان ڳڻائي ٿي، جن ۾ متاثر عورت کي نام نهاد عزت جي نالي تي قتل ڪيو ويو آهي.<ref name="WHO-femicide" /> اهڙي روش [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] جو شديد مثال آهي، ڇاڪاڻ تہ ڏوهه جو شڪار ٿيندڙ شخص کي ئي سزا ڏني وڃي ٿي. === هم جنس پرستي ۽ صنفي سڃاڻپ === {{Further|ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد}} مرد ۽ عورت ٻئي اهڙن ڪيسن جا متاثر ٿي سگهن ٿا، جن ۾ خاندان [[هم جنس پرستي]]، [[ٽرانسجينڊر]] سڃاڻپ يا روايتي صنفي اظهار کان هٽي هلڻ کي پنهنجي ”عزت“ خلاف سمجهي. برطانيا ۾ مردن خلاف غيرت سان لاڳاپيل تشدد بابت ڪيسن جي گهٽ رپورٽ ٿيڻ جي نشاندهي پڻ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Razzall |first1=Katie |last2=Khan |first2=Yasminara |title=Male 'honour' cases 'underreported' |url=https://www.bbc.com/news/uk-39485348 |work=BBC News |date=11 April 2017 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == قتل ۽ تشدد جا طريقا == غيرت جي نالي تي قتل لاءِ ڪو مخصوص طريقو مقرر نہ هوندو آهي. عالمي صحت تنظيم ۽ ٻين ادارن جي دستاويزن ۾ [[گولي]] هڻڻ، ڇُري يا تيز اوزار سان وار ڪرڻ، گهٽو ڏيڻ، ساڙڻ، زهر کارائڻ، مٿانهين جاءِ تان اڇلائڻ ۽ ٻين طريقن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="WHO-femicide" /> ٻين دستاويز ٿيل طريقن ۾ شامل آهن: * [[سنگسار]] ڪرڻ؛ * ڳلو ڪٽڻ يا سر قلم ڪرڻ؛ * شديد مارڪٽ؛ * [[تيزابي حملو]]؛ * ڦاسي ڏيڻ؛ * زبردستي زهر پيئارڻ؛ * پاڻ ساڙڻ يا خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ؛ * قتل کي حادثي، باهه يا خودڪشي طور ظاهر ڪرڻ. [[File:Qandeel Baloch (3x4 cropped).jpg|thumb|[[قنديل بلوچ]]، پاڪستاني ماڊل ۽ سماجي ميڊيا شخصيت، جنهن کي 2016ع ۾ سندس ڀاءُ گهٽو ڏئي قتل ڪيو؛ هن ڪيس پاڪستان ۾ غيرت جي نالي تي قتل بابت قانوني ۽ سماجي بحث کي نئون زور ڏنو.]] ڪڏهن خاندان سڌي قتل بدران متاثر شخص تي ايترو نفسياتي، جسماني يا سماجي دٻاءُ وجهي ٿو، جو کيس [[زبردستي خودڪشي]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي ٿو. اهڙيون رپورٽون خاص طور ترڪي ۽ ڪرد علائقن بابت سامهون آيون آهن، جتي قانوني سزا کان بچڻ لاءِ خودڪشيءَ کي قتل جي متبادل طور استعمال ڪرڻ بابت انساني حقن جي ادارن خدشا ظاهر ڪيا آهن. == ٻين قتلن کان فرق == غيرت جي نالي تي قتل هر اهڙي قتل جو مترادف نہ آهي، جنهن ۾ خاندان جو فرد ٻئي خاندان جي فرد کي قتل ڪري. ان جي سڃاڻپ ۾ بنيادي عنصر اهو دعويٰ يا سماجي تصور آهي تہ قتل خاندان، قبيلي يا برادريءَ جي '''عزت جي مبينا بحالي''' لاءِ ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح ان کي هيٺين ڏوهن سان لاڳاپيل، پر جدا، سمجهيو وڃي ٿو: * [[ڏاج جي نالي تي قتل]]؛ * [[گهريلو ساٿي جو قتل]]; * [[عورت ڪشي]]; * [[جذباتي جرم]]; * [[جادوگري]] جي الزام هيٺ قتل؛ * قبائلي يا خانداني بدلي جا قتل؛ * ذات پات سان لاڳاپيل قتل. غيرت جي نالي تي قتل ۽ عام [[گهريلو تشدد]] پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، پر غيرت واري قتل ۾ خاندان يا برادريءَ جي اجتماعي ساک کي قتل جي جواز طور پيش ڪرڻ نمايان خصوصيت هوندي آهي. هيومن رائٽس واچ ان کي گهريلو تشدد جي انتهائي صورتن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Honoring the Killers: Justice Denied For "Honor" Crimes in Jordan |url=https://www.hrw.org/report/2004/04/19/honoring-killers/justice-denied-honor-crimes-jordan |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |date=19 April 2004 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == مذهب سان تعلق == غيرت جي نالي تي قتلن کي ڪڏهن ڪنهن مخصوص مذهب سان ڳنڍيو ويو آهي، پر انساني حقن جي تحقيق اهڙي سادي نسبت کي قبول نٿي ڪري. اهڙا قتل مختلف مذهبي، نسلي ۽ ثقافتي برادرين ۾ دستاويز ٿيا آهن. [[يورپ جي ڪائونسل]] پڻ نام نهاد عزت جي ڏوهن جون پاڙون بنيادي طور ثقافتي ۽ پدرشاهي سماجي نظامن ۾ ڳولي ٿي، نہ ڪنهن هڪ مخصوص مذهب ۾. ان باوجود، ڪجهه سماجن ۾ مذهبي ٻولي يا روايتن جي غلط يا چونڊيل تشريح قتل جي جواز طور استعمال ٿي سگهي ٿي. WHO پڻ ياد ڏياري ٿي تہ ڏوهاري ڪڏهن پنهنجي عمل کي ”روايت“، خاندان جي ساک يا غلط نموني سمجهيل مذهبي گهرجن سان جائز قرار ڏين ٿا.<ref name="WHO-femicide" /> اسلامي قانون جي حوالي سان غيرت جي نالي تي خانداني يا عدالت کان ٻاهر قتل کي شرعي فوجداري ڪارروائيءَ جو متبادل نٿو سمجهيو وڃي. مسلمان عالمن ۽ ادارن جي وڏي حصي اهڙن قتلن کي غير اسلامي ۽ غير قانوني قرار ڏنو آهي. هن موضوع جو تفصيلي بحث هيٺين حصي ۾ ڏنو ويندو. == انگ اکر گڏ ڪرڻ جون ڏکيائيون == غيرت جي نالي تي قتلن بابت عالمي انگ اکر محتاط انداز ۾ استعمال ڪرڻ گهرجن. ڪيترن ملڪن ۾ قتل جي سرڪاري انگن اکرن ۾: * قتل جو محرڪ الڳ درج نہ ٿيندو آهي؛ * متاثر ۽ جوابدار جي خانداني تعلق بابت تفصيل موجود نہ هوندا آهن؛ * خاندان قتل کي خودڪشي يا حادثو ظاهر ڪري سگهي ٿو؛ * سماجي دٻاءَ سبب ڪيس پوليس تائين نہ پهچندو آهي؛ * ”غيرت سان لاڳاپيل“ قتل جي هڪجهڙي قانوني يا شمارياتي وصف موجود نہ آهي. WHO مطابق اهو ئي سبب آهي جو تقريباً 5,000 سالياني قتلن وارو عالمي اندازو بہ اصل واقعن کان گهٽ ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO-femicide" /> پاڪستان بابت سرڪاري انگ اکر پڻ رڳو '''رپورٽ يا رجسٽر ٿيل''' ڪيس ظاهر ڪن ٿا، اصل پکيڙ نہ. پاڪستان طرفان گڏيل قومن کي ڏنل تازي انگن موجب غيرت سان لاڳاپيل رجسٽر ٿيل ڏوهن جو انگ 2016ع ۾ 634 هو، جيڪو 2024ع ۾ 419 ڄاڻايو ويو؛ صوبائي انگن موجب 2024ع ۾ پنجاب ۾ 211، سنڌ ۾ 62، خيبر پختونخوا ۾ 96 ۽ بلوچستان ۾ 50 ڪيس درج ٿيا.<ref name="Pakistan2026UN">{{cite report |title=Statistical data and information submitted by Pakistan |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=N%2BEPBWr77Gfsn8xCWR5YLxA%2B%2FTi%2F4R%2FwUfB15Py8Nml4%2BDy5C1ijCwSfQjjuldyvgrkOU0F4kRIjRpJZKx0aeQ%3D%3D |publisher=[[گڏيل قومن جو انساني حقن لاءِ اعليٰ ڪمشنر جو دفتر]] |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; min-width:70%;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#dfeff7,#e5e0f4,#f6e4e4); padding:8px;" | '''پاڪستان ۾ رجسٽر ٿيل غيرت سان لاڳاپيل ڏوهه: 2016ع ۽ 2024ع''' ! style="background:#dceef7;" | صوبو ! style="background:#e6e0f4;" | 2016ع ! style="background:#f6e4e4;" | 2024ع ! style="background:#e8f2e4;" | فرق |- | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 248 | 211 | −37 |- | [[سنڌ]] | 111 | 62 | −49 |- | [[خيبر پختونخوا]] | 190 | 96 | −94 |- | [[بلوچستان]] | 85 | 50 | −35 |- style="font-weight:bold; background:#f4f4f4;" | ڪُل | 634 | 419 | −215 |} {{small|مٿي ڏنل انگ سرڪاري طور رجسٽر ٿيل غيرت سان لاڳاپيل ڪيسن جا آهن؛ انهن کي اصل واقعن جي مڪمل انگ طور نہ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ گهٽ رپورٽنگ ۽ درجه بنديءَ جا مسئلا موجود آهن.<ref name="WHO-femicide" /><ref name="Pakistan2026UN" />}} == تاريخي پسمنظر == غيرت، خانداني ساک، جنسي وفاداري ۽ عورتن جي رويي کي قانوني يا سماجي ڪنٽرول هيٺ رکڻ جا تصور جديد دور کان گهڻو پراڻا آهن. مختلف قديم تهذيبن ۾ زنا، شاديءَ کان ٻاهر جنسي لاڳاپن ۽ خاندان جي اختيار خلاف عملن لاءِ سخت سزائون موجود هيون، پر انهن سڀني کي جديد مفهوم ۾ ”غيرت جي نالي تي قتل“ قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم قانوني ۽ سماجي نظامن ۾ رياستي سزا، خانداني اختيار ۽ ذاتي بدلي جا دائرا هڪ ٻئي کان مختلف هئا. === قديم دنيا === [[قديم روم]] ۾ خاندان جي مرد سربراهه، يعني ''[[پاتير فاميلياس]]''، کي گهريلو ۽ خانداني معاملن ۾ تمام وسيع اختيار حاصل هئا. [[آگسٽس]] جي دور ۾ منظور ٿيل ''[[Lex Julia de adulteriis coercendis]]'' تحت زنا کي رياستي ڏوهه بڻايو ويو، پر ڪجهه حالتن ۾ پيءُ يا مڙس کي زنا جي حالت ۾ پڪڙيل فردن خلاف سخت ڪارروائيءَ جي اجازت پڻ ڏني وئي.<ref name="Woolf2007">{{cite book |first=Greg |last=Woolf |title=Ancient Civilizations: The Illustrated Guide to Belief, Mythology, and Art |publisher=Barnes & Noble |year=2007 |isbn=978-1-4351-0121-0 |page=386 }}</ref> [[چين]] ۾ پڻ ڪجهه تاريخي دورن ۾ پيءُ ۽ مڙس کي خاندان جي جنسي يا سماجي ”بي عزتي“ سان لاڳاپيل معاملن ۾ عورتن تي سخت اختيار حاصل هئا. اهڙيءَ طرح مختلف قديم ۽ وچئين دور جي سماجن ۾ خاندان جي ساک ۽ عورت جي جنسي روين کي هڪ ٻئي سان ڳنڍڻ جا مثال ملن ٿا.<ref name="HBV-history">{{cite web |title=Historical Overview |url=http://hbv-awareness.com/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016023011/http://hbv-awareness.com/history/ |archive-date=16 October 2014 |website=Honour Based Violence Awareness Network |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[بحر روم]] جي علائقي ۾ خاندان، مرداڻي ساک، عورت جي پاڪدامني ۽ بدلي سان لاڳاپيل ”عزت“ جي ثقافتن جو تفصيلي مطالعو علم الانسان ۽ سماجيات ۾ ڪيو ويو آهي. اهڙن سماجن ۾ عزت رڳو فردي اخلاق نہ، پر خاندان ۽ برادريءَ جي اجتماعي حيثيت جو حصو سمجهي ويندي هئي.<ref>{{cite web |title=Honor in Latin America, to 1900 |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199766581/obo-9780199766581-0188.xml |website=Oxford Bibliographies |access-date=9 September 2026 }}</ref> === يورپ ۾ عزت، زنا ۽ ”جذباتي جرم“ === يورپي قانوني تاريخ ۾ پڻ اهڙا قانون موجود رهيا، جن ۾ مڙس طرفان زنا جي حالت ۾ زال يا سندس ساٿي کي قتل ڪرڻ تي سزا گهٽجي سگهندي هئي. 1810ع جي فرانسيسي فوجداري قانون جي دفعه 324 ان سلسلي ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪجهه حالتن ۾ مڙس کي زنا جي حالت ۾ پڪڙيل زال ۽ سندس عاشق جي قتل بابت قانوني نرمي حاصل ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=France: Penal Code of 1810 |url=http://www.napoleon-series.org/research/government/france/penalcode/c_penalcode3b.html |website=The Napoleon Series |access-date=9 September 2026 }}</ref> فرانسيسي قانوني نموني جو اثر [[عثماني سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ وچ اوڀر جي ڪيترن ملڪن جي فوجداري قانونن تي پيو. ان سبب جديد عرب ملڪن ۾ موجود ڪجهه ”عزت“ سان لاڳاپيل قانوني رعايتن جون پاڙون رڳو اسلامي قانون ۾ ڳولڻ بدران يورپي ۽ عثماني قانوني ورثي ۾ پڻ ڏسڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last1=Welchman |first1=Lynn |last2=Hossain |first2=Sara |title='Honour': Crimes, Paradigms, and Violence Against Women |publisher=Zed Books |year=2013 |isbn=978-1-84813-698-4 |pages=84–97 }}</ref> [[فرانس]] ۾ 1810ع واري قانون جي اها شق 1975ع ۾ منسوخ ڪئي وئي. يورپ جي ٻين ڪيترن ملڪن ۾ پڻ 20هين صديءَ دوران زنا يا ”جذباتي جرم“ جي بنياد تي قتل لاءِ موجود قانوني رعايتون ختم ڪيون ويون. == سنڌ ۾ ڪارو ڪاريءَ جو تاريخي پسمنظر == سنڌ ۾ عورت ۽ مرد جي مبينا ناجائز تعلق کي ”ڪارو ڪاري“ قرار ڏيڻ واري رسم بابت تاريخي حوالا مختلف دورن جي سفرنامن، سماجي بيانن ۽ مقامي تاريخي لکڻين ۾ ملن ٿا. انهن حوالن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پراڻن سياحن جا بيان اڪثر سندن پنهنجي سماجي ۽ ثقافتي تعصبن کان خالي نہ هئا. سنڌ بابت عرب سياح [[سليمان تاجر]] سان منسوب بيانن ۾ شادي، جنسي تعلق ۽ زنا بابت سخت سماجي سزا جو ذڪر ملي ٿو. هڪ سنڌي ماخذ ۾ سندس بيان هن ريت نقل ڪيو ويو آهي تہ رضامنديءَ سان زنا ڪندڙ مرد ۽ عورت ٻنهي کي قتل ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو، جڏهن تہ زبردستي جنسي زيادتيءَ جي صورت ۾ مرد کي اڪيلو قتل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي |title=سنڌ سياحن جي نظر ۾ |journal=مهراڻ |volume=1 |year=1991 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ }}</ref> هن قسم جي بيانن مان اهو ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ ۾ جنسي وفاداري ۽ خانداني ساک بابت سخت سماجي ضابطا پراڻي دور کان موجود هئا، پر انهن کي جديد ”ڪارو ڪاري“ جي موجوده قانوني ۽ سماجي صورت سان سڌو هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[رچرڊ فرانسس برٽن]] 19هين صديءَ جي سنڌ بابت لکي ٿو تہ ٽالپر دور ۾ جيڪڏهن ڪو مڙس پنهنجي زال کي زنا جي حالت ۾ قتل ڪندو هو تہ سماجي طور ان جي ساراهه ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ عورت جي مبينا ساٿي کان بدلي، ڏنڊ يا سڱ وٺڻ جون روايتون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite book |last=برٽن |first=رچرڊ فرانسس |title=حيدرآباد ۽ ان جون ريتون رسمون |work=حيدرآباد جي تاريخ |editor=حسين بادشاهه |publisher=فائين ڪميونيڪيشن / روشني پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ |year=2003 }}</ref> سنڌ ۾ ”ڪارو ڪاري“ جو اصطلاح جديد دور ۾ خاص طور عورتن خلاف تشدد، قبائلي سماجي ڍانچي، جرڳن، زمين ۽ ملڪيت جي تڪرارن ۽ عورت جي ازدواجي خودمختياريءَ سان ڳنڍيل بحثن ۾ استعمال ٿيو آهي. سماجي ۽ قانوني مطالعي ۾ اهو پڻ بيان ڪيو ويو آهي تہ ڪڏهن جنسي ”غيرت“ جو الزام اصل ۾ ملڪيت، زمين، وراثت يا خانداني دشمنيءَ جي تڪرارن کي حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. == مذهب ۽ غيرت جي نالي تي قتل == غيرت جي نالي تي قتلن کي ڪڏهن ڪنهن مخصوص مذهب سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا اهڙي سادي تشريح کي رد ڪن ٿا. [[يورپ جي ڪائونسل]] جي پارلياماني اسيمبلي قرارداد 1327 (2003ع) ۾ چيو تہ نام نهاد ”غيرت جا جرم“ مذهبي نہ، پر ثقافتي پاڙن سان لاڳاپيل آهن ۽ اهي خاص طور پدرشاهي سماجن ۽ برادرين ۾ مختلف علائقن ۾ ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Resolution 1327 (2003): So-called “honour crimes” |url=https://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=17106 |publisher=[[يورپ جي ڪائونسل]] |date=4 April 2003 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2009ع ۾ ساڳئي اداري قرارداد 1681 ۾ نام نهاد ”غيرت“ سان لاڳاپيل تشدد کي انساني حقن جي سنگين ڀڃڪڙي قرار ڏنو ۽ چيو تہ ڪنهن روايت يا ثقافت کي عورتن جي بنيادي حقن جي ڀڃڪڙيءَ جو جواز بڻائي نٿو سگهجي.<ref>{{cite web |title=Resolution 1681 (2009): Urgent need to combat so-called “honour crimes” |url=https://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=17766&lang=en |publisher=[[يورپ جي ڪائونسل]] |year=2009 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === اسلام ۾ === اسلامي قانون ۾ خاندان جي فرد کي ذاتي ”غيرت“ جي بنياد تي ڪنهن شخص کي عدالت کان ٻاهر قتل ڪرڻ جو عام اختيار حاصل نہ آهي. [[قرآن]] ۾ زنا بابت ثبوت، الزام ۽ سزا جا ضابطا مقرر ڪيا ويا آهن، ۽ فردي خاندان طرفان پاڻمرادو قتل ڪرڻ جو ڪو حڪم موجود نہ آهي. ڪيترن جديد ۽ روايتي مسلمان عالمن غيرت جي نالي تي قتل کي غير اسلامي قرار ڏنو آهي. [[جان ايسپوزٽو]] پڻ لکيو آهي تہ اهڙا قتل گهڻو ڪري سماجي ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل آهن، اسلام جي بنيادي قانوني اصولن سان نہ.<ref name="Esposito-WENTKAI">{{cite book |last=Esposito |first=John L. |title=What Everyone Needs to Know About Islam |publisher=Oxford University Press |year=2011 |page=177 |isbn=978-0-19-979413-3 }}</ref> [[جوناٿن اي. سي. براون]] موجب وچئين دور کان جديد دور تائين ڪنهن نمايان مسلمان فقيهه اهڙي بنياد تي مڙس يا ڀاءُ کي پنهنجي زال يا ڀيڻ قتل ڪرڻ جي عام اجازت نہ ڏني آهي تہ هن خاندان جي عزت داغدار ڪئي. زنا جي شرعي سزا، جيڪڏهن لاڳو ٿيڻ واري هجي، تہ اها عدالتي ثبوت، اقرار يا مقرر شاهديءَ جي قانوني طريقي سان لاڳو ٿئي ٿي، نہ ڪي خاندان جي ذاتي تشدد سان.<ref>{{cite book |last=Brown |first=Jonathan A. C. |title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |publisher=Oneworld Publications |year=2014 |page=180 }}</ref> يمني فقيهه [[محمد الشوڪاني]] پڻ عورتن جي قتل بابت سخت قانوني رويو اختيار ڪرڻ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ اهڙن قتلن ۾ نرمي خاص طور بدوي ۽ عزت-شرم واري سماجي ماحول ۾ عورتن جي جانين کي خطري ۾ وجهي ٿي.<ref>محمد بن علي الشوكاني، ''نيل الأوطار''، جلد 7، ص. 24.</ref> انهيءَ ڪري اسلامي فقهه ۽ نام نهاد ”غيرت“ جي قتل ۾ فرق رکڻ ضروري آهي: اڳيون عدالتي ثبوت، رياستي يا قضائي اختيار ۽ مقرر قانوني طريقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ غيرت جي نالي تي قتل عام طور خاندان، برادري يا فرد طرفان عدالت کان ٻاهر ڪيل قتل آهي. == قانون ۽ نوآبادياتي اثر == غيرت جي نالي تي قتلن بابت قانوني تاريخ پيچيده آهي. ڪجهه جديد ملڪن ۾ ماضيءَ ۾ اهڙا قانون موجود هئا، جيڪي زنا، ”جذباتي جرم“ يا خاندان جي مبينا بي عزتيءَ جي حالتن ۾ قاتل لاءِ سزا گهٽائڻ جي گنجائش ڏيندا هئا. 1810ع جي فرانسيسي فوجداري قانون جي دفعه 324 جي اثر هيٺ 1858ع جي عثماني فوجداري قانون ۾ پڻ اهڙي قانوني سوچ آئي. ان کان پوءِ اردن، لبنان، شام، عراق ۽ ٻين ملڪن جي فوجداري قانونن ۾ مختلف درجي جون اهڙيون شقون داخل ٿيون، جن مان ڪيترين کي پوءِ ختم يا محدود ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Welchman |first1=Lynn |last2=Hossain |first2=Sara |title='Honour': Crimes, Paradigms, and Violence Against Women |publisher=Zed Books |year=2013 |isbn=978-1-84813-698-4 }}</ref> انهن تاريخي قانوني اثرن سبب نام نهاد ”عزت“ واري دفاع کي رڳو مذهبي قانون جي پيداوار قرار ڏيڻ تاريخي طور نامڪمل آهي. == پاڪستان ۾ قانوني حيثيت == [[پاڪستان]] ۾ غيرت جي نالي تي قتل عام قتل جي درجي ۾ اچي ٿو. موجوده [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] ۾ ”غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڪيل ڏوهه“ جي باقاعده تعريف شامل آهي، جنهن ۾ '''ڪارو ڪاري'''، '''سياه ڪاري''' يا انهن جهڙين رسمن ۽ عملن جي نالي تي ڪيل ڏوهه شامل ڪيا ويا آهن.<ref name="PPC-honour">{{cite web |title=Pakistan Penal Code |url=https://pakistancode.gov.pk/pdffiles/administratord5622ea3f15bfa00b17d2cf7770a8434.pdf |publisher=Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 }}</ref> پاڪستان پينل ڪوڊ جي دفعه 299 ۾ ”غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڏوهه“ کي اهڙو ڏوهه ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو ڪارو ڪاري، سياه ڪاري يا ساڳين رسمُن يا عملن جي نالي تي ڪيو وڃي.<ref name="PPC-honour" /> === 2004ع جون ترميمون === 2004ع ۾ پاڪستان ۾ غيرت جي نالي تي قتلن خلاف قانوني سڌارا ڪيا ويا، جن جو مقصد اهڙن قتلن کي عام قتل کان گهٽ سنگين سمجهڻ واري روش کي ختم ڪرڻ ۽ سزا وڌائڻ هو. انهن ترميمن باوجود [[قصاص ۽ ديت]] جي قانون تحت وارثن طرفان معافي يا ٺاهه جي گنجائش موجود رهڻ سبب ڪيترن ڪيسن ۾ جوابدار سزا کان بچي ويندا هئا، خاص طور جڏهن قاتل ۽ مقتول هڪ ئي خاندان جا فرد هوندا هئا. === 2016ع جو قانون === [[قنديل بلوچ]] جي قتل کان پوءِ قانوني دٻاءُ وڌيو ۽ 2016ع ۾ ''Criminal Law (Amendment) (Offences in the Name or Pretext of Honour) Act, 2016'' منظور ڪيو ويو. ان ترميم پاڪستان پينل ڪوڊ ۾ اهڙيون تبديليون آنديون، جن سان غيرت جي نالي تي قتل ۾ وارثن جي معافي يا ٺاهه باوجود عدالت لاءِ لازمي تعزيري سزا جو تصور مضبوط ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title='Honour killings': Pakistan closes loophole allowing killers to go free |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-37578111 |work=BBC News |date=6 October 2016 |access-date=9 September 2026 }}</ref> پاڪستان پينل ڪوڊ جي موجوده دفعه 311 موجب جيڪڏهن قتل غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڪيو ويو هجي تہ، وارثن طرفان قصاص معاف يا ٺاهه ٿيڻ باوجود، سزا '''عمر قيد''' هوندي.<ref name="PPC-honour" /> دفعه 305 ۾ پڻ ترميم ڪئي وئي، جنهن تحت جيڪڏهن قتلِ عمد غيرت جي نالي تي ڪيو ويو هجي تہ قاتل يا جوابدار کي مقتول جو ''ولي'' شمار نٿو ڪيو وڃي.<ref name="PPC-honour" /> دفعه 324، يعني قتلِ عمد جي ڪوشش، ۾ پڻ جيڪڏهن ڏوهه غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڪيو ويو هجي تہ گهٽ ۾ گهٽ پنج سال قيد جو بندوبست موجود آهي.<ref name="PPC-honour" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#dceef8,#e9e1f4,#f9e5dc); padding:9px;" | '''پاڪستان پينل ڪوڊ ۾ غيرت سان لاڳاپيل اهم شقون''' ! style="background:#dceef8;" | دفعه ! style="background:#e8e0f4;" | موضوع ! style="background:#f8e6dc;" | غيرت سان لاڳاپيل قانوني اثر |- | '''299''' | وصفون | ”غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڏوهه“ ۾ ڪارو ڪاري، سياه ڪاري ۽ ساڳيون رسمون شامل |- | '''305''' | ولي | غيرت جي نالي تي قتل ڪندڙ جوابدار مقتول جو ولي شمار نہ ٿيندو |- | '''311''' | قصاص جي معافي يا ٺاهه کان پوءِ تعزير | غيرت جي نالي تي قتل ۾ سزا عمر قيد |- | '''324''' | قتلِ عمد جي ڪوشش | غيرت جي نالي تي ڪوشش لاءِ گهٽ ۾ گهٽ پنج سال قيد |- | '''337-N''' | جسماني نقصان بابت تعزير | غيرت جي نالي تي ڪيل جسماني نقصان ۾ سخت تعزيري سزا جي گنجائش |} === ڪارو ڪاري، قصاص ۽ ديت === پاڪستان ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان [[قصاص ۽ ديت]] واري قانون تحت قتل جا ڪيترائي ڪيس وارثن جي معافي يا ٺاهه وسيلي ختم ٿي سگهندا هئا. غيرت جي نالي تي قتلن ۾ هي مسئلو خاص طور شديد هو، ڇاڪاڻ⁠تہ قاتل ۽ مقتول جا وارث اڪثر هڪ ئي خاندان جا ماڻهو هوندا هئا. 2016ع جي قانوني ترميم جو بنيادي مقصد اهو خال محدود ڪرڻ هو، جيئن خاندان قاتل کي معاف ڪري مڪمل سزا کان بچائي نہ سگهي. تنهن هوندي بہ انساني حقن جي تنظيمن موجب قانوني سڌارن باوجود عملدرآمد، پوليس جاچ، شاهدن جي تحفظ، سماجي دٻاءَ، جرڳن ۽ ڪيسن جي گهٽ رپورٽنگ جا مسئلا برقرار آهن. == جرڳو، غير رسمي انصاف ۽ ڪارو ڪاري == پاڪستان جي ڪجهه ٻهراڙي ۽ قبائلي علائقن ۾ [[جرڳو|جرڳن]] يا غير رسمي برادريءَ جي ڪائونسلن جو سماجي اثر سرڪاري عدالتن کان گهڻو وسيع ٿي سگهي ٿو. اهڙن نظامن ۾ خاندانن يا قبيلن جي وچ ۾ تڪرارن، شادي، زنا جي الزام، زمين ۽ خون بها بابت فيصلا غير رسمي طور ڪيا ويندا آهن. غيرت سان لاڳاپيل تشدد بابت انساني حقن جي رپورٽن ۾ جرڳن تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ڪيسن ۾ انهن عورتن يا جوڙن خلاف سزا، جبري شادي يا قتل جي اجازت جهڙا غير قانوني فيصلا ڏنا آهن. پاڪستاني اعليٰ عدالتن ڪيترائي ڀيرا اهڙن فيصلن کي غير قانوني قرار ڏنو آهي. [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي دفعه 310-A تحت ڪنهن عورت کي سول يا فوجداري تڪرار جي ٺاهه طور ''وني''، ''سوارا''، ''بدلِ صلح'' يا ڪنهن ٻئي نالي سان زبردستي شاديءَ ۾ ڏيڻ ڏوهه آهي، جنهن جي سزا گهٽ ۾ گهٽ ٽي سال ۽ وڌ ۾ وڌ ست سال قيد ۽ ڏنڊ آهي.<ref name="PPC-honour" /> == سنڌ ۾ جديد قانوني ۽ سماجي صورتحال == سنڌ ۾ ڪارو ڪاري جا واقعا خاص طور [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[سکر ضلعو|سکر]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين حصن سان اڪثر رپورٽ ٿيندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ اهڙا واقعا شهري ۽ ٻين ضلعن ۾ پڻ ٿين ٿا. انساني حقن جي ڪارڪنن جو چوڻ آهي تہ ڪجهه ڪيسن ۾ ڪارو ڪاري جو الزام عورتن جي ملڪيت، زمين، وراثت يا پسند جي شاديءَ جي حق کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. قتل کان پوءِ مخالف ڌر کان ”ڏنڊ“، رقم يا عورتن جا سڱ وٺڻ جا غير رسمي ٺاهه پڻ رپورٽ ٿيا آهن. سنڌ ۾ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ تنظيمن، وڪيلن ۽ صحافين ڪارو ڪاري کي عورت ڪشي، سماجي ڪنٽرول ۽ غير رسمي انصاف جي مسئلي سان ڳنڍي وڏي عرصي کان ان خلاف مهم هلائي آهي. == بين الاقوامي قانون ۽ ردعمل == نام نهاد غيرت جي نالي تي قتلن کي بين الاقوامي انساني حقن جي قانون تحت ڪنهن به ثقافتي، مذهبي يا روايتي جواز سان قبول نٿو ڪيو وڃي. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت يورپ جي ڪائونسل جو ڪنوينشن|استنبول ڪنوينشن]] جي دفعه 42 موجب ثقافت، رسم، مذهب، روايت يا نام نهاد ”عزت“ کي تشدد جي ڪنهن عمل جو فوجداري جواز قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/text-of-the-convention |publisher=[[يورپ جي ڪائونسل]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] غيرت جي نالي تي قتلن کي عورتن ۽ ڇوڪرين خلاف سماج ۾ پاڙون پختيون ڪندڙ امتيازي سلوڪ جي انتهائي واضح ۽ سنگين نتيجن مان هڪ قرار ڏئي ٿي ۽ اندازو لڳائي ٿي تہ هر سال لڳ ڀڳ 5,000 اهڙا قتل ٿين ٿا، جيتوڻيڪ اصل انگ ان کان وڌيڪ هجڻ جو امڪان آهي.<ref name="WHO-femicide">{{cite web |title=Understanding and addressing violence against women: femicide |url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-RHR-12.38 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=29 September 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[File:Istanbul Convention (2011) participation map, current.svg|thumb|[[استنبول ڪنوينشن]] نام نهاد عزت، ثقافت، رسم يا مذهب کي عورتن خلاف تشدد جي جواز طور قبول نٿو ڪري.]] [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي جنرل اسيمبلي پڻ عورتن خلاف نام نهاد غيرت جي نالي تي ٿيندڙ ڏوهن جي خاتمي بابت ڪيترائي ٺهراءَ منظور ڪري چڪي آهي، جن ۾ رياستن کان قانوني سڌارا، مؤثر جاچ، جوابدارن جي سزا ۽ متاثرن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو ويو آهي. ru6on6j9bmz3fis2r2sjbe8jinawo1w 410619 410618 2026-09-08T19:53:47Z Intisar Ali 8681 410619 wikitext text/x-wiki {{Short description|خاندان يا برادريءَ جي نام نهاد عزت جي نالي تي ڪيل قتل}} '''غيرت جي نالي تي قتل'''، '''نام نهاد عزت جي نالي تي قتل''' يا '''شرم جي نالي تي قتل''' ({{lang-en|honour killing / honor killing}}) اهڙو [[قتل]] آهي، جنهن ۾ ڪنهن شخص کي سندس خاندان، مائٽن يا ڪڏهن وڏي برادريءَ جا ماڻهو ان الزام، شڪ يا تصور هيٺ قتل ڪن ٿا تہ ان شخص جي عمل، لاڳاپي، جنسي يا ازدواجي چونڊ، صنفي اظهار يا ٻين روين خاندان جي ”عزت“، ”غيرت“ يا سماجي ساک کي نقصان پهچايو آهي.<ref>{{Cite web |title=Definition of HONOR KILLING |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/honor%20killing |website=Merriam-Webster |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |title=honour killing |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095943840 |journal=Oxford Reference |doi=10.1093/oi/authority.20110803095943840 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] اهڙن قتلن کي [[عورت ڪشي]] جي هڪ صورت طور بيان ڪندي لکي ٿي تہ نام نهاد ”عزت“ سان لاڳاپيل قتلن ۾ ڇوڪري يا عورت کي سندس خاندان جو مرد يا عورت فرد ڪنهن حقيقي يا فرض ڪيل جنسي يا سماجي ”ڀڃڪڙي“ جي ڪري قتل ڪري سگهي ٿو؛ انهن ۾ [[زنا]]، شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق، شاديءَ کان ٻاهر حمل يا ايتري قدر جو [[زنا بالجبر]] جو شڪار ٿيڻ بہ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO-femicide">{{cite web |title=Understanding and addressing violence against women: femicide |url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-RHR-12.38 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=29 September 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[هيومن رائٽس واچ]] موجب رڳو اهو '''گمان''' بہ تشدد جو محرڪ بڻجي سگهي ٿو تہ عورت خاندان جي بي عزتي ڪئي آهي؛ واقعي جو ثابت ٿيڻ ضروري نہ هوندو آهي.<ref name="HRW">{{cite web |title=Violence Against Women and "Honor" Crimes |url=https://www.hrw.org/legacy/press/2001/04/un_oral12_0405.htm |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |date=6 April 2001 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] 2000ع ۾ اندازو لڳايو هو تہ سڄي دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ '''5,000 عورتون ۽ ڇوڪريون''' نام نهاد غيرت جي نالي تي قتل ٿين ٿيون.<ref name="UNFPA5000">{{cite web |title=UN Population Fund Launches The State of World Population 2000 |url=https://aa.unfpa.org/press/un-population-fund-launches-state-world-population-2000 |publisher=[[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] |year=2000 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عالمي صحت تنظيم پڻ لڳ ڀڳ 5,000 سالياني قتلن جو حوالو ڏئي ٿي، پر خبردار ڪري ٿي تہ اصل انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي قتل خودڪشي، حادثي يا عام قتل طور درج ٿين ٿا ۽ ڪيترن ملڪن ۾ قتل جي محرڪ بابت الڳ انگ اکر گڏ نٿا ڪيا وڃن.<ref name="WHO-femicide" /> غيرت جي نالي تي قتلن جا سڀ کان وڌيڪ دستاويز ٿيل واقعا [[وچ اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل آهن، پر اهڙا واقعا انهن علائقن تائين محدود ناهن؛ يورپ، اتر آمريڪا، لاطيني آمريڪا، آفريڪا ۽ مهاجر برادرين ۾ پڻ رپورٽ ٿيا آهن.<ref name="WHO-femicide" /><ref name="amnestyusa">{{cite web |title=The Horror of 'Honor Killings', Even in US |url=https://www.amnestyusa.org/the-horror-of-honor-killings-even-in-us/ |website=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] USA |date=10 April 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> هي عمل ڪنهن هڪ مذهب، قوم يا نسل تائين محدود نہ آهي؛ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا ان کي بنيادي طور [[پدرشاهي]]، صنفي اڻبرابري، خانداني ڪنٽرول ۽ مقامي ”عزت–شرم“ واري سماجي نظام سان ڳنڍين ٿا.<ref name="HRW" /><ref name="WHO-femicide" /> == اصطلاح ۽ علائقائي نالا == [[سنڌ]] ۽ پاڪستان جي ڪجهه ٻين علائقن ۾ غيرت جي نالي تي قتل جي هڪ مخصوص صورت لاءِ '''ڪارو ڪاري''' جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي. روايتي استعمال ۾ ڪنهن مرد کي ”ڪارو“ ۽ عورت کي ”ڪاري“ قرار ڏئي، ٻنهي يا انهن مان ڪنهن هڪ تي ناجائز جنسي لاڳاپي جو الزام لڳايو ويندو آهي. اهڙو الزام ثابت ٿيل عدالتي ڏوهه هجڻ ضروري نہ آهي ۽ تاريخي طور ڪيترن واقعن ۾ رڳو شڪ، افواهه يا خانداني تڪرار بہ قتل جو بنياد بڻيا آهن. پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ان لاءِ مختلف اصطلاح پڻ ملن ٿا: {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; border:1px solid #8aa4b8; background:#f8fbfd;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#dceef8,#eee4f7,#f9e4e4); color:#202122; padding:8px;" | '''غيرت سان لاڳاپيل قتل لاءِ علائقائي اصطلاح''' ! style="background:#d9edf7;" | علائقو ! style="background:#e8def3;" | اصطلاح ! style="background:#f6e1e1;" | عام مفهوم |- | [[سنڌ]] | '''ڪارو ڪاري''' | مبينا ناجائز جنسي لاڳاپي سان ڳنڍيل مرد ۽ عورت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح |- | [[بلوچستان]] | '''سياه ڪاري''' | ”ڪاري عمل“ يا بدنام ڪندڙ جنسي تعلق جي الزام سان ڳنڍيل اصطلاح |- | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | '''ڪالا ڪالي''' | سنڌي ”ڪارو ڪاري“ سان ملندڙ علائقائي اصطلاح |- | [[خيبر پختونخوا]] | '''تور تورہ''' / '''طور طورہ''' | مقامي روايتن ۾ جنسي يا خانداني ”بي عزتي“ سان ڳنڍيل اصطلاح |} سنڌي ادبي ۽ سماجي لکڻين ۾ '''ڪارو ڪاري''' رڳو قانوني يا ڏوهن جو اصطلاح نہ، پر عورتن خلاف تشدد، جاگيرداراڻي سماجي بناوٽ ۽ مرداڻي اختيار تي تنقيد جو موضوع پڻ رهيو آهي.<ref>مختيار احمد ملاح، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌ لئنگئيج اٿارٽي.</ref> == بنيادي خاصيتون == [[هيومن رائٽس واچ]] غيرت جي نالي تي قتل کي گهريلو ۽ خانداني تشدد جي اهڙي صورت قرار ڏئي ٿي، جنهن ۾ متاثر شخص بابت اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ هن خاندان کي بي عزت ڪيو آهي.<ref name="HRW" /> اهڙن واقعن ۾ ڪجهه خاص خاصيتون بار بار سامهون اچن ٿيون: * قتل گهڻو ڪري '''ويجهي مائٽ'''، جهڙوڪ پيءُ، ڀاءُ، مڙس، چاچو، مامو، سوٽ يا خاندان جي ٻين فردن هٿان ڪيو ويندو آهي؛ ڪڏهن عورت مائٽ بہ سازش يا عمل ۾ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO-femicide" /> * متاثرن ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين جي وڏي اڪثريت آهي، پر مرد، ڇوڪرا ۽ [[ايل جي بي ٽي]] ماڻهو بہ اهڙي تشدد جا شڪار ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite news |last1=Razzall |first1=Katie |last2=Khan |first2=Yasminara |title=Male 'honour' cases 'underreported' |url=https://www.bbc.com/news/uk-39485348 |work=BBC News |date=11 April 2017 |access-date=9 September 2026 }}</ref> * قتل جو بنياد حقيقي عمل کان وڌيڪ '''شڪ، الزام يا افواهه''' بہ ٿي سگهي ٿو.<ref name="HRW" /> * فرد جي شخصي ”غلط عمل“ کي رڳو سندس ذاتي مسئلو نہ، پر سڄي خاندان يا برادريءَ جي ساک سان ڳنڍيو ويندو آهي. * قتل ڪڏهن اڳواٽ رٿيل '''خانداني فيصلي''' کان پوءِ ٿيندو آهي؛ ڪجهه حالتن ۾ غير رسمي جرڳن، قبائلي ڪائونسلن يا برادريءَ جي دٻاءَ جو ڪردار بہ رپورٽ ٿيو آهي. * قتل کان اڳ جسماني تشدد، قيد، زبردستي شادي، ڌمڪيون، اغوا يا نفسياتي دٻاءُ پڻ ٿي سگهي ٿو. * ڪڏهن قتل کي حادثو، خودڪشي يا باهه لڳڻ طور پيش ڪري اصل سبب لڪايو ويندو آهي.<ref name="WHO-femicide" /> == ”عزت“ ۽ خانداني ڪنٽرول == غيرت سان لاڳاپيل سماجي نظامن ۾ خاندان جي عزت کي اڪثر عورتن جي جنسي، ازدواجي ۽ سماجي رويي سان ڳنڍيو ويندو آهي. اهڙي سوچ ۾ عورت جي [[ڪنواري هجڻ]]، شاديءَ کان پوءِ جنسي وفاداري، خاندان پاران چونڊيل شادي قبول ڪرڻ، لباس، گهر کان ٻاهر وڃڻ ۽ مردن سان ميل جول کي خاندان جي اجتماعي ساک جو حصو تصور ڪيو ويندو آهي.<ref name="HRW" /><ref>{{cite web |title=Honoring the Killers: Justice Denied For "Honor" Crimes in Jordan |url=https://www.hrw.org/report/2004/04/19/honoring-killers/justice-denied-honor-crimes-jordan |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |date=19 April 2004 |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهڙي سماجي ڍانچي ۾ ”عزت“ فردي ملڪيت بدران خاندان يا قبيلي جو گڏيل سرمايو سمجهي وڃي ٿي. نتيجي طور، عورت جي پنهنجي زندگيءَ بابت خودمختيار فيصلي کي ڪڏهن خانداني اختيار جي خلاف بغاوت سمجهيو وڃي ٿو. انساني حقن جي تحقيق ۾ غيرت جي نالي تي قتل کي ان ڪري رڳو انفرادي ڪاوڙ يا اوچتي جذباتي قتل بدران '''سماجي ڪنٽرول''' ۽ [[عورتن خلاف تشدد]] جي منظم صورت طور پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="HRW" /> اهڙو سماجي دٻاءُ متاثر شخص تائين محدود نہ هوندو آهي. خاندان جا مرد بہ برادريءَ جي دٻاءَ هيٺ اچي سگهن ٿا تہ هو مبينا ”بي عزتي“ جو بدلو وٺن، ۽ اهڙو قدم نہ کڻڻ جي صورت ۾ پاڻ سماجي طعنن، بائيڪاٽ يا گهٽ حيثيت جو شڪار ٿين. ان ڪري ڪجهه تحقيقن ۾ غيرت سان لاڳاپيل تشدد کي فردن بدران خاندان ۽ سماج جي باهمي دٻاءَ جي پيداوار طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي. == عام محرڪ == غيرت جي نالي تي قتل لاءِ ڪو هڪ عالمگير سبب ناهي. مختلف سماجن ۾ مختلف عمل يا رڳو انهن بابت شڪ، خاندان جي ”عزت“ خلاف سمجهيا ويندا آهن. بين الاقوامي انساني حقن جي دستاويزن ۽ تحقيق ۾ هي محرڪ گهڻو ڪري رپورٽ ٿيا آهن:<ref name="HRW" /><ref name="WHO-femicide" /> {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; background:#fff;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#d8ecf3,#e8e0f5,#f8e3e5,#f8efd7); padding:9px; font-weight:bold;" | '''غيرت جي نالي تي تشدد جا عام محرڪ''' ! style="background:#dceef8; width:23%;" | محرڪ ! style="background:#ebe3f6; width:47%;" | وضاحت ! style="background:#f7e8dc; width:30%;" | لاڳاپيل مسئلو |- | '''ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار''' | خاندان طرفان مقرر ڪيل شادي قبول نہ ڪرڻ يا پنهنجي پسند سان شادي ڪرڻ | [[زبردستي شادي]]، [[شاديءَ جي آزادي]] |- | '''طلاق يا جدائي''' | مڙس يا خاندان جي مرضيءَ خلاف شادي ختم ڪرڻ جي ڪوشش | [[طلاق]]، [[گهريلو تشدد]] |- | '''شادي کان اڳ يا ٻاهر جنسي تعلق''' | حقيقي يا مبينا رضامنديءَ وارو تعلق، يا رڳو اهڙي تعلق بابت افواهه | [[شادي کان اڳ جنسي تعلق]]، [[زنا]] |- | '''زنا بالجبر جو شڪار ٿيڻ''' | جنسي زيادتيءَ جي متاثر کي ئي خاندان جي ”بي عزتي“ جو سبب سمجهڻ | [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] |- | '''حمل''' | خاص طور غير شادي شده عورت جو حمل، ڀلي اهو زنا بالجبر جو نتيجو هجي | [[حمل]]، جنسي تشدد |- | '''پسند جي شادي يا ڀڄي شادي ڪرڻ''' | ذات، قبيلو، برادري، مذهب يا خاندان جي مرضيءَ کان ٻاهر شادي | [[پسند جي شادي]]، [[بين المذهبي شادي]] |- | '''ذات يا برادريءَ کان ٻاهر لاڳاپو''' | ڪنهن ٻئي ذات، طبقي يا قبائلي گروهه سان محبت يا شادي | [[ذات پات جو نظام]] |- | '''لباس ۽ سماجي ميل جول''' | اهڙو لباس يا سماجي رويو، جيڪو خاندان روايتي ضابطن جي خلاف سمجهي | [[عورتن جا حق]]، [[شخصي آزادي]] |- | '''مذهب تبديل ڪرڻ يا ڇڏڻ''' | خاندان جي مذهبي سڃاڻپ کان هٽي وڃڻ يا بين المذهبي لاڳاپو | [[مذهب جي تبديلي]]، [[ارتداد]] |- | '''هم جنس پرستي يا صنفي سڃاڻپ''' | [[هم جنس پرست]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا روايتي صنفي ڪردار کان مختلف سڃاڻپ | [[ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد]] |- | '''رڳو الزام يا افواهه''' | ڪنهن ثبوت کان سواءِ مبينا ”نامناسب“ رويي جي ڳالهه پکڙجڻ | سماجي دٻاءُ، [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] |} === ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار === {{Main|زبردستي شادي}} ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار غيرت سان لاڳاپيل تشدد جو بار بار دستاويز ٿيل سبب آهي. اهڙن سماجن ۾ شادي فردن بدران ٻن خاندانن جي وچ ۾ ٺاهه سمجهي ويندي آهي؛ تنهنڪري عورت يا مرد طرفان انڪار کي رڳو شخصي چونڊ نہ، پر خاندان جي اختيار ۽ ساک جي توهين سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="BBCfamilies">{{cite news |title=Why do families kill their daughters? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27619669 |work=BBC News |date=29 May 2014 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === طلاق يا جدائي === عورت طرفان تشدد ڪندڙ يا ناپسنديده مڙس کان طلاق يا الڳ ٿيڻ جي ڪوشش پڻ غيرت جي نالي تي تشدد جو سبب ٿي سگهي ٿي. هيومن رائٽس واچ اهڙي صورتحال کي انهن بنيادي سببن مان ڳڻيو آهي، جن ۾ عورت کي خاندان ”بي عزتي“ جو سبب سمجهي سگهي ٿو، ڀلي مڙس پاڻ تشدد ڪندڙ هجي.<ref name="HRW" /> === الزام، افواهه ۽ شڪ === غيرت جي نالي تي قتلن جي هڪ نمايان خاصيت اها آهي تہ ڪڏهن الزام جي سچائي ثابت ڪرڻ جي ڪا ڪوشش ئي نہ ڪئي ويندي آهي. خاندان يا برادريءَ ۾ افواهه، ڪنهن مرد سان ڳالهائڻ، فون يا سماجي ميڊيا تي رابطو، گڏ ڏٺو وڃڻ يا گهر کان ٻاهر وڃڻ بہ مبينا ”بدنامي“ جو بنياد بڻجي سگهي ٿو.<ref name="HRW" /> === زنا بالجبر ۽ جنسي زيادتي جا متاثر === {{Main|متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ}} غيرت جي نالي تي قتلن جي سڀ کان سخت صورتن مان هڪ ۾ جنسي زيادتيءَ جي شڪار عورت يا ڇوڪري کي ئي خاندان جي ”عزت وڃائڻ“ جو ذميوار سمجهيو ويندو آهي. WHO واضح طور [[زنا بالجبر]] کي انهن حالتن مان ڳڻائي ٿي، جن ۾ متاثر عورت کي نام نهاد عزت جي نالي تي قتل ڪيو ويو آهي.<ref name="WHO-femicide" /> اهڙي روش [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] جو شديد مثال آهي، ڇاڪاڻ تہ ڏوهه جو شڪار ٿيندڙ شخص کي ئي سزا ڏني وڃي ٿي. === هم جنس پرستي ۽ صنفي سڃاڻپ === {{Further|ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد}} مرد ۽ عورت ٻئي اهڙن ڪيسن جا متاثر ٿي سگهن ٿا، جن ۾ خاندان [[هم جنس پرستي]]، [[ٽرانسجينڊر]] سڃاڻپ يا روايتي صنفي اظهار کان هٽي هلڻ کي پنهنجي ”عزت“ خلاف سمجهي. برطانيا ۾ مردن خلاف غيرت سان لاڳاپيل تشدد بابت ڪيسن جي گهٽ رپورٽ ٿيڻ جي نشاندهي پڻ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Razzall |first1=Katie |last2=Khan |first2=Yasminara |title=Male 'honour' cases 'underreported' |url=https://www.bbc.com/news/uk-39485348 |work=BBC News |date=11 April 2017 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == قتل ۽ تشدد جا طريقا == غيرت جي نالي تي قتل لاءِ ڪو مخصوص طريقو مقرر نہ هوندو آهي. عالمي صحت تنظيم ۽ ٻين ادارن جي دستاويزن ۾ [[گولي]] هڻڻ، ڇُري يا تيز اوزار سان وار ڪرڻ، گهٽو ڏيڻ، ساڙڻ، زهر کارائڻ، مٿانهين جاءِ تان اڇلائڻ ۽ ٻين طريقن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="WHO-femicide" /> ٻين دستاويز ٿيل طريقن ۾ شامل آهن: * [[سنگسار]] ڪرڻ؛ * ڳلو ڪٽڻ يا سر قلم ڪرڻ؛ * شديد مارڪٽ؛ * [[تيزابي حملو]]؛ * ڦاسي ڏيڻ؛ * زبردستي زهر پيئارڻ؛ * پاڻ ساڙڻ يا خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ؛ * قتل کي حادثي، باهه يا خودڪشي طور ظاهر ڪرڻ. [[File:Qandeel Baloch (3x4 cropped).jpg|thumb|[[قنديل بلوچ]]، پاڪستاني ماڊل ۽ سماجي ميڊيا شخصيت، جنهن کي 2016ع ۾ سندس ڀاءُ گهٽو ڏئي قتل ڪيو؛ هن ڪيس پاڪستان ۾ غيرت جي نالي تي قتل بابت قانوني ۽ سماجي بحث کي نئون زور ڏنو.]] ڪڏهن خاندان سڌي قتل بدران متاثر شخص تي ايترو نفسياتي، جسماني يا سماجي دٻاءُ وجهي ٿو، جو کيس [[زبردستي خودڪشي]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي ٿو. اهڙيون رپورٽون خاص طور ترڪي ۽ ڪرد علائقن بابت سامهون آيون آهن، جتي قانوني سزا کان بچڻ لاءِ خودڪشيءَ کي قتل جي متبادل طور استعمال ڪرڻ بابت انساني حقن جي ادارن خدشا ظاهر ڪيا آهن. == ٻين قتلن کان فرق == غيرت جي نالي تي قتل هر اهڙي قتل جو مترادف نہ آهي، جنهن ۾ خاندان جو فرد ٻئي خاندان جي فرد کي قتل ڪري. ان جي سڃاڻپ ۾ بنيادي عنصر اهو دعويٰ يا سماجي تصور آهي تہ قتل خاندان، قبيلي يا برادريءَ جي '''عزت جي مبينا بحالي''' لاءِ ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح ان کي هيٺين ڏوهن سان لاڳاپيل، پر جدا، سمجهيو وڃي ٿو: * [[ڏاج جي نالي تي قتل]]؛ * [[گهريلو ساٿي جو قتل]]; * [[عورت ڪشي]]; * [[جذباتي جرم]]; * [[جادوگري]] جي الزام هيٺ قتل؛ * قبائلي يا خانداني بدلي جا قتل؛ * ذات پات سان لاڳاپيل قتل. غيرت جي نالي تي قتل ۽ عام [[گهريلو تشدد]] پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، پر غيرت واري قتل ۾ خاندان يا برادريءَ جي اجتماعي ساک کي قتل جي جواز طور پيش ڪرڻ نمايان خصوصيت هوندي آهي. هيومن رائٽس واچ ان کي گهريلو تشدد جي انتهائي صورتن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Honoring the Killers: Justice Denied For "Honor" Crimes in Jordan |url=https://www.hrw.org/report/2004/04/19/honoring-killers/justice-denied-honor-crimes-jordan |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |date=19 April 2004 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == مذهب سان تعلق == غيرت جي نالي تي قتلن کي ڪڏهن ڪنهن مخصوص مذهب سان ڳنڍيو ويو آهي، پر انساني حقن جي تحقيق اهڙي سادي نسبت کي قبول نٿي ڪري. اهڙا قتل مختلف مذهبي، نسلي ۽ ثقافتي برادرين ۾ دستاويز ٿيا آهن. [[يورپ جي ڪائونسل]] پڻ نام نهاد عزت جي ڏوهن جون پاڙون بنيادي طور ثقافتي ۽ پدرشاهي سماجي نظامن ۾ ڳولي ٿي، نہ ڪنهن هڪ مخصوص مذهب ۾. ان باوجود، ڪجهه سماجن ۾ مذهبي ٻولي يا روايتن جي غلط يا چونڊيل تشريح قتل جي جواز طور استعمال ٿي سگهي ٿي. WHO پڻ ياد ڏياري ٿي تہ ڏوهاري ڪڏهن پنهنجي عمل کي ”روايت“، خاندان جي ساک يا غلط نموني سمجهيل مذهبي گهرجن سان جائز قرار ڏين ٿا.<ref name="WHO-femicide" /> اسلامي قانون جي حوالي سان غيرت جي نالي تي خانداني يا عدالت کان ٻاهر قتل کي شرعي فوجداري ڪارروائيءَ جو متبادل نٿو سمجهيو وڃي. مسلمان عالمن ۽ ادارن جي وڏي حصي اهڙن قتلن کي غير اسلامي ۽ غير قانوني قرار ڏنو آهي. هن موضوع جو تفصيلي بحث هيٺين حصي ۾ ڏنو ويندو. == انگ اکر گڏ ڪرڻ جون ڏکيائيون == غيرت جي نالي تي قتلن بابت عالمي انگ اکر محتاط انداز ۾ استعمال ڪرڻ گهرجن. ڪيترن ملڪن ۾ قتل جي سرڪاري انگن اکرن ۾: * قتل جو محرڪ الڳ درج نہ ٿيندو آهي؛ * متاثر ۽ جوابدار جي خانداني تعلق بابت تفصيل موجود نہ هوندا آهن؛ * خاندان قتل کي خودڪشي يا حادثو ظاهر ڪري سگهي ٿو؛ * سماجي دٻاءَ سبب ڪيس پوليس تائين نہ پهچندو آهي؛ * ”غيرت سان لاڳاپيل“ قتل جي هڪجهڙي قانوني يا شمارياتي وصف موجود نہ آهي. WHO مطابق اهو ئي سبب آهي جو تقريباً 5,000 سالياني قتلن وارو عالمي اندازو بہ اصل واقعن کان گهٽ ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO-femicide" /> پاڪستان بابت سرڪاري انگ اکر پڻ رڳو '''رپورٽ يا رجسٽر ٿيل''' ڪيس ظاهر ڪن ٿا، اصل پکيڙ نہ. پاڪستان طرفان گڏيل قومن کي ڏنل تازي انگن موجب غيرت سان لاڳاپيل رجسٽر ٿيل ڏوهن جو انگ 2016ع ۾ 634 هو، جيڪو 2024ع ۾ 419 ڄاڻايو ويو؛ صوبائي انگن موجب 2024ع ۾ پنجاب ۾ 211، سنڌ ۾ 62، خيبر پختونخوا ۾ 96 ۽ بلوچستان ۾ 50 ڪيس درج ٿيا.<ref name="Pakistan2026UN">{{cite report |title=Statistical data and information submitted by Pakistan |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=N%2BEPBWr77Gfsn8xCWR5YLxA%2B%2FTi%2F4R%2FwUfB15Py8Nml4%2BDy5C1ijCwSfQjjuldyvgrkOU0F4kRIjRpJZKx0aeQ%3D%3D |publisher=[[گڏيل قومن جو انساني حقن لاءِ اعليٰ ڪمشنر جو دفتر]] |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; min-width:70%;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#dfeff7,#e5e0f4,#f6e4e4); padding:8px;" | '''پاڪستان ۾ رجسٽر ٿيل غيرت سان لاڳاپيل ڏوهه: 2016ع ۽ 2024ع''' ! style="background:#dceef7;" | صوبو ! style="background:#e6e0f4;" | 2016ع ! style="background:#f6e4e4;" | 2024ع ! style="background:#e8f2e4;" | فرق |- | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 248 | 211 | −37 |- | [[سنڌ]] | 111 | 62 | −49 |- | [[خيبر پختونخوا]] | 190 | 96 | −94 |- | [[بلوچستان]] | 85 | 50 | −35 |- style="font-weight:bold; background:#f4f4f4;" | ڪُل | 634 | 419 | −215 |} {{small|مٿي ڏنل انگ سرڪاري طور رجسٽر ٿيل غيرت سان لاڳاپيل ڪيسن جا آهن؛ انهن کي اصل واقعن جي مڪمل انگ طور نہ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ گهٽ رپورٽنگ ۽ درجه بنديءَ جا مسئلا موجود آهن.<ref name="WHO-femicide" /><ref name="Pakistan2026UN" />}} == تاريخي پسمنظر == غيرت، خانداني ساک، جنسي وفاداري ۽ عورتن جي رويي کي قانوني يا سماجي ڪنٽرول هيٺ رکڻ جا تصور جديد دور کان گهڻو پراڻا آهن. مختلف قديم تهذيبن ۾ زنا، شاديءَ کان ٻاهر جنسي لاڳاپن ۽ خاندان جي اختيار خلاف عملن لاءِ سخت سزائون موجود هيون، پر انهن سڀني کي جديد مفهوم ۾ ”غيرت جي نالي تي قتل“ قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم قانوني ۽ سماجي نظامن ۾ رياستي سزا، خانداني اختيار ۽ ذاتي بدلي جا دائرا هڪ ٻئي کان مختلف هئا. === قديم دنيا === [[قديم روم]] ۾ خاندان جي مرد سربراهه، يعني ''[[پاتير فاميلياس]]''، کي گهريلو ۽ خانداني معاملن ۾ تمام وسيع اختيار حاصل هئا. [[آگسٽس]] جي دور ۾ منظور ٿيل ''[[Lex Julia de adulteriis coercendis]]'' تحت زنا کي رياستي ڏوهه بڻايو ويو، پر ڪجهه حالتن ۾ پيءُ يا مڙس کي زنا جي حالت ۾ پڪڙيل فردن خلاف سخت ڪارروائيءَ جي اجازت پڻ ڏني وئي.<ref name="Woolf2007">{{cite book |first=Greg |last=Woolf |title=Ancient Civilizations: The Illustrated Guide to Belief, Mythology, and Art |publisher=Barnes & Noble |year=2007 |isbn=978-1-4351-0121-0 |page=386 }}</ref> [[چين]] ۾ پڻ ڪجهه تاريخي دورن ۾ پيءُ ۽ مڙس کي خاندان جي جنسي يا سماجي ”بي عزتي“ سان لاڳاپيل معاملن ۾ عورتن تي سخت اختيار حاصل هئا. اهڙيءَ طرح مختلف قديم ۽ وچئين دور جي سماجن ۾ خاندان جي ساک ۽ عورت جي جنسي روين کي هڪ ٻئي سان ڳنڍڻ جا مثال ملن ٿا.<ref name="HBV-history">{{cite web |title=Historical Overview |url=http://hbv-awareness.com/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016023011/http://hbv-awareness.com/history/ |archive-date=16 October 2014 |website=Honour Based Violence Awareness Network |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[بحر روم]] جي علائقي ۾ خاندان، مرداڻي ساک، عورت جي پاڪدامني ۽ بدلي سان لاڳاپيل ”عزت“ جي ثقافتن جو تفصيلي مطالعو علم الانسان ۽ سماجيات ۾ ڪيو ويو آهي. اهڙن سماجن ۾ عزت رڳو فردي اخلاق نہ، پر خاندان ۽ برادريءَ جي اجتماعي حيثيت جو حصو سمجهي ويندي هئي.<ref>{{cite web |title=Honor in Latin America, to 1900 |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199766581/obo-9780199766581-0188.xml |website=Oxford Bibliographies |access-date=9 September 2026 }}</ref> === يورپ ۾ عزت، زنا ۽ ”جذباتي جرم“ === يورپي قانوني تاريخ ۾ پڻ اهڙا قانون موجود رهيا، جن ۾ مڙس طرفان زنا جي حالت ۾ زال يا سندس ساٿي کي قتل ڪرڻ تي سزا گهٽجي سگهندي هئي. 1810ع جي فرانسيسي فوجداري قانون جي دفعه 324 ان سلسلي ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪجهه حالتن ۾ مڙس کي زنا جي حالت ۾ پڪڙيل زال ۽ سندس عاشق جي قتل بابت قانوني نرمي حاصل ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=France: Penal Code of 1810 |url=http://www.napoleon-series.org/research/government/france/penalcode/c_penalcode3b.html |website=The Napoleon Series |access-date=9 September 2026 }}</ref> فرانسيسي قانوني نموني جو اثر [[عثماني سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ وچ اوڀر جي ڪيترن ملڪن جي فوجداري قانونن تي پيو. ان سبب جديد عرب ملڪن ۾ موجود ڪجهه ”عزت“ سان لاڳاپيل قانوني رعايتن جون پاڙون رڳو اسلامي قانون ۾ ڳولڻ بدران يورپي ۽ عثماني قانوني ورثي ۾ پڻ ڏسڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last1=Welchman |first1=Lynn |last2=Hossain |first2=Sara |title='Honour': Crimes, Paradigms, and Violence Against Women |publisher=Zed Books |year=2013 |isbn=978-1-84813-698-4 |pages=84–97 }}</ref> [[فرانس]] ۾ 1810ع واري قانون جي اها شق 1975ع ۾ منسوخ ڪئي وئي. يورپ جي ٻين ڪيترن ملڪن ۾ پڻ 20هين صديءَ دوران زنا يا ”جذباتي جرم“ جي بنياد تي قتل لاءِ موجود قانوني رعايتون ختم ڪيون ويون. == سنڌ ۾ ڪارو ڪاريءَ جو تاريخي پسمنظر == سنڌ ۾ عورت ۽ مرد جي مبينا ناجائز تعلق کي ”ڪارو ڪاري“ قرار ڏيڻ واري رسم بابت تاريخي حوالا مختلف دورن جي سفرنامن، سماجي بيانن ۽ مقامي تاريخي لکڻين ۾ ملن ٿا. انهن حوالن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پراڻن سياحن جا بيان اڪثر سندن پنهنجي سماجي ۽ ثقافتي تعصبن کان خالي نہ هئا. سنڌ بابت عرب سياح [[سليمان تاجر]] سان منسوب بيانن ۾ شادي، جنسي تعلق ۽ زنا بابت سخت سماجي سزا جو ذڪر ملي ٿو. هڪ سنڌي ماخذ ۾ سندس بيان هن ريت نقل ڪيو ويو آهي تہ رضامنديءَ سان زنا ڪندڙ مرد ۽ عورت ٻنهي کي قتل ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو، جڏهن تہ زبردستي جنسي زيادتيءَ جي صورت ۾ مرد کي اڪيلو قتل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي |title=سنڌ سياحن جي نظر ۾ |journal=مهراڻ |volume=1 |year=1991 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ }}</ref> هن قسم جي بيانن مان اهو ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ ۾ جنسي وفاداري ۽ خانداني ساک بابت سخت سماجي ضابطا پراڻي دور کان موجود هئا، پر انهن کي جديد ”ڪارو ڪاري“ جي موجوده قانوني ۽ سماجي صورت سان سڌو هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[رچرڊ فرانسس برٽن]] 19هين صديءَ جي سنڌ بابت لکي ٿو تہ ٽالپر دور ۾ جيڪڏهن ڪو مڙس پنهنجي زال کي زنا جي حالت ۾ قتل ڪندو هو تہ سماجي طور ان جي ساراهه ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ عورت جي مبينا ساٿي کان بدلي، ڏنڊ يا سڱ وٺڻ جون روايتون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite book |last=برٽن |first=رچرڊ فرانسس |title=حيدرآباد ۽ ان جون ريتون رسمون |work=حيدرآباد جي تاريخ |editor=حسين بادشاهه |publisher=فائين ڪميونيڪيشن / روشني پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ |year=2003 }}</ref> سنڌ ۾ ”ڪارو ڪاري“ جو اصطلاح جديد دور ۾ خاص طور عورتن خلاف تشدد، قبائلي سماجي ڍانچي، جرڳن، زمين ۽ ملڪيت جي تڪرارن ۽ عورت جي ازدواجي خودمختياريءَ سان ڳنڍيل بحثن ۾ استعمال ٿيو آهي. سماجي ۽ قانوني مطالعي ۾ اهو پڻ بيان ڪيو ويو آهي تہ ڪڏهن جنسي ”غيرت“ جو الزام اصل ۾ ملڪيت، زمين، وراثت يا خانداني دشمنيءَ جي تڪرارن کي حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. == مذهب ۽ غيرت جي نالي تي قتل == غيرت جي نالي تي قتلن کي ڪڏهن ڪنهن مخصوص مذهب سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا اهڙي سادي تشريح کي رد ڪن ٿا. [[يورپ جي ڪائونسل]] جي پارلياماني اسيمبلي قرارداد 1327 (2003ع) ۾ چيو تہ نام نهاد ”غيرت جا جرم“ مذهبي نہ، پر ثقافتي پاڙن سان لاڳاپيل آهن ۽ اهي خاص طور پدرشاهي سماجن ۽ برادرين ۾ مختلف علائقن ۾ ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Resolution 1327 (2003): So-called “honour crimes” |url=https://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=17106 |publisher=[[يورپ جي ڪائونسل]] |date=4 April 2003 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2009ع ۾ ساڳئي اداري قرارداد 1681 ۾ نام نهاد ”غيرت“ سان لاڳاپيل تشدد کي انساني حقن جي سنگين ڀڃڪڙي قرار ڏنو ۽ چيو تہ ڪنهن روايت يا ثقافت کي عورتن جي بنيادي حقن جي ڀڃڪڙيءَ جو جواز بڻائي نٿو سگهجي.<ref>{{cite web |title=Resolution 1681 (2009): Urgent need to combat so-called “honour crimes” |url=https://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=17766&lang=en |publisher=[[يورپ جي ڪائونسل]] |year=2009 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === اسلام ۾ === اسلامي قانون ۾ خاندان جي فرد کي ذاتي ”غيرت“ جي بنياد تي ڪنهن شخص کي عدالت کان ٻاهر قتل ڪرڻ جو عام اختيار حاصل نہ آهي. [[قرآن]] ۾ زنا بابت ثبوت، الزام ۽ سزا جا ضابطا مقرر ڪيا ويا آهن، ۽ فردي خاندان طرفان پاڻمرادو قتل ڪرڻ جو ڪو حڪم موجود نہ آهي. ڪيترن جديد ۽ روايتي مسلمان عالمن غيرت جي نالي تي قتل کي غير اسلامي قرار ڏنو آهي. [[جان ايسپوزٽو]] پڻ لکيو آهي تہ اهڙا قتل گهڻو ڪري سماجي ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل آهن، اسلام جي بنيادي قانوني اصولن سان نہ.<ref name="Esposito-WENTKAI">{{cite book |last=Esposito |first=John L. |title=What Everyone Needs to Know About Islam |publisher=Oxford University Press |year=2011 |page=177 |isbn=978-0-19-979413-3 }}</ref> [[جوناٿن اي. سي. براون]] موجب وچئين دور کان جديد دور تائين ڪنهن نمايان مسلمان فقيهه اهڙي بنياد تي مڙس يا ڀاءُ کي پنهنجي زال يا ڀيڻ قتل ڪرڻ جي عام اجازت نہ ڏني آهي تہ هن خاندان جي عزت داغدار ڪئي. زنا جي شرعي سزا، جيڪڏهن لاڳو ٿيڻ واري هجي، تہ اها عدالتي ثبوت، اقرار يا مقرر شاهديءَ جي قانوني طريقي سان لاڳو ٿئي ٿي، نہ ڪي خاندان جي ذاتي تشدد سان.<ref>{{cite book |last=Brown |first=Jonathan A. C. |title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |publisher=Oneworld Publications |year=2014 |page=180 }}</ref> يمني فقيهه [[محمد الشوڪاني]] پڻ عورتن جي قتل بابت سخت قانوني رويو اختيار ڪرڻ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ اهڙن قتلن ۾ نرمي خاص طور بدوي ۽ عزت-شرم واري سماجي ماحول ۾ عورتن جي جانين کي خطري ۾ وجهي ٿي.<ref>محمد بن علي الشوكاني، ''نيل الأوطار''، جلد 7، ص. 24.</ref> انهيءَ ڪري اسلامي فقهه ۽ نام نهاد ”غيرت“ جي قتل ۾ فرق رکڻ ضروري آهي: اڳيون عدالتي ثبوت، رياستي يا قضائي اختيار ۽ مقرر قانوني طريقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ غيرت جي نالي تي قتل عام طور خاندان، برادري يا فرد طرفان عدالت کان ٻاهر ڪيل قتل آهي. == قانون ۽ نوآبادياتي اثر == غيرت جي نالي تي قتلن بابت قانوني تاريخ پيچيده آهي. ڪجهه جديد ملڪن ۾ ماضيءَ ۾ اهڙا قانون موجود هئا، جيڪي زنا، ”جذباتي جرم“ يا خاندان جي مبينا بي عزتيءَ جي حالتن ۾ قاتل لاءِ سزا گهٽائڻ جي گنجائش ڏيندا هئا. 1810ع جي فرانسيسي فوجداري قانون جي دفعه 324 جي اثر هيٺ 1858ع جي عثماني فوجداري قانون ۾ پڻ اهڙي قانوني سوچ آئي. ان کان پوءِ اردن، لبنان، شام، عراق ۽ ٻين ملڪن جي فوجداري قانونن ۾ مختلف درجي جون اهڙيون شقون داخل ٿيون، جن مان ڪيترين کي پوءِ ختم يا محدود ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Welchman |first1=Lynn |last2=Hossain |first2=Sara |title='Honour': Crimes, Paradigms, and Violence Against Women |publisher=Zed Books |year=2013 |isbn=978-1-84813-698-4 }}</ref> انهن تاريخي قانوني اثرن سبب نام نهاد ”عزت“ واري دفاع کي رڳو مذهبي قانون جي پيداوار قرار ڏيڻ تاريخي طور نامڪمل آهي. == پاڪستان ۾ قانوني حيثيت == [[پاڪستان]] ۾ غيرت جي نالي تي قتل عام قتل جي درجي ۾ اچي ٿو. موجوده [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] ۾ ”غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڪيل ڏوهه“ جي باقاعده تعريف شامل آهي، جنهن ۾ '''ڪارو ڪاري'''، '''سياه ڪاري''' يا انهن جهڙين رسمن ۽ عملن جي نالي تي ڪيل ڏوهه شامل ڪيا ويا آهن.<ref name="PPC-honour">{{cite web |title=Pakistan Penal Code |url=https://pakistancode.gov.pk/pdffiles/administratord5622ea3f15bfa00b17d2cf7770a8434.pdf |publisher=Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 }}</ref> پاڪستان پينل ڪوڊ جي دفعه 299 ۾ ”غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڏوهه“ کي اهڙو ڏوهه ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو ڪارو ڪاري، سياه ڪاري يا ساڳين رسمُن يا عملن جي نالي تي ڪيو وڃي.<ref name="PPC-honour" /> === 2004ع جون ترميمون === 2004ع ۾ پاڪستان ۾ غيرت جي نالي تي قتلن خلاف قانوني سڌارا ڪيا ويا، جن جو مقصد اهڙن قتلن کي عام قتل کان گهٽ سنگين سمجهڻ واري روش کي ختم ڪرڻ ۽ سزا وڌائڻ هو. انهن ترميمن باوجود [[قصاص ۽ ديت]] جي قانون تحت وارثن طرفان معافي يا ٺاهه جي گنجائش موجود رهڻ سبب ڪيترن ڪيسن ۾ جوابدار سزا کان بچي ويندا هئا، خاص طور جڏهن قاتل ۽ مقتول هڪ ئي خاندان جا فرد هوندا هئا. === 2016ع جو قانون === [[قنديل بلوچ]] جي قتل کان پوءِ قانوني دٻاءُ وڌيو ۽ 2016ع ۾ ''Criminal Law (Amendment) (Offences in the Name or Pretext of Honour) Act, 2016'' منظور ڪيو ويو. ان ترميم پاڪستان پينل ڪوڊ ۾ اهڙيون تبديليون آنديون، جن سان غيرت جي نالي تي قتل ۾ وارثن جي معافي يا ٺاهه باوجود عدالت لاءِ لازمي تعزيري سزا جو تصور مضبوط ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title='Honour killings': Pakistan closes loophole allowing killers to go free |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-37578111 |work=BBC News |date=6 October 2016 |access-date=9 September 2026 }}</ref> پاڪستان پينل ڪوڊ جي موجوده دفعه 311 موجب جيڪڏهن قتل غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڪيو ويو هجي تہ، وارثن طرفان قصاص معاف يا ٺاهه ٿيڻ باوجود، سزا '''عمر قيد''' هوندي.<ref name="PPC-honour" /> دفعه 305 ۾ پڻ ترميم ڪئي وئي، جنهن تحت جيڪڏهن قتلِ عمد غيرت جي نالي تي ڪيو ويو هجي تہ قاتل يا جوابدار کي مقتول جو ''ولي'' شمار نٿو ڪيو وڃي.<ref name="PPC-honour" /> دفعه 324، يعني قتلِ عمد جي ڪوشش، ۾ پڻ جيڪڏهن ڏوهه غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڪيو ويو هجي تہ گهٽ ۾ گهٽ پنج سال قيد جو بندوبست موجود آهي.<ref name="PPC-honour" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#dceef8,#e9e1f4,#f9e5dc); padding:9px;" | '''پاڪستان پينل ڪوڊ ۾ غيرت سان لاڳاپيل اهم شقون''' ! style="background:#dceef8;" | دفعه ! style="background:#e8e0f4;" | موضوع ! style="background:#f8e6dc;" | غيرت سان لاڳاپيل قانوني اثر |- | '''299''' | وصفون | ”غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڏوهه“ ۾ ڪارو ڪاري، سياه ڪاري ۽ ساڳيون رسمون شامل |- | '''305''' | ولي | غيرت جي نالي تي قتل ڪندڙ جوابدار مقتول جو ولي شمار نہ ٿيندو |- | '''311''' | قصاص جي معافي يا ٺاهه کان پوءِ تعزير | غيرت جي نالي تي قتل ۾ سزا عمر قيد |- | '''324''' | قتلِ عمد جي ڪوشش | غيرت جي نالي تي ڪوشش لاءِ گهٽ ۾ گهٽ پنج سال قيد |- | '''337-N''' | جسماني نقصان بابت تعزير | غيرت جي نالي تي ڪيل جسماني نقصان ۾ سخت تعزيري سزا جي گنجائش |} === ڪارو ڪاري، قصاص ۽ ديت === پاڪستان ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان [[قصاص ۽ ديت]] واري قانون تحت قتل جا ڪيترائي ڪيس وارثن جي معافي يا ٺاهه وسيلي ختم ٿي سگهندا هئا. غيرت جي نالي تي قتلن ۾ هي مسئلو خاص طور شديد هو، ڇاڪاڻ⁠تہ قاتل ۽ مقتول جا وارث اڪثر هڪ ئي خاندان جا ماڻهو هوندا هئا. 2016ع جي قانوني ترميم جو بنيادي مقصد اهو خال محدود ڪرڻ هو، جيئن خاندان قاتل کي معاف ڪري مڪمل سزا کان بچائي نہ سگهي. تنهن هوندي بہ انساني حقن جي تنظيمن موجب قانوني سڌارن باوجود عملدرآمد، پوليس جاچ، شاهدن جي تحفظ، سماجي دٻاءَ، جرڳن ۽ ڪيسن جي گهٽ رپورٽنگ جا مسئلا برقرار آهن. == جرڳو، غير رسمي انصاف ۽ ڪارو ڪاري == پاڪستان جي ڪجهه ٻهراڙي ۽ قبائلي علائقن ۾ [[جرڳو|جرڳن]] يا غير رسمي برادريءَ جي ڪائونسلن جو سماجي اثر سرڪاري عدالتن کان گهڻو وسيع ٿي سگهي ٿو. اهڙن نظامن ۾ خاندانن يا قبيلن جي وچ ۾ تڪرارن، شادي، زنا جي الزام، زمين ۽ خون بها بابت فيصلا غير رسمي طور ڪيا ويندا آهن. غيرت سان لاڳاپيل تشدد بابت انساني حقن جي رپورٽن ۾ جرڳن تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ڪيسن ۾ انهن عورتن يا جوڙن خلاف سزا، جبري شادي يا قتل جي اجازت جهڙا غير قانوني فيصلا ڏنا آهن. پاڪستاني اعليٰ عدالتن ڪيترائي ڀيرا اهڙن فيصلن کي غير قانوني قرار ڏنو آهي. [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي دفعه 310-A تحت ڪنهن عورت کي سول يا فوجداري تڪرار جي ٺاهه طور ''وني''، ''سوارا''، ''بدلِ صلح'' يا ڪنهن ٻئي نالي سان زبردستي شاديءَ ۾ ڏيڻ ڏوهه آهي، جنهن جي سزا گهٽ ۾ گهٽ ٽي سال ۽ وڌ ۾ وڌ ست سال قيد ۽ ڏنڊ آهي.<ref name="PPC-honour" /> == سنڌ ۾ جديد قانوني ۽ سماجي صورتحال == سنڌ ۾ ڪارو ڪاري جا واقعا خاص طور [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[سکر ضلعو|سکر]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين حصن سان اڪثر رپورٽ ٿيندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ اهڙا واقعا شهري ۽ ٻين ضلعن ۾ پڻ ٿين ٿا. انساني حقن جي ڪارڪنن جو چوڻ آهي تہ ڪجهه ڪيسن ۾ ڪارو ڪاري جو الزام عورتن جي ملڪيت، زمين، وراثت يا پسند جي شاديءَ جي حق کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. قتل کان پوءِ مخالف ڌر کان ”ڏنڊ“، رقم يا عورتن جا سڱ وٺڻ جا غير رسمي ٺاهه پڻ رپورٽ ٿيا آهن. سنڌ ۾ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ تنظيمن، وڪيلن ۽ صحافين ڪارو ڪاري کي عورت ڪشي، سماجي ڪنٽرول ۽ غير رسمي انصاف جي مسئلي سان ڳنڍي وڏي عرصي کان ان خلاف مهم هلائي آهي. == بين الاقوامي قانون ۽ ردعمل == نام نهاد غيرت جي نالي تي قتلن کي بين الاقوامي انساني حقن جي قانون تحت ڪنهن به ثقافتي، مذهبي يا روايتي جواز سان قبول نٿو ڪيو وڃي. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت يورپ جي ڪائونسل جو ڪنوينشن|استنبول ڪنوينشن]] جي دفعه 42 موجب ثقافت، رسم، مذهب، روايت يا نام نهاد ”عزت“ کي تشدد جي ڪنهن عمل جو فوجداري جواز قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/text-of-the-convention |publisher=[[يورپ جي ڪائونسل]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] غيرت جي نالي تي قتلن کي عورتن ۽ ڇوڪرين خلاف سماج ۾ پاڙون پختيون ڪندڙ امتيازي سلوڪ جي انتهائي واضح ۽ سنگين نتيجن مان هڪ قرار ڏئي ٿي ۽ اندازو لڳائي ٿي تہ هر سال لڳ ڀڳ 5,000 اهڙا قتل ٿين ٿا، جيتوڻيڪ اصل انگ ان کان وڌيڪ هجڻ جو امڪان آهي.<ref name="WHO-femicide">{{cite web |title=Understanding and addressing violence against women: femicide |url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-RHR-12.38 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=29 September 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[File:Istanbul Convention (2011) participation map, current.svg|thumb|[[استنبول ڪنوينشن]] نام نهاد عزت، ثقافت، رسم يا مذهب کي عورتن خلاف تشدد جي جواز طور قبول نٿو ڪري.]] [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي جنرل اسيمبلي پڻ عورتن خلاف نام نهاد غيرت جي نالي تي ٿيندڙ ڏوهن جي خاتمي بابت ڪيترائي ٺهراءَ منظور ڪري چڪي آهي، جن ۾ رياستن کان قانوني سڌارا، مؤثر جاچ، جوابدارن جي سزا ۽ متاثرن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو ويو آهي. == محرڪ ۽ حالتون == غيرت جي نالي تي قتل جو ڪو هڪ سبب نه هوندو آهي. [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] (UNFPA) موجب اهڙن قتلن جا ڄاڻايل محرڪ ٺهرايل شاديءَ کان انڪار، زبردستي شاديءَ کان بچڻ، مختلف مذهب، نسلي گروهه يا ذات جي شخص سان تعلق قائم ڪرڻ، شادي کان اڳ يا شادي کان ٻاهر جنسي تعلق، زنا بالجبر يا جنسي حملي جو شڪار ٿيڻ، ۽ هم جنس پرست طور سڃاڻپ ٿيڻ تائين پکڙيل آهن.<ref name="UNFPA-SWOP2021">{{cite web |title=My Body is My Own: Autonomy |url=https://www.unfpa.org/pcm/sowp-2021/autonomy |publisher=[[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] |work=State of World Population 2021 |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهڙن ڪيسن ۾ اصل يا ثابت ٿيل عمل جو هجڻ هميشه ضروري نه هوندو آهي؛ رڳو شڪ، افواهه، الزام يا اهڙو رويو، جنهن کي خاندان يا برادري مقامي عزت جي ضابطي خلاف سمجهي، تشدد جو محرڪ بڻجي سگهي ٿو.<ref name="HRW">{{cite web |title=Violence Against Women and “Honor” Crimes |url=https://www.hrw.org/press/2001/04/un_oral12_0405.htm |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20041028023841/https://www.hrw.org/press/2001/04/un_oral12_0405.htm |archive-date=28 October 2004 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#f5d7dc,#f5e9c7,#dcefdc,#dce8f7); padding:9px;" | '''غيرت سان لاڳاپيل تشدد جا عام محرڪ''' ! style="background:#f5d7dc;" | محرڪ ! style="background:#f5e9c7;" | سماجي الزام يا تصور ! style="background:#dcefdc;" | ممڪن نتيجو |- | ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار | خاندان جي مرضي يا طئي ڪيل رشتي جي مخالفت | ڌمڪيون، جبري شادي، تشدد يا قتل |- | پسند جي شادي يا ڀڄي شادي ڪرڻ | خاندان جي اختيار ۽ ”عزت“ کي للڪارڻ | جوڙي يا انهن مان هڪ فرد جو قتل |- | طلاق يا جدائي | ازدواجي بندوبست ۽ خانداني اتحاد کي نقصان | تشدد، واپس اچڻ لاءِ دٻاءُ يا قتل |- | زنا يا جنسي تعلق جو الزام | عورت يا مرد جي جنسي رويي کي خاندان جي ساک سان ڳنڍڻ | قتل يا جسماني تشدد |- | زنا بالجبر جو شڪار ٿيڻ | [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] | متاثر خلاف ئي تشدد يا قتل |- | ذات يا مذهب کان ٻاهر تعلق | ذاتي، نسلي يا مذهبي حدن جي ڀڃڪڙي | خاندان يا جوڙي خلاف تشدد |- | هم جنس پرستي يا صنفي اظهار | مقامي صنفي ۽ جنسي ضابطن جي ڀڃڪڙي | تشدد، نيڪالي يا قتل |- | لباس، ميل جول يا سماجي خودمختياري | عورت جي رويي تي خانداني ڪنٽرول کي للڪارڻ | دٻاءُ، قيد، مارڪٽ يا قتل |} === ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار === {{اصل مضمون|زبردستي شادي}} [[ٺهرايل شادي]] يا [[زبردستي شادي]] کان انڪار غيرت سان لاڳاپيل تشدد جو بار بار رپورٽ ٿيندڙ محرڪ آهي. اهڙن سماجن ۾ شادي کي رڳو ٻن فردن جو فيصلو نه، پر ٻن خاندانن جي سماجي ۽ ڪڏهن معاشي معاهدي طور ڏٺو ويندو آهي؛ تنهنڪري عورت يا مرد پاران انڪار خاندان جي اختيار، ساک يا اڳ ٿيل واعدي جي ڀڃڪڙي سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="UNFPA-SWOP2021" /><ref name="BBC-why">{{cite news |title=Why do families kill their daughters? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27619669 |work=BBC News |date=29 May 2014 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === پسند جي شادي ۽ ذات کان ٻاهر لاڳاپا === ڀارت، پاڪستان ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن ۾ پسند جي شادي، ذات کان ٻاهر شادي يا روايتي سماجي درجابنديءَ کان ٻاهر تعلق پڻ اهڙن قتلن جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ڀارت ۾ ذات کان ٻاهر شادي ڪندڙ جوڙن خلاف تشدد جا ڪيترائي دستاويزي مثال موجود آهن.<ref name="Reuters-caste">{{cite news |title=In south India, a 20-year-old survivor of honor killing turns crusader |url=https://www.reuters.com/article/us-india-women-crime-idUSKBN1EN0O4 |work=Reuters |date=29 December 2017 }}</ref> === طلاق يا ازدواجي جدائي === ڪا عورت پنهنجي مڙس يا وڏي خاندان جي مرضيءَ کان سواءِ [[طلاق]] يا [[ازدواجي جدائي]] جي ڪوشش ڪري ته ان کي پڻ خاندان جي بي عزتيءَ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. خاص طور انهن سماجن ۾، جتي شاديون خاندان طئي ڪن ٿا، طلاق کي ٻن خاندانن وچ ۾ ٿيل بندوبست کي رد ڪرڻ طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="r1">{{cite news |last=Mayell |first=Hillary |title=Thousands of Women Killed for Family “Honor” |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/02/0212_020212_honorkilling_2.html |work=National Geographic News |date=12 February 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151019011522/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/02/0212_020212_honorkilling_2.html |archive-date=19 October 2015 }}</ref> === الزام، افواهه ۽ شڪ === ڪنهن عورت يا مرد خلاف مبينا ناجائز تعلق بابت رڳو الزام يا افواهه بہ خطري جو سبب بڻجي سگهي ٿو. اهڙي ماحول ۾ ثبوت بدران خاندان يا برادريءَ جي تصور ڪيل ساک بنيادي حيثيت اختيار ڪري ٿي.<ref name="HRW" /> انهيءَ سبب غيرت جي نالي تي قتلن کي روايتي فوجداري ڏوهن کان الڳ سمجهڻ لاءِ هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ متاثر ڪڏهن ڪنهن حقيقي عمل بدران فقط سماجي شڪ جي بنياد تي سزا جو نشانو بڻجي ٿو. === زنا بالجبر ۽ جنسي حملي جا متاثر === {{اصل مضمون|متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ}} غيرت واري سماجي ڍانچي ۾ [[زنا بالجبر]] يا جنسي حملي جو شڪار ٿيل عورت پڻ خاندان جي ”ساک“ کي نقصان پهچائيندڙ سمجهي سگهجي ٿي. اهڙي صورت ۾ ڏوهه ڪندڙ شخص بدران خود متاثر عورت تي الزام اچي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن حمل جي نتيجي ۾ [[حمل]] ٺهي وڃي.<ref name="UNFPA-SWOP2021" /><ref>{{cite news |last=Harter |first=Pascale |title=Libya rape victims 'face honour killings' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13760895 |work=BBC News |date=14 June 2011 }}</ref> === هم جنس پرستي ۽ صنفي سڃاڻپ === {{اصل مضمون|ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد}} مرد، عورتون ۽ [[ٽرانسجينڊر]] ماڻهو پڻ پنهنجي جنسي رجحان يا صنفي اظهار سبب غيرت سان لاڳاپيل تشدد جو نشانو بڻجي سگهن ٿا. [[گڏيل قومن جو پناهگيرن لاءِ اعليٰ ڪمشنر]] پناهگيريءَ جي ڪيسن بابت پنهنجي هدايتن ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن لاءِ غيرت جي نالي تي قتل کي ممڪن خطري طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=UNHCR Guidance Note on Refugee Claims Relating to Sexual Orientation and Gender Identity |url=https://www.unhcr.org/refworld/docid/48abd5660.html |publisher=[[گڏيل قومن جو پناهگيرن لاءِ اعليٰ ڪمشنر]] |date=21 November 2008 }}</ref> ترڪيءَ جي [[احمد يلديز جو قتل|احمد يلديز]] واري ڪيس کي ملڪ ۾ هم جنس پرست شخص جي سڀ کان مشهور غيرت سان لاڳاپيل قتلن مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |last=Bilefsky |first=Dan |title=Soul-Searching in Turkey After a Gay Man Is Killed |url=https://www.nytimes.com/2009/11/26/world/europe/26turkey.html |work=The New York Times |date=26 November 2009 }}</ref> === لباس، سماجي ميل جول ۽ ذاتي خودمختياري === ڪن سخت سماجي ماحولن ۾ عورت جي گهر کان ٻاهر وڃڻ، غير مائٽ مردن سان ڳالهائڻ، تصوير يا وڊيو ۾ ظاهر ٿيڻ، يا اهڙو لباس پائڻ جيڪو مقامي معيارن مطابق نامناسب سمجهيو وڃي، بہ تشدد جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="BBC-why" /> [[2012ع ڪوهستان وڊيو ڪيس]] هن نوعيت جي مشهور پاڪستاني واقعن مان هڪ آهي، جنهن ۾ شاديءَ جي تقريب جي وڊيو ۾ ظاهر ٿيندڙ عورتن ۽ مردن خلاف مبينا طور غيرت سان لاڳاپيل تشدد ٿيو ۽ بعد ۾ هن ڪيس بابت عدالتي، پوليس ۽ انساني حقن جي جاچ جاري رهي. == متبادل طريقا ۽ لاڳاپيل نقصانڪار رسمون == غيرت سان لاڳاپيل تشدد هميشه سڌي قتل جي صورت ۾ نہ هوندو آهي. ڪجهه خاندان اهڙي سماجي مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ زبردستي خودڪشي، زبردستي شادي، قيد، جلاوطني، مارڪٽ يا ٻين طريقن جو استعمال ڪن ٿا. === زبردستي خودڪشي === {{اصل مضمون|زبردستي خودڪشي}} ڪجهه ڪيسن ۾ خاندان پاڻ قتل ڪرڻ بدران متاثر شخص تي ايترو دٻاءُ وجهي ٿو جو هو خودڪشي ڪري، يا کيس خودڪشيءَ لاءِ سڌو مجبور ڪيو وڃي. اهڙي طريقي جو هڪ مقصد اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ خاندان قتل جي فوجداري ذميواريءَ کان بچي وڃي. [[ترڪي]] جي ڏکڻ اوڀر حصن بابت تحقيق ۽ گڏيل قومن جي ادارن جي رپورٽن ۾ اهڙين ”غيرت خودڪشين“ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي وئي آهي.<ref name="unicef-forced-suicide">{{cite web |title=Honour Crimes and Forced Suicides |url=http://www.unicef.org.tr/en/content/detail/74/honour-crimes-and-forced-suicides-2.html |publisher=[[يونيسيف]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235026/http://www.unicef.org.tr/en/content/detail/74/honour-crimes-and-forced-suicides-2.html |archive-date=2 December 2013 }}</ref><ref>{{cite news |title=UN probes Turkey 'forced suicide' |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5010892.stm |work=BBC News |date=24 May 2006 }}</ref> [[ايران]] ۽ [[عراقي ڪردستان]] بابت انساني حقن جي رپورٽن ۾ پڻ الزام لڳايا ويا آهن تہ ڪجهه عورتن جي ساڙڻ يا خودڪشيءَ وارن واقعن جي پويان خانداني تشدد يا غيرت جا محرڪ ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Human Rights Abuses against the Kurdish Minority |url=https://www.amnesty.org/en/documents/MDE13/088/2008/en/ |publisher=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] |date=30 July 2008 }}</ref> === زبردستي شادي === {{اصل مضمون|زبردستي شادي}} ڪڏهن عورت يا ڇوڪريءَ تي ڪنهن مرد سان لاڳاپي، حمل، زنا بالجبر يا ڪنواريپ وڃائڻ جو الزام هجي تہ قتل جي بدران خاندان کيس زبردستي شادي ڪرائڻ کي ”عزت بحال ڪرڻ“ جو طريقو سمجهي سگهي ٿو. اهڙي حالت ۾ متاثر وٽ حقيقي رضامنديءَ سان فيصلو ڪرڻ جو اختيار موجود نہ هوندو آهي.<ref name="UNFPA-SWOP2021" /> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] زبردستي شاديءَ کي عورتن ۽ ڇوڪرين جي جسماني خودمختياري ۽ انساني حقن جي خلاف عمل قرار ڏئي ٿو.<ref name="UNFPA-SWOP2021" /> == پکيڙ ۽ انگ اکر == [[File:Mediterranean Relief, 1028 x 1024.jpg|thumb|[[بحر روم]] وارو علائقو؛ عزت ۽ خانداني ساک سان لاڳاپيل سماجي روايتن جو تاريخي مطالعو هن علائقي ۾ وڏي پيماني تي ٿيو آهي.]] [[File:Middle east.jpg|thumb|[[وچ اوڀر]]؛ غيرت سان لاڳاپيل قتلن جون رپورٽون هن علائقي جي ڪيترن ملڪن مان ملن ٿيون.]] [[File:South Asia non political, with rivers.jpg|thumb|[[ڏکڻ ايشيا]]؛ پاڪستان ۽ ڀارت سميت علائقي جي ڪجهه حصن ۾ غيرت سان لاڳاپيل قتل، پسند جي شادي ۽ ذات سان لاڳاپيل تشدد رپورٽ ٿيندو آهي.]] غيرت جي نالي تي قتلن جي حقيقي عالمي شرح معلوم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڪيترائي ڪيس قتل بدران خودڪشي، حادثي يا گمشدگي طور درج ٿي سگهن ٿا؛ ساڳئي وقت ملڪن ۽ تحقيقاتي ادارن ۾ ”غيرت جي نالي تي قتل“ جي تعريف ۽ انگ اکر گڏ ڪرڻ جا طريقا مختلف آهن. [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] اڃا تائين عالمي سطح تي هر سال لڳ ڀڳ '''5,000''' اهڙن قتلن جو گهڻو حوالو ڏنل اندازو پيش ڪري ٿو، پر اهو انگ مڪمل ڳڻپ نہ آهي ۽ اصل تعداد وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="UNFPA-SWOP2021" /> [[عالمي صحت تنظيم]] غيرت جي نالي تي قتلن کي [[عورت ڪشي]] جي صورتن مان هڪ طور بحث ڪري ٿي ۽ خبردار ڪري ٿي تہ اهڙن ڏوهن بابت گهٽ رپورٽنگ ۽ ناقص انگ اکر سندن حقيقي پکيڙ معلوم ڪرڻ ۾ رڪاوٽ آهن.<ref>{{cite web |title=Understanding and addressing violence against women: femicide |url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-RHR-12.38 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=29 September 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> غيرت سان لاڳاپيل قتلن جا واقعا [[وچ اوڀر]]، [[اتر آفريڪا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] مان وڏي انگ ۾ رپورٽ ٿين ٿا، پر اهڙا واقعا [[اوڀر آفريڪا]]، [[قفقاز]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪجهه مهاجر برادرين ۾ پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="amnestyusa">{{cite web |title=The Horror of 'Honor Killings', Even in US |url=https://www.amnestyusa.org/the-horror-of-honor-killings-even-in-us/ |publisher=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل آمريڪا]] |date=10 April 2012 }}</ref> === پاڪستان === [[پاڪستان]] غيرت جي نالي تي قتلن کان سخت متاثر ملڪن مان هڪ آهي. انساني حقن جي تنظيمن موجب سرڪاري ۽ ميڊيا ۾ رپورٽ ٿيل انگ اصل واقعن کان گهٽ ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي واقعا پوليس تائين نہ پهچن ٿا يا مختلف نالن سان درج ٿين ٿا. [[هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان]] (HRCP) جي ''State of Human Rights in 2024'' موجب 2024ع دوران پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ '''405 غيرت جي نالي تي قتل''' رڪارڊ ٿيا.<ref name="HRCP2024">{{cite web |title=Rising militancy and democratic backsliding mark 2024 |url=https://hrcp-web.org/hrcpweb/rising-militancy-and-democratic-backsliding-mark-2024/ |publisher=[[هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان]] |date=30 April 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:75%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#e7d9f3,#dcecf7,#dcefdc,#f7ebcf); padding:9px;" | '''پاڪستان ۾ تازا رپورٽ ٿيل غيرت جا قتل''' ! style="background:#e7d9f3;" | سال ! style="background:#dcecf7;" | رپورٽ ٿيل انگ ! style="background:#dcefdc;" | ذريعو ! style="background:#f7ebcf;" | نوٽ |- | 2022ع | 590 | HRCP / ميڊيا گڏيل انگ | رپورٽ ٿيل واقعا؛ حقيقي انگ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو |- | 2023ع | 490 | HRCP / رپورٽ ٿيل انگ | ملڪ گير |- | 2024ع | '''405''' | [[هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان]] | HRCP جي حتمي سالياني رپورٽ |} <ref>{{cite news |title='Honour' crimes continued to persist in 2024, threatening Pakistani women's lives |url=https://www.dawn.com/news/1881836 |work=[[ڊان]] |date=2024 }}</ref><ref name="HRCP2024" /> ==== سنڌ ==== HRCP جي 2024ع واري سنڌ بابت رپورٽ موجب صوبي ۾ گهٽ ۾ گهٽ '''134 غيرت جي نالي تي قتل''' رپورٽ ٿيا.<ref name="HRCP-Sindh2024">{{cite web |title=HRCP flags alarming trends in law and order, civil liberties in Sindh |url=https://hrcp-web.org/hrcpweb/hrcp-flags-alarming-trends-in-law-and-order-civil-liberties-in-sindh/ |publisher=[[هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان]] |date=24 June 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سنڌ ۾ اهڙا واقعا خاص طور اتر سنڌ جي ضلعن سان گهڻو ڳنڍيا وڃن ٿا، پر HRCP ۽ ٻين تنظيمن شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]]، ۾ پڻ انهن جي موجودگي بابت تحقيق ڪئي آهي. 2025ع ۾ HRCP ڪراچي ۾ غيرت جي نالي تي قتلن جي پکيڙ بابت هڪ الڳ حقيقت معلوم ڪرڻ واري مهم پڻ هلائي.<ref>{{cite web |title=State of Human Rights in 2025 |url=https://hrcp-web.org/hrcpweb/wp-content/uploads/2020/09/2026-State-of-human-rights-in-2025-EN.pdf |publisher=[[هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === يورپ ۽ مهاجر برادريون === غيرت سان لاڳاپيل ڏوهن جا واقعا برطانيا، جرمني، سويڊن، بيلجيم، ڪينيڊا ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ مهاجر برادرين اندر رپورٽ ٿيا آهن. ان کي ڪنهن نسلي يا مذهبي گروهه جي لازمي خاصيت بدران، ڪجهه خاندانن اندر منتقل ٿيندڙ پدرشاهي ۽ عزت-شرم واري سماجي ڍانچي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Grzyb |first=Magdalena A. |title=An explanation of honour-related killings of women in Europe through Bourdieu's concept of symbolic violence and masculine domination |journal=Current Sociology |year=2016 |volume=64 |issue=7 |pages=1036–1053 |doi=10.1177/0011392115627479 }}</ref> == سماجي منظوري ۽ دٻاءُ == غيرت جي نالي تي قتلن جي بقا جو هڪ اهم سبب رڳو انفرادي قاتل نه، پر ڪڏهن خاندان، برادري، غير رسمي انصاف، پوليس يا ٻين ادارن جي خاموشي يا سهڪار پڻ هوندو آهي. قتل جي ڌمڪي عورتن ۽ نوجوانن جي شادي، جنسيت، لباس، تعليم ۽ سماجي رابطن تي ڪنٽرول رکڻ جي اوزار طور استعمال ٿي سگهي ٿي. ڪن حالتن ۾ قتل خاندان جي گڏيل فيصلي سان ڪيو ويندو آهي ۽ ننڍي عمر جي مرد مائٽ کي قتل لاءِ چونڊيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان کي اميد هوندي آهي تہ کيس بالغ جي ڀيٽ ۾ گهٽ سزا ملي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Femicide: A Global Issue that demands Action |url=http://www.genevadeclaration.org/fileadmin/docs/Co-publications/Femicide_A%20Gobal%20Issue%20that%20demands%20Action.pdf |publisher=Academic Council on the United Nations System |page=60 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630215522/http://www.genevadeclaration.org/fileadmin/docs/Co-publications/Femicide_A%20Gobal%20Issue%20that%20demands%20Action.pdf |archive-date=30 June 2014 }}</ref> [[اردن]] ۾ نوجوانن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ غيرت جي نالي تي قتل لاءِ سماجي منظوري مردن ۾ عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ملي، جنهن مان ظاهر ٿيو تہ اهڙا رويا نئين نسل تائين پڻ منتقل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Belief that honour killings are 'justified' still prevalent among Jordan's next generation |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/belief-that-honour-killings-are-justified-still-prevalent-among-jordans-next-generation-study-shows |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]] |date=20 June 2013 }}</ref> پاڪستان ۾ [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] پوليس، عدالتن ۽ سماجي ادارن جي تاريخي روين تي تنقيد ڪندي چيو آهي تہ ڪارو ڪاري ۽ غيرت جا قتل روڪڻ لاءِ رڳو قانون ڪافي ناهن؛ قانون لاڳو ڪرڻ، متاثرن جي حفاظت ۽ سماجي روين ۾ تبديلي پڻ ضروري آهي.<ref name="amnesty1999">{{cite web |title=Pakistan: Honour killings of girls and women |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa33/018/1999/en/ |publisher=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] |year=1999 }}</ref> == روڪٿام ۽ تحفظ == غيرت سان لاڳاپيل تشدد کي روڪڻ لاءِ بين الاقوامي ادارا هڪ ئي وقت قانوني، سماجي، تعليمي ۽ حفاظتي قدمن تي زور ڏين ٿا. [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] ۽ [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ترڪي بابت پنهنجي تحقيق ۾ اهڙن قتلن خلاف '''صفر برداشت''' واري رويي جي ضرورت تي زور ڏنو ۽ چيو تہ صرف فوجداري سزا ڪافي نہ آهي؛ انهن سماجي تصورن کي بہ تبديل ڪرڻ ضروري آهي، جيڪي قتل کي جائز يا ناگزير سمجهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Zero Tolerance Crucial to Confronting “Honour” Killings in Türkiye |url=https://www.unfpa.org/press/zero-tolerance-crucial-confronting-honour-killings-t%C3%BCrkiye-according-new-unfpaundp-report |publisher=[[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] |date=22 November 2005 }}</ref> [[گڏيل قومن جو منشيات ۽ ڏوهن بابت دفتر]] عورتن خلاف تشدد جي ڪيسن ۾ پوليس لاءِ مؤثر جاچ، خطري جي تشخيص، متاثر جي رازداري، حفاظت ۽ ٻين خدمتن ڏانهن فوري ريفرل تي زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=Handbook on Effective Police Responses to Violence against Women |publisher=[[گڏيل قومن جو منشيات ۽ ڏوهن بابت دفتر]] |location=نيو يارڪ |year=2010 |url=https://www.unodc.org/documents/justice-and-prison-reform/Violence_Against_Women_handbook.EN.pdf }}</ref> غيرت سان لاڳاپيل تشدد جي روڪٿام لاءِ اهم قدم هن ريت آهن: * قتل يا جسماني تشدد لاءِ ثقافت، رسم، مذهب يا ”عزت“ کي قانوني دفاع طور رد ڪرڻ؛ * پوليس ۽ استغاثي لاءِ مخصوص تربيت ۽ خطري جي بروقت سڃاڻپ؛ * ڌمڪي هيٺ عورتن، مردن ۽ ايل جي بي ٽي ماڻهن لاءِ محفوظ پناهه ۽ رازداري؛ * زبردستي شادي ۽ نابالغ شادي خلاف قانون جو مؤثر نفاذ؛ * عورتن جي تعليم، معاشي خودمختياري ۽ قانوني مدد تائين رسائي؛ * جرڳن يا خاندانن طرفان غير قانوني سزا جي فيصلن خلاف ڪارروائي؛ * پسند جي شادي ڪندڙ بالغ جوڙن لاءِ رياستي تحفظ؛ * شاهدن ۽ انساني حقن جي ڪارڪنن جي حفاظت؛ * اسڪولن، ميڊيا ۽ مقامي برادرين ۾ عزت، جنس ۽ عورتن جي حقن بابت سماجي تعليم. == مشهور متاثر == {{hatnote|هيءَ غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي قتل ٿيل مشهور ماڻهن جي چونڊيل فهرست آهي؛ مڪمل فهرست لاءِ لاڳاپيل زمرو ڏسو.}} {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#f4d8df,#e8e0f3,#d9eaf4,#dcefdc); padding:9px;" | '''غيرت سان لاڳاپيل قتلن جا ڪجهه مشهور متاثر''' ! style="background:#f4d8df;" | نالو ! style="background:#e8e0f3;" | ملڪ / علائقو ! style="background:#d9eaf4;" | سال ! style="background:#dcefdc;" | مختصر پسمنظر |- | [[ساميا سرور جو قتل|ساميا سرور]] | پاڪستان | 1999ع | پنهنجي مڙس کان طلاق وٺڻ ۽ ٻي شادي ڪرڻ جي خواهش کان پوءِ لاهور ۾ سندس وڪيل جي آفيس ۾ قتل ڪئي وئي. |- | [[فاديمي شاهيندال جو قتل|فاديمي شاهيندال]] | سويڊن | 2002ع | ڪرد نسل جي عورت، جنهن کي پنهنجي پسند جي زندگي ۽ تعلق سبب سندس پيءُ قتل ڪيو. |- | [[هيشو يونس جو قتل|هيشو يونس]] | برطانيا | 2002ع | عراقي ڪرد نوجوان ڇوڪري، جنهن کي سندس پيءُ قتل ڪيو؛ برطانيا ۾ غيرت جي نالي تي قتل جي سڃاڻپ ڪندڙ شروعاتي اهم ڪيسن مان هڪ. |- | [[شفيليا احمد جو قتل|شفيليا احمد]] | برطانيا | 2003ع | برطانوي پاڪستاني ڇوڪري، جنهن کي والدين زبردستي شاديءَ جي تڪرار کان پوءِ قتل ڪيو. |- | [[هاتون سوروچو جو قتل|هاتون سوروچو]] | جرمني | 2005ع | ڪرد-ترڪ عورت، جنهن پنهنجي زبردستي شادي ڇڏي آزاد زندگي اختيار ڪئي؛ سندس ڀاءُ کيس قتل ڪيو. |- | [[غزالا خان جو قتل|غزالا خان]] | ڊينمارڪ | 2005ع | خاندان جي مرضيءَ خلاف شادي ڪرڻ کان پوءِ سندس ڀاءُ قتل ڪيو. |- | [[باناز محمود جو قتل|باناز محمود]] | برطانيا | 2006ع | تشدد واري زبردستي شادي ختم ڪرڻ ۽ پنهنجي پسند جي مرد سان تعلق سبب خاندان جي سازش هيٺ قتل ٿي. |- | [[ساديه شيخ جو قتل|ساديه شيخ]] | بيلجيم | 2007ع | والدين جي طئي ڪيل شاديءَ کان انڪار ڪرڻ بعد سندس ڀاءُ کيس گولي هڻي قتل ڪيو. |- | [[اقصيٰ پرويز جو قتل|اقصيٰ پرويز]] | ڪينيڊا | 2007ع | ڪينيڊين-پاڪستاني شاگردياڻي، جنهن کي پيءُ ۽ ڀاءُ قتل ڪيو. |- | [[احمد يلديز جو قتل|احمد يلديز]] | ترڪي | 2008ع | هم جنس پرست ڪرد نوجوان؛ سندس قتل کي ترڪيءَ جي مشهور هم جنس پرست غيرت واري قتلن مان هڪ سمجهيو ويو. |- | [[2012ع ڪوهستان وڊيو ڪيس|ڪوهستان وڊيو ڪيس جون عورتون]] | پاڪستان | 2012ع کان پوءِ | شاديءَ جي وڊيو سان لاڳاپيل مبينا غيرت جي قتلن جو ڊگهو تڪراري ۽ عدالتي ڪيس. |- | [[قنديل بلوچ]] | پاڪستان | 2016ع | ماڊل ۽ سوشل ميڊيا شخصيت؛ ملتان ۾ سندس ڀاءُ گهٽو ڏئي قتل ڪيو ۽ ”عزت“ کي سبب طور پيش ڪيو. |- | [[افضل ڪوهستاني]] | پاڪستان | 2019ع | ڪوهستان وڊيو ڪيس کي منظرعام تي آڻيندڙ ڪارڪن؛ ايبٽ آباد ۾ گولي هڻي قتل ڪيو ويو. |} === ساميا سرور === [[ساميا سرور]] پاڪستان جي غيرت جي نالي تي قتلن بابت قومي بحث کي تيز ڪندڙ اهم واقعن مان هڪ هئي. هوءَ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺڻ چاهيندي هئي ۽ 1999ع ۾ [[لاهور]] ۾ پنهنجي وڪيل جي آفيس اندر قتل ڪئي وئي. واقعي کان پوءِ عورتن جي حقن جي تنظيمن قانوني ۽ سماجي نظام ۾ موجود ڪمزورين تي سخت احتجاج ڪيو.<ref name="r1" /> === قنديل بلوچ === [[قنديل بلوچ]] 2016ع ۾ [[ملتان]] ۾ پنهنجي خاندان جي گهر ۾ قتل ٿي. سندس ڀاءُ قتل جو اعتراف ڪيو ۽ خاندان جي ”عزت“ کي سبب طور پيش ڪيو. هن قتل پاڪستان ۾ موجود قصاص ۽ ديت واري قانون تحت خانداني معافيءَ جي قانوني خال بابت نئين بحث کي جنم ڏنو ۽ ساڳئي سال پارليامينٽ غيرت جي نالي تي قتل بابت قانون ۾ وڌيڪ سخت ترميمون منظور ڪيون.<ref>{{cite news |title='Honour killings': Pakistan closes loophole allowing killers to go free |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-37578111 |work=BBC News |date=6 October 2016 }}</ref> === ڪوهستان وڊيو ڪيس ۽ افضل ڪوهستاني === [[2012ع ڪوهستان وڊيو ڪيس]] ۾ هڪ شاديءَ جي تقريب دوران عورتن ۽ مردن جي وڊيو منظرعام تي اچڻ کان پوءِ مبينا قتلن جون خبرون آيون. [[افضل ڪوهستاني]]، جيڪو متاثر مردن جو ڀاءُ هو، ڪيس کي عوامي ۽ عدالتي سطح تي اڳتي آڻڻ لاءِ مهم هلائيندو رهيو. 2019ع ۾ کيس [[ايبٽ آباد]] ۾ قتل ڪيو ويو. == تحفظ ۽ سهائتا == غيرت سان لاڳاپيل تشدد جي خطري هيٺ آيل ماڻهن لاءِ جلد حفاظتي قدم حياتي بچائي سگهن ٿا. خطري جي سڃاڻپ ٿيڻ تي پوليس، عدالتن، سماجي ڀلائيءَ وارن ادارن، پناهه گهرن ۽ قانوني مدد جي تنظيمن وچ ۾ رابطي جي ضرورت هوندي آهي. متاثر شخص کي خاندان جي حوالي ڪرڻ هميشه محفوظ قدم نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ غيرت سان لاڳاپيل تشدد ۾ خطرو خود ويجهن مائٽن کان ٿي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري تحفظ جي منصوبابندي ۾ رهائش جي رازداري، فون ۽ ڊجيٽل رابطن جي حفاظت، سفر، قانوني حڪم ۽ ضرورت موجب مستقل ٻي هنڌ آبادڪاري شامل ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي اصولن موجب ڪنهن به بالغ فرد کي پنهنجي شادي، تعلق، مذهب، لباس يا ذاتي زندگي بابت فيصلي جي بنياد تي تشدد جو نشانو بڻائڻ انساني حقن جي ڀڃڪڙي آهي، ۽ ڪنهن ثقافتي يا روايتي دعويٰ سان قتل يا تشدد کي جائز قرار نٿو ڏئي سگهجي. == ڏسو پڻ == * [[عورت ڪشي]] * [[عورتن خلاف تشدد]] * [[گهريلو تشدد]] * [[خانداني عزت]] * [[ڪارو ڪاري]] * [[زبردستي شادي]] * [[ننڍي عمر جي شادي]] * [[جرڳو]] * [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] * [[تيزابي حملو]] * [[زنا بالجبر]] * [[ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد]] * [[علائقي موجب غيرت جي نالي تي قتل]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Welchman |first1=Lynn |last2=Hossain |first2=Sara |title='Honour': Crimes, Paradigms, and Violence Against Women |publisher=Zed Books |year=2013 |isbn=978-1-84813-698-4 }} * {{cite web |title=The Dynamics of Honour Killings in Türkiye |url=https://www.unfpa.org/publications/dynamics-honour-killings-t%C3%BCrkiye |publisher=[[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] |year=2007 }} * {{cite web |title=Understanding and addressing violence against women: femicide |url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-RHR-12.38 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |year=2012 }} * {{cite web |title=State of Human Rights in 2024 |url=https://hrcp-web.org/hrcpweb/rising-militancy-and-democratic-backsliding-mark-2024/ |publisher=[[هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2025 }} == خارجي ڳنڍڻا == * {{Official website|https://hrcp-web.org/|هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان}} * [https://www.unfpa.org/ گڏيل قومن جو آبادي فنڊ] * [https://www.unwomen.org/ گڏيل قومن جو عورتن بابت ادارو] * [https://www.who.int/ عالمي صحت تنظيم] [[زمرو:غيرت جي نالي تي قتل]] [[زمرو:ڪارو ڪاري]] [[زمرو:عورتن خلاف تشدد]] [[زمرو:عورت ڪشي]] [[زمرو:گهريلو تشدد]] [[زمرو:انساني حقن جون ڀڃڪڙيون]] [[زمرو:سنڌ جون سماجي رسمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عورتن خلاف تشدد]] 9wrv1pxiqpr1menroz8t2i2fmwl4uin 410620 410619 2026-09-08T19:54:44Z Intisar Ali 8681 410620 wikitext text/x-wiki {{Short description|خاندان يا برادريءَ جي نام نهاد عزت جي نالي تي ڪيل قتل}} '''غيرت جي نالي تي قتل'''، '''نام نهاد عزت جي نالي تي قتل''' يا '''شرم جي نالي تي قتل''' ({{lang-en|honour killing / honor killing}}) اهڙو [[قتل]] آهي، جنهن ۾ ڪنهن شخص کي سندس خاندان، مائٽن يا ڪڏهن وڏي برادريءَ جا ماڻهو ان الزام، شڪ يا تصور هيٺ قتل ڪن ٿا تہ ان شخص جي عمل، لاڳاپي، جنسي يا ازدواجي چونڊ، صنفي اظهار يا ٻين روين خاندان جي ”عزت“، ”غيرت“ يا سماجي ساک کي نقصان پهچايو آهي.<ref>{{Cite web |title=Definition of HONOR KILLING |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/honor%20killing |website=Merriam-Webster |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{Cite journal |title=honour killing |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095943840 |journal=Oxford Reference |doi=10.1093/oi/authority.20110803095943840 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] اهڙن قتلن کي [[عورت ڪشي]] جي هڪ صورت طور بيان ڪندي لکي ٿي تہ نام نهاد ”عزت“ سان لاڳاپيل قتلن ۾ ڇوڪري يا عورت کي سندس خاندان جو مرد يا عورت فرد ڪنهن حقيقي يا فرض ڪيل جنسي يا سماجي ”ڀڃڪڙي“ جي ڪري قتل ڪري سگهي ٿو؛ انهن ۾ [[زنا]]، شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق، شاديءَ کان ٻاهر حمل يا ايتري قدر جو [[زنا بالجبر]] جو شڪار ٿيڻ بہ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO-femicide">{{cite web |title=Understanding and addressing violence against women: femicide |url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-RHR-12.38 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=29 September 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[هيومن رائٽس واچ]] موجب رڳو اهو '''گمان''' بہ تشدد جو محرڪ بڻجي سگهي ٿو تہ عورت خاندان جي بي عزتي ڪئي آهي؛ واقعي جو ثابت ٿيڻ ضروري نہ هوندو آهي.<ref name="HRW">{{cite web |title=Violence Against Women and "Honor" Crimes |url=https://www.hrw.org/legacy/press/2001/04/un_oral12_0405.htm |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |date=6 April 2001 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] 2000ع ۾ اندازو لڳايو هو تہ سڄي دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ '''5,000 عورتون ۽ ڇوڪريون''' نام نهاد غيرت جي نالي تي قتل ٿين ٿيون.<ref name="UNFPA5000">{{cite web |title=UN Population Fund Launches The State of World Population 2000 |url=https://aa.unfpa.org/press/un-population-fund-launches-state-world-population-2000 |publisher=[[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] |year=2000 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عالمي صحت تنظيم پڻ لڳ ڀڳ 5,000 سالياني قتلن جو حوالو ڏئي ٿي، پر خبردار ڪري ٿي تہ اصل انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي قتل خودڪشي، حادثي يا عام قتل طور درج ٿين ٿا ۽ ڪيترن ملڪن ۾ قتل جي محرڪ بابت الڳ انگ اکر گڏ نٿا ڪيا وڃن.<ref name="WHO-femicide" /> غيرت جي نالي تي قتلن جا سڀ کان وڌيڪ دستاويز ٿيل واقعا [[وچ اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] سان لاڳاپيل آهن، پر اهڙا واقعا انهن علائقن تائين محدود ناهن؛ يورپ، اتر آمريڪا، لاطيني آمريڪا، آفريڪا ۽ مهاجر برادرين ۾ پڻ رپورٽ ٿيا آهن.<ref name="WHO-femicide" /><ref name="amnestyusa">{{cite web |title=The Horror of 'Honor Killings', Even in US |url=https://www.amnestyusa.org/the-horror-of-honor-killings-even-in-us/ |website=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] USA |date=10 April 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> هي عمل ڪنهن هڪ مذهب، قوم يا نسل تائين محدود نہ آهي؛ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا ان کي بنيادي طور [[پدرشاهي]]، صنفي اڻبرابري، خانداني ڪنٽرول ۽ مقامي ”عزت–شرم“ واري سماجي نظام سان ڳنڍين ٿا.<ref name="HRW" /><ref name="WHO-femicide" /> == اصطلاح ۽ علائقائي نالا == [[سنڌ]] ۽ پاڪستان جي ڪجهه ٻين علائقن ۾ غيرت جي نالي تي قتل جي هڪ مخصوص صورت لاءِ '''ڪارو ڪاري''' جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي. روايتي استعمال ۾ ڪنهن مرد کي ”ڪارو“ ۽ عورت کي ”ڪاري“ قرار ڏئي، ٻنهي يا انهن مان ڪنهن هڪ تي ناجائز جنسي لاڳاپي جو الزام لڳايو ويندو آهي. اهڙو الزام ثابت ٿيل عدالتي ڏوهه هجڻ ضروري نہ آهي ۽ تاريخي طور ڪيترن واقعن ۾ رڳو شڪ، افواهه يا خانداني تڪرار بہ قتل جو بنياد بڻيا آهن. پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ان لاءِ مختلف اصطلاح پڻ ملن ٿا: {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; border:1px solid #8aa4b8; background:#f8fbfd;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#dceef8,#eee4f7,#f9e4e4); color:#202122; padding:8px;" | '''غيرت سان لاڳاپيل قتل لاءِ علائقائي اصطلاح''' ! style="background:#d9edf7;" | علائقو ! style="background:#e8def3;" | اصطلاح ! style="background:#f6e1e1;" | عام مفهوم |- | [[سنڌ]] | '''ڪارو ڪاري''' | مبينا ناجائز جنسي لاڳاپي سان ڳنڍيل مرد ۽ عورت لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح |- | [[بلوچستان]] | '''سياه ڪاري''' | ”ڪاري عمل“ يا بدنام ڪندڙ جنسي تعلق جي الزام سان ڳنڍيل اصطلاح |- | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | '''ڪالا ڪالي''' | سنڌي ”ڪارو ڪاري“ سان ملندڙ علائقائي اصطلاح |- | [[خيبر پختونخوا]] | '''تور تورہ''' / '''طور طورہ''' | مقامي روايتن ۾ جنسي يا خانداني ”بي عزتي“ سان ڳنڍيل اصطلاح |} سنڌي ادبي ۽ سماجي لکڻين ۾ '''ڪارو ڪاري''' رڳو قانوني يا ڏوهن جو اصطلاح نہ، پر عورتن خلاف تشدد، جاگيرداراڻي سماجي بناوٽ ۽ مرداڻي اختيار تي تنقيد جو موضوع پڻ رهيو آهي.<ref>مختيار احمد ملاح، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌ لئنگئيج اٿارٽي.</ref> == بنيادي خاصيتون == [[هيومن رائٽس واچ]] غيرت جي نالي تي قتل کي گهريلو ۽ خانداني تشدد جي اهڙي صورت قرار ڏئي ٿي، جنهن ۾ متاثر شخص بابت اهو سمجهيو وڃي ٿو تہ هن خاندان کي بي عزت ڪيو آهي.<ref name="HRW" /> اهڙن واقعن ۾ ڪجهه خاص خاصيتون بار بار سامهون اچن ٿيون: * قتل گهڻو ڪري '''ويجهي مائٽ'''، جهڙوڪ پيءُ، ڀاءُ، مڙس، چاچو، مامو، سوٽ يا خاندان جي ٻين فردن هٿان ڪيو ويندو آهي؛ ڪڏهن عورت مائٽ بہ سازش يا عمل ۾ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO-femicide" /> * متاثرن ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين جي وڏي اڪثريت آهي، پر مرد، ڇوڪرا ۽ [[ايل جي بي ٽي]] ماڻهو بہ اهڙي تشدد جا شڪار ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite news |last1=Razzall |first1=Katie |last2=Khan |first2=Yasminara |title=Male 'honour' cases 'underreported' |url=https://www.bbc.com/news/uk-39485348 |work=BBC News |date=11 April 2017 |access-date=9 September 2026 }}</ref> * قتل جو بنياد حقيقي عمل کان وڌيڪ '''شڪ، الزام يا افواهه''' بہ ٿي سگهي ٿو.<ref name="HRW" /> * فرد جي شخصي ”غلط عمل“ کي رڳو سندس ذاتي مسئلو نہ، پر سڄي خاندان يا برادريءَ جي ساک سان ڳنڍيو ويندو آهي. * قتل ڪڏهن اڳواٽ رٿيل '''خانداني فيصلي''' کان پوءِ ٿيندو آهي؛ ڪجهه حالتن ۾ غير رسمي جرڳن، قبائلي ڪائونسلن يا برادريءَ جي دٻاءَ جو ڪردار بہ رپورٽ ٿيو آهي. * قتل کان اڳ جسماني تشدد، قيد، زبردستي شادي، ڌمڪيون، اغوا يا نفسياتي دٻاءُ پڻ ٿي سگهي ٿو. * ڪڏهن قتل کي حادثو، خودڪشي يا باهه لڳڻ طور پيش ڪري اصل سبب لڪايو ويندو آهي.<ref name="WHO-femicide" /> == ”عزت“ ۽ خانداني ڪنٽرول == غيرت سان لاڳاپيل سماجي نظامن ۾ خاندان جي عزت کي اڪثر عورتن جي جنسي، ازدواجي ۽ سماجي رويي سان ڳنڍيو ويندو آهي. اهڙي سوچ ۾ عورت جي [[ڪنواري هجڻ]]، شاديءَ کان پوءِ جنسي وفاداري، خاندان پاران چونڊيل شادي قبول ڪرڻ، لباس، گهر کان ٻاهر وڃڻ ۽ مردن سان ميل جول کي خاندان جي اجتماعي ساک جو حصو تصور ڪيو ويندو آهي.<ref name="HRW" /><ref>{{cite web |title=Honoring the Killers: Justice Denied For "Honor" Crimes in Jordan |url=https://www.hrw.org/report/2004/04/19/honoring-killers/justice-denied-honor-crimes-jordan |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |date=19 April 2004 |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهڙي سماجي ڍانچي ۾ ”عزت“ فردي ملڪيت بدران خاندان يا قبيلي جو گڏيل سرمايو سمجهي وڃي ٿي. نتيجي طور، عورت جي پنهنجي زندگيءَ بابت خودمختيار فيصلي کي ڪڏهن خانداني اختيار جي خلاف بغاوت سمجهيو وڃي ٿو. انساني حقن جي تحقيق ۾ غيرت جي نالي تي قتل کي ان ڪري رڳو انفرادي ڪاوڙ يا اوچتي جذباتي قتل بدران '''سماجي ڪنٽرول''' ۽ [[عورتن خلاف تشدد]] جي منظم صورت طور پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="HRW" /> اهڙو سماجي دٻاءُ متاثر شخص تائين محدود نہ هوندو آهي. خاندان جا مرد بہ برادريءَ جي دٻاءَ هيٺ اچي سگهن ٿا تہ هو مبينا ”بي عزتي“ جو بدلو وٺن، ۽ اهڙو قدم نہ کڻڻ جي صورت ۾ پاڻ سماجي طعنن، بائيڪاٽ يا گهٽ حيثيت جو شڪار ٿين. ان ڪري ڪجهه تحقيقن ۾ غيرت سان لاڳاپيل تشدد کي فردن بدران خاندان ۽ سماج جي باهمي دٻاءَ جي پيداوار طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي. == عام محرڪ == غيرت جي نالي تي قتل لاءِ ڪو هڪ عالمگير سبب ناهي. مختلف سماجن ۾ مختلف عمل يا رڳو انهن بابت شڪ، خاندان جي ”عزت“ خلاف سمجهيا ويندا آهن. بين الاقوامي انساني حقن جي دستاويزن ۽ تحقيق ۾ هي محرڪ گهڻو ڪري رپورٽ ٿيا آهن:<ref name="HRW" /><ref name="WHO-femicide" /> {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; background:#fff;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#d8ecf3,#e8e0f5,#f8e3e5,#f8efd7); padding:9px; font-weight:bold;" | '''غيرت جي نالي تي تشدد جا عام محرڪ''' ! style="background:#dceef8; width:23%;" | محرڪ ! style="background:#ebe3f6; width:47%;" | وضاحت ! style="background:#f7e8dc; width:30%;" | لاڳاپيل مسئلو |- | '''ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار''' | خاندان طرفان مقرر ڪيل شادي قبول نہ ڪرڻ يا پنهنجي پسند سان شادي ڪرڻ | [[زبردستي شادي]]، [[شاديءَ جي آزادي]] |- | '''طلاق يا جدائي''' | مڙس يا خاندان جي مرضيءَ خلاف شادي ختم ڪرڻ جي ڪوشش | [[طلاق]]، [[گهريلو تشدد]] |- | '''شادي کان اڳ يا ٻاهر جنسي تعلق''' | حقيقي يا مبينا رضامنديءَ وارو تعلق، يا رڳو اهڙي تعلق بابت افواهه | [[شادي کان اڳ جنسي تعلق]]، [[زنا]] |- | '''زنا بالجبر جو شڪار ٿيڻ''' | جنسي زيادتيءَ جي متاثر کي ئي خاندان جي ”بي عزتي“ جو سبب سمجهڻ | [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] |- | '''حمل''' | خاص طور غير شادي شده عورت جو حمل، ڀلي اهو زنا بالجبر جو نتيجو هجي | [[حمل]]، جنسي تشدد |- | '''پسند جي شادي يا ڀڄي شادي ڪرڻ''' | ذات، قبيلو، برادري، مذهب يا خاندان جي مرضيءَ کان ٻاهر شادي | [[پسند جي شادي]]، [[بين المذهبي شادي]] |- | '''ذات يا برادريءَ کان ٻاهر لاڳاپو''' | ڪنهن ٻئي ذات، طبقي يا قبائلي گروهه سان محبت يا شادي | [[ذات پات جو نظام]] |- | '''لباس ۽ سماجي ميل جول''' | اهڙو لباس يا سماجي رويو، جيڪو خاندان روايتي ضابطن جي خلاف سمجهي | [[عورتن جا حق]]، [[شخصي آزادي]] |- | '''مذهب تبديل ڪرڻ يا ڇڏڻ''' | خاندان جي مذهبي سڃاڻپ کان هٽي وڃڻ يا بين المذهبي لاڳاپو | [[مذهب جي تبديلي]]، [[ارتداد]] |- | '''هم جنس پرستي يا صنفي سڃاڻپ''' | [[هم جنس پرست]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا روايتي صنفي ڪردار کان مختلف سڃاڻپ | [[ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد]] |- | '''رڳو الزام يا افواهه''' | ڪنهن ثبوت کان سواءِ مبينا ”نامناسب“ رويي جي ڳالهه پکڙجڻ | سماجي دٻاءُ، [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] |} === ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار === {{Main|زبردستي شادي}} ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار غيرت سان لاڳاپيل تشدد جو بار بار دستاويز ٿيل سبب آهي. اهڙن سماجن ۾ شادي فردن بدران ٻن خاندانن جي وچ ۾ ٺاهه سمجهي ويندي آهي؛ تنهنڪري عورت يا مرد طرفان انڪار کي رڳو شخصي چونڊ نہ، پر خاندان جي اختيار ۽ ساک جي توهين سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="BBCfamilies">{{cite news |title=Why do families kill their daughters? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27619669 |work=BBC News |date=29 May 2014 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === طلاق يا جدائي === عورت طرفان تشدد ڪندڙ يا ناپسنديده مڙس کان طلاق يا الڳ ٿيڻ جي ڪوشش پڻ غيرت جي نالي تي تشدد جو سبب ٿي سگهي ٿي. هيومن رائٽس واچ اهڙي صورتحال کي انهن بنيادي سببن مان ڳڻيو آهي، جن ۾ عورت کي خاندان ”بي عزتي“ جو سبب سمجهي سگهي ٿو، ڀلي مڙس پاڻ تشدد ڪندڙ هجي.<ref name="HRW" /> === الزام، افواهه ۽ شڪ === غيرت جي نالي تي قتلن جي هڪ نمايان خاصيت اها آهي تہ ڪڏهن الزام جي سچائي ثابت ڪرڻ جي ڪا ڪوشش ئي نہ ڪئي ويندي آهي. خاندان يا برادريءَ ۾ افواهه، ڪنهن مرد سان ڳالهائڻ، فون يا سماجي ميڊيا تي رابطو، گڏ ڏٺو وڃڻ يا گهر کان ٻاهر وڃڻ بہ مبينا ”بدنامي“ جو بنياد بڻجي سگهي ٿو.<ref name="HRW" /> === زنا بالجبر ۽ جنسي زيادتي جا متاثر === {{Main|متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ}} غيرت جي نالي تي قتلن جي سڀ کان سخت صورتن مان هڪ ۾ جنسي زيادتيءَ جي شڪار عورت يا ڇوڪري کي ئي خاندان جي ”عزت وڃائڻ“ جو ذميوار سمجهيو ويندو آهي. WHO واضح طور [[زنا بالجبر]] کي انهن حالتن مان ڳڻائي ٿي، جن ۾ متاثر عورت کي نام نهاد عزت جي نالي تي قتل ڪيو ويو آهي.<ref name="WHO-femicide" /> اهڙي روش [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] جو شديد مثال آهي، ڇاڪاڻ تہ ڏوهه جو شڪار ٿيندڙ شخص کي ئي سزا ڏني وڃي ٿي. === هم جنس پرستي ۽ صنفي سڃاڻپ === {{Further|ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد}} مرد ۽ عورت ٻئي اهڙن ڪيسن جا متاثر ٿي سگهن ٿا، جن ۾ خاندان [[هم جنس پرستي]]، [[ٽرانسجينڊر]] سڃاڻپ يا روايتي صنفي اظهار کان هٽي هلڻ کي پنهنجي ”عزت“ خلاف سمجهي. برطانيا ۾ مردن خلاف غيرت سان لاڳاپيل تشدد بابت ڪيسن جي گهٽ رپورٽ ٿيڻ جي نشاندهي پڻ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite news |last1=Razzall |first1=Katie |last2=Khan |first2=Yasminara |title=Male 'honour' cases 'underreported' |url=https://www.bbc.com/news/uk-39485348 |work=BBC News |date=11 April 2017 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == قتل ۽ تشدد جا طريقا == غيرت جي نالي تي قتل لاءِ ڪو مخصوص طريقو مقرر نہ هوندو آهي. عالمي صحت تنظيم ۽ ٻين ادارن جي دستاويزن ۾ [[گولي]] هڻڻ، ڇُري يا تيز اوزار سان وار ڪرڻ، گهٽو ڏيڻ، ساڙڻ، زهر کارائڻ، مٿانهين جاءِ تان اڇلائڻ ۽ ٻين طريقن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="WHO-femicide" /> ٻين دستاويز ٿيل طريقن ۾ شامل آهن: * [[سنگسار]] ڪرڻ؛ * ڳلو ڪٽڻ يا سر قلم ڪرڻ؛ * شديد مارڪٽ؛ * [[تيزابي حملو]]؛ * ڦاسي ڏيڻ؛ * زبردستي زهر پيئارڻ؛ * پاڻ ساڙڻ يا خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ؛ * قتل کي حادثي، باهه يا خودڪشي طور ظاهر ڪرڻ. [[File:Qandeel Baloch (3x4 cropped).jpg|thumb|[[قنديل بلوچ]]، پاڪستاني ماڊل ۽ سماجي ميڊيا شخصيت، جنهن کي 2016ع ۾ سندس ڀاءُ گهٽو ڏئي قتل ڪيو؛ هن ڪيس پاڪستان ۾ غيرت جي نالي تي قتل بابت قانوني ۽ سماجي بحث کي نئون زور ڏنو.]] ڪڏهن خاندان سڌي قتل بدران متاثر شخص تي ايترو نفسياتي، جسماني يا سماجي دٻاءُ وجهي ٿو، جو کيس [[زبردستي خودڪشي]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي ٿو. اهڙيون رپورٽون خاص طور ترڪي ۽ ڪرد علائقن بابت سامهون آيون آهن، جتي قانوني سزا کان بچڻ لاءِ خودڪشيءَ کي قتل جي متبادل طور استعمال ڪرڻ بابت انساني حقن جي ادارن خدشا ظاهر ڪيا آهن. == ٻين قتلن کان فرق == غيرت جي نالي تي قتل هر اهڙي قتل جو مترادف نہ آهي، جنهن ۾ خاندان جو فرد ٻئي خاندان جي فرد کي قتل ڪري. ان جي سڃاڻپ ۾ بنيادي عنصر اهو دعويٰ يا سماجي تصور آهي تہ قتل خاندان، قبيلي يا برادريءَ جي '''عزت جي مبينا بحالي''' لاءِ ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح ان کي هيٺين ڏوهن سان لاڳاپيل، پر جدا، سمجهيو وڃي ٿو: * [[ڏاج جي نالي تي قتل]]؛ * [[گهريلو ساٿي جو قتل]]; * [[عورت ڪشي]]; * [[جذباتي جرم]]; * [[جادوگري]] جي الزام هيٺ قتل؛ * قبائلي يا خانداني بدلي جا قتل؛ * ذات پات سان لاڳاپيل قتل. غيرت جي نالي تي قتل ۽ عام [[گهريلو تشدد]] پاڻ ۾ ملي سگهن ٿا، پر غيرت واري قتل ۾ خاندان يا برادريءَ جي اجتماعي ساک کي قتل جي جواز طور پيش ڪرڻ نمايان خصوصيت هوندي آهي. هيومن رائٽس واچ ان کي گهريلو تشدد جي انتهائي صورتن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Honoring the Killers: Justice Denied For "Honor" Crimes in Jordan |url=https://www.hrw.org/report/2004/04/19/honoring-killers/justice-denied-honor-crimes-jordan |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |date=19 April 2004 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == مذهب سان تعلق == غيرت جي نالي تي قتلن کي ڪڏهن ڪنهن مخصوص مذهب سان ڳنڍيو ويو آهي، پر انساني حقن جي تحقيق اهڙي سادي نسبت کي قبول نٿي ڪري. اهڙا قتل مختلف مذهبي، نسلي ۽ ثقافتي برادرين ۾ دستاويز ٿيا آهن. [[يورپ جي ڪائونسل]] پڻ نام نهاد عزت جي ڏوهن جون پاڙون بنيادي طور ثقافتي ۽ پدرشاهي سماجي نظامن ۾ ڳولي ٿي، نہ ڪنهن هڪ مخصوص مذهب ۾. ان باوجود، ڪجهه سماجن ۾ مذهبي ٻولي يا روايتن جي غلط يا چونڊيل تشريح قتل جي جواز طور استعمال ٿي سگهي ٿي. WHO پڻ ياد ڏياري ٿي تہ ڏوهاري ڪڏهن پنهنجي عمل کي ”روايت“، خاندان جي ساک يا غلط نموني سمجهيل مذهبي گهرجن سان جائز قرار ڏين ٿا.<ref name="WHO-femicide" /> اسلامي قانون جي حوالي سان غيرت جي نالي تي خانداني يا عدالت کان ٻاهر قتل کي شرعي فوجداري ڪارروائيءَ جو متبادل نٿو سمجهيو وڃي. مسلمان عالمن ۽ ادارن جي وڏي حصي اهڙن قتلن کي غير اسلامي ۽ غير قانوني قرار ڏنو آهي. هن موضوع جو تفصيلي بحث هيٺين حصي ۾ ڏنو ويندو. == انگ اکر گڏ ڪرڻ جون ڏکيائيون == غيرت جي نالي تي قتلن بابت عالمي انگ اکر محتاط انداز ۾ استعمال ڪرڻ گهرجن. ڪيترن ملڪن ۾ قتل جي سرڪاري انگن اکرن ۾: * قتل جو محرڪ الڳ درج نہ ٿيندو آهي؛ * متاثر ۽ جوابدار جي خانداني تعلق بابت تفصيل موجود نہ هوندا آهن؛ * خاندان قتل کي خودڪشي يا حادثو ظاهر ڪري سگهي ٿو؛ * سماجي دٻاءَ سبب ڪيس پوليس تائين نہ پهچندو آهي؛ * ”غيرت سان لاڳاپيل“ قتل جي هڪجهڙي قانوني يا شمارياتي وصف موجود نہ آهي. WHO مطابق اهو ئي سبب آهي جو تقريباً 5,000 سالياني قتلن وارو عالمي اندازو بہ اصل واقعن کان گهٽ ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO-femicide" /> پاڪستان بابت سرڪاري انگ اکر پڻ رڳو '''رپورٽ يا رجسٽر ٿيل''' ڪيس ظاهر ڪن ٿا، اصل پکيڙ نہ. پاڪستان طرفان گڏيل قومن کي ڏنل تازي انگن موجب غيرت سان لاڳاپيل رجسٽر ٿيل ڏوهن جو انگ 2016ع ۾ 634 هو، جيڪو 2024ع ۾ 419 ڄاڻايو ويو؛ صوبائي انگن موجب 2024ع ۾ پنجاب ۾ 211، سنڌ ۾ 62، خيبر پختونخوا ۾ 96 ۽ بلوچستان ۾ 50 ڪيس درج ٿيا.<ref name="Pakistan2026UN">{{cite report |title=Statistical data and information submitted by Pakistan |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=N%2BEPBWr77Gfsn8xCWR5YLxA%2B%2FTi%2F4R%2FwUfB15Py8Nml4%2BDy5C1ijCwSfQjjuldyvgrkOU0F4kRIjRpJZKx0aeQ%3D%3D |publisher=[[گڏيل قومن جو انساني حقن لاءِ اعليٰ ڪمشنر جو دفتر]] |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; min-width:70%;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#dfeff7,#e5e0f4,#f6e4e4); padding:8px;" | '''پاڪستان ۾ رجسٽر ٿيل غيرت سان لاڳاپيل ڏوهه: 2016ع ۽ 2024ع''' ! style="background:#dceef7;" | صوبو ! style="background:#e6e0f4;" | 2016ع ! style="background:#f6e4e4;" | 2024ع ! style="background:#e8f2e4;" | فرق |- | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 248 | 211 | −37 |- | [[سنڌ]] | 111 | 62 | −49 |- | [[خيبر پختونخوا]] | 190 | 96 | −94 |- | [[بلوچستان]] | 85 | 50 | −35 |- style="font-weight:bold; background:#f4f4f4;" | ڪُل | 634 | 419 | −215 |} {{small|مٿي ڏنل انگ سرڪاري طور رجسٽر ٿيل غيرت سان لاڳاپيل ڪيسن جا آهن؛ انهن کي اصل واقعن جي مڪمل انگ طور نہ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ گهٽ رپورٽنگ ۽ درجه بنديءَ جا مسئلا موجود آهن.<ref name="WHO-femicide" /><ref name="Pakistan2026UN" />}} == تاريخي پسمنظر == غيرت، خانداني ساک، جنسي وفاداري ۽ عورتن جي رويي کي قانوني يا سماجي ڪنٽرول هيٺ رکڻ جا تصور جديد دور کان گهڻو پراڻا آهن. مختلف قديم تهذيبن ۾ زنا، شاديءَ کان ٻاهر جنسي لاڳاپن ۽ خاندان جي اختيار خلاف عملن لاءِ سخت سزائون موجود هيون، پر انهن سڀني کي جديد مفهوم ۾ ”غيرت جي نالي تي قتل“ قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان درست نہ ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم قانوني ۽ سماجي نظامن ۾ رياستي سزا، خانداني اختيار ۽ ذاتي بدلي جا دائرا هڪ ٻئي کان مختلف هئا. === قديم دنيا === [[قديم روم]] ۾ خاندان جي مرد سربراهه، يعني ''[[پاتير فاميلياس]]''، کي گهريلو ۽ خانداني معاملن ۾ تمام وسيع اختيار حاصل هئا. [[آگسٽس]] جي دور ۾ منظور ٿيل ''[[Lex Julia de adulteriis coercendis]]'' تحت زنا کي رياستي ڏوهه بڻايو ويو، پر ڪجهه حالتن ۾ پيءُ يا مڙس کي زنا جي حالت ۾ پڪڙيل فردن خلاف سخت ڪارروائيءَ جي اجازت پڻ ڏني وئي.<ref name="Woolf2007">{{cite book |first=Greg |last=Woolf |title=Ancient Civilizations: The Illustrated Guide to Belief, Mythology, and Art |publisher=Barnes & Noble |year=2007 |isbn=978-1-4351-0121-0 |page=386 }}</ref> [[چين]] ۾ پڻ ڪجهه تاريخي دورن ۾ پيءُ ۽ مڙس کي خاندان جي جنسي يا سماجي ”بي عزتي“ سان لاڳاپيل معاملن ۾ عورتن تي سخت اختيار حاصل هئا. اهڙيءَ طرح مختلف قديم ۽ وچئين دور جي سماجن ۾ خاندان جي ساک ۽ عورت جي جنسي روين کي هڪ ٻئي سان ڳنڍڻ جا مثال ملن ٿا.<ref name="HBV-history">{{cite web |title=Historical Overview |url=http://hbv-awareness.com/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016023011/http://hbv-awareness.com/history/ |archive-date=16 October 2014 |website=Honour Based Violence Awareness Network |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[بحر روم]] جي علائقي ۾ خاندان، مرداڻي ساک، عورت جي پاڪدامني ۽ بدلي سان لاڳاپيل ”عزت“ جي ثقافتن جو تفصيلي مطالعو علم الانسان ۽ سماجيات ۾ ڪيو ويو آهي. اهڙن سماجن ۾ عزت رڳو فردي اخلاق نہ، پر خاندان ۽ برادريءَ جي اجتماعي حيثيت جو حصو سمجهي ويندي هئي.<ref>{{cite web |title=Honor in Latin America, to 1900 |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199766581/obo-9780199766581-0188.xml |website=Oxford Bibliographies |access-date=9 September 2026 }}</ref> === يورپ ۾ عزت، زنا ۽ ”جذباتي جرم“ === يورپي قانوني تاريخ ۾ پڻ اهڙا قانون موجود رهيا، جن ۾ مڙس طرفان زنا جي حالت ۾ زال يا سندس ساٿي کي قتل ڪرڻ تي سزا گهٽجي سگهندي هئي. 1810ع جي فرانسيسي فوجداري قانون جي دفعه 324 ان سلسلي ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪجهه حالتن ۾ مڙس کي زنا جي حالت ۾ پڪڙيل زال ۽ سندس عاشق جي قتل بابت قانوني نرمي حاصل ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=France: Penal Code of 1810 |url=http://www.napoleon-series.org/research/government/france/penalcode/c_penalcode3b.html |website=The Napoleon Series |access-date=9 September 2026 }}</ref> فرانسيسي قانوني نموني جو اثر [[عثماني سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ وچ اوڀر جي ڪيترن ملڪن جي فوجداري قانونن تي پيو. ان سبب جديد عرب ملڪن ۾ موجود ڪجهه ”عزت“ سان لاڳاپيل قانوني رعايتن جون پاڙون رڳو اسلامي قانون ۾ ڳولڻ بدران يورپي ۽ عثماني قانوني ورثي ۾ پڻ ڏسڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |last1=Welchman |first1=Lynn |last2=Hossain |first2=Sara |title='Honour': Crimes, Paradigms, and Violence Against Women |publisher=Zed Books |year=2013 |isbn=978-1-84813-698-4 |pages=84–97 }}</ref> [[فرانس]] ۾ 1810ع واري قانون جي اها شق 1975ع ۾ منسوخ ڪئي وئي. يورپ جي ٻين ڪيترن ملڪن ۾ پڻ 20هين صديءَ دوران زنا يا ”جذباتي جرم“ جي بنياد تي قتل لاءِ موجود قانوني رعايتون ختم ڪيون ويون. == سنڌ ۾ ڪارو ڪاريءَ جو تاريخي پسمنظر == سنڌ ۾ عورت ۽ مرد جي مبينا ناجائز تعلق کي ”ڪارو ڪاري“ قرار ڏيڻ واري رسم بابت تاريخي حوالا مختلف دورن جي سفرنامن، سماجي بيانن ۽ مقامي تاريخي لکڻين ۾ ملن ٿا. انهن حوالن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پراڻن سياحن جا بيان اڪثر سندن پنهنجي سماجي ۽ ثقافتي تعصبن کان خالي نہ هئا. سنڌ بابت عرب سياح [[سليمان تاجر]] سان منسوب بيانن ۾ شادي، جنسي تعلق ۽ زنا بابت سخت سماجي سزا جو ذڪر ملي ٿو. هڪ سنڌي ماخذ ۾ سندس بيان هن ريت نقل ڪيو ويو آهي تہ رضامنديءَ سان زنا ڪندڙ مرد ۽ عورت ٻنهي کي قتل ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو، جڏهن تہ زبردستي جنسي زيادتيءَ جي صورت ۾ مرد کي اڪيلو قتل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite journal |author=ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي |title=سنڌ سياحن جي نظر ۾ |journal=مهراڻ |volume=1 |year=1991 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ }}</ref> هن قسم جي بيانن مان اهو ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌ ۾ جنسي وفاداري ۽ خانداني ساک بابت سخت سماجي ضابطا پراڻي دور کان موجود هئا، پر انهن کي جديد ”ڪارو ڪاري“ جي موجوده قانوني ۽ سماجي صورت سان سڌو هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نہ ٿيندو. [[رچرڊ فرانسس برٽن]] 19هين صديءَ جي سنڌ بابت لکي ٿو تہ ٽالپر دور ۾ جيڪڏهن ڪو مڙس پنهنجي زال کي زنا جي حالت ۾ قتل ڪندو هو تہ سماجي طور ان جي ساراهه ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ عورت جي مبينا ساٿي کان بدلي، ڏنڊ يا سڱ وٺڻ جون روايتون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite book |last=برٽن |first=رچرڊ فرانسس |title=حيدرآباد ۽ ان جون ريتون رسمون |work=حيدرآباد جي تاريخ |editor=حسين بادشاهه |publisher=فائين ڪميونيڪيشن / روشني پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ |year=2003 }}</ref> سنڌ ۾ ”ڪارو ڪاري“ جو اصطلاح جديد دور ۾ خاص طور عورتن خلاف تشدد، قبائلي سماجي ڍانچي، جرڳن، زمين ۽ ملڪيت جي تڪرارن ۽ عورت جي ازدواجي خودمختياريءَ سان ڳنڍيل بحثن ۾ استعمال ٿيو آهي. سماجي ۽ قانوني مطالعي ۾ اهو پڻ بيان ڪيو ويو آهي تہ ڪڏهن جنسي ”غيرت“ جو الزام اصل ۾ ملڪيت، زمين، وراثت يا خانداني دشمنيءَ جي تڪرارن کي حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. == مذهب ۽ غيرت جي نالي تي قتل == غيرت جي نالي تي قتلن کي ڪڏهن ڪنهن مخصوص مذهب سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا اهڙي سادي تشريح کي رد ڪن ٿا. [[يورپ جي ڪائونسل]] جي پارلياماني اسيمبلي قرارداد 1327 (2003ع) ۾ چيو تہ نام نهاد ”غيرت جا جرم“ مذهبي نہ، پر ثقافتي پاڙن سان لاڳاپيل آهن ۽ اهي خاص طور پدرشاهي سماجن ۽ برادرين ۾ مختلف علائقن ۾ ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Resolution 1327 (2003): So-called “honour crimes” |url=https://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=17106 |publisher=[[يورپ جي ڪائونسل]] |date=4 April 2003 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2009ع ۾ ساڳئي اداري قرارداد 1681 ۾ نام نهاد ”غيرت“ سان لاڳاپيل تشدد کي انساني حقن جي سنگين ڀڃڪڙي قرار ڏنو ۽ چيو تہ ڪنهن روايت يا ثقافت کي عورتن جي بنيادي حقن جي ڀڃڪڙيءَ جو جواز بڻائي نٿو سگهجي.<ref>{{cite web |title=Resolution 1681 (2009): Urgent need to combat so-called “honour crimes” |url=https://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=17766&lang=en |publisher=[[يورپ جي ڪائونسل]] |year=2009 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === اسلام ۾ === اسلامي قانون ۾ خاندان جي فرد کي ذاتي ”غيرت“ جي بنياد تي ڪنهن شخص کي عدالت کان ٻاهر قتل ڪرڻ جو عام اختيار حاصل نہ آهي. [[قرآن]] ۾ زنا بابت ثبوت، الزام ۽ سزا جا ضابطا مقرر ڪيا ويا آهن، ۽ فردي خاندان طرفان پاڻمرادو قتل ڪرڻ جو ڪو حڪم موجود نہ آهي. ڪيترن جديد ۽ روايتي مسلمان عالمن غيرت جي نالي تي قتل کي غير اسلامي قرار ڏنو آهي. [[جان ايسپوزٽو]] پڻ لکيو آهي تہ اهڙا قتل گهڻو ڪري سماجي ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل آهن، اسلام جي بنيادي قانوني اصولن سان نہ.<ref name="Esposito-WENTKAI">{{cite book |last=Esposito |first=John L. |title=What Everyone Needs to Know About Islam |publisher=Oxford University Press |year=2011 |page=177 |isbn=978-0-19-979413-3 }}</ref> [[جوناٿن اي. سي. براون]] موجب وچئين دور کان جديد دور تائين ڪنهن نمايان مسلمان فقيهه اهڙي بنياد تي مڙس يا ڀاءُ کي پنهنجي زال يا ڀيڻ قتل ڪرڻ جي عام اجازت نہ ڏني آهي تہ هن خاندان جي عزت داغدار ڪئي. زنا جي شرعي سزا، جيڪڏهن لاڳو ٿيڻ واري هجي، تہ اها عدالتي ثبوت، اقرار يا مقرر شاهديءَ جي قانوني طريقي سان لاڳو ٿئي ٿي، نہ ڪي خاندان جي ذاتي تشدد سان.<ref>{{cite book |last=Brown |first=Jonathan A. C. |title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy |publisher=Oneworld Publications |year=2014 |page=180 }}</ref> يمني فقيهه [[محمد الشوڪاني]] پڻ عورتن جي قتل بابت سخت قانوني رويو اختيار ڪرڻ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو تہ اهڙن قتلن ۾ نرمي خاص طور بدوي ۽ عزت-شرم واري سماجي ماحول ۾ عورتن جي جانين کي خطري ۾ وجهي ٿي.<ref>محمد بن علي الشوكاني، ''نيل الأوطار''، جلد 7، ص. 24.</ref> انهيءَ ڪري اسلامي فقهه ۽ نام نهاد ”غيرت“ جي قتل ۾ فرق رکڻ ضروري آهي: اڳيون عدالتي ثبوت، رياستي يا قضائي اختيار ۽ مقرر قانوني طريقي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ غيرت جي نالي تي قتل عام طور خاندان، برادري يا فرد طرفان عدالت کان ٻاهر ڪيل قتل آهي. == قانون ۽ نوآبادياتي اثر == غيرت جي نالي تي قتلن بابت قانوني تاريخ پيچيده آهي. ڪجهه جديد ملڪن ۾ ماضيءَ ۾ اهڙا قانون موجود هئا، جيڪي زنا، ”جذباتي جرم“ يا خاندان جي مبينا بي عزتيءَ جي حالتن ۾ قاتل لاءِ سزا گهٽائڻ جي گنجائش ڏيندا هئا. 1810ع جي فرانسيسي فوجداري قانون جي دفعه 324 جي اثر هيٺ 1858ع جي عثماني فوجداري قانون ۾ پڻ اهڙي قانوني سوچ آئي. ان کان پوءِ اردن، لبنان، شام، عراق ۽ ٻين ملڪن جي فوجداري قانونن ۾ مختلف درجي جون اهڙيون شقون داخل ٿيون، جن مان ڪيترين کي پوءِ ختم يا محدود ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last1=Welchman |first1=Lynn |last2=Hossain |first2=Sara |title='Honour': Crimes, Paradigms, and Violence Against Women |publisher=Zed Books |year=2013 |isbn=978-1-84813-698-4 }}</ref> انهن تاريخي قانوني اثرن سبب نام نهاد ”عزت“ واري دفاع کي رڳو مذهبي قانون جي پيداوار قرار ڏيڻ تاريخي طور نامڪمل آهي. == پاڪستان ۾ قانوني حيثيت == [[پاڪستان]] ۾ غيرت جي نالي تي قتل عام قتل جي درجي ۾ اچي ٿو. موجوده [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] ۾ ”غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڪيل ڏوهه“ جي باقاعده تعريف شامل آهي، جنهن ۾ '''ڪارو ڪاري'''، '''سياه ڪاري''' يا انهن جهڙين رسمن ۽ عملن جي نالي تي ڪيل ڏوهه شامل ڪيا ويا آهن.<ref name="PPC-honour">{{cite web |title=Pakistan Penal Code |url=https://pakistancode.gov.pk/pdffiles/administratord5622ea3f15bfa00b17d2cf7770a8434.pdf |publisher=Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 }}</ref> پاڪستان پينل ڪوڊ جي دفعه 299 ۾ ”غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڏوهه“ کي اهڙو ڏوهه ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو ڪارو ڪاري، سياه ڪاري يا ساڳين رسمُن يا عملن جي نالي تي ڪيو وڃي.<ref name="PPC-honour" /> === 2004ع جون ترميمون === 2004ع ۾ پاڪستان ۾ غيرت جي نالي تي قتلن خلاف قانوني سڌارا ڪيا ويا، جن جو مقصد اهڙن قتلن کي عام قتل کان گهٽ سنگين سمجهڻ واري روش کي ختم ڪرڻ ۽ سزا وڌائڻ هو. انهن ترميمن باوجود [[قصاص ۽ ديت]] جي قانون تحت وارثن طرفان معافي يا ٺاهه جي گنجائش موجود رهڻ سبب ڪيترن ڪيسن ۾ جوابدار سزا کان بچي ويندا هئا، خاص طور جڏهن قاتل ۽ مقتول هڪ ئي خاندان جا فرد هوندا هئا. === 2016ع جو قانون === [[قنديل بلوچ]] جي قتل کان پوءِ قانوني دٻاءُ وڌيو ۽ 2016ع ۾ ''Criminal Law (Amendment) (Offences in the Name or Pretext of Honour) Act, 2016'' منظور ڪيو ويو. ان ترميم پاڪستان پينل ڪوڊ ۾ اهڙيون تبديليون آنديون، جن سان غيرت جي نالي تي قتل ۾ وارثن جي معافي يا ٺاهه باوجود عدالت لاءِ لازمي تعزيري سزا جو تصور مضبوط ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title='Honour killings': Pakistan closes loophole allowing killers to go free |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-37578111 |work=BBC News |date=6 October 2016 |access-date=9 September 2026 }}</ref> پاڪستان پينل ڪوڊ جي موجوده دفعه 311 موجب جيڪڏهن قتل غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڪيو ويو هجي تہ، وارثن طرفان قصاص معاف يا ٺاهه ٿيڻ باوجود، سزا '''عمر قيد''' هوندي.<ref name="PPC-honour" /> دفعه 305 ۾ پڻ ترميم ڪئي وئي، جنهن تحت جيڪڏهن قتلِ عمد غيرت جي نالي تي ڪيو ويو هجي تہ قاتل يا جوابدار کي مقتول جو ''ولي'' شمار نٿو ڪيو وڃي.<ref name="PPC-honour" /> دفعه 324، يعني قتلِ عمد جي ڪوشش، ۾ پڻ جيڪڏهن ڏوهه غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڪيو ويو هجي تہ گهٽ ۾ گهٽ پنج سال قيد جو بندوبست موجود آهي.<ref name="PPC-honour" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#dceef8,#e9e1f4,#f9e5dc); padding:9px;" | '''پاڪستان پينل ڪوڊ ۾ غيرت سان لاڳاپيل اهم شقون''' ! style="background:#dceef8;" | دفعه ! style="background:#e8e0f4;" | موضوع ! style="background:#f8e6dc;" | غيرت سان لاڳاپيل قانوني اثر |- | '''299''' | وصفون | ”غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي ڏوهه“ ۾ ڪارو ڪاري، سياه ڪاري ۽ ساڳيون رسمون شامل |- | '''305''' | ولي | غيرت جي نالي تي قتل ڪندڙ جوابدار مقتول جو ولي شمار نہ ٿيندو |- | '''311''' | قصاص جي معافي يا ٺاهه کان پوءِ تعزير | غيرت جي نالي تي قتل ۾ سزا عمر قيد |- | '''324''' | قتلِ عمد جي ڪوشش | غيرت جي نالي تي ڪوشش لاءِ گهٽ ۾ گهٽ پنج سال قيد |- | '''337-N''' | جسماني نقصان بابت تعزير | غيرت جي نالي تي ڪيل جسماني نقصان ۾ سخت تعزيري سزا جي گنجائش |} === ڪارو ڪاري، قصاص ۽ ديت === پاڪستان ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان [[قصاص ۽ ديت]] واري قانون تحت قتل جا ڪيترائي ڪيس وارثن جي معافي يا ٺاهه وسيلي ختم ٿي سگهندا هئا. غيرت جي نالي تي قتلن ۾ هي مسئلو خاص طور شديد هو، ڇاڪاڻ⁠تہ قاتل ۽ مقتول جا وارث اڪثر هڪ ئي خاندان جا ماڻهو هوندا هئا. 2016ع جي قانوني ترميم جو بنيادي مقصد اهو خال محدود ڪرڻ هو، جيئن خاندان قاتل کي معاف ڪري مڪمل سزا کان بچائي نہ سگهي. تنهن هوندي بہ انساني حقن جي تنظيمن موجب قانوني سڌارن باوجود عملدرآمد، پوليس جاچ، شاهدن جي تحفظ، سماجي دٻاءَ، جرڳن ۽ ڪيسن جي گهٽ رپورٽنگ جا مسئلا برقرار آهن. == جرڳو، غير رسمي انصاف ۽ ڪارو ڪاري == پاڪستان جي ڪجهه ٻهراڙي ۽ قبائلي علائقن ۾ [[جرڳو|جرڳن]] يا غير رسمي برادريءَ جي ڪائونسلن جو سماجي اثر سرڪاري عدالتن کان گهڻو وسيع ٿي سگهي ٿو. اهڙن نظامن ۾ خاندانن يا قبيلن جي وچ ۾ تڪرارن، شادي، زنا جي الزام، زمين ۽ خون بها بابت فيصلا غير رسمي طور ڪيا ويندا آهن. غيرت سان لاڳاپيل تشدد بابت انساني حقن جي رپورٽن ۾ جرڳن تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ڪيسن ۾ انهن عورتن يا جوڙن خلاف سزا، جبري شادي يا قتل جي اجازت جهڙا غير قانوني فيصلا ڏنا آهن. پاڪستاني اعليٰ عدالتن ڪيترائي ڀيرا اهڙن فيصلن کي غير قانوني قرار ڏنو آهي. [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي دفعه 310-A تحت ڪنهن عورت کي سول يا فوجداري تڪرار جي ٺاهه طور ''وني''، ''سوارا''، ''بدلِ صلح'' يا ڪنهن ٻئي نالي سان زبردستي شاديءَ ۾ ڏيڻ ڏوهه آهي، جنهن جي سزا گهٽ ۾ گهٽ ٽي سال ۽ وڌ ۾ وڌ ست سال قيد ۽ ڏنڊ آهي.<ref name="PPC-honour" /> == سنڌ ۾ جديد قانوني ۽ سماجي صورتحال == سنڌ ۾ ڪارو ڪاري جا واقعا خاص طور [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[سکر ضلعو|سکر]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين حصن سان اڪثر رپورٽ ٿيندا رهيا آهن، جيتوڻيڪ اهڙا واقعا شهري ۽ ٻين ضلعن ۾ پڻ ٿين ٿا. انساني حقن جي ڪارڪنن جو چوڻ آهي تہ ڪجهه ڪيسن ۾ ڪارو ڪاري جو الزام عورتن جي ملڪيت، زمين، وراثت يا پسند جي شاديءَ جي حق کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. قتل کان پوءِ مخالف ڌر کان ”ڏنڊ“، رقم يا عورتن جا سڱ وٺڻ جا غير رسمي ٺاهه پڻ رپورٽ ٿيا آهن. سنڌ ۾ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ تنظيمن، وڪيلن ۽ صحافين ڪارو ڪاري کي عورت ڪشي، سماجي ڪنٽرول ۽ غير رسمي انصاف جي مسئلي سان ڳنڍي وڏي عرصي کان ان خلاف مهم هلائي آهي. == بين الاقوامي قانون ۽ ردعمل == نام نهاد غيرت جي نالي تي قتلن کي بين الاقوامي انساني حقن جي قانون تحت ڪنهن به ثقافتي، مذهبي يا روايتي جواز سان قبول نٿو ڪيو وڃي. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت يورپ جي ڪائونسل جو ڪنوينشن|استنبول ڪنوينشن]] جي دفعه 42 موجب ثقافت، رسم، مذهب، روايت يا نام نهاد ”عزت“ کي تشدد جي ڪنهن عمل جو فوجداري جواز قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/text-of-the-convention |publisher=[[يورپ جي ڪائونسل]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] غيرت جي نالي تي قتلن کي عورتن ۽ ڇوڪرين خلاف سماج ۾ پاڙون پختيون ڪندڙ امتيازي سلوڪ جي انتهائي واضح ۽ سنگين نتيجن مان هڪ قرار ڏئي ٿي ۽ اندازو لڳائي ٿي تہ هر سال لڳ ڀڳ 5,000 اهڙا قتل ٿين ٿا، جيتوڻيڪ اصل انگ ان کان وڌيڪ هجڻ جو امڪان آهي.<ref name="WHO-femicide">{{cite web |title=Understanding and addressing violence against women: femicide |url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-RHR-12.38 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=29 September 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[File:Istanbul Convention (2011) participation map, current.svg|thumb|[[استنبول ڪنوينشن]] نام نهاد عزت، ثقافت، رسم يا مذهب کي عورتن خلاف تشدد جي جواز طور قبول نٿو ڪري.]] [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي جنرل اسيمبلي پڻ عورتن خلاف نام نهاد غيرت جي نالي تي ٿيندڙ ڏوهن جي خاتمي بابت ڪيترائي ٺهراءَ منظور ڪري چڪي آهي، جن ۾ رياستن کان قانوني سڌارا، مؤثر جاچ، جوابدارن جي سزا ۽ متاثرن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو ويو آهي. == محرڪ ۽ حالتون == غيرت جي نالي تي قتل جو ڪو هڪ سبب نه هوندو آهي. [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] (UNFPA) موجب اهڙن قتلن جا ڄاڻايل محرڪ ٺهرايل شاديءَ کان انڪار، زبردستي شاديءَ کان بچڻ، مختلف مذهب، نسلي گروهه يا ذات جي شخص سان تعلق قائم ڪرڻ، شادي کان اڳ يا شادي کان ٻاهر جنسي تعلق، زنا بالجبر يا جنسي حملي جو شڪار ٿيڻ، ۽ هم جنس پرست طور سڃاڻپ ٿيڻ تائين پکڙيل آهن.<ref name="UNFPA-SWOP2021">{{cite web |title=My Body is My Own: Autonomy |url=https://www.unfpa.org/pcm/sowp-2021/autonomy |publisher=[[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] |work=State of World Population 2021 |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهڙن ڪيسن ۾ اصل يا ثابت ٿيل عمل جو هجڻ هميشه ضروري نه هوندو آهي؛ رڳو شڪ، افواهه، الزام يا اهڙو رويو، جنهن کي خاندان يا برادري مقامي عزت جي ضابطي خلاف سمجهي، تشدد جو محرڪ بڻجي سگهي ٿو.<ref name="HRW">{{cite web |title=Violence Against Women and “Honor” Crimes |url=https://www.hrw.org/press/2001/04/un_oral12_0405.htm |publisher=[[هيومن رائٽس واچ]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20041028023841/https://www.hrw.org/press/2001/04/un_oral12_0405.htm |archive-date=28 October 2004 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#f5d7dc,#f5e9c7,#dcefdc,#dce8f7); padding:9px;" | '''غيرت سان لاڳاپيل تشدد جا عام محرڪ''' ! style="background:#f5d7dc;" | محرڪ ! style="background:#f5e9c7;" | سماجي الزام يا تصور ! style="background:#dcefdc;" | ممڪن نتيجو |- | ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار | خاندان جي مرضي يا طئي ڪيل رشتي جي مخالفت | ڌمڪيون، جبري شادي، تشدد يا قتل |- | پسند جي شادي يا ڀڄي شادي ڪرڻ | خاندان جي اختيار ۽ ”عزت“ کي للڪارڻ | جوڙي يا انهن مان هڪ فرد جو قتل |- | طلاق يا جدائي | ازدواجي بندوبست ۽ خانداني اتحاد کي نقصان | تشدد، واپس اچڻ لاءِ دٻاءُ يا قتل |- | زنا يا جنسي تعلق جو الزام | عورت يا مرد جي جنسي رويي کي خاندان جي ساک سان ڳنڍڻ | قتل يا جسماني تشدد |- | زنا بالجبر جو شڪار ٿيڻ | [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] | متاثر خلاف ئي تشدد يا قتل |- | ذات يا مذهب کان ٻاهر تعلق | ذاتي، نسلي يا مذهبي حدن جي ڀڃڪڙي | خاندان يا جوڙي خلاف تشدد |- | هم جنس پرستي يا صنفي اظهار | مقامي صنفي ۽ جنسي ضابطن جي ڀڃڪڙي | تشدد، نيڪالي يا قتل |- | لباس، ميل جول يا سماجي خودمختياري | عورت جي رويي تي خانداني ڪنٽرول کي للڪارڻ | دٻاءُ، قيد، مارڪٽ يا قتل |} === ٺهرايل يا زبردستي شاديءَ کان انڪار === {{اصل مضمون|زبردستي شادي}} [[ٺهرايل شادي]] يا [[زبردستي شادي]] کان انڪار غيرت سان لاڳاپيل تشدد جو بار بار رپورٽ ٿيندڙ محرڪ آهي. اهڙن سماجن ۾ شادي کي رڳو ٻن فردن جو فيصلو نه، پر ٻن خاندانن جي سماجي ۽ ڪڏهن معاشي معاهدي طور ڏٺو ويندو آهي؛ تنهنڪري عورت يا مرد پاران انڪار خاندان جي اختيار، ساک يا اڳ ٿيل واعدي جي ڀڃڪڙي سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="UNFPA-SWOP2021" /><ref name="BBC-why">{{cite news |title=Why do families kill their daughters? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27619669 |work=BBC News |date=29 May 2014 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === پسند جي شادي ۽ ذات کان ٻاهر لاڳاپا === ڀارت، پاڪستان ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن ۾ پسند جي شادي، ذات کان ٻاهر شادي يا روايتي سماجي درجابنديءَ کان ٻاهر تعلق پڻ اهڙن قتلن جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ڀارت ۾ ذات کان ٻاهر شادي ڪندڙ جوڙن خلاف تشدد جا ڪيترائي دستاويزي مثال موجود آهن.<ref name="Reuters-caste">{{cite news |title=In south India, a 20-year-old survivor of honor killing turns crusader |url=https://www.reuters.com/article/us-india-women-crime-idUSKBN1EN0O4 |work=Reuters |date=29 December 2017 }}</ref> === طلاق يا ازدواجي جدائي === ڪا عورت پنهنجي مڙس يا وڏي خاندان جي مرضيءَ کان سواءِ [[طلاق]] يا [[ازدواجي جدائي]] جي ڪوشش ڪري ته ان کي پڻ خاندان جي بي عزتيءَ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. خاص طور انهن سماجن ۾، جتي شاديون خاندان طئي ڪن ٿا، طلاق کي ٻن خاندانن وچ ۾ ٿيل بندوبست کي رد ڪرڻ طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="r1">{{cite news |last=Mayell |first=Hillary |title=Thousands of Women Killed for Family “Honor” |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/02/0212_020212_honorkilling_2.html |work=National Geographic News |date=12 February 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151019011522/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/02/0212_020212_honorkilling_2.html |archive-date=19 October 2015 }}</ref> === الزام، افواهه ۽ شڪ === ڪنهن عورت يا مرد خلاف مبينا ناجائز تعلق بابت رڳو الزام يا افواهه بہ خطري جو سبب بڻجي سگهي ٿو. اهڙي ماحول ۾ ثبوت بدران خاندان يا برادريءَ جي تصور ڪيل ساک بنيادي حيثيت اختيار ڪري ٿي.<ref name="HRW" /> انهيءَ سبب غيرت جي نالي تي قتلن کي روايتي فوجداري ڏوهن کان الڳ سمجهڻ لاءِ هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ متاثر ڪڏهن ڪنهن حقيقي عمل بدران فقط سماجي شڪ جي بنياد تي سزا جو نشانو بڻجي ٿو. === زنا بالجبر ۽ جنسي حملي جا متاثر === {{اصل مضمون|متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ}} غيرت واري سماجي ڍانچي ۾ [[زنا بالجبر]] يا جنسي حملي جو شڪار ٿيل عورت پڻ خاندان جي ”ساک“ کي نقصان پهچائيندڙ سمجهي سگهجي ٿي. اهڙي صورت ۾ ڏوهه ڪندڙ شخص بدران خود متاثر عورت تي الزام اچي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن حمل جي نتيجي ۾ [[حمل]] ٺهي وڃي.<ref name="UNFPA-SWOP2021" /><ref>{{cite news |last=Harter |first=Pascale |title=Libya rape victims 'face honour killings' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13760895 |work=BBC News |date=14 June 2011 }}</ref> === هم جنس پرستي ۽ صنفي سڃاڻپ === {{اصل مضمون|ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد}} مرد، عورتون ۽ [[ٽرانسجينڊر]] ماڻهو پڻ پنهنجي جنسي رجحان يا صنفي اظهار سبب غيرت سان لاڳاپيل تشدد جو نشانو بڻجي سگهن ٿا. [[گڏيل قومن جو پناهگيرن لاءِ اعليٰ ڪمشنر]] پناهگيريءَ جي ڪيسن بابت پنهنجي هدايتن ۾ ايل جي بي ٽي ماڻهن لاءِ غيرت جي نالي تي قتل کي ممڪن خطري طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=UNHCR Guidance Note on Refugee Claims Relating to Sexual Orientation and Gender Identity |url=https://www.unhcr.org/refworld/docid/48abd5660.html |publisher=[[گڏيل قومن جو پناهگيرن لاءِ اعليٰ ڪمشنر]] |date=21 November 2008 }}</ref> ترڪيءَ جي [[احمد يلديز جو قتل|احمد يلديز]] واري ڪيس کي ملڪ ۾ هم جنس پرست شخص جي سڀ کان مشهور غيرت سان لاڳاپيل قتلن مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |last=Bilefsky |first=Dan |title=Soul-Searching in Turkey After a Gay Man Is Killed |url=https://www.nytimes.com/2009/11/26/world/europe/26turkey.html |work=The New York Times |date=26 November 2009 }}</ref> === لباس، سماجي ميل جول ۽ ذاتي خودمختياري === ڪن سخت سماجي ماحولن ۾ عورت جي گهر کان ٻاهر وڃڻ، غير مائٽ مردن سان ڳالهائڻ، تصوير يا وڊيو ۾ ظاهر ٿيڻ، يا اهڙو لباس پائڻ جيڪو مقامي معيارن مطابق نامناسب سمجهيو وڃي، بہ تشدد جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="BBC-why" /> [[2012ع ڪوهستان وڊيو ڪيس]] هن نوعيت جي مشهور پاڪستاني واقعن مان هڪ آهي، جنهن ۾ شاديءَ جي تقريب جي وڊيو ۾ ظاهر ٿيندڙ عورتن ۽ مردن خلاف مبينا طور غيرت سان لاڳاپيل تشدد ٿيو ۽ بعد ۾ هن ڪيس بابت عدالتي، پوليس ۽ انساني حقن جي جاچ جاري رهي. == متبادل طريقا ۽ لاڳاپيل نقصانڪار رسمون == غيرت سان لاڳاپيل تشدد هميشه سڌي قتل جي صورت ۾ نہ هوندو آهي. ڪجهه خاندان اهڙي سماجي مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ زبردستي خودڪشي، زبردستي شادي، قيد، جلاوطني، مارڪٽ يا ٻين طريقن جو استعمال ڪن ٿا. === زبردستي خودڪشي === {{اصل مضمون|زبردستي خودڪشي}} ڪجهه ڪيسن ۾ خاندان پاڻ قتل ڪرڻ بدران متاثر شخص تي ايترو دٻاءُ وجهي ٿو جو هو خودڪشي ڪري، يا کيس خودڪشيءَ لاءِ سڌو مجبور ڪيو وڃي. اهڙي طريقي جو هڪ مقصد اهو بہ ٿي سگهي ٿو تہ خاندان قتل جي فوجداري ذميواريءَ کان بچي وڃي. [[ترڪي]] جي ڏکڻ اوڀر حصن بابت تحقيق ۽ گڏيل قومن جي ادارن جي رپورٽن ۾ اهڙين ”غيرت خودڪشين“ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي وئي آهي.<ref name="unicef-forced-suicide">{{cite web |title=Honour Crimes and Forced Suicides |url=http://www.unicef.org.tr/en/content/detail/74/honour-crimes-and-forced-suicides-2.html |publisher=[[يونيسيف]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235026/http://www.unicef.org.tr/en/content/detail/74/honour-crimes-and-forced-suicides-2.html |archive-date=2 December 2013 }}</ref><ref>{{cite news |title=UN probes Turkey 'forced suicide' |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5010892.stm |work=BBC News |date=24 May 2006 }}</ref> [[ايران]] ۽ [[عراقي ڪردستان]] بابت انساني حقن جي رپورٽن ۾ پڻ الزام لڳايا ويا آهن تہ ڪجهه عورتن جي ساڙڻ يا خودڪشيءَ وارن واقعن جي پويان خانداني تشدد يا غيرت جا محرڪ ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Human Rights Abuses against the Kurdish Minority |url=https://www.amnesty.org/en/documents/MDE13/088/2008/en/ |publisher=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] |date=30 July 2008 }}</ref> === زبردستي شادي === {{اصل مضمون|زبردستي شادي}} ڪڏهن عورت يا ڇوڪريءَ تي ڪنهن مرد سان لاڳاپي، حمل، زنا بالجبر يا ڪنواريپ وڃائڻ جو الزام هجي تہ قتل جي بدران خاندان کيس زبردستي شادي ڪرائڻ کي ”عزت بحال ڪرڻ“ جو طريقو سمجهي سگهي ٿو. اهڙي حالت ۾ متاثر وٽ حقيقي رضامنديءَ سان فيصلو ڪرڻ جو اختيار موجود نہ هوندو آهي.<ref name="UNFPA-SWOP2021" /> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] زبردستي شاديءَ کي عورتن ۽ ڇوڪرين جي جسماني خودمختياري ۽ انساني حقن جي خلاف عمل قرار ڏئي ٿو.<ref name="UNFPA-SWOP2021" /> == پکيڙ ۽ انگ اکر == [[File:Mediterranean Relief, 1028 x 1024.jpg|thumb|[[بحر روم]] وارو علائقو؛ عزت ۽ خانداني ساک سان لاڳاپيل سماجي روايتن جو تاريخي مطالعو هن علائقي ۾ وڏي پيماني تي ٿيو آهي.]] [[File:Middle east.jpg|thumb|[[وچ اوڀر]]؛ غيرت سان لاڳاپيل قتلن جون رپورٽون هن علائقي جي ڪيترن ملڪن مان ملن ٿيون.]] [[File:South Asia non political, with rivers.jpg|thumb|[[ڏکڻ ايشيا]]؛ پاڪستان ۽ ڀارت سميت علائقي جي ڪجهه حصن ۾ غيرت سان لاڳاپيل قتل، پسند جي شادي ۽ ذات سان لاڳاپيل تشدد رپورٽ ٿيندو آهي.]] غيرت جي نالي تي قتلن جي حقيقي عالمي شرح معلوم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڪيترائي ڪيس قتل بدران خودڪشي، حادثي يا گمشدگي طور درج ٿي سگهن ٿا؛ ساڳئي وقت ملڪن ۽ تحقيقاتي ادارن ۾ ”غيرت جي نالي تي قتل“ جي تعريف ۽ انگ اکر گڏ ڪرڻ جا طريقا مختلف آهن. [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] اڃا تائين عالمي سطح تي هر سال لڳ ڀڳ '''5,000''' اهڙن قتلن جو گهڻو حوالو ڏنل اندازو پيش ڪري ٿو، پر اهو انگ مڪمل ڳڻپ نہ آهي ۽ اصل تعداد وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref name="UNFPA-SWOP2021" /> [[عالمي صحت تنظيم]] غيرت جي نالي تي قتلن کي [[عورت ڪشي]] جي صورتن مان هڪ طور بحث ڪري ٿي ۽ خبردار ڪري ٿي تہ اهڙن ڏوهن بابت گهٽ رپورٽنگ ۽ ناقص انگ اکر سندن حقيقي پکيڙ معلوم ڪرڻ ۾ رڪاوٽ آهن.<ref>{{cite web |title=Understanding and addressing violence against women: femicide |url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-RHR-12.38 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=29 September 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> غيرت سان لاڳاپيل قتلن جا واقعا [[وچ اوڀر]]، [[اتر آفريڪا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] مان وڏي انگ ۾ رپورٽ ٿين ٿا، پر اهڙا واقعا [[اوڀر آفريڪا]]، [[قفقاز]]، [[لاطيني آمريڪا]] ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪجهه مهاجر برادرين ۾ پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="amnestyusa">{{cite web |title=The Horror of 'Honor Killings', Even in US |url=https://www.amnestyusa.org/the-horror-of-honor-killings-even-in-us/ |publisher=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل آمريڪا]] |date=10 April 2012 }}</ref> === پاڪستان === [[پاڪستان]] غيرت جي نالي تي قتلن کان سخت متاثر ملڪن مان هڪ آهي. انساني حقن جي تنظيمن موجب سرڪاري ۽ ميڊيا ۾ رپورٽ ٿيل انگ اصل واقعن کان گهٽ ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي واقعا پوليس تائين نہ پهچن ٿا يا مختلف نالن سان درج ٿين ٿا. [[هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان]] (HRCP) جي ''State of Human Rights in 2024'' موجب 2024ع دوران پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ '''405 غيرت جي نالي تي قتل''' رڪارڊ ٿيا.<ref name="HRCP2024">{{cite web |title=Rising militancy and democratic backsliding mark 2024 |url=https://hrcp-web.org/hrcpweb/rising-militancy-and-democratic-backsliding-mark-2024/ |publisher=[[هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان]] |date=30 April 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:75%; margin:auto; text-align:center;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#e7d9f3,#dcecf7,#dcefdc,#f7ebcf); padding:9px;" | '''پاڪستان ۾ تازا رپورٽ ٿيل غيرت جا قتل''' ! style="background:#e7d9f3;" | سال ! style="background:#dcecf7;" | رپورٽ ٿيل انگ ! style="background:#dcefdc;" | ذريعو ! style="background:#f7ebcf;" | نوٽ |- | 2022ع | 590 | HRCP / ميڊيا گڏيل انگ | رپورٽ ٿيل واقعا؛ حقيقي انگ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو |- | 2023ع | 490 | HRCP / رپورٽ ٿيل انگ | ملڪ گير |- | 2024ع | '''405''' | [[هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان]] | HRCP جي حتمي سالياني رپورٽ |} <ref>{{cite news |title='Honour' crimes continued to persist in 2024, threatening Pakistani women's lives |url=https://www.dawn.com/news/1881836 |work=[[ڊان]] |date=2024 }}</ref><ref name="HRCP2024" /> ==== سنڌ ==== HRCP جي 2024ع واري سنڌ بابت رپورٽ موجب صوبي ۾ گهٽ ۾ گهٽ '''134 غيرت جي نالي تي قتل''' رپورٽ ٿيا.<ref name="HRCP-Sindh2024">{{cite web |title=HRCP flags alarming trends in law and order, civil liberties in Sindh |url=https://hrcp-web.org/hrcpweb/hrcp-flags-alarming-trends-in-law-and-order-civil-liberties-in-sindh/ |publisher=[[هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان]] |date=24 June 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سنڌ ۾ اهڙا واقعا خاص طور اتر سنڌ جي ضلعن سان گهڻو ڳنڍيا وڃن ٿا، پر HRCP ۽ ٻين تنظيمن شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]]، ۾ پڻ انهن جي موجودگي بابت تحقيق ڪئي آهي. 2025ع ۾ HRCP ڪراچي ۾ غيرت جي نالي تي قتلن جي پکيڙ بابت هڪ الڳ حقيقت معلوم ڪرڻ واري مهم پڻ هلائي.<ref>{{cite web |title=State of Human Rights in 2025 |url=https://hrcp-web.org/hrcpweb/wp-content/uploads/2020/09/2026-State-of-human-rights-in-2025-EN.pdf |publisher=[[هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === يورپ ۽ مهاجر برادريون === غيرت سان لاڳاپيل ڏوهن جا واقعا برطانيا، جرمني، سويڊن، بيلجيم، ڪينيڊا ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ مهاجر برادرين اندر رپورٽ ٿيا آهن. ان کي ڪنهن نسلي يا مذهبي گروهه جي لازمي خاصيت بدران، ڪجهه خاندانن اندر منتقل ٿيندڙ پدرشاهي ۽ عزت-شرم واري سماجي ڍانچي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Grzyb |first=Magdalena A. |title=An explanation of honour-related killings of women in Europe through Bourdieu's concept of symbolic violence and masculine domination |journal=Current Sociology |year=2016 |volume=64 |issue=7 |pages=1036–1053 |doi=10.1177/0011392115627479 }}</ref> == سماجي منظوري ۽ دٻاءُ == غيرت جي نالي تي قتلن جي بقا جو هڪ اهم سبب رڳو انفرادي قاتل نه، پر ڪڏهن خاندان، برادري، غير رسمي انصاف، پوليس يا ٻين ادارن جي خاموشي يا سهڪار پڻ هوندو آهي. قتل جي ڌمڪي عورتن ۽ نوجوانن جي شادي، جنسيت، لباس، تعليم ۽ سماجي رابطن تي ڪنٽرول رکڻ جي اوزار طور استعمال ٿي سگهي ٿي. ڪن حالتن ۾ قتل خاندان جي گڏيل فيصلي سان ڪيو ويندو آهي ۽ ننڍي عمر جي مرد مائٽ کي قتل لاءِ چونڊيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان کي اميد هوندي آهي تہ کيس بالغ جي ڀيٽ ۾ گهٽ سزا ملي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Femicide: A Global Issue that demands Action |url=http://www.genevadeclaration.org/fileadmin/docs/Co-publications/Femicide_A%20Gobal%20Issue%20that%20demands%20Action.pdf |publisher=Academic Council on the United Nations System |page=60 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630215522/http://www.genevadeclaration.org/fileadmin/docs/Co-publications/Femicide_A%20Gobal%20Issue%20that%20demands%20Action.pdf |archive-date=30 June 2014 }}</ref> [[اردن]] ۾ نوجوانن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ غيرت جي نالي تي قتل لاءِ سماجي منظوري مردن ۾ عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ملي، جنهن مان ظاهر ٿيو تہ اهڙا رويا نئين نسل تائين پڻ منتقل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Belief that honour killings are 'justified' still prevalent among Jordan's next generation |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/belief-that-honour-killings-are-justified-still-prevalent-among-jordans-next-generation-study-shows |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]] |date=20 June 2013 }}</ref> پاڪستان ۾ [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] پوليس، عدالتن ۽ سماجي ادارن جي تاريخي روين تي تنقيد ڪندي چيو آهي تہ ڪارو ڪاري ۽ غيرت جا قتل روڪڻ لاءِ رڳو قانون ڪافي ناهن؛ قانون لاڳو ڪرڻ، متاثرن جي حفاظت ۽ سماجي روين ۾ تبديلي پڻ ضروري آهي.<ref name="amnesty1999">{{cite web |title=Pakistan: Honour killings of girls and women |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa33/018/1999/en/ |publisher=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] |year=1999 }}</ref> == روڪٿام ۽ تحفظ == غيرت سان لاڳاپيل تشدد کي روڪڻ لاءِ بين الاقوامي ادارا هڪ ئي وقت قانوني، سماجي، تعليمي ۽ حفاظتي قدمن تي زور ڏين ٿا. [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] ۽ [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ترڪي بابت پنهنجي تحقيق ۾ اهڙن قتلن خلاف '''صفر برداشت''' واري رويي جي ضرورت تي زور ڏنو ۽ چيو تہ صرف فوجداري سزا ڪافي نہ آهي؛ انهن سماجي تصورن کي بہ تبديل ڪرڻ ضروري آهي، جيڪي قتل کي جائز يا ناگزير سمجهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Zero Tolerance Crucial to Confronting “Honour” Killings in Türkiye |url=https://www.unfpa.org/press/zero-tolerance-crucial-confronting-honour-killings-t%C3%BCrkiye-according-new-unfpaundp-report |publisher=[[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] |date=22 November 2005 }}</ref> [[گڏيل قومن جو منشيات ۽ ڏوهن بابت دفتر]] عورتن خلاف تشدد جي ڪيسن ۾ پوليس لاءِ مؤثر جاچ، خطري جي تشخيص، متاثر جي رازداري، حفاظت ۽ ٻين خدمتن ڏانهن فوري ريفرل تي زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=Handbook on Effective Police Responses to Violence against Women |publisher=[[گڏيل قومن جو منشيات ۽ ڏوهن بابت دفتر]] |location=نيو يارڪ |year=2010 |url=https://www.unodc.org/documents/justice-and-prison-reform/Violence_Against_Women_handbook.EN.pdf }}</ref> غيرت سان لاڳاپيل تشدد جي روڪٿام لاءِ اهم قدم هن ريت آهن: * قتل يا جسماني تشدد لاءِ ثقافت، رسم، مذهب يا ”عزت“ کي قانوني دفاع طور رد ڪرڻ؛ * پوليس ۽ استغاثي لاءِ مخصوص تربيت ۽ خطري جي بروقت سڃاڻپ؛ * ڌمڪي هيٺ عورتن، مردن ۽ ايل جي بي ٽي ماڻهن لاءِ محفوظ پناهه ۽ رازداري؛ * زبردستي شادي ۽ نابالغ شادي خلاف قانون جو مؤثر نفاذ؛ * عورتن جي تعليم، معاشي خودمختياري ۽ قانوني مدد تائين رسائي؛ * جرڳن يا خاندانن طرفان غير قانوني سزا جي فيصلن خلاف ڪارروائي؛ * پسند جي شادي ڪندڙ بالغ جوڙن لاءِ رياستي تحفظ؛ * شاهدن ۽ انساني حقن جي ڪارڪنن جي حفاظت؛ * اسڪولن، ميڊيا ۽ مقامي برادرين ۾ عزت، جنس ۽ عورتن جي حقن بابت سماجي تعليم. == مشهور متاثر == {{hatnote|هيءَ غيرت جي نالي يا ان جي بهاني تي قتل ٿيل مشهور ماڻهن جي چونڊيل فهرست آهي؛ مڪمل فهرست لاءِ لاڳاپيل زمرو ڏسو.}} {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#f4d8df,#e8e0f3,#d9eaf4,#dcefdc); padding:9px;" | '''غيرت سان لاڳاپيل قتلن جا ڪجهه مشهور متاثر''' ! style="background:#f4d8df;" | نالو ! style="background:#e8e0f3;" | ملڪ / علائقو ! style="background:#d9eaf4;" | سال ! style="background:#dcefdc;" | مختصر پسمنظر |- | [[ساميا سرور جو قتل|ساميا سرور]] | پاڪستان | 1999ع | پنهنجي مڙس کان طلاق وٺڻ ۽ ٻي شادي ڪرڻ جي خواهش کان پوءِ لاهور ۾ سندس وڪيل جي آفيس ۾ قتل ڪئي وئي. |- | [[فاديمي شاهيندال جو قتل|فاديمي شاهيندال]] | سويڊن | 2002ع | ڪرد نسل جي عورت، جنهن کي پنهنجي پسند جي زندگي ۽ تعلق سبب سندس پيءُ قتل ڪيو. |- | [[هيشو يونس جو قتل|هيشو يونس]] | برطانيا | 2002ع | عراقي ڪرد نوجوان ڇوڪري، جنهن کي سندس پيءُ قتل ڪيو؛ برطانيا ۾ غيرت جي نالي تي قتل جي سڃاڻپ ڪندڙ شروعاتي اهم ڪيسن مان هڪ. |- | [[شفيليا احمد جو قتل|شفيليا احمد]] | برطانيا | 2003ع | برطانوي پاڪستاني ڇوڪري، جنهن کي والدين زبردستي شاديءَ جي تڪرار کان پوءِ قتل ڪيو. |- | [[هاتون سوروچو جو قتل|هاتون سوروچو]] | جرمني | 2005ع | ڪرد-ترڪ عورت، جنهن پنهنجي زبردستي شادي ڇڏي آزاد زندگي اختيار ڪئي؛ سندس ڀاءُ کيس قتل ڪيو. |- | [[غزالا خان جو قتل|غزالا خان]] | ڊينمارڪ | 2005ع | خاندان جي مرضيءَ خلاف شادي ڪرڻ کان پوءِ سندس ڀاءُ قتل ڪيو. |- | [[باناز محمود جو قتل|باناز محمود]] | برطانيا | 2006ع | تشدد واري زبردستي شادي ختم ڪرڻ ۽ پنهنجي پسند جي مرد سان تعلق سبب خاندان جي سازش هيٺ قتل ٿي. |- | [[ساديه شيخ جو قتل|ساديه شيخ]] | بيلجيم | 2007ع | والدين جي طئي ڪيل شاديءَ کان انڪار ڪرڻ بعد سندس ڀاءُ کيس گولي هڻي قتل ڪيو. |- | [[اقصيٰ پرويز جو قتل|اقصيٰ پرويز]] | ڪينيڊا | 2007ع | ڪينيڊين-پاڪستاني شاگردياڻي، جنهن کي پيءُ ۽ ڀاءُ قتل ڪيو. |- | [[احمد يلديز جو قتل|احمد يلديز]] | ترڪي | 2008ع | هم جنس پرست ڪرد نوجوان؛ سندس قتل کي ترڪيءَ جي مشهور هم جنس پرست غيرت واري قتلن مان هڪ سمجهيو ويو. |- | [[2012ع ڪوهستان وڊيو ڪيس|ڪوهستان وڊيو ڪيس جون عورتون]] | پاڪستان | 2012ع کان پوءِ | شاديءَ جي وڊيو سان لاڳاپيل مبينا غيرت جي قتلن جو ڊگهو تڪراري ۽ عدالتي ڪيس. |- | [[قنديل بلوچ]] | پاڪستان | 2016ع | ماڊل ۽ سوشل ميڊيا شخصيت؛ ملتان ۾ سندس ڀاءُ گهٽو ڏئي قتل ڪيو ۽ ”عزت“ کي سبب طور پيش ڪيو. |- | [[افضل ڪوهستاني]] | پاڪستان | 2019ع | ڪوهستان وڊيو ڪيس کي منظرعام تي آڻيندڙ ڪارڪن؛ ايبٽ آباد ۾ گولي هڻي قتل ڪيو ويو. |} === ساميا سرور === [[ساميا سرور]] پاڪستان جي غيرت جي نالي تي قتلن بابت قومي بحث کي تيز ڪندڙ اهم واقعن مان هڪ هئي. هوءَ پنهنجي مڙس کان طلاق وٺڻ چاهيندي هئي ۽ 1999ع ۾ [[لاهور]] ۾ پنهنجي وڪيل جي آفيس اندر قتل ڪئي وئي. واقعي کان پوءِ عورتن جي حقن جي تنظيمن قانوني ۽ سماجي نظام ۾ موجود ڪمزورين تي سخت احتجاج ڪيو.<ref name="r1" /> === قنديل بلوچ === [[قنديل بلوچ]] 2016ع ۾ [[ملتان]] ۾ پنهنجي خاندان جي گهر ۾ قتل ٿي. سندس ڀاءُ قتل جو اعتراف ڪيو ۽ خاندان جي ”عزت“ کي سبب طور پيش ڪيو. هن قتل پاڪستان ۾ موجود قصاص ۽ ديت واري قانون تحت خانداني معافيءَ جي قانوني خال بابت نئين بحث کي جنم ڏنو ۽ ساڳئي سال پارليامينٽ غيرت جي نالي تي قتل بابت قانون ۾ وڌيڪ سخت ترميمون منظور ڪيون.<ref>{{cite news |title='Honour killings': Pakistan closes loophole allowing killers to go free |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-37578111 |work=BBC News |date=6 October 2016 }}</ref> === ڪوهستان وڊيو ڪيس ۽ افضل ڪوهستاني === [[2012ع ڪوهستان وڊيو ڪيس]] ۾ هڪ شاديءَ جي تقريب دوران عورتن ۽ مردن جي وڊيو منظرعام تي اچڻ کان پوءِ مبينا قتلن جون خبرون آيون. [[افضل ڪوهستاني]]، جيڪو متاثر مردن جو ڀاءُ هو، ڪيس کي عوامي ۽ عدالتي سطح تي اڳتي آڻڻ لاءِ مهم هلائيندو رهيو. 2019ع ۾ کيس [[ايبٽ آباد]] ۾ قتل ڪيو ويو. == تحفظ ۽ سهائتا == غيرت سان لاڳاپيل تشدد جي خطري هيٺ آيل ماڻهن لاءِ جلد حفاظتي قدم حياتي بچائي سگهن ٿا. خطري جي سڃاڻپ ٿيڻ تي پوليس، عدالتن، سماجي ڀلائيءَ وارن ادارن، پناهه گهرن ۽ قانوني مدد جي تنظيمن وچ ۾ رابطي جي ضرورت هوندي آهي. متاثر شخص کي خاندان جي حوالي ڪرڻ هميشه محفوظ قدم نہ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ غيرت سان لاڳاپيل تشدد ۾ خطرو خود ويجهن مائٽن کان ٿي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري تحفظ جي منصوبابندي ۾ رهائش جي رازداري، فون ۽ ڊجيٽل رابطن جي حفاظت، سفر، قانوني حڪم ۽ ضرورت موجب مستقل ٻي هنڌ آبادڪاري شامل ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي اصولن موجب ڪنهن به بالغ فرد کي پنهنجي شادي، تعلق، مذهب، لباس يا ذاتي زندگي بابت فيصلي جي بنياد تي تشدد جو نشانو بڻائڻ انساني حقن جي ڀڃڪڙي آهي، ۽ ڪنهن ثقافتي يا روايتي دعويٰ سان قتل يا تشدد کي جائز قرار نٿو ڏئي سگهجي. == ڏسو پڻ == * [[عورت ڪشي]] * [[عورتن خلاف تشدد]] * [[گهريلو تشدد]] * [[خانداني عزت]] * [[ڪارو ڪاري]] * [[زبردستي شادي]] * [[ننڍي عمر جي شادي]] * [[جرڳو]] * [[متاثر کي ڏوهاري سمجهڻ]] * [[تيزابي حملو]] * [[زنا بالجبر]] * [[ايل جي بي ٽي ماڻهن خلاف تشدد]] * [[علائقي موجب غيرت جي نالي تي قتل]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهو == * {{cite book |last1=Welchman |first1=Lynn |last2=Hossain |first2=Sara |title='Honour': Crimes, Paradigms, and Violence Against Women |publisher=Zed Books |year=2013 |isbn=978-1-84813-698-4 }} * {{cite web |title=The Dynamics of Honour Killings in Türkiye |url=https://www.unfpa.org/publications/dynamics-honour-killings-t%C3%BCrkiye |publisher=[[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] |year=2007 }} * {{cite web |title=Understanding and addressing violence against women: femicide |url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-RHR-12.38 |publisher=[[عالمي صحت تنظيم]] |year=2012 }} * {{cite web |title=State of Human Rights in 2024 |url=https://hrcp-web.org/hrcpweb/rising-militancy-and-democratic-backsliding-mark-2024/ |publisher=[[هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان]] |year=2025 }} == خارجي ڳنڍڻا == * {{Official website|https://hrcp-web.org/|هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان}} * [https://www.unfpa.org/ گڏيل قومن جو آبادي فنڊ] * [https://www.unwomen.org/ گڏيل قومن جو عورتن بابت ادارو] * [https://www.who.int/ عالمي صحت تنظيم] [[زمرو:غيرت جي نالي تي قتل]] [[زمرو:ڪارو ڪاري]] [[زمرو:عورتن خلاف تشدد]] [[زمرو:عورت ڪشي]] [[زمرو:گهريلو تشدد]] [[زمرو:انساني حقن جون ڀڃڪڙيون]] [[زمرو:سنڌ جون سماجي رسمون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عورتن خلاف تشدد]] cjpao6be6hagn4bungxwac720tu4vky 0 41595 410830 364807 2026-09-09T11:47:40Z Intisar Ali 8681 410830 wikitext text/x-wiki {{Short description|ستين صديءَ ۾ سنڌ جو حڪمران}} {{Infobox royalty | name = راجا چندر | succession = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]] | image = | caption = | reign = لڳ ڀڳ 671ع–679ع<ref name="WinkChandar">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 |page=153 }}</ref> | predecessor = [[راجا چچ]] | successor = [[راجا ڏاهر]] | regent = | spouse = | issue = راج{{efn|''چچ نامي'' جي روايت ۾ چندر جي هڪ پٽ راج جو ذڪر اچي ٿو، پر سندس سياسي ڪردار بابت معلومات محدود آهي.}} | full_name = چندر پٽ سيلائج | house = [[چچ گهراڻو]] | dynasty = [[چچ گهراڻو|برهمڻ گهراڻو]] | father = سيلائج | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = لڳ ڀڳ 679ع | death_place = | religion = [[ٻڌ ڌرم]] سان منسوب{{efn|''چچ نامي'' جي ترجمي ۾ چندر کي ''راهب'' ۽ ''ناسڪ'' سڏيو ويو ۽ راهبن ۽ ناسڪن جي مذهب کي هٿي ڏيندڙ بيان ڪيو ويو آهي. انهن اصطلاحن جي مذهبي سڃاڻپ بابت جديد تشريح ۾ اختلاف موجود آهي.}} }} '''راجا چندر''' ({{langx|en|Chandar}} يا ''Chandra'') ستين صدي عيسويءَ ۾ [[سنڌ]] جو حڪمران، [[راجا چچ]] جو ڀاءُ ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو ٻيو حڪمران هو. چچ جي وفات کان پوءِ هو لڳ ڀڳ 671ع ۾ [[اروڙ]] جي تخت تي ويٺو ۽ روايتي طور ست کان اٺ سال حڪومت ڪيائين.<ref name="WinkChandar" /><ref name="ChachNamaElliot">{{cite book |last1=Elliot |first1=Henry Miers |last2=Dowson |first2=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner |location=London |year=1867 |pages=153–155 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> چندر اڳ ئي چچ جي حياتيءَ ۾ حڪومت سان وابسته هو. ''[[چچ نامو]]'' جي روايت موجب چچ پنهنجي فوجي مهمن دوران کيس [[اروڙ]] ۾ مرڪزي حڪومت ۽ شاهي معاملن جي نگرانيءَ لاءِ اهم اختيار ڏنا هئا. اهڙيءَ طرح چچ جي وفات کان پوءِ چندر جو تخت تي اچڻ اوچتو نه، پر سندس اڳوڻي انتظامي حيثيت جو تسلسل هو.<ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |edition=2nd |year=1990 }}</ref> چندر جي حڪومت جو سڀ کان اهم واقعو [[سيوستان]] جي اڳوڻي حاڪم متا جي سازش ۽ [[قنوج]] جي حڪمران سيهرس سان لاڳاپيل حملي جي روايت آهي. ''چچ نامي'' موجب متا چندر کي مذهبي عبادت ۽ مطالعي ۾ مصروف ڪمزور حڪمران سمجهي قنوج جي راجا کي سنڌ تي حملي لاءِ اڪسايو، پر چندر دفاعي تياريون ڪري پنهنجي حڪومت بچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="ChachNamaElliot" /> == چچ جي دور ۾ حيثيت == چندر، سيلائج جو پٽ ۽ [[راجا چچ]] جو ڀاءُ هو. جڏهن چچ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون هلائي رهيو هو، تڏهن هن چندر کي [[اروڙ]] ۾ پنهنجو نائب ۽ مرڪزي انتظام جو ذميوار بڻايو. روايت موجب چچ اعلان ڪيو تہ سندس موجودگي يا غير موجودگيءَ ۾ شاهي معاملن جي نگراني چندر ڪندو. ان ڪري چندر کي تخت تي اچڻ کان اڳ ئي انتظام، درٻار ۽ مرڪزي حڪومت جو تجربو حاصل هو.<ref name="Lambrick" /> هي پسمنظر ان روايتي تاثر کي ڪجهه حد تائين ڪمزور ڪري ٿو تہ چندر مڪمل طور سياست کان الڳ هڪ غير تجربيڪار راهب هو. مخالفن طرفان کيس اهڙي نموني پيش ڪرڻ سياسي پروپيگنڊا جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿو. == تخت نشيني == [[راجا چچ]] جي وفات عام طور لڳ ڀڳ 671ع ۾ رکي وڃي ٿي. سندس وفات کان پوءِ سندس ٻن پٽن، [[ڏهرسيه]] ۽ [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ چندر تخت تي ويٺو.<ref name="WinkChandar" /> [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] هن جانشينيءَ کي قابلِ توجهه سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ چچ جا پٽ ايترا ننڍا نه هئا جو حڪومت ۾ ڪو ڪردار ادا نه ڪري سگهن. چندر جي اڳوڻي انتظامي حيثيت ۽ شاهي خاندان ۾ سندس سينيئر مقام شايد سندس جانشينيءَ ۾ اهم هئا.<ref name="Lambrick" /> لئمبرڪ اهو به نشاندهي ڪري ٿو تہ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن حڪمران گهراڻن ۾ اهڙي صورت ۾ ڀاءُ جي جانشيني غير معمولي نه هئي، خاص ڪري جڏهن هو اڳ ئي حڪومت ۾ اهم عهدو رکندڙ هجي. == مذهب ۽ مذهبي پاليسي == ''چچ نامي'' جي قديم انگريزي ترجمي ۾ چندر کي '''راهب''' (''rāhib'') ۽ '''ناسڪ''' (''nāsik'') سڏيو ويو آهي. متن موجب هن راهبن ۽ ناسڪن جي مذهبي طريقن کي هٿي ڏني ۽ ڪيترن ماڻهن کي پنهنجي مذهب ڏانهن واپس آندو.<ref name="ChachNamaElliot" /> ان روايت جي بنياد تي ڪيترن جديد ۽ سنڌي مؤرخن چندر کي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] حڪمران قرار ڏنو آهي. ٻڌ آثارن بابت آثار قديمه جي ماهر ديبالا مترا پڻ ''چچ نامي'' کي حوالو ڏيندي چندر کي ٻڌ ڌرم جو پيروڪار قرار ڏئي ٿي ۽ لکي ٿي تہ هن پنهنجي رعيت ۾ ٻڌ ڌرم کي زور وٺايو.<ref name="Mitra">{{cite book |last=Mitra |first=Debala |title=Buddhist Monuments |publisher=Sahitya Samsad |url=https://archive.org/details/BuddhistMonuments }}</ref> تنهن هوندي بہ ''راهب'' ۽ ''ناسڪ'' جهڙن اصطلاحن جي صحيح مذهبي معنيٰ بابت جديد محققن ۾ اختلاف آهي. ان دور جي سنڌ ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻ مذهبي روايتون گڏ موجود هيون، تنهنڪري چندر جي ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت متن کي احتياط سان پڙهڻ گهرجي. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ چندر طرفان ماڻهن کي زور سان پنهنجي مذهب ڏانهن آڻڻ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر اهڙي دعويٰ لاءِ آزاد همعصر شاهدي موجود ناهي؛ انڪري ان کي متن جي روايت طور ئي پيش ڪرڻ مناسب آهي.<ref name="ChachNamaElliot" /> == سنڌ جي سياسي صورتحال == [[File:Arabsumf1.png|thumb|325px|ستين صديءَ جي سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سياسي قوتن جو تجسيمي نقشو]] چندر کي اهڙي وقت حڪومت ملي، جڏهن چچ جي وسيع فوجي مهمن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن مقامي حاڪمن تازو ئي مرڪزي حڪومت جي اطاعت قبول ڪئي هئي. انهن مان ڪجهه حڪمران مڪمل طور ختم نه ڪيا ويا هئا، پر خراج ۽ وفاداريءَ جي شرط تي سندن علائقائي حيثيت برقرار رکي وئي هئي. انڪري چچ جي وفات سان نئين حڪومت لاءِ سڀ کان وڏو خطرو ٻاهرين حملي کان اڳ انهن اڳوڻن ماتحت سردارن جي بغاوت هو، جيڪي چچ جي طاقت سبب خاموش هئا. [[سيوستان]] جو اڳوڻو حاڪم '''متا''' اهڙن سردارن مان هڪ هو. چچ اڳ کيس شڪست ڏيڻ کان پوءِ سندس عهدي تي برقرار رکيو هو، پر بعد ۾ متا سندس خلاف سازش ڪندي فرار ٿي ويو.<ref name="Lambrick" /> == متا جي قنوج ڏانهن روانگي == [[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جي قديم قلعي جون ڀتيون؛ سيوستان جو اڳوڻو حاڪم متا چندر خلاف مهم جي اهم ڪردار طور ''چچ نامي'' ۾ اچي ٿو]] چچ جي وفات کان پوءِ متا [[قنوج]] جي حڪمران '''سيهرس پٽ راسل''' وٽ پهتو. ''چچ نامي'' موجب هن سيهرس کي ٻڌايو تہ چچ مري چڪو آهي ۽ سندس ڀاءُ چندر، جيڪو مذهبي عبادت ۽ مطالعي ۾ گهڻو وقت گذاري ٿو، تخت تي ويٺو آهي؛ تنهنڪري سنڌ تي قبضو ڪرڻ جو هي مناسب وقت آهي.<ref name="ChachNamaElliot" /> متا سيهرس کي تجويز ڏني تہ جيڪڏهن هو سنڌ فتح ڪري ان جو هڪ حصو سندس حوالي ڪندو تہ هو ساليانو خراج ادا ڪندو. سيهرس جواب ڏنو تہ جيڪڏهن هو ملڪ فتح ڪندو تہ ان کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪندو، پر متا کي ڪنهن حصي جي گورنري ڏئي سگهجي ٿي.<ref name="ChachNamaElliot" /> هيءَ روايت ڏيکاري ٿي تہ چندر جي تخت نشينيءَ کان فوراً پوءِ چچ جي پراڻي سياسي بندوبست کي چئلينج ڪرڻ جي ڪوشش ٿي. == سيهرس جي حملي جي روايت == متا جي ترغيب کان پوءِ سيهرس سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. مختلف سنڌي روايتن ۾ قنوج واري فوج جي اڳواڻي ۽ راجا جي نالن جون صورتون مختلف آهن؛ ڪن ۾ سيهرس پاڻ ۽ ڪن ۾ سندس ڀاءُ يا سپهه سالار '''برهاس''' جو ذڪر اچي ٿو. پوئين سنڌي ماخذن ۾ [[ڪشمير]] جي سرحد سان لاڳاپيل چچ جي هڪ مائٽ يا ڏوهٽي جي به حملي آور قوتن سان شامل ٿيڻ جي روايت ملي ٿي.<ref name="Qadusi">{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> حملو ڪندڙ فوج سنڌ جي اتر يا اتر-اوڀر واري سرحد ۾ داخل ٿي ۽ ڪجهه روايتن موجب '''ديوهپور''' يا '''ديبالپور''' جهڙي قلعي تي قبضو ڪري اڳتي وڌي. انهن قديم هنڌن جي جديد جاگرافيائي سڃاڻپ مڪمل طور يقيني ناهي، تنهنڪري انهن کي جديد شهرن سان بنا احتياط جي هڪجهڙو ڪرڻ مناسب ناهي. == چندر جون دفاعي تياريون == چندر حملي جي خبر ملڻ تي هٿيار ڦٽا ڪرڻ بدران دفاعي انتظام شروع ڪيا. پوئين سنڌي روايتن موجب هن چچ جي پٽن کي پڻ حڪومت جي دفاع ۾ شامل ڪيو. [[ڏهرسيه]] کي [[برهمڻ آباد]] ۽ ڏکڻ-اوڀر واري علائقي جي دفاع ۽ فوجي تياريءَ سان لاڳاپيل ذميواريون ڏنيون ويون، جڏهن تہ [[راجا ڏاهر|ڏاهر]] کي [[اروڙ]] ۽ مرڪزي شاهي علائقي جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ڏنو ويو.<ref name="Qadusi" /> اهڙيءَ طرح چچ جا پٽ چندر جي حڪومت دوران ئي اهم صوبائي ۽ فوجي ذميوارين ۾ ظاهر ٿين ٿا، جيڪا بعد واري جانشينيءَ لاءِ پڻ اهم هئي. == جنگ ۽ صلح == ''چچ نامي'' جي روايت موجب سيهرس جي فوج چندر جي حڪومت اندر داخل ٿي، پر مهم فيصلائتي فتح حاصل نه ڪري سگهي. هڪ مرحلي تي ٻنهي طرفن وچ ۾ ڳالهين دوران سيهرس چندر جي فوج جي قبضي ۾ اچي ويو. ان کان پوءِ صلح ٿيو ۽ سيهرس طرفان ضمانت يا يرغمال طور ماڻهو موڪليا ويا. آخرڪار ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو ۽ قنوج جي مهم سنڌ تي مستقل قبضو قائم ڪرڻ کان سواءِ ختم ٿي وئي.<ref name="ChachNamaElliot" /> ان واقعي کان پوءِ چندر پنهنجي تخت تي برقرار رهيو ۽ متا جي چچ کان پوءِ سنڌ جي سياسي نظام کي ٽوڙڻ واري ڪوشش ناڪام ٿي. == حڪومت جو استحڪام == قنوج سان لاڳاپيل بحران کان پوءِ چندر جي حڪومت باقي عرصي ۾ نسبتاً مستحڪم رهي. ''چچ نامي'' کيس چچ جهڙو مسلسل فوجي توسيع پسند حڪمران نه، پر وڌيڪ مذهبي ۽ انتظامي مزاج رکندڙ بادشاهه طور پيش ڪري ٿو. هن جي دور بابت وڏي تعداد ۾ فوجي مهمن جو ذڪر نه ملڻ مان اهو نتيجو ڪڍڻ ممڪن ناهي تہ حڪومت ڪمزور هئي؛ ان جي ابتڙ، قنوج واري چئلينج کي منهن ڏيڻ ۽ چچ جي قائم ڪيل علائقائي جوڙجڪ کي برقرار رکڻ سندس دور جي اهم سياسي ڪاميابي هئي. == اروڙ == [[File:Sukkur 4.jpg|thumb|[[اروڙ]] ڀرسان قديم آثار؛ چندر جي حڪومت جو مرڪزي شاهي علائقو اروڙ هو]] چندر جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو راءِ گهراڻي کان وٺي چچ گهراڻي تائين سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو. چچ پنهنجي حياتيءَ ۾ چندر کي اروڙ جي انتظام سان ڳنڍيو هو. انڪري چندر جي تخت نشينيءَ کان اڳ ئي هن شهر جي شاهي انتظام ۽ سياسي اشرافيه سان سندس ويجها لاڳاپا هئا. اروڙ مان مرڪزي حڪومت هلندي هئي، جڏهن تہ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]] ۽ [[ملتان]] جهڙن علائقن ۾ مقامي يا شاهي گورنر حڪومت ڪندا هئا. == حڪومت جو مدو == چندر جي حڪومت جي مدي بابت ماخذن ۾ ٿورو لفظي فرق آهي. ''چچ نامي'' ۽ ان تي ٻڌل روايتن ۾ کيس ڪڏهن '''ست سال''' ۽ ڪڏهن '''اٺين سال تائين''' حڪومت ڪندڙ چيو ويو آهي. جديد تاريخي chronology عام طور هن طرح ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چندر جي حڪومت بابت اهم زمان بنديون''' ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ / روايت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | تاريخ ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | جديد عام chronology | '''لڳ ڀڳ 671–679ع''' | style="text-align:left;" | چچ جي 671ع ڌاري وفات کان پوءِ اٽڪل اٺ سال.<ref name="WinkChandar" /> |- | ''چچ نامو'' | اٽڪل 7–8 سال | style="text-align:left;" | حڪومت جي مدي بابت روايتي بيان.<ref name="ChachNamaElliot" /> |- | [[جنت السنڌ]] | اٺين سال وفات | style="text-align:left;" | مولائي شيدائيءَ جي سنڌي تاريخي روايت.<ref name="JannatSindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=2nd |year=2006 }}</ref> |- | ڪجهه سنڌي پوئين ترتيبون | 48هه / 668ع | style="text-align:left;" | چچ جي 671ع واري عام chronology سان نه ٿي ٺهڪي؛ انڪري متبادل ۽ مسئلي واري تاريخ سمجهي وڃي ٿي. |- | ''تاريخي سنڌو سنبت'' واري ترتيب | 691–699ع / 72–80هه | style="text-align:left;" | ٻين عام جديد chronologies کان لڳ ڀڳ ويهه سال پوءِ جي ترتيب. |} موجوده علمي تاريخي ترتيب ۾ '''671–679ع''' وڌيڪ استعمال ٿئي ٿي؛ تنهنڪري انفوباڪس ۾ اها تاريخ رکڻ مناسب آهي، جڏهن تہ ٻين روايتن کي متن ۾ الڳ بيان ڪري سگهجي ٿو. 2 == جنت السنڌ جو بيان == رحيمداد خان مولائي شيدائي چندر بابت لکي ٿو تہ چچ کان پوءِ سيلائج جو ٻيو پٽ چندر سنڌ جي گاديءَ تي ويٺو. هو کيس وڏو تپسوي ۽ ٻڌ ڌرم کي هٿي ڏيندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو. سندس بيان موجب سيوهڻ جي اڳوڻي حاڪم متا چندر خلاف قنوج جي سيهرس کان مدد ورتي ۽ ڪشمير سان لاڳاپيل رمل به مخالف ڌر سان شامل ٿيو، پر چندر پنهنجي حڪومت کي بچائڻ ۾ ڪامياب رهيو. مولائي شيدائي موجب چندر حڪومت جي اٺين سال وفات ڪئي.<ref name="JannatSindh" /> هي بيان بنيادي طور ''چچ نامي'' واري روايت جو پوئين سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ورجاءُ ۽ تشريح آهي. == لئمبرڪ جو جائزو == [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] موجب چندر لڳ ڀڳ ست سال سنڌ جي تخت تي رهيو ۽ سندس وفات کان پوءِ [[راجا ڏاهر|ڏاهر]] اروڙ جي تخت تي ويٺو.<ref name="Lambrick" /> لئمبرڪ جانشينيءَ جي هڪ پيچيده مسئلي ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪائي ٿو. ''چچ نامي'' ۾ چندر جي هڪ پٽ '''راج''' جو ذڪر اچي ٿو، جيڪو ڪجهه وقت [[برهمڻ آباد]] سان لاڳاپيل رهيو، پر پوءِ اها جاءِ چچ جي پٽ [[ڏهرسيه]] لاءِ خالي ٿي وئي. لئمبرڪ کي اها روايت مڪمل طور قائل ڪندڙ نه لڳي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن چندر پاڻ چچ جي پٽن تي ترجيح حاصل ڪري بادشاهه ٿيو هو، تہ سندس پنهنجي پٽ جو پوءِ چچ جي پٽ لاءِ بغير وڏي مزاحمت جي حڪومت ڇڏڻ سياسي طور سوال پيدا ڪري ٿو.<ref name="Lambrick" /> ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چچ جي وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جي جانشيني سادي سڌي پيءُ کان پٽ واري ترتيب نه هئي، پر شاهي خاندان جي مختلف شاخن، صوبائي اختيارن ۽ مقامي سياسي طاقت جي وچ ۾ توازن تي ٻڌل هئي. == وفات ۽ جانشيني == چندر جي وفات عام جديد chronology موجب لڳ ڀڳ '''679ع''' ۾ ٿي. سندس حڪومت کان پوءِ سنڌ ۾ چچ جي پٽن جو سياسي وزن وڌي ويو. روايتي مختصر ترتيب ۾ [[راجا ڏاهر]] چندر جو جانشين ڄاڻايو وڃي ٿو، پر وڌيڪ تفصيلي ''چچ نامي'' واري روايت مان ظاهر ٿئي ٿو تہ چچ جا ٻئي پٽ مختلف علائقن تي اثر رکندڙ هئا. [[ڏهرسيه]] [[برهمڻ آباد]] سان وابسته ٿيو، جڏهن تہ ڏاهر [[اروڙ]] واري مرڪزي حڪومت سان ڳنڍيل رهيو. ان ڪري چندر کان پوءِ سنڌ جي سياسي اقتدار کي ڪجهه وقت لاءِ شاهي خاندان جي مختلف شاخن ۾ ورهايل يا متوازي صورت ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي، جيتوڻيڪ بعد ۾ ڏاهر گهراڻي جو سڀ کان نمايان حڪمران بڻيو. == تاريخي اهميت == راجا چندر جي حڪومت چچ جي فوجي توسيع ۽ [[راجا ڏاهر]] جي دور جي وچ واري عبوري مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي. هن پنهنجي ڀاءُ کان ورثي ۾ مليل حڪومت کي هڪ اهڙي وقت برقرار رکيو، جڏهن چچ جي موت سبب ڪيترن اڳوڻن ماتحت حڪمرانن لاءِ بغاوت يا آزادي حاصل ڪرڻ جو موقعو پيدا ٿيو هو. قنوج سان لاڳاپيل حملي کي ناڪام ڪرڻ، چچ جي پٽن کي صوبائي ۽ فوجي ذميوارين ۾ شامل ڪرڻ ۽ اروڙ جي مرڪزي حڪومت کي برقرار رکڻ سندس دور جون اهم سياسي خصوصيتون هيون. ساڳئي وقت سندس مذهبي شخصيت بابت ''چچ نامي'' جي روايت ستين صديءَ جي سنڌ ۾ برهمڻ ۽ ٻڌ مذهبي روايتن جي پيچيده لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ اهم مواد مهيا ڪري ٿي. == ماخذياتي مسئلا == چندر بابت تقريباً سموري تفصيلي سياسي ڪهاڻي ''چچ نامي'' مان اچي ٿي. موجوده فارسي متن چندر جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ مرتب ٿيو، تنهنڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان جي تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. خاص ڪري هي ڳالهيون روايت ۽ تاريخي يقين جي لحاظ کان الڳ رکڻ گهرجن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''چندر بابت تاريخي دعوائن جي حيثيت''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | دعويٰ ! style="background:#00897B;color:white;" | حيثيت ! style="background:#D97706;color:white;" | وضاحت |- | چچ جو ڀاءُ ۽ جانشين هو | مضبوط روايتي ڄاڻ | ''چچ نامي'' ۽ بعد جي تاريخن ۾ مسلسل |- | چچ جي حياتيءَ ۾ نائب هو | نسبتاً مضبوط روايت | مرڪزي انتظام ۾ سندس اڳوڻو ڪردار بيان ٿيل |- | حڪومت لڳ ڀڳ اٺ سال | وڏي پيماني تي قبوليل | جديد chronology 671–679ع |- | ٻڌ ڌرم جو پيروڪار هو | روايتي، پر تشريح هيٺ | ''راهب'' ۽ ''ناسڪ'' اصطلاحن جي بنياد تي |- | ماڻهن کي زور سان ٻڌ بڻايائين | ''چچ نامي'' جي روايت | آزاد همعصر ثبوت موجود ناهي |- | قنوج سنڌ تي حملو ڪيو | ''چچ نامي'' جي اهم سياسي روايت | مهم جا تفصيلي هنڌ ۽ نالا ڪجهه غير يقيني |- | 691–699ع حڪومت ڪيائين | متبادل سنڌي chronology | عام جديد chronology سان نه ٿي ٺهڪي |- | 668ع ۾ وفات | پوئين روايت | چچ جي 671ع واري وفات سان تاريخي تضاد |} == چچ گهراڻي ۾ جانشيني == {{Main|چچ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''چچ گهراڻي جي حڪمرانن جي روايتي ترتيب''' ! style="background:#355070;color:white;" | # ! style="background:#6D597A;color:white;" | حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | تقريباً حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | حيثيت |- | 1 | [[راجا چچ]] | 632–671ع | گهراڻي جو باني |- | 2 | style="background:#E8F5E9;" | '''راجا چندر''' | 671–679ع | چچ جو ڀاءُ |- | 3 | [[ڏهرسيه]] | 679ع کان پوءِ | برهمڻ آباد واري شاخ |- | 4 | [[راجا ڏاهر]] | 679/695–712ع | اروڙ جو حڪمران ۽ گهراڻي جو آخري اهم بادشاهه |} {{برھمڻ گھرائي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[چچ گهراڻو]] * [[راجا چچ]] * [[راجا ڏاهر]] * [[ڏهرسيه]] * [[اروڙ]] * [[سيوستان]] * [[برهمڻ آباد]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1990 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 }} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. {{s-start}} {{succession box | title = [[سنڌ]] جو حڪمران | years = لڳ ڀڳ 671ع–679ع | before = [[راجا چچ]] | after = [[راجا ڏاهر]] }} {{s-end}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:چندر}} [[زمرو:چچ گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:اروڙ]] jyj6lxzfurjlqcwsi1hhzvp9l5j6ehj 0 41596 410819 384363 2026-09-09T11:28:50Z Intisar Ali 8681 410819 wikitext text/x-wiki {{Short description|ستين صديءَ ۾ سنڌ جو برهمڻ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = چچ | full_name = چچ پٽ سيلائج | succession = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]] | image = Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632-671. Sindh. Crowned head right; swastika to right. Large trident, šri yasha(ditya) around.jpg | caption = چچ سان منسوب چانديءَ جو دَمّو؛ ان تي ''شري يشادتيه'' جي براهمي لکت پڙهي وئي آهي. هن سڪي جي مخصوص حڪمران سان نسبت بابت جديد سڪن جي تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="CommonsCoin">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chach_of_Alor._%E2%80%9C%C5%A0ri_Yashaditya%E2%80%9D._Circa_632-671._Sindh._Crowned_head_right%3B_swastika_to_right._Large_trident%2C_%C5%A1ri_yasha(ditya)_around.jpg |title=Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632–671. Sindh |website=[[Wikimedia Commons]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> | reign = لڳ ڀڳ 632ع–671ع{{efn|ڪجهه جديد ۽ پراڻا ماخذ تخت نشيني 631ع رکن ٿا؛ عام جديد chronology لڳ ڀڳ 632ع کان 671ع تائين آهي.}} | predecessor = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | successor = [[چندر بن سيلائج|چندر]] | spouse = [[راڻي سُهندي]] | issue = [[ڏهرسيه]]، [[راجا ڏاهر]]؛ [[ٻائي]]{{efn|''چچ نامي'' جي روايت موجب ڏهرسيه ۽ ڏاهر سُهنديءَ جا پٽ هئا؛ ٻائي ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.}} | dynasty = [[چچ گهراڻو]] | house = برهمڻ | father = سيلائج | religion = [[هندومت]] }} '''چچ پٽ سيلائج''' ({{langx|en|Chach of Aror}}؛ حڪومت لڳ ڀڳ 632ع–671ع) ستين صدي عيسويءَ ۾ [[سنڌ]] جو [[برهمڻ]] حڪمران ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو باني هو. هو شروعات ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري بادشاهه [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي درٻار ۾ ملازم ٿيو ۽ پنهنجي انتظامي قابليت سبب آهستي آهستي حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Wink pg. 153">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 |page=153 |isbn=9004095098 }}</ref><ref name="MacLean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }}</ref> ''[[چچ نامو]]'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ، بادشاهه جي بيوه [[راڻي سُهندي]] جي مدد سان سياسي اقتدار سنڀاليو، پوءِ ساڻس شادي ڪئي ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ تي پنهنجي گهراڻي جي حڪومت قائم ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="ch">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |page=32 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133/page/n45/mode/1up |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس تخت نشينيءَ کي راءِ ساهسي جي هڪ مائٽ، روايت ۾ ''مهرت'' يا ''مهروت'' نالي حڪمران، چئلينج ڪيو؛ چچ کيس شڪست ڏئي پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو.<ref name="Wink pg. 153" /> چچ جي حڪومت بابت گهڻي تفصيلي ڄاڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جنهن ۾ کيس سنڌو ماٿريءَ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن کي ٻيهر پنهنجي اختيار هيٺ آڻيندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. هن بياس ۽ راويءَ جي علائقن، سِڪا، ملتان، سيوستان، ٻُڌيا، برهمڻ آباد، ارمابيل ۽ مڪران ڏانهن مهمون ڪيون ۽ اولهندي سرحد کي ڪرمان جي طرف تائين منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |edition=2nd |year=1990 }}</ref> چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. روايت موجب چندر لڳ ڀڳ اٺ سال حڪومت ڪئي؛ ان کان پوءِ چچ جي پٽن [[ڏهرسيه]] ۽ [[راجا ڏاهر|ڏاهر]] وچ ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار ورهايو ويو، ۽ آخرڪار ڏاهر اروڙ جو مکيه حڪمران بڻيو.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="MacLean" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == چچ جي حڪومت بابت بنيادي ۽ سڀ کان تفصيلي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي. اهو متن موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان منسوب آهي ۽ راءِ گهراڻي، چچ جي اڀار، سندس فوجي مهمن، سندس جانشينن ۽ پوءِ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو.<ref name="ch" /> روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ ''چچ نامي'' کي هڪ اڳوڻي عربي فتحنامي جو فارسي ترجمو سمجهيو ويندو رهيو آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]] هن روايتي تشريح تي اعتراض ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده ''چچ نامو'' کي فقط ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو لفظي ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ ۾ تيار ٿيل هڪ سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ گهرجي، جنهن ۾ حڪمراني، اخلاق، صلاحيت، سرحد ۽ سياسي مشروعيت بابت پنهنجو فڪري نظام موجود آهي.<ref name="Asif">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> انڪري چچ جي زندگيءَ جا محل سان لاڳاپيل تفصيل، سُهنديءَ سان تعلق، مخالفن کي دوکي سان ختم ڪرڻ ۽ ڪجهه فوجي واقعن جا داستان لفظ بہ لفظ همعصر دستاويزي حقيقت طور وٺڻ بدران ماخذ جي نوعيت کي نظر ۾ رکندي بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Asif" /> بعد جي سنڌي تاريخن، خاص ڪري ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[تحفة الڪرام]]''، [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] جي ''جنت السنڌ'' ۽ جديد دور ۾ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي تحقيق ۾ پڻ چچ جي دور جو تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي. == ابتدائي زندگي == روايت موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو '''سيلائج''' ڏنو وڃي ٿو ۽ خاندان کي [[اروڙ]] ڀرسان هڪ مذهبي مرڪز يا مندر جي خدمت سان وابسته بيان ڪيو وڃي ٿو. ''چچ نامي'' ۾ چچ کي پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي معاملن ۾ ماهر نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هو ابتدا ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي وزير '''رام''' جي دفتر ۾ محرر يا منشي مقرر ٿيو. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ چچ راجا اڳيان سرڪاري خط پيش ڪيو ۽ ان جو جواب تيار ڪيو. سندس تحرير ۽ قابليت کان متاثر ٿي راجا کيس وڌيڪ ذميواريون ڏنيون.<ref name="چچنامو-شروعات">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |pages=13–20 }}</ref> وقت سان گڏ هو درٻار جي اعليٰ عملدارن مان بڻجي ويو ۽ حڪومت جي روزمره معاملن ۾ سندس اثر وڌندو ويو.<ref name="Wink pg. 153" /> == راڻي سُهندي ۽ درٻار == ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب [[راڻي سُهندي]] چچ جي شخصيت ۽ قابليت کان متاثر ٿي ساڻس ويجهڙائپ پيدا ڪئي. متن چچ کي شروعات ۾ اهڙي تعلق کان انڪار ڪندڙ وفادار برهمڻ عملدار طور پيش ڪري ٿو، پر پوءِ ٻنهي وچ ۾ رازداريءَ سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي داستان چچ جي سياسي اڀار جي مرڪزي حصي طور بعد جي تاريخن ۾ بار بار ورجايو ويو آهي. جديد تحقيق ان کي محل جي سڌي ۽ آزاد طور ثابت ٿيل واقعي بدران ''چچ نامي'' جي سياسي مشروعيت واري داستان جو حصو پڻ سمجهي ٿي.<ref name="Asif" /> == راءِ ساهسي جي وفات ۽ تخت نشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' موجب بادشاهه جي آخري بيماريءَ دوران راڻي سُهنديءَ کي خدشو پيدا ٿيو تہ بادشاهه جي وفات کان پوءِ سندس مائٽ حڪومت تي قبضو ڪندا ۽ راڻيءَ ۽ چچ جي حيثيت ختم ٿي ويندي. روايت موجب راجا جي وفات جي خبر ڪجهه وقت لاءِ لڪائي وئي ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور مخالفن کي بي اثر ڪيو ويو. پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو ۽ مقامي سردارن ۽ جاگيردارن کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="لئمبرڪ" /> ساهسيءَ جي موت جو اعلان ٿيڻ کان پوءِ چچ سُهنديءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران بڻيو. هن واقعي سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ٿيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ٿيو.<ref name="Wink pg. 153" /> === اقتدار مضبوط ڪرڻ === ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب چچ تخت سنڀالڻ کان پوءِ خزاني مان انعام ورهايا، فوجين جون پگهارون وڌايون ۽ اشرافيه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Masum1855">{{cite book |last=Ma'sum |first=Mir Muhammad |title=A History of Sind, Embracing the Period from A.D. 710 to A.D. 1590 |translator=George Grenville Malet |publisher=Bombay Education Society's Press |location=Bombay |year=1855 |pages=15–16 }}</ref> انهن روايتن کي جديد تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ''تاريخ معصومي'' خود چچ جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ لکيل آهي. == مهرت سان جنگ == راءِ ساهسي جي موت کان پوءِ سندس هڪ مائٽ، جنهن کي مختلف نسخن ۾ '''مهرت'''، '''مهروت''' يا ساڳين صورتن ۾ لکيو ويو آهي، چچ جي تخت نشينيءَ کي چئلينج ڪيو. پوئين روايتن ۾ کيس چتور جو حڪمران يا ساهسي جو ڀاءُ سڏيو ويو آهي.<ref name="Masum1855" /> مهرت چچ جي برهمڻ اصل کي سندس خلاف دليل بڻايو ۽ دعويٰ ڪئي تہ هڪ برهمڻ کي بادشاهت ۽ جنگ جو حق نه آهي. ''چچ نامي'' موجب ٻنهي فوجن جي مقابلي دوران مهرت ۽ چچ پاڻ ۾ دوبدو مقابلي تي راضي ٿيا. روايت موجب چچ پهرين پاڻ کي پيادل وڙهندڙ برهمڻ ظاهر ڪيو، پر مقابلي دوران اوچتو گهوڙي تي چڙهي مهرت کي تلوار سان قتل ڪيو. سندس موت کان پوءِ مخالف لشڪر ڀڄي ويو ۽ چچ اروڙ واپس موٽي پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> لئمبرڪ هن داستان جي جاگرافيءَ تي شڪ ظاهر ڪيو. سندس خيال ۾ ''چتور'' يا ''جتور'' واري سڃاڻپ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ راجپوتانا جي اوڀر وارن علائقن ۽ سنڌ جي وچ ۾ ٻيون سياسي قوتون موجود هيون. هن امڪان ظاهر ڪيو تہ روايت ۾ ڄاڻايل علائقو سنڌ جي وڌيڪ ويجهي ريگستاني سرحد سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> == حڪومت جي تنظيم == [[File:Arabsumf1.png|thumb|325px|ستين صديءَ جي سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سياسي قوتن جو نقشو؛ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي پکڙيل ڏيکاري وئي آهي]] چچ کي راءِ گهراڻي کان هڪ وسيع مگر جزوي طور غير مرڪزي سياسي نظام ورثي ۾ مليو. مختلف علائقن تي مقامي گورنر، قبائلي سردار ۽ ماتحت راجا حڪومت ڪندا هئا، جن مان ڪجهه راءِ گهراڻي جا مائٽ ۽ ڪجهه مقامي خاندان هئا. چچ جي ڪيترين فوجي مهمن جو بنيادي مقصد مڪمل نوان علائقا فتح ڪرڻ بدران اهڙن اڳوڻن ماتحت علائقن کي پنهنجي نئين حڪومت جي تابع آڻڻ پڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> [[اروڙ]] سندس بنيادي گادي هئي. پنهنجي مهمن دوران هن پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۽ مرڪزي حڪومت جي معاملن جي نگرانيءَ لاءِ اهم اختيار ڏنا. == چندر کي اختيار ڏيڻ == روايت موجب چچ پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۾ اهم انتظامي منصب ڏنو ۽ اعلان ڪيو تہ سندس غير موجودگيءَ ۾ حڪومت جا معاملا چندر هلائيندو. چندر مذهبي علم سان وابسته برهمڻ طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. چچ جي ڊگهي فوجي مهمن دوران سندس انتظامي ڪردار شايد ان سبب اهم ٿيو ۽ آخرڪار چچ جي وفات کان پوءِ هو ئي تخت تي ويٺو.<ref name="لئمبرڪ" /> == اتر ۽ اتر-اوڀر واريون مهمون == === بياس ۽ بابيا === چچ پهرين [[بياس درياهه]] جي علائقي ڏانهن وڌيو. ''چچ نامي'' ۾ '''بابيا''' يا ساڳي نالي واري قلعي جو ذڪر اچي ٿو، جتي مقامي حڪمران چتر يا چتيرا مزاحمت ڪئي. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ چتر قلعي ۾ پناهه ورتي ۽ پوءِ اسڪلنده ڏانهن ڀڄي ويو.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ" /> === اسڪلنده جي فتح === چچ چتر جو تعاقب ڪندي [[اسڪلنده]] پهتو. روايت موجب هن شهر جي هڪ بااثر شخص '''شجاع''' سان ڳجهي خط و ڪتابت ڪئي ۽ واعدو ڪيو تہ جيڪڏهن هو چتر کي هٽائيندو ته اسڪلنده جي حڪومت کيس ڏني ويندي. چتر جي قتل کان پوءِ شجاع کي مقامي انتظام ڏنو ويو ۽ شهر جي اشرافيه چچ جي اطاعت قبول ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == سِڪا ۽ ملتان == اسڪلنده کان پوءِ چچ [[سِڪا]] ۽ [[ملتان]] جي طرف وڌيو. ملتان واري صوبي جو حڪمران روايت ۾ '''بجهيراءِ''' يا '''باجيراءِ''' سڏيو ويو آهي ۽ کيس راءِ ساهسي جو مائٽ ڄاڻايو ويو آهي. چچ جو پهريون وڏو مقابلو سِڪا واري علائقي ۾ ٿيو. سندس مخالفن ۾ سيهول ۽ اجسين جا نالا ڏنا وڃن ٿا. بياس درياهه جي پاڻي گهٽجڻ کان پوءِ چچ فوج پار ڪري مخالفن کي شڪست ڏني ۽ سِڪا تي قبضو ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> پوئين سنڌي روايتن ۾ جنگ دوران وڏي خونريزي، قيدين کي غلام بنائڻ ۽ پنج هزار ماڻهن جي قتل جا انگ ڏنا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهي انگ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا ۽ آزاد همعصر ذريعن سان تصديق ٿيل ناهن. چچ پوءِ [[راوي درياهه]] پار ڪري ملتان تي چڙهائي ڪئي. بجهيراءِ آخرڪار شهر ڇڏي ڪشمير جي طرف هٽي ويو ۽ چچ ملتان تي قبضو ڪري اتي پنهنجو انتظام قائم ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ڪشمير واري سرحد === ملتان کان پوءِ چچ برهماپور، ڪرور، اشهار ۽ اترين علائقن ڏانهن وڌيو. روايت موجب هن ڪشمير جي سرحد تائين پنهنجي اقتدار جي نشاني قائم ڪئي ۽ اتي وڻ پوکرايا.<ref name="جنت السنڌ">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=2nd |year=2006 }}</ref> هن سفر جي صحيح جاگرافي ۽ ڪيترن قديم هنڌن جي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. == ٻُڌيا ۽ سيوستان == [[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جي تاريخي قلعي جون ڀتيون؛ قديم [[سيوستان]] چچ جي مهمن ۾ اهم مرڪز هو]] اتر واري مهم کان پوءِ چچ اروڙ موٽي ڪجهه وقت رهيو. پوءِ هن سنڌو درياهه پار ڪري [[ٻُڌيا]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن مهم ڪئي. ٻُڌيا جو هڪ حڪمران مختلف نسخن ۾ ڀنڊرگو، ڀاگو يا ٻين صورتن سان اچي ٿو. سندس گادي '''ڪڪراج''' بيان ڪئي وئي آهي. مقامي سردار جي پٽ چچ جي اطاعت قبول ڪئي ۽ پنهنجي عهدي تي برقرار رهيو.<ref name="لئمبرڪ" /> چچ پوءِ [[سيوستان]] پهتو. اتي جي گورنر '''متو''' يا '''متا''' شروعاتي مزاحمت کان پوءِ آڻ مڃي. چچ کيس سندس عهدي تي برقرار رکيو، پر پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي نگرانيءَ لاءِ ساڻس مقرر ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي واقعو چچ جي حڪمرانيءَ جي هڪ اهم نموني کي ڏيکاري ٿو: هر شڪست کاڌل مقامي حاڪم کي هٽائڻ بدران ڪجهه کي خراج ۽ وفاداريءَ جي شرط تي پنهنجي عهدي تي رهڻ ڏنو ويو. == برهمڻ آباد ۽ اگهم لوهاڻو == [[File:Ruins of Brahmunabad in Sind - ILN 1857.jpg|thumb|1857ع ۾ ڇپيل [[برهمڻ آباد]] جي کنڊرن جي تصوير]] [[برهمڻ آباد]] چچ جي حڪومت جو اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز هو. ان جو مقامي حاڪم '''[[اگهم لوهاڻو]]''' هو، جنهن جي اثر هيٺ لوهاڻن سان گڏ لاکا، سما ۽ سهتا جهڙا گروهه پڻ روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/agham-kot-or-aghamani.php |title=Agham Kot or Aghamani, Badin |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> چچ اگهم کي اطاعت جو پيغام موڪليو، پر اگهم مزاحمت اختيار ڪئي. ٻنهي طرفن وچ ۾ ڊگهو مقابلو ٿيو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب برهمڻ آباد جو گهيرو لڳ ڀڳ هڪ سال هليو.<ref name="لئمبرڪ" /> اگهم جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''سربند''' چچ سان صلح ڪيو ۽ مقامي انتظام ۾ برقرار رهيو. === ٻڌ مذهبي حلقا === برهمڻ آباد جي علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي هئي. روايت ۾ اگهم جي روحاني مرشد '''ٻڌرڪو''' يا '''ٻڌراکو''' جو ذڪر اچي ٿو، جيڪو هڪ ٻڌ وهار سان وابسته هو. چچ جي برهمڻ هئڻ باوجود، روايت موجب هن ٻڌرڪو سان ملاقات ڪئي، کيس مذهبي سرگرميون جاري رکڻ ڏنيون ۽ وهار جي مرمت ۾ مدد جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهو واقعو سنڌ جي ان دور جي مذهبي پيچيدگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو، جتي برهمڻ حڪمران، ٻڌ مذهبي مرڪز ۽ مختلف مقامي سماجي گروهه گڏ سياسي نظام جو حصو هئا.<ref name="MacLean" /> === اگهم جي خاندان سان لاڳاپا === پوئين روايتن موجب چچ اگهم جي بيوه سان پڻ شادي ڪئي، جڏهن تہ سربند کي مقامي حيثيت ڏني وئي ۽ شاهي خاندان سان سڱابندي ذريعي نئين انتظام سان ڳنڍيو ويو.<ref name="جنت السنڌ" /> == جتن ۽ لوهاڻن بابت پاليسي == برهمڻ آباد جي فتح کان پوءِ ''چچ نامو'' چچ طرفان ڪجهه [[جاٽ|جتن]] ۽ [[لوهاڻا|لوهاڻن]] تي سخت سماجي ۽ فوجي پابنديون لاڳو ڪرڻ جو بيان ڏئي ٿو. روايت موجب ڪجهه گروهن کي: * زين سان گهوڙي سواري ڪرڻ؛ * ڪجهه قسمن جا قيمتي ڪپڙا پائڻ؛ * سر ڍڪڻ يا مخصوص اشرافي نشان استعمال ڪرڻ کان روڪيو ويو، جڏهن تہ کين رستن جي رهنمائي، جاسوسي، سرڪاري سامان کڻڻ ۽ فوجي ضرورتن وقت مدد ڏيڻ جهڙا فرض سونپيا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهن حڪمن جي تعبير بابت جديد مورخن ۾ اختلاف آهي. انهن کي ڪڏهن ذاتي يا ذات پات واري جبر، ۽ ڪڏهن تازو فتح ڪيل طاقتور فوجي-قبائلي گروهن کي سياسي طور غير مسلح ڪرڻ جي ڪوشش طور پڙهيو ويو آهي.<ref name="MacLean" /> == مڪران ۽ اولهندي سرحد == برهمڻ آباد ۽ سنڌ جي اندروني علائقن کي پنهنجي تابع ڪرڻ کان پوءِ چچ اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ڪرمان جي سرحد ڏانهن ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي دور ۾ سنڌ جو ڪجهه اولهندو علائقو ايراني يا نيمروز واري طاقت جي اثر هيٺ ويو هو. چچ جي مهم جو مقصد سنڌ جي پراڻي اثر کي اولهه طرف ٻيهر بحال ڪرڻ ۽ پنهنجي سلطنت جي حد مقرر ڪرڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ارمابيل === چچ پهرين [[ارمابيل]] پهتو، جنهن کي عام طور قديم [[لسٻيلو]] واري علائقي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. مقامي حاڪم سندس اطاعت قبول ڪئي. مڪران بابت روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ ڪجهه مقامي سياسي مرڪز ٻڌ مذهبي اشرافيه جي هٿ ۾ هئا.<ref name="MacLean" /> === ڪرمان جي سرحد === ''چچ نامي'' ۾ چچ جي ڪرمان طرف وڃڻ ۽ سنڌ جي حد مقرر ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو. روايت موجب هن هڪ ندي يا واديءَ ڀرسان سرحد جي نشاني قائم ڪئي ۽ کجور جا وڻ پوکرايا.<ref name="لئمبرڪ" /> هن مهم جي روايتي متن ۾ هجري تاريخن سان تضاد موجود آهن. ڪجهه سنڌي ترجمن ۾ ان کي 2هه يا 613ع سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو چچ جي عام طور قبول ٿيل 632ع کان پوءِ واري حڪومت سان ٺهڪي نٿو اچي. انڪري اها تاريخ متن جي chronology جي مسئلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ۽ مهم کي قطعي 613ع ۾ رکڻ مناسب ناهي. === قندابيل === مڪران کان پوءِ چچ [[قندابيل]] ڏانهن وڌيو. روايت موجب مقامي آبادي مزاحمت کان پوءِ خراج ڏيڻ قبول ڪيو ۽ سؤ خچر ۽ هڪ لک درهم جهڙي ادائيگيءَ جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> رقمن ۽ مال جي اهڙن عين انگن کي ''چچ نامي'' جي روايتي تفصيل طور پڙهيو وڃي ٿو؛ انهن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي. == ابتدائي عرب مهمون ۽ سنڌ == چچ جي حڪومت لڳ ڀڳ انهيءَ زماني سان ملي ٿي، جڏهن [[راشدين خلافت]] جي فوجن ايران، ڪرمان، سيستان ۽ مڪران تائين پهچڻ شروع ڪيو. سنڌ ۽ عرب-ايراني دنيا جي وچ واري سرحد ان سبب ستين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ فوجي اهميت اختيار ڪئي. عربي مؤرخ [[البلاذري]] جي روايت موجب خليفي [[عمر بن خطاب]] جي دور ۾ بحرين ۽ عمان جي والي [[عثمان بن ابي العاص]] پنهنجن ڀائرن جي اڳواڻيءَ ۾ هندستاني ساحل ڏانهن بحري مهمون موڪليون، جن ۾ [[ديبل]]، ٿاڻو ۽ ڀروچ جو ذڪر اچي ٿو. انهن مهمن جي صحيح نتيجن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''چچ نامي'' ۾ ديبل جي هڪ ابتدائي عرب حملي کي ناڪام ٿيل مهم طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ البلاذريءَ جو بيان ڪجهه مختلف آهي. انڪري اهڙين شروعاتي سامونڊي مهمن کي چچ جي ذاتي فتح يا شڪست سان قطعي طور ڳنڍڻ ڏکيو آهي. [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پڻ مڪران کان اوڀر طرف عرب مهمن جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي پوئين تاريخن ۾ [[حارث بن مره عبدي]] ۽ ٻين اڳواڻن سان منسوب مهمون بيان ڪيون ويون آهن.<ref name="تاريخ سومرا سنڌ">{{cite book |title=تاريخ سومره سنڌ |author=وزير علي |year=2001 }}</ref> انهن ابتدائي مهمن بابت chronology ۽ جاگرافي مختلف عربي، فارسي ۽ سنڌي ماخذن ۾ هڪجهڙي ناهي. انڪري اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ چچ جي حڪومت دوران '''سنڌ جي اولهندي ۽ سامونڊي سرحدن تي عرب فوجي سرگرمي شروع ٿي چڪي هئي'''؛ سنڌ جي مڪمل اموي فتح سندس پوٽي واري دور ۾، [[راجا ڏاهر]] جي حڪومت دوران 711–712ع ۾ ٿي. == سڪا == چچ سان منسوب سڪن بابت جديد تحقيق خاص طور اهم آهي. Wikimedia Commons تي موجود هڪ چانديءَ جو دَمّو Classical Numismatic Group جي نيلاميءَ جي نسبت جي بنياد تي '''“Chach of Alor, Šri Yashaditya, circa 632–671”''' طور فهرست ٿيل آهي.<ref name="CommonsCoin" /> پر اها نسبت قطعي ناهي. جديد numismatic فهرستن ۾ ''Śri Yashaditya'' واري سڪن جي سيريز کي عام طور '''679–712ع''' جي سنڌ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ۽ ڪجهه محقق ان کي [[راجا ڏاهر]] سان سڃاڻڻ جو امڪان پيش ڪن ٿا.<ref name="YashadityaNumista">{{cite web |url=https://en.numista.com/463336 |title=Damma – Sri Yashaditya (Cachas) – Sindh Kingdom |website=Numista |access-date=9 September 2026 }}</ref> انڪري هي سڪو چچ جي سڌي ذاتي سڪي طور بغير تحفظ جي پيش ڪرڻ مناسب ناهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان لاڳاپيل سڪن جي نسبت''' ! style="background:#264653;color:white;" | نسبت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | تاريخ ! style="background:#457B9D;color:white;" | پڙهڻي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | حيثيت |- | CNG / Commons واري نسبت | لڳ ڀڳ 632–671ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | چچ سان منسوب<ref name="CommonsCoin" /> |- | جديد numismatic catalogs | لڳ ڀڳ 679–712ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | بعد واري چچ گهراڻي، ممڪن طور ڏاهر جي دور سان نسبت<ref name="YashadityaNumista" /> |} == مذهب == چچ کي روايتن ۾ هڪ [[برهمڻ]] ۽ هندو مذهبي پسمنظر رکندڙ حڪمران طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> پر سندس حڪومت مذهبي طور هڪجهڙي نه هئي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا اهم مرڪز، خانقاهون ۽ مقامي ٻڌ حڪمران موجود هئا. برهمڻ آباد ۽ مڪران سان لاڳاپيل روايتن ۾ ٻڌ پروهتن ۽ ''ساماني'' سردارن جو ذڪر ملي ٿو. چچ ڪڏهن انهن سان جنگ ڪئي، پر آڻ مڃيندڙ ٻڌ حاڪمن ۽ مذهبي اڳواڻن کي سندن مقامي حيثيت برقرار رکڻ جا مثال به ملن ٿا. انڪري سندس حڪومت کي رڳو “هندو بمقابله ٻڌ” تڪرار طور پيش ڪرڻ جديد تحقيق ۾ گهڻو سادو تصور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> == خاندان == چچ جي شاهي خاندان بابت ''چچ نامي'' ۾ ڪيترائي نالا اچن ٿا. [[راڻي سُهندي]] مان سندس ٻه پٽ هئا: * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] لئمبرڪ موجب '''ٻائي''' نالي هڪ ڌيءَ پڻ هئي، پر متن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هوءَ ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.<ref name="لئمبرڪ" /> بعد ۾ چچ گهراڻي جي جانشينيءَ ۽ سنڌ جي ورهاست ۾ انهن ٻارن جو اهم ڪردار رهيو. == وفات ۽ جانشيني == چچ جي وفات جي صحيح سال بابت پڻ مختلف روايتون آهن. جديد تاريخي ترتيب ۾ سندس حڪومت جو خاتمو عام طور '''671ع''' ڌاري رکيو وڃي ٿو.<ref name="Wink pg. 153" /> ڪجهه سنڌي پوئين تاريخن ۾ سندس وفات 40هه/660–661ع پڻ ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تاريخ سندس عام طور قبوليل 632–671ع واري حڪومت سان نه ٿي ملي، تنهنڪري 671ع کي جديد chronology ۽ 40هه کي متبادل روايت طور رکڻ مناسب آهي. چچ کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً اٺ سال حڪومت ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /> بعد ۾ چچ جا پٽ ڏهرسيه ۽ ڏاهر سياسي طور اهم ٿيا. ڏهرسيه برهمڻ آباد واري حصي سان ۽ ڏاهر اروڙ واري بادشاهت سان وابسته ٿيو. آخرڪار ڏاهر چچ گهراڻي جو سڀ کان مشهور ۽ آخري آزاد حڪمران بڻيو. == تاريخي اهميت == چچ جي حڪومت سنڌ جي قبل از عرب تاريخ ۾ هڪ اهم گهراڻوي ۽ سياسي تبديليءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. هن: * راءِ گهراڻي کان پوءِ نئون برهمڻ حڪمران گهراڻو قائم ڪيو؛ * سنڌ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن تي مرڪزي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي؛ * ملتان کان سيوستان، برهمڻ آباد ۽ مڪران تائين فوجي مهمون ڪيون؛ * مقامي حڪمرانن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران خراج ۽ وفاداريءَ جي بنياد تي ڪڏهن انهن کي عهدن تي برقرار رکيو؛ * ۽ اهڙو سياسي نظام ڇڏي ويو جيڪو سندس ڀاءُ، پٽن ۽ پوءِ [[راجا ڏاهر]] تائين جاري رهيو. چچ جو دور پڻ انهيءَ عبوري زماني سان ملي ٿو، جڏهن ساساني ايران جو اقتدار ختم ٿي رهيو هو ۽ عرب خلافت جون فوجون مڪران ۽ سنڌ جي سرحدن تائين پهچي رهيون هيون. == چچ نامي ۾ چچ جي تصوير == ''چچ نامو'' چچ کي صرف فاتح طور نه، پر سياسي صلاحيت، حڪمت عملي ۽ حڪمرانيءَ جي ڄاڻ رکندڙ شخص طور پيش ڪري ٿو. ان متن ۾ سندس زندگيءَ جو سلسلو: * معمولي برهمڻ منشي؛ * وزير؛ * بادشاهه جو اعتماد وارو عملدار؛ * تخت جو دعويدار؛ * فوجي حڪمران؛ * ۽ سلطنت جي سرحدن جو منتظم بڻجڻ تائين پهچي ٿو. منان احمد آصف موجب اهڙي ڪردار نگاري ''چچ نامي'' جي وڏي سياسي موضوع جو حصو آهي: حڪمرانيءَ جي مشروعيت فقط نسل يا وراثت مان نه، پر سياسي صلاحيت، مشوري، انصاف ۽ حڪمت مان پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="Asif" /> == حڪومت جي اهم مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان منسوب اهم مهمون''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | مخالف / مقامي حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | نتيجو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ماخذياتي حيثيت |- | اروڙ ڀرسان | مهرت / مهروت | چچ جي فتح ۽ تخت جو استحڪام | ''چچ نامو'' ۽ پوئين روايتون |- | بابيا / بياس | چتر | چتر جي شڪست | ''چچ نامو'' |- | اسڪلنده | چتر ۽ مقامي اشرافيه | نئون ماتحت حاڪم مقرر | ''چچ نامو'' |- | سِڪا | سيهول ۽ اجسين | چچ جي فتح | ''چچ نامو'' |- | [[ملتان]] | بجهيراءِ | ملتان چچ جي تابع | ''چچ نامو'' |- | ٻُڌيا | مقامي سردار | خراج ۽ اطاعت | ''چچ نامو'' |- | [[سيوستان]] | متا / متو | گورنر برقرار، شاهي نگران مقرر | ''چچ نامو'' |- | [[برهمڻ آباد]] | [[اگهم لوهاڻو]] | ڊگهي گهيري کان پوءِ چچ جو قبضو | ''چچ نامو''؛ بعد وارا ماخذ |- | [[مڪران]] | مقامي ماتحت حڪمران | سنڌ جي اولهندي اثر جي بحاليءَ جي روايت | ''چچ نامو'' |- | قندابيل | مقامي حڪمران | خراج جي قبوليت | پوئين روايتي تفصيل |} == چچ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|چچ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''چچ گهراڻي جي مکيه حڪمرانن جي روايتي ترتيب''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪمران ! style="background:#457B9D;color:white;" | تقريباً حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | مرڪز / حيثيت |- | 1 | style="background:#E8F5E9;" | '''چچ پٽ سيلائج''' | 632–671ع | [[اروڙ]] |- | 2 | [[چندر بن سيلائج|چندر]] | 671–679ع | اروڙ |- | 3 | [[ڏهرسيه]] | لڳ ڀڳ 679ع کان | [[برهمڻ آباد]] |- | 4 | [[راجا ڏاهر]] | لڳ ڀڳ 679/695–712ع | اروڙ؛ آخري آزاد حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[چچ گهراڻو]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[راءِ ساهسي ٻيون]] * [[راڻي سُهندي]] * [[چندر بن سيلائج]] * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سيوستان]] * [[ملتان]] * [[مڪران]] * [[چچ نامو]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1990 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 }} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. {{s-start}} {{succession box | title = [[سنڌ]] جو حڪمران | years = لڳ ڀڳ 632ع–671ع | before = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | after = [[چندر بن سيلائج|چندر]] }} {{s-end}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:چچ}} [[زمرو:چچ گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:هندو بادشاهه]] [[زمرو:اروڙ]] pwmv0orc7kgs0279l67yjh08bljppsu 410821 410819 2026-09-09T11:33:02Z Intisar Ali 8681 410821 wikitext text/x-wiki {{Short description|ستين صديءَ ۾ سنڌ جو برهمڻ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = چچ | full_name = چچ پٽ سيلائج | succession = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]] | image = Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632-671. Sindh. Crowned head right; swastika to right. Large trident, šri yasha(ditya) around.jpg | caption = چچ سان منسوب چانديءَ جو دَمّو؛ ان تي ''شري يشادتيه'' جي براهمي لکت پڙهي وئي آهي. هن سڪي جي مخصوص حڪمران سان نسبت بابت جديد سڪن جي تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="CommonsCoin">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chach_of_Alor._%E2%80%9C%C5%A0ri_Yashaditya%E2%80%9D._Circa_632-671._Sindh._Crowned_head_right%3B_swastika_to_right._Large_trident%2C_%C5%A1ri_yasha(ditya)_around.jpg |title=Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632–671. Sindh |website=[[Wikimedia Commons]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> | reign = لڳ ڀڳ 632ع–671ع{{efn|ڪجهه جديد ۽ پراڻا ماخذ تخت نشيني 631ع رکن ٿا؛ عام جديد chronology لڳ ڀڳ 632ع کان 671ع تائين آهي.}} | predecessor = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | successor = [[چندر بن سيلائج|چندر]] | spouse = [[راڻي سُهندي]] | issue = [[ڏهرسيه]]، [[راجا ڏاهر]]؛ [[ٻائي]]{{efn|''چچ نامي'' جي روايت موجب ڏهرسيه ۽ ڏاهر سُهنديءَ جا پٽ هئا؛ ٻائي ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.}} | dynasty = [[چچ گهراڻو]] | house = برهمڻ | father = سيلائج | religion = [[هندومت]] }} '''چچ پٽ سيلائج''' ({{langx|en|Chach of Aror}}؛ حڪومت لڳ ڀڳ 632ع–671ع) ستين صدي عيسويءَ ۾ [[سنڌ]] جو [[برهمڻ]] حڪمران ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو باني هو. هو شروعات ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري بادشاهه [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي درٻار ۾ ملازم ٿيو ۽ پنهنجي انتظامي قابليت سبب آهستي آهستي حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Wink pg. 153">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 |page=153 |isbn=9004095098 }}</ref><ref name="MacLean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }}</ref> ''[[چچ نامو]]'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ، بادشاهه جي بيوه [[راڻي سُهندي]] جي مدد سان سياسي اقتدار سنڀاليو، پوءِ ساڻس شادي ڪئي ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ تي پنهنجي گهراڻي جي حڪومت قائم ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="ch">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |page=32 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133/page/n45/mode/1up |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس تخت نشينيءَ کي راءِ ساهسي جي هڪ مائٽ، روايت ۾ ''مهرت'' يا ''مهروت'' نالي حڪمران، چئلينج ڪيو؛ چچ کيس شڪست ڏئي پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو.<ref name="Wink pg. 153" /> چچ جي حڪومت بابت گهڻي تفصيلي ڄاڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جنهن ۾ کيس سنڌو ماٿريءَ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن کي ٻيهر پنهنجي اختيار هيٺ آڻيندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. هن بياس ۽ راويءَ جي علائقن، سِڪا، ملتان، سيوستان، ٻُڌيا، برهمڻ آباد، ارمابيل ۽ مڪران ڏانهن مهمون ڪيون ۽ اولهندي سرحد کي ڪرمان جي طرف تائين منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |edition=2nd |year=1990 }}</ref> چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. روايت موجب چندر لڳ ڀڳ اٺ سال حڪومت ڪئي؛ ان کان پوءِ چچ جي پٽن [[ڏهرسيه]] ۽ [[راجا ڏاهر|ڏاهر]] وچ ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار ورهايو ويو، ۽ آخرڪار ڏاهر اروڙ جو مکيه حڪمران بڻيو.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="MacLean" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == چچ جي حڪومت بابت بنيادي ۽ سڀ کان تفصيلي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي. اهو متن موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان منسوب آهي ۽ راءِ گهراڻي، چچ جي اڀار، سندس فوجي مهمن، سندس جانشينن ۽ پوءِ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو.<ref name="ch" /> روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ ''چچ نامي'' کي هڪ اڳوڻي عربي فتحنامي جو فارسي ترجمو سمجهيو ويندو رهيو آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]] هن روايتي تشريح تي اعتراض ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده ''چچ نامو'' کي فقط ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو لفظي ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ ۾ تيار ٿيل هڪ سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ گهرجي، جنهن ۾ حڪمراني، اخلاق، صلاحيت، سرحد ۽ سياسي مشروعيت بابت پنهنجو فڪري نظام موجود آهي.<ref name="Asif">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> انڪري چچ جي زندگيءَ جا محل سان لاڳاپيل تفصيل، سُهنديءَ سان تعلق، مخالفن کي دوکي سان ختم ڪرڻ ۽ ڪجهه فوجي واقعن جا داستان لفظ بہ لفظ همعصر دستاويزي حقيقت طور وٺڻ بدران ماخذ جي نوعيت کي نظر ۾ رکندي بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Asif" /> بعد جي سنڌي تاريخن، خاص ڪري ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[تحفة الڪرام]]''، [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] جي ''جنت السنڌ'' ۽ جديد دور ۾ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي تحقيق ۾ پڻ چچ جي دور جو تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي. == ابتدائي زندگي == روايت موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو '''سيلائج''' ڏنو وڃي ٿو ۽ خاندان کي [[اروڙ]] ڀرسان هڪ مذهبي مرڪز يا مندر جي خدمت سان وابسته بيان ڪيو وڃي ٿو. ''چچ نامي'' ۾ چچ کي پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي معاملن ۾ ماهر نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هو ابتدا ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي وزير '''رام''' جي دفتر ۾ محرر يا منشي مقرر ٿيو. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ چچ راجا اڳيان سرڪاري خط پيش ڪيو ۽ ان جو جواب تيار ڪيو. سندس تحرير ۽ قابليت کان متاثر ٿي راجا کيس وڌيڪ ذميواريون ڏنيون.<ref name="چچنامو-شروعات">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |pages=13–20 }}</ref> وقت سان گڏ هو درٻار جي اعليٰ عملدارن مان بڻجي ويو ۽ حڪومت جي روزمره معاملن ۾ سندس اثر وڌندو ويو.<ref name="Wink pg. 153" /> == راڻي سُهندي ۽ درٻار == ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب [[راڻي سُهندي]] چچ جي شخصيت ۽ قابليت کان متاثر ٿي ساڻس ويجهڙائپ پيدا ڪئي. متن چچ کي شروعات ۾ اهڙي تعلق کان انڪار ڪندڙ وفادار برهمڻ عملدار طور پيش ڪري ٿو، پر پوءِ ٻنهي وچ ۾ رازداريءَ سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي داستان چچ جي سياسي اڀار جي مرڪزي حصي طور بعد جي تاريخن ۾ بار بار ورجايو ويو آهي. جديد تحقيق ان کي محل جي سڌي ۽ آزاد طور ثابت ٿيل واقعي بدران ''چچ نامي'' جي سياسي مشروعيت واري داستان جو حصو پڻ سمجهي ٿي.<ref name="Asif" /> == راءِ ساهسي جي وفات ۽ تخت نشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' موجب بادشاهه جي آخري بيماريءَ دوران راڻي سُهنديءَ کي خدشو پيدا ٿيو تہ بادشاهه جي وفات کان پوءِ سندس مائٽ حڪومت تي قبضو ڪندا ۽ راڻيءَ ۽ چچ جي حيثيت ختم ٿي ويندي. روايت موجب راجا جي وفات جي خبر ڪجهه وقت لاءِ لڪائي وئي ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور مخالفن کي بي اثر ڪيو ويو. پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو ۽ مقامي سردارن ۽ جاگيردارن کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="لئمبرڪ" /> ساهسيءَ جي موت جو اعلان ٿيڻ کان پوءِ چچ سُهنديءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران بڻيو. هن واقعي سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ٿيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ٿيو.<ref name="Wink pg. 153" /> === اقتدار مضبوط ڪرڻ === ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب چچ تخت سنڀالڻ کان پوءِ خزاني مان انعام ورهايا، فوجين جون پگهارون وڌايون ۽ اشرافيه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Masum1855">{{cite book |last=Ma'sum |first=Mir Muhammad |title=A History of Sind, Embracing the Period from A.D. 710 to A.D. 1590 |translator=George Grenville Malet |publisher=Bombay Education Society's Press |location=Bombay |year=1855 |pages=15–16 }}</ref> انهن روايتن کي جديد تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ''تاريخ معصومي'' خود چچ جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ لکيل آهي. == مهرت سان جنگ == راءِ ساهسي جي موت کان پوءِ سندس هڪ مائٽ، جنهن کي مختلف نسخن ۾ '''مهرت'''، '''مهروت''' يا ساڳين صورتن ۾ لکيو ويو آهي، چچ جي تخت نشينيءَ کي چئلينج ڪيو. پوئين روايتن ۾ کيس چتور جو حڪمران يا ساهسي جو ڀاءُ سڏيو ويو آهي.<ref name="Masum1855" /> مهرت چچ جي برهمڻ اصل کي سندس خلاف دليل بڻايو ۽ دعويٰ ڪئي تہ هڪ برهمڻ کي بادشاهت ۽ جنگ جو حق نه آهي. ''چچ نامي'' موجب ٻنهي فوجن جي مقابلي دوران مهرت ۽ چچ پاڻ ۾ دوبدو مقابلي تي راضي ٿيا. روايت موجب چچ پهرين پاڻ کي پيادل وڙهندڙ برهمڻ ظاهر ڪيو، پر مقابلي دوران اوچتو گهوڙي تي چڙهي مهرت کي تلوار سان قتل ڪيو. سندس موت کان پوءِ مخالف لشڪر ڀڄي ويو ۽ چچ اروڙ واپس موٽي پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> لئمبرڪ هن داستان جي جاگرافيءَ تي شڪ ظاهر ڪيو. سندس خيال ۾ ''چتور'' يا ''جتور'' واري سڃاڻپ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ راجپوتانا جي اوڀر وارن علائقن ۽ سنڌ جي وچ ۾ ٻيون سياسي قوتون موجود هيون. هن امڪان ظاهر ڪيو تہ روايت ۾ ڄاڻايل علائقو سنڌ جي وڌيڪ ويجهي ريگستاني سرحد سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> == حڪومت جي تنظيم == [[File:Arabsumf1.png|thumb|325px|ستين صديءَ جي سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سياسي قوتن جو نقشو؛ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي پکڙيل ڏيکاري وئي آهي]] چچ کي راءِ گهراڻي کان هڪ وسيع مگر جزوي طور غير مرڪزي سياسي نظام ورثي ۾ مليو. مختلف علائقن تي مقامي گورنر، قبائلي سردار ۽ ماتحت راجا حڪومت ڪندا هئا، جن مان ڪجهه راءِ گهراڻي جا مائٽ ۽ ڪجهه مقامي خاندان هئا. چچ جي ڪيترين فوجي مهمن جو بنيادي مقصد مڪمل نوان علائقا فتح ڪرڻ بدران اهڙن اڳوڻن ماتحت علائقن کي پنهنجي نئين حڪومت جي تابع آڻڻ پڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> [[اروڙ]] سندس بنيادي گادي هئي. پنهنجي مهمن دوران هن پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۽ مرڪزي حڪومت جي معاملن جي نگرانيءَ لاءِ اهم اختيار ڏنا. == چندر کي اختيار ڏيڻ == روايت موجب چچ پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۾ اهم انتظامي منصب ڏنو ۽ اعلان ڪيو تہ سندس غير موجودگيءَ ۾ حڪومت جا معاملا چندر هلائيندو. چندر مذهبي علم سان وابسته برهمڻ طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. چچ جي ڊگهي فوجي مهمن دوران سندس انتظامي ڪردار شايد ان سبب اهم ٿيو ۽ آخرڪار چچ جي وفات کان پوءِ هو ئي تخت تي ويٺو.<ref name="لئمبرڪ" /> == اتر ۽ اتر-اوڀر واريون مهمون == === بياس ۽ بابيا === چچ پهرين [[بياس درياهه]] جي علائقي ڏانهن وڌيو. ''چچ نامي'' ۾ '''بابيا''' يا ساڳي نالي واري قلعي جو ذڪر اچي ٿو، جتي مقامي حڪمران چتر يا چتيرا مزاحمت ڪئي. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ چتر قلعي ۾ پناهه ورتي ۽ پوءِ اسڪلنده ڏانهن ڀڄي ويو.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ" /> === اسڪلنده جي فتح === چچ چتر جو تعاقب ڪندي [[اسڪلنده]] پهتو. روايت موجب هن شهر جي هڪ بااثر شخص '''شجاع''' سان ڳجهي خط و ڪتابت ڪئي ۽ واعدو ڪيو تہ جيڪڏهن هو چتر کي هٽائيندو ته اسڪلنده جي حڪومت کيس ڏني ويندي. چتر جي قتل کان پوءِ شجاع کي مقامي انتظام ڏنو ويو ۽ شهر جي اشرافيه چچ جي اطاعت قبول ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == سِڪا ۽ ملتان == اسڪلنده کان پوءِ چچ [[سِڪا]] ۽ [[ملتان]] جي طرف وڌيو. ملتان واري صوبي جو حڪمران روايت ۾ '''بجهيراءِ''' يا '''باجيراءِ''' سڏيو ويو آهي ۽ کيس راءِ ساهسي جو مائٽ ڄاڻايو ويو آهي. چچ جو پهريون وڏو مقابلو سِڪا واري علائقي ۾ ٿيو. سندس مخالفن ۾ سيهول ۽ اجسين جا نالا ڏنا وڃن ٿا. بياس درياهه جي پاڻي گهٽجڻ کان پوءِ چچ فوج پار ڪري مخالفن کي شڪست ڏني ۽ سِڪا تي قبضو ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> پوئين سنڌي روايتن ۾ جنگ دوران وڏي خونريزي، قيدين کي غلام بنائڻ ۽ پنج هزار ماڻهن جي قتل جا انگ ڏنا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهي انگ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا ۽ آزاد همعصر ذريعن سان تصديق ٿيل ناهن. چچ پوءِ [[راوي درياهه]] پار ڪري ملتان تي چڙهائي ڪئي. بجهيراءِ آخرڪار شهر ڇڏي ڪشمير جي طرف هٽي ويو ۽ چچ ملتان تي قبضو ڪري اتي پنهنجو انتظام قائم ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ڪشمير واري سرحد === ملتان کان پوءِ چچ برهماپور، ڪرور، اشهار ۽ اترين علائقن ڏانهن وڌيو. روايت موجب هن ڪشمير جي سرحد تائين پنهنجي اقتدار جي نشاني قائم ڪئي ۽ اتي وڻ پوکرايا.<ref name="جنت السنڌ">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=2nd |year=2006 }}</ref> هن سفر جي صحيح جاگرافي ۽ ڪيترن قديم هنڌن جي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. == ٻُڌيا ۽ سيوستان == [[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جي تاريخي قلعي جون ڀتيون؛ قديم [[سيوستان]] چچ جي مهمن ۾ اهم مرڪز هو]] اتر واري مهم کان پوءِ چچ اروڙ موٽي ڪجهه وقت رهيو. پوءِ هن سنڌو درياهه پار ڪري [[ٻُڌيا]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن مهم ڪئي. ٻُڌيا جو هڪ حڪمران مختلف نسخن ۾ ڀنڊرگو، ڀاگو يا ٻين صورتن سان اچي ٿو. سندس گادي '''ڪڪراج''' بيان ڪئي وئي آهي. مقامي سردار جي پٽ چچ جي اطاعت قبول ڪئي ۽ پنهنجي عهدي تي برقرار رهيو.<ref name="لئمبرڪ" /> چچ پوءِ [[سيوستان]] پهتو. اتي جي گورنر '''متو''' يا '''متا''' شروعاتي مزاحمت کان پوءِ آڻ مڃي. چچ کيس سندس عهدي تي برقرار رکيو، پر پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي نگرانيءَ لاءِ ساڻس مقرر ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي واقعو چچ جي حڪمرانيءَ جي هڪ اهم نموني کي ڏيکاري ٿو: هر شڪست کاڌل مقامي حاڪم کي هٽائڻ بدران ڪجهه کي خراج ۽ وفاداريءَ جي شرط تي پنهنجي عهدي تي رهڻ ڏنو ويو. == برهمڻ آباد ۽ اگهم لوهاڻو == [[File:Ruins of Brahmunabad in Sind - ILN 1857.jpg|thumb|1857ع ۾ ڇپيل [[برهمڻ آباد]] جي کنڊرن جي تصوير]] [[برهمڻ آباد]] چچ جي حڪومت جو اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز هو. ان جو مقامي حاڪم '''[[اگهم لوهاڻو]]''' هو، جنهن جي اثر هيٺ لوهاڻن سان گڏ لاکا، سما ۽ سهتا جهڙا گروهه پڻ روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/agham-kot-or-aghamani.php |title=Agham Kot or Aghamani, Badin |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> چچ اگهم کي اطاعت جو پيغام موڪليو، پر اگهم مزاحمت اختيار ڪئي. ٻنهي طرفن وچ ۾ ڊگهو مقابلو ٿيو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب برهمڻ آباد جو گهيرو لڳ ڀڳ هڪ سال هليو.<ref name="لئمبرڪ" /> اگهم جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''سربند''' چچ سان صلح ڪيو ۽ مقامي انتظام ۾ برقرار رهيو. === ٻڌ مذهبي حلقا === برهمڻ آباد جي علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي هئي. روايت ۾ اگهم جي روحاني مرشد '''ٻڌرڪو''' يا '''ٻڌراکو''' جو ذڪر اچي ٿو، جيڪو هڪ ٻڌ وهار سان وابسته هو. چچ جي برهمڻ هئڻ باوجود، روايت موجب هن ٻڌرڪو سان ملاقات ڪئي، کيس مذهبي سرگرميون جاري رکڻ ڏنيون ۽ وهار جي مرمت ۾ مدد جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهو واقعو سنڌ جي ان دور جي مذهبي پيچيدگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو، جتي برهمڻ حڪمران، ٻڌ مذهبي مرڪز ۽ مختلف مقامي سماجي گروهه گڏ سياسي نظام جو حصو هئا.<ref name="MacLean" /> === اگهم جي خاندان سان لاڳاپا === پوئين روايتن موجب چچ اگهم جي بيوه سان پڻ شادي ڪئي، جڏهن تہ سربند کي مقامي حيثيت ڏني وئي ۽ شاهي خاندان سان سڱابندي ذريعي نئين انتظام سان ڳنڍيو ويو.<ref name="جنت السنڌ" /> == جتن ۽ لوهاڻن بابت پاليسي == برهمڻ آباد جي فتح کان پوءِ ''چچ نامو'' چچ طرفان ڪجهه [[جاٽ|جتن]] ۽ [[لوهاڻا|لوهاڻن]] تي سخت سماجي ۽ فوجي پابنديون لاڳو ڪرڻ جو بيان ڏئي ٿو. روايت موجب ڪجهه گروهن کي: * زين سان گهوڙي سواري ڪرڻ؛ * ڪجهه قسمن جا قيمتي ڪپڙا پائڻ؛ * سر ڍڪڻ يا مخصوص اشرافي نشان استعمال ڪرڻ کان روڪيو ويو، جڏهن تہ کين رستن جي رهنمائي، جاسوسي، سرڪاري سامان کڻڻ ۽ فوجي ضرورتن وقت مدد ڏيڻ جهڙا فرض سونپيا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهن حڪمن جي تعبير بابت جديد مورخن ۾ اختلاف آهي. انهن کي ڪڏهن ذاتي يا ذات پات واري جبر، ۽ ڪڏهن تازو فتح ڪيل طاقتور فوجي-قبائلي گروهن کي سياسي طور غير مسلح ڪرڻ جي ڪوشش طور پڙهيو ويو آهي.<ref name="MacLean" /> == مڪران ۽ اولهندي سرحد == برهمڻ آباد ۽ سنڌ جي اندروني علائقن کي پنهنجي تابع ڪرڻ کان پوءِ چچ اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ڪرمان جي سرحد ڏانهن ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي دور ۾ سنڌ جو ڪجهه اولهندو علائقو ايراني يا نيمروز واري طاقت جي اثر هيٺ ويو هو. چچ جي مهم جو مقصد سنڌ جي پراڻي اثر کي اولهه طرف ٻيهر بحال ڪرڻ ۽ پنهنجي سلطنت جي حد مقرر ڪرڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ارمابيل === چچ پهرين [[ارمابيل]] پهتو، جنهن کي عام طور قديم [[لسٻيلو]] واري علائقي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. مقامي حاڪم سندس اطاعت قبول ڪئي. مڪران بابت روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ ڪجهه مقامي سياسي مرڪز ٻڌ مذهبي اشرافيه جي هٿ ۾ هئا.<ref name="MacLean" /> === ڪرمان جي سرحد === ''چچ نامي'' ۾ چچ جي ڪرمان طرف وڃڻ ۽ سنڌ جي حد مقرر ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو. روايت موجب هن هڪ ندي يا واديءَ ڀرسان سرحد جي نشاني قائم ڪئي ۽ کجور جا وڻ پوکرايا.<ref name="لئمبرڪ" /> هن مهم جي روايتي متن ۾ هجري تاريخن سان تضاد موجود آهن. ڪجهه سنڌي ترجمن ۾ ان کي 2هه يا 613ع سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو چچ جي عام طور قبول ٿيل 632ع کان پوءِ واري حڪومت سان ٺهڪي نٿو اچي. انڪري اها تاريخ متن جي chronology جي مسئلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ۽ مهم کي قطعي 613ع ۾ رکڻ مناسب ناهي. === قندابيل === مڪران کان پوءِ چچ [[قندابيل]] ڏانهن وڌيو. روايت موجب مقامي آبادي مزاحمت کان پوءِ خراج ڏيڻ قبول ڪيو ۽ سؤ خچر ۽ هڪ لک درهم جهڙي ادائيگيءَ جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> رقمن ۽ مال جي اهڙن عين انگن کي ''چچ نامي'' جي روايتي تفصيل طور پڙهيو وڃي ٿو؛ انهن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي. == ابتدائي عرب مهمون ۽ سنڌ == چچ جي حڪومت لڳ ڀڳ انهيءَ زماني سان ملي ٿي، جڏهن [[راشدين خلافت]] جي فوجن ايران، ڪرمان، سيستان ۽ مڪران تائين پهچڻ شروع ڪيو. سنڌ ۽ عرب-ايراني دنيا جي وچ واري سرحد ان سبب ستين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ فوجي اهميت اختيار ڪئي. عربي مؤرخ [[البلاذري]] جي روايت موجب خليفي [[عمر بن خطاب]] جي دور ۾ بحرين ۽ عمان جي والي [[عثمان بن ابي العاص]] پنهنجن ڀائرن جي اڳواڻيءَ ۾ هندستاني ساحل ڏانهن بحري مهمون موڪليون، جن ۾ [[ديبل]]، ٿاڻو ۽ ڀروچ جو ذڪر اچي ٿو. انهن مهمن جي صحيح نتيجن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''چچ نامي'' ۾ ديبل جي هڪ ابتدائي عرب حملي کي ناڪام ٿيل مهم طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ البلاذريءَ جو بيان ڪجهه مختلف آهي. انڪري اهڙين شروعاتي سامونڊي مهمن کي چچ جي ذاتي فتح يا شڪست سان قطعي طور ڳنڍڻ ڏکيو آهي. [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پڻ مڪران کان اوڀر طرف عرب مهمن جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي پوئين تاريخن ۾ [[حارث بن مره عبدي]] ۽ ٻين اڳواڻن سان منسوب مهمون بيان ڪيون ويون آهن.<ref name="تاريخ سومرا سنڌ">{{cite book |title=تاريخ سومره سنڌ |author=وزير علي |year=2001 }}</ref> انهن ابتدائي مهمن بابت chronology ۽ جاگرافي مختلف عربي، فارسي ۽ سنڌي ماخذن ۾ هڪجهڙي ناهي. انڪري اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ چچ جي حڪومت دوران '''سنڌ جي اولهندي ۽ سامونڊي سرحدن تي عرب فوجي سرگرمي شروع ٿي چڪي هئي'''؛ سنڌ جي مڪمل اموي فتح سندس پوٽي واري دور ۾، [[راجا ڏاهر]] جي حڪومت دوران 711–712ع ۾ ٿي. == سڪا == چچ سان منسوب سڪن بابت جديد تحقيق خاص طور اهم آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هڪ چانديءَ جو دَمّو ڪلاسيڪل نيومسميٽڪ گروپ جي نيلاميءَ جي نسبت جي بنياد تي '''“Chach of Alor, Šri Yashaditya, circa 632–671”''' طور فهرست ٿيل آهي.<ref name="CommonsCoin" /> پر اها نسبت قطعي ناهي. جديد نيومسميٽڪس فهرستن ۾ ''Śri Yashaditya'' واري سڪن جي سيريز کي عام طور '''679–712ع''' جي سنڌ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ۽ ڪجهه محقق ان کي [[راجا ڏاهر]] سان سڃاڻڻ جو امڪان پيش ڪن ٿا.<ref name="YashadityaNumista">{{cite web |url=https://en.numista.com/463336 |title=Damma – Sri Yashaditya (Cachas) – Sindh Kingdom |website=Numista |access-date=9 September 2026 }}</ref> انڪري هي سڪو چچ جي سڌي ذاتي سڪي طور بغير تحفظ جي پيش ڪرڻ مناسب ناهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان لاڳاپيل سڪن جي نسبت''' ! style="background:#264653;color:white;" | نسبت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | تاريخ ! style="background:#457B9D;color:white;" | پڙهڻي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | حيثيت |- | CNG / ڪامنز واري نسبت | لڳ ڀڳ 632–671ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | چچ سان منسوب<ref name="CommonsCoin" /> |- | جديد نيومسميٽڪ ڪيٽلاگس | لڳ ڀڳ 679–712ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | بعد واري چچ گهراڻي، ممڪن طور ڏاهر جي دور سان نسبت<ref name="YashadityaNumista" /> |} == مذهب == چچ کي روايتن ۾ هڪ [[برهمڻ]] ۽ هندو مذهبي پسمنظر رکندڙ حڪمران طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> پر سندس حڪومت مذهبي طور هڪجهڙي نه هئي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا اهم مرڪز، خانقاهون ۽ مقامي ٻڌ حڪمران موجود هئا. برهمڻ آباد ۽ مڪران سان لاڳاپيل روايتن ۾ ٻڌ پروهتن ۽ ''ساماني'' سردارن جو ذڪر ملي ٿو. چچ ڪڏهن انهن سان جنگ ڪئي، پر آڻ مڃيندڙ ٻڌ حاڪمن ۽ مذهبي اڳواڻن کي سندن مقامي حيثيت برقرار رکڻ جا مثال به ملن ٿا. انڪري سندس حڪومت کي رڳو “هندو بمقابله ٻڌ” تڪرار طور پيش ڪرڻ جديد تحقيق ۾ گهڻو سادو تصور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> == خاندان == چچ جي شاهي خاندان بابت ''چچ نامي'' ۾ ڪيترائي نالا اچن ٿا. [[راڻي سُهندي]] مان سندس ٻه پٽ هئا: * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] لئمبرڪ موجب '''ٻائي''' نالي هڪ ڌيءَ پڻ هئي، پر متن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هوءَ ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.<ref name="لئمبرڪ" /> بعد ۾ چچ گهراڻي جي جانشينيءَ ۽ سنڌ جي ورهاست ۾ انهن ٻارن جو اهم ڪردار رهيو. == وفات ۽ جانشيني == چچ جي وفات جي صحيح سال بابت پڻ مختلف روايتون آهن. جديد تاريخي ترتيب ۾ سندس حڪومت جو خاتمو عام طور '''671ع''' ڌاري رکيو وڃي ٿو.<ref name="Wink pg. 153" /> ڪجهه سنڌي پوئين تاريخن ۾ سندس وفات 40هه/660–661ع پڻ ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تاريخ سندس عام طور قبوليل 632–671ع واري حڪومت سان نه ٿي ملي، تنهنڪري 671ع کي جديد chronology ۽ 40هه کي متبادل روايت طور رکڻ مناسب آهي. چچ کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً اٺ سال حڪومت ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /> بعد ۾ چچ جا پٽ ڏهرسيه ۽ ڏاهر سياسي طور اهم ٿيا. ڏهرسيه برهمڻ آباد واري حصي سان ۽ ڏاهر اروڙ واري بادشاهت سان وابسته ٿيو. آخرڪار ڏاهر چچ گهراڻي جو سڀ کان مشهور ۽ آخري آزاد حڪمران بڻيو. == تاريخي اهميت == چچ جي حڪومت سنڌ جي قبل از عرب تاريخ ۾ هڪ اهم گهراڻوي ۽ سياسي تبديليءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. هن: * راءِ گهراڻي کان پوءِ نئون برهمڻ حڪمران گهراڻو قائم ڪيو؛ * سنڌ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن تي مرڪزي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي؛ * ملتان کان سيوستان، برهمڻ آباد ۽ مڪران تائين فوجي مهمون ڪيون؛ * مقامي حڪمرانن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران خراج ۽ وفاداريءَ جي بنياد تي ڪڏهن انهن کي عهدن تي برقرار رکيو؛ * ۽ اهڙو سياسي نظام ڇڏي ويو جيڪو سندس ڀاءُ، پٽن ۽ پوءِ [[راجا ڏاهر]] تائين جاري رهيو. چچ جو دور پڻ انهيءَ عبوري زماني سان ملي ٿو، جڏهن ساساني ايران جو اقتدار ختم ٿي رهيو هو ۽ عرب خلافت جون فوجون مڪران ۽ سنڌ جي سرحدن تائين پهچي رهيون هيون. == چچ نامي ۾ چچ جي تصوير == ''چچ نامو'' چچ کي صرف فاتح طور نه، پر سياسي صلاحيت، حڪمت عملي ۽ حڪمرانيءَ جي ڄاڻ رکندڙ شخص طور پيش ڪري ٿو. ان متن ۾ سندس زندگيءَ جو سلسلو: * معمولي برهمڻ منشي؛ * وزير؛ * بادشاهه جو اعتماد وارو عملدار؛ * تخت جو دعويدار؛ * فوجي حڪمران؛ * ۽ سلطنت جي سرحدن جو منتظم بڻجڻ تائين پهچي ٿو. منان احمد آصف موجب اهڙي ڪردار نگاري ''چچ نامي'' جي وڏي سياسي موضوع جو حصو آهي: حڪمرانيءَ جي مشروعيت فقط نسل يا وراثت مان نه، پر سياسي صلاحيت، مشوري، انصاف ۽ حڪمت مان پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="Asif" /> == حڪومت جي اهم مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان منسوب اهم مهمون''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | مخالف / مقامي حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | نتيجو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ماخذياتي حيثيت |- | اروڙ ڀرسان | مهرت / مهروت | چچ جي فتح ۽ تخت جو استحڪام | ''چچ نامو'' ۽ پوئين روايتون |- | بابيا / بياس | چتر | چتر جي شڪست | ''چچ نامو'' |- | اسڪلنده | چتر ۽ مقامي اشرافيه | نئون ماتحت حاڪم مقرر | ''چچ نامو'' |- | سِڪا | سيهول ۽ اجسين | چچ جي فتح | ''چچ نامو'' |- | [[ملتان]] | بجهيراءِ | ملتان چچ جي تابع | ''چچ نامو'' |- | ٻُڌيا | مقامي سردار | خراج ۽ اطاعت | ''چچ نامو'' |- | [[سيوستان]] | متا / متو | گورنر برقرار، شاهي نگران مقرر | ''چچ نامو'' |- | [[برهمڻ آباد]] | [[اگهم لوهاڻو]] | ڊگهي گهيري کان پوءِ چچ جو قبضو | ''چچ نامو''؛ بعد وارا ماخذ |- | [[مڪران]] | مقامي ماتحت حڪمران | سنڌ جي اولهندي اثر جي بحاليءَ جي روايت | ''چچ نامو'' |- | قندابيل | مقامي حڪمران | خراج جي قبوليت | پوئين روايتي تفصيل |} == چچ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|چچ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''چچ گهراڻي جي مکيه حڪمرانن جي روايتي ترتيب''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪمران ! style="background:#457B9D;color:white;" | تقريباً حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | مرڪز / حيثيت |- | 1 | style="background:#E8F5E9;" | '''چچ پٽ سيلائج''' | 632–671ع | [[اروڙ]] |- | 2 | [[چندر بن سيلائج|چندر]] | 671–679ع | اروڙ |- | 3 | [[ڏهرسيه]] | لڳ ڀڳ 679ع کان | [[برهمڻ آباد]] |- | 4 | [[راجا ڏاهر]] | لڳ ڀڳ 679/695–712ع | اروڙ؛ آخري آزاد حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[چچ گهراڻو]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[راءِ ساهسي ٻيون]] * [[راڻي سُهندي]] * [[چندر بن سيلائج]] * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سيوستان]] * [[ملتان]] * [[مڪران]] * [[چچ نامو]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1990 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 }} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. {{s-start}} {{succession box | title = [[سنڌ]] جو حڪمران | years = لڳ ڀڳ 632ع–671ع | before = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | after = [[چندر بن سيلائج|چندر]] }} {{s-end}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:چچ}} [[زمرو:چچ گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:هندو بادشاهه]] [[زمرو:اروڙ]] 7q162cycxsoj3mhav1e6ujo9mch6txy 410822 410821 2026-09-09T11:33:25Z Intisar Ali 8681 410822 wikitext text/x-wiki {{Short description|ستين صديءَ ۾ سنڌ جو برهمڻ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = چچ | full_name = چچ پٽ سيلائج | succession = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]] | image = Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632-671. Sindh. Crowned head right; swastika to right. Large trident, šri yasha(ditya) around.jpg | caption = چچ سان منسوب چانديءَ جو دَمّو؛ ان تي ''شري يشادتيه'' جي براهمي لکت پڙهي وئي آهي. هن سڪي جي مخصوص حڪمران سان نسبت بابت جديد سڪن جي تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="CommonsCoin">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chach_of_Alor._%E2%80%9C%C5%A0ri_Yashaditya%E2%80%9D._Circa_632-671._Sindh._Crowned_head_right%3B_swastika_to_right._Large_trident%2C_%C5%A1ri_yasha(ditya)_around.jpg |title=Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632–671. Sindh |website=[[Wikimedia Commons]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> | reign = لڳ ڀڳ 632ع–671ع{{efn|ڪجهه جديد ۽ پراڻا ماخذ تخت نشيني 631ع رکن ٿا؛ عام جديد chronology لڳ ڀڳ 632ع کان 671ع تائين آهي.}} | predecessor = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | successor = [[چندر بن سيلائج|چندر]] | spouse = [[راڻي سُهندي]] | issue = [[ڏهرسيه]]، [[راجا ڏاهر]]؛ [[ٻائي]]{{efn|''چچ نامي'' جي روايت موجب ڏهرسيه ۽ ڏاهر سُهنديءَ جا پٽ هئا؛ ٻائي ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.}} | dynasty = [[چچ گهراڻو]] | house = برهمڻ | father = سيلائج | religion = [[هندومت]] }} '''چچ پٽ سيلائج''' ({{langx|en|Chach of Aror}}؛ حڪومت لڳ ڀڳ 632ع–671ع) ستين صدي عيسويءَ ۾ [[سنڌ]] جو [[برهمڻ]] حڪمران ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو باني هو. هو شروعات ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري بادشاهه [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي درٻار ۾ ملازم ٿيو ۽ پنهنجي انتظامي قابليت سبب آهستي آهستي حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Wink pg. 153">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 |page=153 |isbn=9004095098 }}</ref><ref name="MacLean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }}</ref> ''[[چچ نامو]]'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ، بادشاهه جي بيوه [[راڻي سُهندي]] جي مدد سان سياسي اقتدار سنڀاليو، پوءِ ساڻس شادي ڪئي ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ تي پنهنجي گهراڻي جي حڪومت قائم ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="ch">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |page=32 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133/page/n45/mode/1up |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس تخت نشينيءَ کي راءِ ساهسي جي هڪ مائٽ، روايت ۾ ''مهرت'' يا ''مهروت'' نالي حڪمران، چئلينج ڪيو؛ چچ کيس شڪست ڏئي پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو.<ref name="Wink pg. 153" /> چچ جي حڪومت بابت گهڻي تفصيلي ڄاڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جنهن ۾ کيس سنڌو ماٿريءَ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن کي ٻيهر پنهنجي اختيار هيٺ آڻيندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. هن بياس ۽ راويءَ جي علائقن، سِڪا، ملتان، سيوستان، ٻُڌيا، برهمڻ آباد، ارمابيل ۽ مڪران ڏانهن مهمون ڪيون ۽ اولهندي سرحد کي ڪرمان جي طرف تائين منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |edition=2nd |year=1990 }}</ref> چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. روايت موجب چندر لڳ ڀڳ اٺ سال حڪومت ڪئي؛ ان کان پوءِ چچ جي پٽن [[ڏهرسيه]] ۽ [[راجا ڏاهر|ڏاهر]] وچ ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار ورهايو ويو، ۽ آخرڪار ڏاهر اروڙ جو مکيه حڪمران بڻيو.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="MacLean" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == چچ جي حڪومت بابت بنيادي ۽ سڀ کان تفصيلي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي. اهو متن موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان منسوب آهي ۽ راءِ گهراڻي، چچ جي اڀار، سندس فوجي مهمن، سندس جانشينن ۽ پوءِ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو.<ref name="ch" /> روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ ''چچ نامي'' کي هڪ اڳوڻي عربي فتحنامي جو فارسي ترجمو سمجهيو ويندو رهيو آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]] هن روايتي تشريح تي اعتراض ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده ''چچ نامو'' کي فقط ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو لفظي ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ ۾ تيار ٿيل هڪ سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ گهرجي، جنهن ۾ حڪمراني، اخلاق، صلاحيت، سرحد ۽ سياسي مشروعيت بابت پنهنجو فڪري نظام موجود آهي.<ref name="Asif">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> انڪري چچ جي زندگيءَ جا محل سان لاڳاپيل تفصيل، سُهنديءَ سان تعلق، مخالفن کي دوکي سان ختم ڪرڻ ۽ ڪجهه فوجي واقعن جا داستان لفظ بہ لفظ همعصر دستاويزي حقيقت طور وٺڻ بدران ماخذ جي نوعيت کي نظر ۾ رکندي بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Asif" /> بعد جي سنڌي تاريخن، خاص ڪري ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[تحفة الڪرام]]''، [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] جي ''جنت السنڌ'' ۽ جديد دور ۾ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي تحقيق ۾ پڻ چچ جي دور جو تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي. == ابتدائي زندگي == روايت موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو '''سيلائج''' ڏنو وڃي ٿو ۽ خاندان کي [[اروڙ]] ڀرسان هڪ مذهبي مرڪز يا مندر جي خدمت سان وابسته بيان ڪيو وڃي ٿو. ''چچ نامي'' ۾ چچ کي پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي معاملن ۾ ماهر نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هو ابتدا ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي وزير '''رام''' جي دفتر ۾ محرر يا منشي مقرر ٿيو. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ چچ راجا اڳيان سرڪاري خط پيش ڪيو ۽ ان جو جواب تيار ڪيو. سندس تحرير ۽ قابليت کان متاثر ٿي راجا کيس وڌيڪ ذميواريون ڏنيون.<ref name="چچنامو-شروعات">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |pages=13–20 }}</ref> وقت سان گڏ هو درٻار جي اعليٰ عملدارن مان بڻجي ويو ۽ حڪومت جي روزمره معاملن ۾ سندس اثر وڌندو ويو.<ref name="Wink pg. 153" /> == راڻي سُهندي ۽ درٻار == ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب [[راڻي سُهندي]] چچ جي شخصيت ۽ قابليت کان متاثر ٿي ساڻس ويجهڙائپ پيدا ڪئي. متن چچ کي شروعات ۾ اهڙي تعلق کان انڪار ڪندڙ وفادار برهمڻ عملدار طور پيش ڪري ٿو، پر پوءِ ٻنهي وچ ۾ رازداريءَ سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي داستان چچ جي سياسي اڀار جي مرڪزي حصي طور بعد جي تاريخن ۾ بار بار ورجايو ويو آهي. جديد تحقيق ان کي محل جي سڌي ۽ آزاد طور ثابت ٿيل واقعي بدران ''چچ نامي'' جي سياسي مشروعيت واري داستان جو حصو پڻ سمجهي ٿي.<ref name="Asif" /> == راءِ ساهسي جي وفات ۽ تخت نشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' موجب بادشاهه جي آخري بيماريءَ دوران راڻي سُهنديءَ کي خدشو پيدا ٿيو تہ بادشاهه جي وفات کان پوءِ سندس مائٽ حڪومت تي قبضو ڪندا ۽ راڻيءَ ۽ چچ جي حيثيت ختم ٿي ويندي. روايت موجب راجا جي وفات جي خبر ڪجهه وقت لاءِ لڪائي وئي ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور مخالفن کي بي اثر ڪيو ويو. پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو ۽ مقامي سردارن ۽ جاگيردارن کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="لئمبرڪ" /> ساهسيءَ جي موت جو اعلان ٿيڻ کان پوءِ چچ سُهنديءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران بڻيو. هن واقعي سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ٿيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ٿيو.<ref name="Wink pg. 153" /> === اقتدار مضبوط ڪرڻ === ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب چچ تخت سنڀالڻ کان پوءِ خزاني مان انعام ورهايا، فوجين جون پگهارون وڌايون ۽ اشرافيه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Masum1855">{{cite book |last=Ma'sum |first=Mir Muhammad |title=A History of Sind, Embracing the Period from A.D. 710 to A.D. 1590 |translator=George Grenville Malet |publisher=Bombay Education Society's Press |location=Bombay |year=1855 |pages=15–16 }}</ref> انهن روايتن کي جديد تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ''تاريخ معصومي'' خود چچ جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ لکيل آهي. == مهرت سان جنگ == راءِ ساهسي جي موت کان پوءِ سندس هڪ مائٽ، جنهن کي مختلف نسخن ۾ '''مهرت'''، '''مهروت''' يا ساڳين صورتن ۾ لکيو ويو آهي، چچ جي تخت نشينيءَ کي چئلينج ڪيو. پوئين روايتن ۾ کيس چتور جو حڪمران يا ساهسي جو ڀاءُ سڏيو ويو آهي.<ref name="Masum1855" /> مهرت چچ جي برهمڻ اصل کي سندس خلاف دليل بڻايو ۽ دعويٰ ڪئي تہ هڪ برهمڻ کي بادشاهت ۽ جنگ جو حق نه آهي. ''چچ نامي'' موجب ٻنهي فوجن جي مقابلي دوران مهرت ۽ چچ پاڻ ۾ دوبدو مقابلي تي راضي ٿيا. روايت موجب چچ پهرين پاڻ کي پيادل وڙهندڙ برهمڻ ظاهر ڪيو، پر مقابلي دوران اوچتو گهوڙي تي چڙهي مهرت کي تلوار سان قتل ڪيو. سندس موت کان پوءِ مخالف لشڪر ڀڄي ويو ۽ چچ اروڙ واپس موٽي پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> لئمبرڪ هن داستان جي جاگرافيءَ تي شڪ ظاهر ڪيو. سندس خيال ۾ ''چتور'' يا ''جتور'' واري سڃاڻپ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ راجپوتانا جي اوڀر وارن علائقن ۽ سنڌ جي وچ ۾ ٻيون سياسي قوتون موجود هيون. هن امڪان ظاهر ڪيو تہ روايت ۾ ڄاڻايل علائقو سنڌ جي وڌيڪ ويجهي ريگستاني سرحد سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> == حڪومت جي تنظيم == [[File:Arabsumf1.png|thumb|325px|ستين صديءَ جي سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سياسي قوتن جو نقشو؛ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي پکڙيل ڏيکاري وئي آهي]] چچ کي راءِ گهراڻي کان هڪ وسيع مگر جزوي طور غير مرڪزي سياسي نظام ورثي ۾ مليو. مختلف علائقن تي مقامي گورنر، قبائلي سردار ۽ ماتحت راجا حڪومت ڪندا هئا، جن مان ڪجهه راءِ گهراڻي جا مائٽ ۽ ڪجهه مقامي خاندان هئا. چچ جي ڪيترين فوجي مهمن جو بنيادي مقصد مڪمل نوان علائقا فتح ڪرڻ بدران اهڙن اڳوڻن ماتحت علائقن کي پنهنجي نئين حڪومت جي تابع آڻڻ پڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> [[اروڙ]] سندس بنيادي گادي هئي. پنهنجي مهمن دوران هن پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۽ مرڪزي حڪومت جي معاملن جي نگرانيءَ لاءِ اهم اختيار ڏنا. == چندر کي اختيار ڏيڻ == روايت موجب چچ پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۾ اهم انتظامي منصب ڏنو ۽ اعلان ڪيو تہ سندس غير موجودگيءَ ۾ حڪومت جا معاملا چندر هلائيندو. چندر مذهبي علم سان وابسته برهمڻ طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. چچ جي ڊگهي فوجي مهمن دوران سندس انتظامي ڪردار شايد ان سبب اهم ٿيو ۽ آخرڪار چچ جي وفات کان پوءِ هو ئي تخت تي ويٺو.<ref name="لئمبرڪ" /> == اتر ۽ اتر-اوڀر واريون مهمون == === بياس ۽ بابيا === چچ پهرين [[بياس درياهه]] جي علائقي ڏانهن وڌيو. ''چچ نامي'' ۾ '''بابيا''' يا ساڳي نالي واري قلعي جو ذڪر اچي ٿو، جتي مقامي حڪمران چتر يا چتيرا مزاحمت ڪئي. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ چتر قلعي ۾ پناهه ورتي ۽ پوءِ اسڪلنده ڏانهن ڀڄي ويو.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ" /> === اسڪلنده جي فتح === چچ چتر جو تعاقب ڪندي [[اسڪلنده]] پهتو. روايت موجب هن شهر جي هڪ بااثر شخص '''شجاع''' سان ڳجهي خط و ڪتابت ڪئي ۽ واعدو ڪيو تہ جيڪڏهن هو چتر کي هٽائيندو ته اسڪلنده جي حڪومت کيس ڏني ويندي. چتر جي قتل کان پوءِ شجاع کي مقامي انتظام ڏنو ويو ۽ شهر جي اشرافيه چچ جي اطاعت قبول ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == سِڪا ۽ ملتان == اسڪلنده کان پوءِ چچ [[سِڪا]] ۽ [[ملتان]] جي طرف وڌيو. ملتان واري صوبي جو حڪمران روايت ۾ '''بجهيراءِ''' يا '''باجيراءِ''' سڏيو ويو آهي ۽ کيس راءِ ساهسي جو مائٽ ڄاڻايو ويو آهي. چچ جو پهريون وڏو مقابلو سِڪا واري علائقي ۾ ٿيو. سندس مخالفن ۾ سيهول ۽ اجسين جا نالا ڏنا وڃن ٿا. بياس درياهه جي پاڻي گهٽجڻ کان پوءِ چچ فوج پار ڪري مخالفن کي شڪست ڏني ۽ سِڪا تي قبضو ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> پوئين سنڌي روايتن ۾ جنگ دوران وڏي خونريزي، قيدين کي غلام بنائڻ ۽ پنج هزار ماڻهن جي قتل جا انگ ڏنا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهي انگ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا ۽ آزاد همعصر ذريعن سان تصديق ٿيل ناهن. چچ پوءِ [[راوي درياهه]] پار ڪري ملتان تي چڙهائي ڪئي. بجهيراءِ آخرڪار شهر ڇڏي ڪشمير جي طرف هٽي ويو ۽ چچ ملتان تي قبضو ڪري اتي پنهنجو انتظام قائم ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ڪشمير واري سرحد === ملتان کان پوءِ چچ برهماپور، ڪرور، اشهار ۽ اترين علائقن ڏانهن وڌيو. روايت موجب هن ڪشمير جي سرحد تائين پنهنجي اقتدار جي نشاني قائم ڪئي ۽ اتي وڻ پوکرايا.<ref name="جنت السنڌ">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=2nd |year=2006 }}</ref> هن سفر جي صحيح جاگرافي ۽ ڪيترن قديم هنڌن جي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. == ٻُڌيا ۽ سيوستان == [[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جي تاريخي قلعي جون ڀتيون؛ قديم [[سيوستان]] چچ جي مهمن ۾ اهم مرڪز هو]] اتر واري مهم کان پوءِ چچ اروڙ موٽي ڪجهه وقت رهيو. پوءِ هن سنڌو درياهه پار ڪري [[ٻُڌيا]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن مهم ڪئي. ٻُڌيا جو هڪ حڪمران مختلف نسخن ۾ ڀنڊرگو، ڀاگو يا ٻين صورتن سان اچي ٿو. سندس گادي '''ڪڪراج''' بيان ڪئي وئي آهي. مقامي سردار جي پٽ چچ جي اطاعت قبول ڪئي ۽ پنهنجي عهدي تي برقرار رهيو.<ref name="لئمبرڪ" /> چچ پوءِ [[سيوستان]] پهتو. اتي جي گورنر '''متو''' يا '''متا''' شروعاتي مزاحمت کان پوءِ آڻ مڃي. چچ کيس سندس عهدي تي برقرار رکيو، پر پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي نگرانيءَ لاءِ ساڻس مقرر ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي واقعو چچ جي حڪمرانيءَ جي هڪ اهم نموني کي ڏيکاري ٿو: هر شڪست کاڌل مقامي حاڪم کي هٽائڻ بدران ڪجهه کي خراج ۽ وفاداريءَ جي شرط تي پنهنجي عهدي تي رهڻ ڏنو ويو. == برهمڻ آباد ۽ اگهم لوهاڻو == [[File:Ruins of Brahmunabad in Sind - ILN 1857.jpg|thumb|1857ع ۾ ڇپيل [[برهمڻ آباد]] جي کنڊرن جي تصوير]] [[برهمڻ آباد]] چچ جي حڪومت جو اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز هو. ان جو مقامي حاڪم '''[[اگهم لوهاڻو]]''' هو، جنهن جي اثر هيٺ لوهاڻن سان گڏ لاکا، سما ۽ سهتا جهڙا گروهه پڻ روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/agham-kot-or-aghamani.php |title=Agham Kot or Aghamani, Badin |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> چچ اگهم کي اطاعت جو پيغام موڪليو، پر اگهم مزاحمت اختيار ڪئي. ٻنهي طرفن وچ ۾ ڊگهو مقابلو ٿيو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب برهمڻ آباد جو گهيرو لڳ ڀڳ هڪ سال هليو.<ref name="لئمبرڪ" /> اگهم جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''سربند''' چچ سان صلح ڪيو ۽ مقامي انتظام ۾ برقرار رهيو. === ٻڌ مذهبي حلقا === برهمڻ آباد جي علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي هئي. روايت ۾ اگهم جي روحاني مرشد '''ٻڌرڪو''' يا '''ٻڌراکو''' جو ذڪر اچي ٿو، جيڪو هڪ ٻڌ وهار سان وابسته هو. چچ جي برهمڻ هئڻ باوجود، روايت موجب هن ٻڌرڪو سان ملاقات ڪئي، کيس مذهبي سرگرميون جاري رکڻ ڏنيون ۽ وهار جي مرمت ۾ مدد جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهو واقعو سنڌ جي ان دور جي مذهبي پيچيدگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو، جتي برهمڻ حڪمران، ٻڌ مذهبي مرڪز ۽ مختلف مقامي سماجي گروهه گڏ سياسي نظام جو حصو هئا.<ref name="MacLean" /> === اگهم جي خاندان سان لاڳاپا === پوئين روايتن موجب چچ اگهم جي بيوه سان پڻ شادي ڪئي، جڏهن تہ سربند کي مقامي حيثيت ڏني وئي ۽ شاهي خاندان سان سڱابندي ذريعي نئين انتظام سان ڳنڍيو ويو.<ref name="جنت السنڌ" /> == جتن ۽ لوهاڻن بابت پاليسي == برهمڻ آباد جي فتح کان پوءِ ''چچ نامو'' چچ طرفان ڪجهه [[جاٽ|جتن]] ۽ [[لوهاڻا|لوهاڻن]] تي سخت سماجي ۽ فوجي پابنديون لاڳو ڪرڻ جو بيان ڏئي ٿو. روايت موجب ڪجهه گروهن کي: * زين سان گهوڙي سواري ڪرڻ؛ * ڪجهه قسمن جا قيمتي ڪپڙا پائڻ؛ * سر ڍڪڻ يا مخصوص اشرافي نشان استعمال ڪرڻ کان روڪيو ويو، جڏهن تہ کين رستن جي رهنمائي، جاسوسي، سرڪاري سامان کڻڻ ۽ فوجي ضرورتن وقت مدد ڏيڻ جهڙا فرض سونپيا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهن حڪمن جي تعبير بابت جديد مورخن ۾ اختلاف آهي. انهن کي ڪڏهن ذاتي يا ذات پات واري جبر، ۽ ڪڏهن تازو فتح ڪيل طاقتور فوجي-قبائلي گروهن کي سياسي طور غير مسلح ڪرڻ جي ڪوشش طور پڙهيو ويو آهي.<ref name="MacLean" /> == مڪران ۽ اولهندي سرحد == برهمڻ آباد ۽ سنڌ جي اندروني علائقن کي پنهنجي تابع ڪرڻ کان پوءِ چچ اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ڪرمان جي سرحد ڏانهن ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي دور ۾ سنڌ جو ڪجهه اولهندو علائقو ايراني يا نيمروز واري طاقت جي اثر هيٺ ويو هو. چچ جي مهم جو مقصد سنڌ جي پراڻي اثر کي اولهه طرف ٻيهر بحال ڪرڻ ۽ پنهنجي سلطنت جي حد مقرر ڪرڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ارمابيل === چچ پهرين [[ارمابيل]] پهتو، جنهن کي عام طور قديم [[لسٻيلو]] واري علائقي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. مقامي حاڪم سندس اطاعت قبول ڪئي. مڪران بابت روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ ڪجهه مقامي سياسي مرڪز ٻڌ مذهبي اشرافيه جي هٿ ۾ هئا.<ref name="MacLean" /> === ڪرمان جي سرحد === ''چچ نامي'' ۾ چچ جي ڪرمان طرف وڃڻ ۽ سنڌ جي حد مقرر ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو. روايت موجب هن هڪ ندي يا واديءَ ڀرسان سرحد جي نشاني قائم ڪئي ۽ کجور جا وڻ پوکرايا.<ref name="لئمبرڪ" /> هن مهم جي روايتي متن ۾ هجري تاريخن سان تضاد موجود آهن. ڪجهه سنڌي ترجمن ۾ ان کي 2هه يا 613ع سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو چچ جي عام طور قبول ٿيل 632ع کان پوءِ واري حڪومت سان ٺهڪي نٿو اچي. انڪري اها تاريخ متن جي chronology جي مسئلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ۽ مهم کي قطعي 613ع ۾ رکڻ مناسب ناهي. === قندابيل === مڪران کان پوءِ چچ [[قندابيل]] ڏانهن وڌيو. روايت موجب مقامي آبادي مزاحمت کان پوءِ خراج ڏيڻ قبول ڪيو ۽ سؤ خچر ۽ هڪ لک درهم جهڙي ادائيگيءَ جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> رقمن ۽ مال جي اهڙن عين انگن کي ''چچ نامي'' جي روايتي تفصيل طور پڙهيو وڃي ٿو؛ انهن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي. == ابتدائي عرب مهمون ۽ سنڌ == چچ جي حڪومت لڳ ڀڳ انهيءَ زماني سان ملي ٿي، جڏهن [[راشدين خلافت]] جي فوجن ايران، ڪرمان، سيستان ۽ مڪران تائين پهچڻ شروع ڪيو. سنڌ ۽ عرب-ايراني دنيا جي وچ واري سرحد ان سبب ستين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ فوجي اهميت اختيار ڪئي. عربي مؤرخ [[البلاذري]] جي روايت موجب خليفي [[عمر بن خطاب]] جي دور ۾ بحرين ۽ عمان جي والي [[عثمان بن ابي العاص]] پنهنجن ڀائرن جي اڳواڻيءَ ۾ هندستاني ساحل ڏانهن بحري مهمون موڪليون، جن ۾ [[ديبل]]، ٿاڻو ۽ ڀروچ جو ذڪر اچي ٿو. انهن مهمن جي صحيح نتيجن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''چچ نامي'' ۾ ديبل جي هڪ ابتدائي عرب حملي کي ناڪام ٿيل مهم طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ البلاذريءَ جو بيان ڪجهه مختلف آهي. انڪري اهڙين شروعاتي سامونڊي مهمن کي چچ جي ذاتي فتح يا شڪست سان قطعي طور ڳنڍڻ ڏکيو آهي. [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پڻ مڪران کان اوڀر طرف عرب مهمن جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي پوئين تاريخن ۾ [[حارث بن مره عبدي]] ۽ ٻين اڳواڻن سان منسوب مهمون بيان ڪيون ويون آهن.<ref name="تاريخ سومرا سنڌ">{{cite book |title=تاريخ سومره سنڌ |author=وزير علي |year=2001 }}</ref> انهن ابتدائي مهمن بابت chronology ۽ جاگرافي مختلف عربي، فارسي ۽ سنڌي ماخذن ۾ هڪجهڙي ناهي. انڪري اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ چچ جي حڪومت دوران '''سنڌ جي اولهندي ۽ سامونڊي سرحدن تي عرب فوجي سرگرمي شروع ٿي چڪي هئي'''؛ سنڌ جي مڪمل اموي فتح سندس پوٽي واري دور ۾، [[راجا ڏاهر]] جي حڪومت دوران 711–712ع ۾ ٿي. == سڪا == چچ سان منسوب سڪن بابت جديد تحقيق خاص طور اهم آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هڪ چانديءَ جو دَمّو ڪلاسيڪل نيومسميٽڪ گروپ جي نيلاميءَ جي نسبت جي بنياد تي '''“Chach of Alor, Šri Yashaditya, circa 632–671”''' طور فهرست ٿيل آهي.<ref name="CommonsCoin" /> پر اها نسبت قطعي ناهي. جديد نيومسميٽڪس فهرستن ۾ ''Śri Yashaditya'' واري سڪن جي سيريز کي عام طور '''679–712ع''' جي سنڌ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ۽ ڪجهه محقق ان کي [[راجا ڏاهر]] سان سڃاڻڻ جو امڪان پيش ڪن ٿا.<ref name="YashadityaNumista">{{cite web |url=https://en.numista.com/463336 |title=Damma – Sri Yashaditya (Cachas) – Sindh Kingdom |website=Numista |access-date=9 September 2026 }}</ref> انڪري هي سڪو چچ جي سڌي ذاتي سڪي طور بغير تحفظ جي پيش ڪرڻ مناسب ناهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان لاڳاپيل سڪن جي نسبت''' ! style="background:#264653;color:white;" | نسبت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | تاريخ ! style="background:#457B9D;color:white;" | پڙهڻي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | حيثيت |- | CNG / ڪامنز واري نسبت | لڳ ڀڳ 632–671ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | چچ سان منسوب<ref name="CommonsCoin" /> |- | جديد نيومسميٽڪ ڪيٽلاگس | لڳ ڀڳ 679–712ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | بعد واري چچ گهراڻي، ممڪن طور ڏاهر جي دور سان نسبت<ref name="YashadityaNumista" /> |} == مذهب == چچ کي روايتن ۾ هڪ [[برهمڻ]] ۽ هندو مذهبي پسمنظر رکندڙ حڪمران طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> پر سندس حڪومت مذهبي طور هڪجهڙي نه هئي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا اهم مرڪز، خانقاهون ۽ مقامي ٻڌ حڪمران موجود هئا. برهمڻ آباد ۽ مڪران سان لاڳاپيل روايتن ۾ ٻڌ پروهتن ۽ ''ساماني'' سردارن جو ذڪر ملي ٿو. چچ ڪڏهن انهن سان جنگ ڪئي، پر آڻ مڃيندڙ ٻڌ حاڪمن ۽ مذهبي اڳواڻن کي سندن مقامي حيثيت برقرار رکڻ جا مثال به ملن ٿا. انڪري سندس حڪومت کي رڳو “هندو بمقابله ٻڌ” تڪرار طور پيش ڪرڻ جديد تحقيق ۾ گهڻو سادو تصور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> == خاندان == چچ جي شاهي خاندان بابت ''چچ نامي'' ۾ ڪيترائي نالا اچن ٿا. [[راڻي سُهاندي]] مان سندس ٻه پٽ هئا: * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] لئمبرڪ موجب '''ٻائي''' نالي هڪ ڌيءَ پڻ هئي، پر متن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هوءَ ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.<ref name="لئمبرڪ" /> بعد ۾ چچ گهراڻي جي جانشينيءَ ۽ سنڌ جي ورهاست ۾ انهن ٻارن جو اهم ڪردار رهيو. == وفات ۽ جانشيني == چچ جي وفات جي صحيح سال بابت پڻ مختلف روايتون آهن. جديد تاريخي ترتيب ۾ سندس حڪومت جو خاتمو عام طور '''671ع''' ڌاري رکيو وڃي ٿو.<ref name="Wink pg. 153" /> ڪجهه سنڌي پوئين تاريخن ۾ سندس وفات 40هه/660–661ع پڻ ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تاريخ سندس عام طور قبوليل 632–671ع واري حڪومت سان نه ٿي ملي، تنهنڪري 671ع کي جديد chronology ۽ 40هه کي متبادل روايت طور رکڻ مناسب آهي. چچ کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً اٺ سال حڪومت ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /> بعد ۾ چچ جا پٽ ڏهرسيه ۽ ڏاهر سياسي طور اهم ٿيا. ڏهرسيه برهمڻ آباد واري حصي سان ۽ ڏاهر اروڙ واري بادشاهت سان وابسته ٿيو. آخرڪار ڏاهر چچ گهراڻي جو سڀ کان مشهور ۽ آخري آزاد حڪمران بڻيو. == تاريخي اهميت == چچ جي حڪومت سنڌ جي قبل از عرب تاريخ ۾ هڪ اهم گهراڻوي ۽ سياسي تبديليءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. هن: * راءِ گهراڻي کان پوءِ نئون برهمڻ حڪمران گهراڻو قائم ڪيو؛ * سنڌ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن تي مرڪزي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي؛ * ملتان کان سيوستان، برهمڻ آباد ۽ مڪران تائين فوجي مهمون ڪيون؛ * مقامي حڪمرانن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران خراج ۽ وفاداريءَ جي بنياد تي ڪڏهن انهن کي عهدن تي برقرار رکيو؛ * ۽ اهڙو سياسي نظام ڇڏي ويو جيڪو سندس ڀاءُ، پٽن ۽ پوءِ [[راجا ڏاهر]] تائين جاري رهيو. چچ جو دور پڻ انهيءَ عبوري زماني سان ملي ٿو، جڏهن ساساني ايران جو اقتدار ختم ٿي رهيو هو ۽ عرب خلافت جون فوجون مڪران ۽ سنڌ جي سرحدن تائين پهچي رهيون هيون. == چچ نامي ۾ چچ جي تصوير == ''چچ نامو'' چچ کي صرف فاتح طور نه، پر سياسي صلاحيت، حڪمت عملي ۽ حڪمرانيءَ جي ڄاڻ رکندڙ شخص طور پيش ڪري ٿو. ان متن ۾ سندس زندگيءَ جو سلسلو: * معمولي برهمڻ منشي؛ * وزير؛ * بادشاهه جو اعتماد وارو عملدار؛ * تخت جو دعويدار؛ * فوجي حڪمران؛ * ۽ سلطنت جي سرحدن جو منتظم بڻجڻ تائين پهچي ٿو. منان احمد آصف موجب اهڙي ڪردار نگاري ''چچ نامي'' جي وڏي سياسي موضوع جو حصو آهي: حڪمرانيءَ جي مشروعيت فقط نسل يا وراثت مان نه، پر سياسي صلاحيت، مشوري، انصاف ۽ حڪمت مان پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="Asif" /> == حڪومت جي اهم مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان منسوب اهم مهمون''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | مخالف / مقامي حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | نتيجو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ماخذياتي حيثيت |- | اروڙ ڀرسان | مهرت / مهروت | چچ جي فتح ۽ تخت جو استحڪام | ''چچ نامو'' ۽ پوئين روايتون |- | بابيا / بياس | چتر | چتر جي شڪست | ''چچ نامو'' |- | اسڪلنده | چتر ۽ مقامي اشرافيه | نئون ماتحت حاڪم مقرر | ''چچ نامو'' |- | سِڪا | سيهول ۽ اجسين | چچ جي فتح | ''چچ نامو'' |- | [[ملتان]] | بجهيراءِ | ملتان چچ جي تابع | ''چچ نامو'' |- | ٻُڌيا | مقامي سردار | خراج ۽ اطاعت | ''چچ نامو'' |- | [[سيوستان]] | متا / متو | گورنر برقرار، شاهي نگران مقرر | ''چچ نامو'' |- | [[برهمڻ آباد]] | [[اگهم لوهاڻو]] | ڊگهي گهيري کان پوءِ چچ جو قبضو | ''چچ نامو''؛ بعد وارا ماخذ |- | [[مڪران]] | مقامي ماتحت حڪمران | سنڌ جي اولهندي اثر جي بحاليءَ جي روايت | ''چچ نامو'' |- | قندابيل | مقامي حڪمران | خراج جي قبوليت | پوئين روايتي تفصيل |} == چچ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|چچ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''چچ گهراڻي جي مکيه حڪمرانن جي روايتي ترتيب''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪمران ! style="background:#457B9D;color:white;" | تقريباً حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | مرڪز / حيثيت |- | 1 | style="background:#E8F5E9;" | '''چچ پٽ سيلائج''' | 632–671ع | [[اروڙ]] |- | 2 | [[چندر بن سيلائج|چندر]] | 671–679ع | اروڙ |- | 3 | [[ڏهرسيه]] | لڳ ڀڳ 679ع کان | [[برهمڻ آباد]] |- | 4 | [[راجا ڏاهر]] | لڳ ڀڳ 679/695–712ع | اروڙ؛ آخري آزاد حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[چچ گهراڻو]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[راءِ ساهسي ٻيون]] * [[راڻي سُهندي]] * [[چندر بن سيلائج]] * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سيوستان]] * [[ملتان]] * [[مڪران]] * [[چچ نامو]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1990 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 }} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. {{s-start}} {{succession box | title = [[سنڌ]] جو حڪمران | years = لڳ ڀڳ 632ع–671ع | before = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | after = [[چندر بن سيلائج|چندر]] }} {{s-end}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:چچ}} [[زمرو:چچ گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:هندو بادشاهه]] [[زمرو:اروڙ]] 0klkjpi0vsvodnvnrfuh6bs0gf2nici 410823 410822 2026-09-09T11:33:56Z Intisar Ali 8681 410823 wikitext text/x-wiki {{Short description|ستين صديءَ ۾ سنڌ جو برهمڻ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = چچ | full_name = چچ پٽ سيلائج | succession = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]] | image = Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632-671. Sindh. Crowned head right; swastika to right. Large trident, šri yasha(ditya) around.jpg | caption = چچ سان منسوب چانديءَ جو دَمّو؛ ان تي ''شري يشادتيه'' جي براهمي لکت پڙهي وئي آهي. هن سڪي جي مخصوص حڪمران سان نسبت بابت جديد سڪن جي تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="CommonsCoin">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chach_of_Alor._%E2%80%9C%C5%A0ri_Yashaditya%E2%80%9D._Circa_632-671._Sindh._Crowned_head_right%3B_swastika_to_right._Large_trident%2C_%C5%A1ri_yasha(ditya)_around.jpg |title=Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632–671. Sindh |website=[[Wikimedia Commons]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> | reign = لڳ ڀڳ 632ع–671ع{{efn|ڪجهه جديد ۽ پراڻا ماخذ تخت نشيني 631ع رکن ٿا؛ عام جديد chronology لڳ ڀڳ 632ع کان 671ع تائين آهي.}} | predecessor = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | successor = [[چندر بن سيلائج|چندر]] | spouse = [[راڻي سُهندي]] | issue = [[ڏهرسيه]]، [[راجا ڏاهر]]؛ [[ٻائي]]{{efn|''چچ نامي'' جي روايت موجب ڏهرسيه ۽ ڏاهر سُهنديءَ جا پٽ هئا؛ ٻائي ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.}} | dynasty = [[چچ گهراڻو]] | house = برهمڻ | father = سيلائج | religion = [[هندومت]] }} '''چچ پٽ سيلائج''' ({{langx|en|Chach of Aror}}؛ حڪومت لڳ ڀڳ 632ع–671ع) ستين صدي عيسويءَ ۾ [[سنڌ]] جو [[برهمڻ]] حڪمران ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو باني هو. هو شروعات ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري بادشاهه [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي درٻار ۾ ملازم ٿيو ۽ پنهنجي انتظامي قابليت سبب آهستي آهستي حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Wink pg. 153">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 |page=153 |isbn=9004095098 }}</ref><ref name="MacLean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }}</ref> ''[[چچ نامو]]'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ، بادشاهه جي بيوه [[راڻي سُهندي]] جي مدد سان سياسي اقتدار سنڀاليو، پوءِ ساڻس شادي ڪئي ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ تي پنهنجي گهراڻي جي حڪومت قائم ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="ch">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |page=32 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133/page/n45/mode/1up |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس تخت نشينيءَ کي راءِ ساهسي جي هڪ مائٽ، روايت ۾ ''مهرت'' يا ''مهروت'' نالي حڪمران، چئلينج ڪيو؛ چچ کيس شڪست ڏئي پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو.<ref name="Wink pg. 153" /> چچ جي حڪومت بابت گهڻي تفصيلي ڄاڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جنهن ۾ کيس سنڌو ماٿريءَ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن کي ٻيهر پنهنجي اختيار هيٺ آڻيندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. هن بياس ۽ راويءَ جي علائقن، سِڪا، ملتان، سيوستان، ٻُڌيا، برهمڻ آباد، ارمابيل ۽ مڪران ڏانهن مهمون ڪيون ۽ اولهندي سرحد کي ڪرمان جي طرف تائين منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |edition=2nd |year=1990 }}</ref> چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. روايت موجب چندر لڳ ڀڳ اٺ سال حڪومت ڪئي؛ ان کان پوءِ چچ جي پٽن [[ڏهرسيه]] ۽ [[راجا ڏاهر|ڏاهر]] وچ ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار ورهايو ويو، ۽ آخرڪار ڏاهر اروڙ جو مکيه حڪمران بڻيو.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="MacLean" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == چچ جي حڪومت بابت بنيادي ۽ سڀ کان تفصيلي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي. اهو متن موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان منسوب آهي ۽ راءِ گهراڻي، چچ جي اڀار، سندس فوجي مهمن، سندس جانشينن ۽ پوءِ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو.<ref name="ch" /> روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ ''چچ نامي'' کي هڪ اڳوڻي عربي فتحنامي جو فارسي ترجمو سمجهيو ويندو رهيو آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]] هن روايتي تشريح تي اعتراض ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده ''چچ نامو'' کي فقط ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو لفظي ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ ۾ تيار ٿيل هڪ سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ گهرجي، جنهن ۾ حڪمراني، اخلاق، صلاحيت، سرحد ۽ سياسي مشروعيت بابت پنهنجو فڪري نظام موجود آهي.<ref name="Asif">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> انڪري چچ جي زندگيءَ جا محل سان لاڳاپيل تفصيل، سُهنديءَ سان تعلق، مخالفن کي دوکي سان ختم ڪرڻ ۽ ڪجهه فوجي واقعن جا داستان لفظ بہ لفظ همعصر دستاويزي حقيقت طور وٺڻ بدران ماخذ جي نوعيت کي نظر ۾ رکندي بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Asif" /> بعد جي سنڌي تاريخن، خاص ڪري ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[تحفة الڪرام]]''، [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] جي ''جنت السنڌ'' ۽ جديد دور ۾ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي تحقيق ۾ پڻ چچ جي دور جو تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي. == ابتدائي زندگي == روايت موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو '''سيلائج''' ڏنو وڃي ٿو ۽ خاندان کي [[اروڙ]] ڀرسان هڪ مذهبي مرڪز يا مندر جي خدمت سان وابسته بيان ڪيو وڃي ٿو. ''چچ نامي'' ۾ چچ کي پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي معاملن ۾ ماهر نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هو ابتدا ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي وزير '''رام''' جي دفتر ۾ محرر يا منشي مقرر ٿيو. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ چچ راجا اڳيان سرڪاري خط پيش ڪيو ۽ ان جو جواب تيار ڪيو. سندس تحرير ۽ قابليت کان متاثر ٿي راجا کيس وڌيڪ ذميواريون ڏنيون.<ref name="چچنامو-شروعات">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |pages=13–20 }}</ref> وقت سان گڏ هو درٻار جي اعليٰ عملدارن مان بڻجي ويو ۽ حڪومت جي روزمره معاملن ۾ سندس اثر وڌندو ويو.<ref name="Wink pg. 153" /> == راڻي سُهندي ۽ درٻار == ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب [[راڻي سُهندي]] چچ جي شخصيت ۽ قابليت کان متاثر ٿي ساڻس ويجهڙائپ پيدا ڪئي. متن چچ کي شروعات ۾ اهڙي تعلق کان انڪار ڪندڙ وفادار برهمڻ عملدار طور پيش ڪري ٿو، پر پوءِ ٻنهي وچ ۾ رازداريءَ سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي داستان چچ جي سياسي اڀار جي مرڪزي حصي طور بعد جي تاريخن ۾ بار بار ورجايو ويو آهي. جديد تحقيق ان کي محل جي سڌي ۽ آزاد طور ثابت ٿيل واقعي بدران ''چچ نامي'' جي سياسي مشروعيت واري داستان جو حصو پڻ سمجهي ٿي.<ref name="Asif" /> == راءِ ساهسي جي وفات ۽ تخت نشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' موجب بادشاهه جي آخري بيماريءَ دوران راڻي سُهنديءَ کي خدشو پيدا ٿيو تہ بادشاهه جي وفات کان پوءِ سندس مائٽ حڪومت تي قبضو ڪندا ۽ راڻيءَ ۽ چچ جي حيثيت ختم ٿي ويندي. روايت موجب راجا جي وفات جي خبر ڪجهه وقت لاءِ لڪائي وئي ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور مخالفن کي بي اثر ڪيو ويو. پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو ۽ مقامي سردارن ۽ جاگيردارن کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="لئمبرڪ" /> ساهسيءَ جي موت جو اعلان ٿيڻ کان پوءِ چچ سُهنديءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران بڻيو. هن واقعي سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ٿيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ٿيو.<ref name="Wink pg. 153" /> === اقتدار مضبوط ڪرڻ === ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب چچ تخت سنڀالڻ کان پوءِ خزاني مان انعام ورهايا، فوجين جون پگهارون وڌايون ۽ اشرافيه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Masum1855">{{cite book |last=Ma'sum |first=Mir Muhammad |title=A History of Sind, Embracing the Period from A.D. 710 to A.D. 1590 |translator=George Grenville Malet |publisher=Bombay Education Society's Press |location=Bombay |year=1855 |pages=15–16 }}</ref> انهن روايتن کي جديد تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ''تاريخ معصومي'' خود چچ جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ لکيل آهي. == مهرت سان جنگ == راءِ ساهسي جي موت کان پوءِ سندس هڪ مائٽ، جنهن کي مختلف نسخن ۾ '''مهرت'''، '''مهروت''' يا ساڳين صورتن ۾ لکيو ويو آهي، چچ جي تخت نشينيءَ کي چئلينج ڪيو. پوئين روايتن ۾ کيس چتور جو حڪمران يا ساهسي جو ڀاءُ سڏيو ويو آهي.<ref name="Masum1855" /> مهرت چچ جي برهمڻ اصل کي سندس خلاف دليل بڻايو ۽ دعويٰ ڪئي تہ هڪ برهمڻ کي بادشاهت ۽ جنگ جو حق نه آهي. ''چچ نامي'' موجب ٻنهي فوجن جي مقابلي دوران مهرت ۽ چچ پاڻ ۾ دوبدو مقابلي تي راضي ٿيا. روايت موجب چچ پهرين پاڻ کي پيادل وڙهندڙ برهمڻ ظاهر ڪيو، پر مقابلي دوران اوچتو گهوڙي تي چڙهي مهرت کي تلوار سان قتل ڪيو. سندس موت کان پوءِ مخالف لشڪر ڀڄي ويو ۽ چچ اروڙ واپس موٽي پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> لئمبرڪ هن داستان جي جاگرافيءَ تي شڪ ظاهر ڪيو. سندس خيال ۾ ''چتور'' يا ''جتور'' واري سڃاڻپ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ راجپوتانا جي اوڀر وارن علائقن ۽ سنڌ جي وچ ۾ ٻيون سياسي قوتون موجود هيون. هن امڪان ظاهر ڪيو تہ روايت ۾ ڄاڻايل علائقو سنڌ جي وڌيڪ ويجهي ريگستاني سرحد سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> == حڪومت جي تنظيم == [[File:Arabsumf1.png|thumb|325px|ستين صديءَ جي سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سياسي قوتن جو نقشو؛ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي پکڙيل ڏيکاري وئي آهي]] چچ کي راءِ گهراڻي کان هڪ وسيع مگر جزوي طور غير مرڪزي سياسي نظام ورثي ۾ مليو. مختلف علائقن تي مقامي گورنر، قبائلي سردار ۽ ماتحت راجا حڪومت ڪندا هئا، جن مان ڪجهه راءِ گهراڻي جا مائٽ ۽ ڪجهه مقامي خاندان هئا. چچ جي ڪيترين فوجي مهمن جو بنيادي مقصد مڪمل نوان علائقا فتح ڪرڻ بدران اهڙن اڳوڻن ماتحت علائقن کي پنهنجي نئين حڪومت جي تابع آڻڻ پڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> [[اروڙ]] سندس بنيادي گادي هئي. پنهنجي مهمن دوران هن پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۽ مرڪزي حڪومت جي معاملن جي نگرانيءَ لاءِ اهم اختيار ڏنا. == چندر کي اختيار ڏيڻ == روايت موجب چچ پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۾ اهم انتظامي منصب ڏنو ۽ اعلان ڪيو تہ سندس غير موجودگيءَ ۾ حڪومت جا معاملا چندر هلائيندو. چندر مذهبي علم سان وابسته برهمڻ طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. چچ جي ڊگهي فوجي مهمن دوران سندس انتظامي ڪردار شايد ان سبب اهم ٿيو ۽ آخرڪار چچ جي وفات کان پوءِ هو ئي تخت تي ويٺو.<ref name="لئمبرڪ" /> == اتر ۽ اتر-اوڀر واريون مهمون == === بياس ۽ بابيا === چچ پهرين [[بياس درياهه]] جي علائقي ڏانهن وڌيو. ''چچ نامي'' ۾ '''بابيا''' يا ساڳي نالي واري قلعي جو ذڪر اچي ٿو، جتي مقامي حڪمران چتر يا چتيرا مزاحمت ڪئي. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ چتر قلعي ۾ پناهه ورتي ۽ پوءِ اسڪلنده ڏانهن ڀڄي ويو.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ" /> === اسڪلنده جي فتح === چچ چتر جو تعاقب ڪندي [[اسڪلنده]] پهتو. روايت موجب هن شهر جي هڪ بااثر شخص '''شجاع''' سان ڳجهي خط و ڪتابت ڪئي ۽ واعدو ڪيو تہ جيڪڏهن هو چتر کي هٽائيندو ته اسڪلنده جي حڪومت کيس ڏني ويندي. چتر جي قتل کان پوءِ شجاع کي مقامي انتظام ڏنو ويو ۽ شهر جي اشرافيه چچ جي اطاعت قبول ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == سِڪا ۽ ملتان == اسڪلنده کان پوءِ چچ [[سِڪا]] ۽ [[ملتان]] جي طرف وڌيو. ملتان واري صوبي جو حڪمران روايت ۾ '''بجهيراءِ''' يا '''باجيراءِ''' سڏيو ويو آهي ۽ کيس راءِ ساهسي جو مائٽ ڄاڻايو ويو آهي. چچ جو پهريون وڏو مقابلو سِڪا واري علائقي ۾ ٿيو. سندس مخالفن ۾ سيهول ۽ اجسين جا نالا ڏنا وڃن ٿا. بياس درياهه جي پاڻي گهٽجڻ کان پوءِ چچ فوج پار ڪري مخالفن کي شڪست ڏني ۽ سِڪا تي قبضو ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> پوئين سنڌي روايتن ۾ جنگ دوران وڏي خونريزي، قيدين کي غلام بنائڻ ۽ پنج هزار ماڻهن جي قتل جا انگ ڏنا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهي انگ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا ۽ آزاد همعصر ذريعن سان تصديق ٿيل ناهن. چچ پوءِ [[راوي درياهه]] پار ڪري ملتان تي چڙهائي ڪئي. بجهيراءِ آخرڪار شهر ڇڏي ڪشمير جي طرف هٽي ويو ۽ چچ ملتان تي قبضو ڪري اتي پنهنجو انتظام قائم ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ڪشمير واري سرحد === ملتان کان پوءِ چچ برهماپور، ڪرور، اشهار ۽ اترين علائقن ڏانهن وڌيو. روايت موجب هن ڪشمير جي سرحد تائين پنهنجي اقتدار جي نشاني قائم ڪئي ۽ اتي وڻ پوکرايا.<ref name="جنت السنڌ">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=2nd |year=2006 }}</ref> هن سفر جي صحيح جاگرافي ۽ ڪيترن قديم هنڌن جي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. == ٻُڌيا ۽ سيوستان == [[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جي تاريخي قلعي جون ڀتيون؛ قديم [[سيوستان]] چچ جي مهمن ۾ اهم مرڪز هو]] اتر واري مهم کان پوءِ چچ اروڙ موٽي ڪجهه وقت رهيو. پوءِ هن سنڌو درياهه پار ڪري [[ٻُڌيا]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن مهم ڪئي. ٻُڌيا جو هڪ حڪمران مختلف نسخن ۾ ڀنڊرگو، ڀاگو يا ٻين صورتن سان اچي ٿو. سندس گادي '''ڪڪراج''' بيان ڪئي وئي آهي. مقامي سردار جي پٽ چچ جي اطاعت قبول ڪئي ۽ پنهنجي عهدي تي برقرار رهيو.<ref name="لئمبرڪ" /> چچ پوءِ [[سيوستان]] پهتو. اتي جي گورنر '''متو''' يا '''متا''' شروعاتي مزاحمت کان پوءِ آڻ مڃي. چچ کيس سندس عهدي تي برقرار رکيو، پر پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي نگرانيءَ لاءِ ساڻس مقرر ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي واقعو چچ جي حڪمرانيءَ جي هڪ اهم نموني کي ڏيکاري ٿو: هر شڪست کاڌل مقامي حاڪم کي هٽائڻ بدران ڪجهه کي خراج ۽ وفاداريءَ جي شرط تي پنهنجي عهدي تي رهڻ ڏنو ويو. == برهمڻ آباد ۽ اگهم لوهاڻو == [[File:Ruins of Brahmunabad in Sind - ILN 1857.jpg|thumb|1857ع ۾ ڇپيل [[برهمڻ آباد]] جي کنڊرن جي تصوير]] [[برهمڻ آباد]] چچ جي حڪومت جو اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز هو. ان جو مقامي حاڪم '''[[اگهم لوهاڻو]]''' هو، جنهن جي اثر هيٺ لوهاڻن سان گڏ لاکا، سما ۽ سهتا جهڙا گروهه پڻ روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/agham-kot-or-aghamani.php |title=Agham Kot or Aghamani, Badin |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> چچ اگهم کي اطاعت جو پيغام موڪليو، پر اگهم مزاحمت اختيار ڪئي. ٻنهي طرفن وچ ۾ ڊگهو مقابلو ٿيو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب برهمڻ آباد جو گهيرو لڳ ڀڳ هڪ سال هليو.<ref name="لئمبرڪ" /> اگهم جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''سربند''' چچ سان صلح ڪيو ۽ مقامي انتظام ۾ برقرار رهيو. === ٻڌ مذهبي حلقا === برهمڻ آباد جي علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي هئي. روايت ۾ اگهم جي روحاني مرشد '''ٻڌرڪو''' يا '''ٻڌراکو''' جو ذڪر اچي ٿو، جيڪو هڪ ٻڌ وهار سان وابسته هو. چچ جي برهمڻ هئڻ باوجود، روايت موجب هن ٻڌرڪو سان ملاقات ڪئي، کيس مذهبي سرگرميون جاري رکڻ ڏنيون ۽ وهار جي مرمت ۾ مدد جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهو واقعو سنڌ جي ان دور جي مذهبي پيچيدگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو، جتي برهمڻ حڪمران، ٻڌ مذهبي مرڪز ۽ مختلف مقامي سماجي گروهه گڏ سياسي نظام جو حصو هئا.<ref name="MacLean" /> === اگهم جي خاندان سان لاڳاپا === پوئين روايتن موجب چچ اگهم جي بيوه سان پڻ شادي ڪئي، جڏهن تہ سربند کي مقامي حيثيت ڏني وئي ۽ شاهي خاندان سان سڱابندي ذريعي نئين انتظام سان ڳنڍيو ويو.<ref name="جنت السنڌ" /> == جتن ۽ لوهاڻن بابت پاليسي == برهمڻ آباد جي فتح کان پوءِ ''چچ نامو'' چچ طرفان ڪجهه [[جاٽ|جتن]] ۽ [[لوهاڻا|لوهاڻن]] تي سخت سماجي ۽ فوجي پابنديون لاڳو ڪرڻ جو بيان ڏئي ٿو. روايت موجب ڪجهه گروهن کي: * زين سان گهوڙي سواري ڪرڻ؛ * ڪجهه قسمن جا قيمتي ڪپڙا پائڻ؛ * سر ڍڪڻ يا مخصوص اشرافي نشان استعمال ڪرڻ کان روڪيو ويو، جڏهن تہ کين رستن جي رهنمائي، جاسوسي، سرڪاري سامان کڻڻ ۽ فوجي ضرورتن وقت مدد ڏيڻ جهڙا فرض سونپيا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهن حڪمن جي تعبير بابت جديد مورخن ۾ اختلاف آهي. انهن کي ڪڏهن ذاتي يا ذات پات واري جبر، ۽ ڪڏهن تازو فتح ڪيل طاقتور فوجي-قبائلي گروهن کي سياسي طور غير مسلح ڪرڻ جي ڪوشش طور پڙهيو ويو آهي.<ref name="MacLean" /> == مڪران ۽ اولهندي سرحد == برهمڻ آباد ۽ سنڌ جي اندروني علائقن کي پنهنجي تابع ڪرڻ کان پوءِ چچ اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ڪرمان جي سرحد ڏانهن ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي دور ۾ سنڌ جو ڪجهه اولهندو علائقو ايراني يا نيمروز واري طاقت جي اثر هيٺ ويو هو. چچ جي مهم جو مقصد سنڌ جي پراڻي اثر کي اولهه طرف ٻيهر بحال ڪرڻ ۽ پنهنجي سلطنت جي حد مقرر ڪرڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ارمابيل === چچ پهرين [[ارمابيل]] پهتو، جنهن کي عام طور قديم [[لسٻيلو]] واري علائقي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. مقامي حاڪم سندس اطاعت قبول ڪئي. مڪران بابت روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ ڪجهه مقامي سياسي مرڪز ٻڌ مذهبي اشرافيه جي هٿ ۾ هئا.<ref name="MacLean" /> === ڪرمان جي سرحد === ''چچ نامي'' ۾ چچ جي ڪرمان طرف وڃڻ ۽ سنڌ جي حد مقرر ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو. روايت موجب هن هڪ ندي يا واديءَ ڀرسان سرحد جي نشاني قائم ڪئي ۽ کجور جا وڻ پوکرايا.<ref name="لئمبرڪ" /> هن مهم جي روايتي متن ۾ هجري تاريخن سان تضاد موجود آهن. ڪجهه سنڌي ترجمن ۾ ان کي 2هه يا 613ع سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو چچ جي عام طور قبول ٿيل 632ع کان پوءِ واري حڪومت سان ٺهڪي نٿو اچي. انڪري اها تاريخ متن جي chronology جي مسئلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ۽ مهم کي قطعي 613ع ۾ رکڻ مناسب ناهي. === قندابيل === مڪران کان پوءِ چچ [[قندابيل]] ڏانهن وڌيو. روايت موجب مقامي آبادي مزاحمت کان پوءِ خراج ڏيڻ قبول ڪيو ۽ سؤ خچر ۽ هڪ لک درهم جهڙي ادائيگيءَ جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> رقمن ۽ مال جي اهڙن عين انگن کي ''چچ نامي'' جي روايتي تفصيل طور پڙهيو وڃي ٿو؛ انهن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي. == ابتدائي عرب مهمون ۽ سنڌ == چچ جي حڪومت لڳ ڀڳ انهيءَ زماني سان ملي ٿي، جڏهن [[راشدين خلافت]] جي فوجن ايران، ڪرمان، سيستان ۽ مڪران تائين پهچڻ شروع ڪيو. سنڌ ۽ عرب-ايراني دنيا جي وچ واري سرحد ان سبب ستين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ فوجي اهميت اختيار ڪئي. عربي مؤرخ [[البلاذري]] جي روايت موجب خليفي [[عمر بن خطاب]] جي دور ۾ بحرين ۽ عمان جي والي [[عثمان بن ابي العاص]] پنهنجن ڀائرن جي اڳواڻيءَ ۾ هندستاني ساحل ڏانهن بحري مهمون موڪليون، جن ۾ [[ديبل]]، ٿاڻو ۽ ڀروچ جو ذڪر اچي ٿو. انهن مهمن جي صحيح نتيجن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''چچ نامي'' ۾ ديبل جي هڪ ابتدائي عرب حملي کي ناڪام ٿيل مهم طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ البلاذريءَ جو بيان ڪجهه مختلف آهي. انڪري اهڙين شروعاتي سامونڊي مهمن کي چچ جي ذاتي فتح يا شڪست سان قطعي طور ڳنڍڻ ڏکيو آهي. [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پڻ مڪران کان اوڀر طرف عرب مهمن جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي پوئين تاريخن ۾ [[حارث بن مره عبدي]] ۽ ٻين اڳواڻن سان منسوب مهمون بيان ڪيون ويون آهن.<ref name="تاريخ سومرا سنڌ">{{cite book |title=تاريخ سومره سنڌ |author=وزير علي |year=2001 }}</ref> انهن ابتدائي مهمن بابت chronology ۽ جاگرافي مختلف عربي، فارسي ۽ سنڌي ماخذن ۾ هڪجهڙي ناهي. انڪري اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ چچ جي حڪومت دوران '''سنڌ جي اولهندي ۽ سامونڊي سرحدن تي عرب فوجي سرگرمي شروع ٿي چڪي هئي'''؛ سنڌ جي مڪمل اموي فتح سندس پوٽي واري دور ۾، [[راجا ڏاهر]] جي حڪومت دوران 711–712ع ۾ ٿي. == سڪا == چچ سان منسوب سڪن بابت جديد تحقيق خاص طور اهم آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هڪ چانديءَ جو دَمّو ڪلاسيڪل نيومسميٽڪ گروپ جي نيلاميءَ جي نسبت جي بنياد تي '''“Chach of Alor, Šri Yashaditya, circa 632–671”''' طور فهرست ٿيل آهي.<ref name="CommonsCoin" /> پر اها نسبت قطعي ناهي. جديد نيومسميٽڪس فهرستن ۾ ''Śri Yashaditya'' واري سڪن جي سيريز کي عام طور '''679–712ع''' جي سنڌ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ۽ ڪجهه محقق ان کي [[راجا ڏاهر]] سان سڃاڻڻ جو امڪان پيش ڪن ٿا.<ref name="YashadityaNumista">{{cite web |url=https://en.numista.com/463336 |title=Damma – Sri Yashaditya (Cachas) – Sindh Kingdom |website=Numista |access-date=9 September 2026 }}</ref> انڪري هي سڪو چچ جي سڌي ذاتي سڪي طور بغير تحفظ جي پيش ڪرڻ مناسب ناهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان لاڳاپيل سڪن جي نسبت''' ! style="background:#264653;color:white;" | نسبت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | تاريخ ! style="background:#457B9D;color:white;" | پڙهڻي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | حيثيت |- | CNG / ڪامنز واري نسبت | لڳ ڀڳ 632–671ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | چچ سان منسوب<ref name="CommonsCoin" /> |- | جديد نيومسميٽڪ ڪيٽلاگس | لڳ ڀڳ 679–712ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | بعد واري چچ گهراڻي، ممڪن طور ڏاهر جي دور سان نسبت<ref name="YashadityaNumista" /> |} == مذهب == چچ کي روايتن ۾ هڪ [[برهمڻ]] ۽ هندو مذهبي پسمنظر رکندڙ حڪمران طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> پر سندس حڪومت مذهبي طور هڪجهڙي نه هئي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا اهم مرڪز، خانقاهون ۽ مقامي ٻڌ حڪمران موجود هئا. برهمڻ آباد ۽ مڪران سان لاڳاپيل روايتن ۾ ٻڌ پروهتن ۽ ''ساماني'' سردارن جو ذڪر ملي ٿو. چچ ڪڏهن انهن سان جنگ ڪئي، پر آڻ مڃيندڙ ٻڌ حاڪمن ۽ مذهبي اڳواڻن کي سندن مقامي حيثيت برقرار رکڻ جا مثال به ملن ٿا. انڪري سندس حڪومت کي رڳو “هندو بمقابله ٻڌ” تڪرار طور پيش ڪرڻ جديد تحقيق ۾ گهڻو سادو تصور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> == خاندان == چچ جي شاهي خاندان بابت ''چچ نامي'' ۾ ڪيترائي نالا اچن ٿا. [[راڻي سُهاندي]] مان سندس ٻه پٽ هئا: * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] لئمبرڪ موجب '''ٻائي''' نالي هڪ ڌيءَ پڻ هئي، پر متن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هوءَ ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.<ref name="لئمبرڪ" /> بعد ۾ چچ گهراڻي جي جانشينيءَ ۽ سنڌ جي ورهاست ۾ انهن ٻارن جو اهم ڪردار رهيو. == وفات ۽ جانشيني == چچ جي وفات جي صحيح سال بابت پڻ مختلف روايتون آهن. جديد تاريخي ترتيب ۾ سندس حڪومت جو خاتمو عام طور '''671ع''' ڌاري رکيو وڃي ٿو.<ref name="Wink pg. 153" /> ڪجهه سنڌي پوئين تاريخن ۾ سندس وفات 40هه/660–661ع پڻ ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تاريخ سندس عام طور قبوليل 632–671ع واري حڪومت سان نه ٿي ملي، تنهنڪري 671ع کي جديد ڪرونالاجي ۽ 40هه کي متبادل روايت طور رکڻ مناسب آهي. چچ کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً اٺ سال حڪومت ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /> بعد ۾ چچ جا پٽ ڏهرسيه ۽ ڏاهر سياسي طور اهم ٿيا. ڏهرسيه برهمڻ آباد واري حصي سان ۽ ڏاهر اروڙ واري بادشاهت سان وابسته ٿيو. آخرڪار ڏاهر چچ گهراڻي جو سڀ کان مشهور ۽ آخري آزاد حڪمران بڻيو. == تاريخي اهميت == چچ جي حڪومت سنڌ جي قبل از عرب تاريخ ۾ هڪ اهم گهراڻوي ۽ سياسي تبديليءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. هن: * راءِ گهراڻي کان پوءِ نئون برهمڻ حڪمران گهراڻو قائم ڪيو؛ * سنڌ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن تي مرڪزي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي؛ * ملتان کان سيوستان، برهمڻ آباد ۽ مڪران تائين فوجي مهمون ڪيون؛ * مقامي حڪمرانن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران خراج ۽ وفاداريءَ جي بنياد تي ڪڏهن انهن کي عهدن تي برقرار رکيو؛ * ۽ اهڙو سياسي نظام ڇڏي ويو جيڪو سندس ڀاءُ، پٽن ۽ پوءِ [[راجا ڏاهر]] تائين جاري رهيو. چچ جو دور پڻ انهيءَ عبوري زماني سان ملي ٿو، جڏهن ساساني ايران جو اقتدار ختم ٿي رهيو هو ۽ عرب خلافت جون فوجون مڪران ۽ سنڌ جي سرحدن تائين پهچي رهيون هيون. == چچ نامي ۾ چچ جي تصوير == ''چچ نامو'' چچ کي صرف فاتح طور نه، پر سياسي صلاحيت، حڪمت عملي ۽ حڪمرانيءَ جي ڄاڻ رکندڙ شخص طور پيش ڪري ٿو. ان متن ۾ سندس زندگيءَ جو سلسلو: * معمولي برهمڻ منشي؛ * وزير؛ * بادشاهه جو اعتماد وارو عملدار؛ * تخت جو دعويدار؛ * فوجي حڪمران؛ * ۽ سلطنت جي سرحدن جو منتظم بڻجڻ تائين پهچي ٿو. منان احمد آصف موجب اهڙي ڪردار نگاري ''چچ نامي'' جي وڏي سياسي موضوع جو حصو آهي: حڪمرانيءَ جي مشروعيت فقط نسل يا وراثت مان نه، پر سياسي صلاحيت، مشوري، انصاف ۽ حڪمت مان پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="Asif" /> == حڪومت جي اهم مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان منسوب اهم مهمون''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | مخالف / مقامي حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | نتيجو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ماخذياتي حيثيت |- | اروڙ ڀرسان | مهرت / مهروت | چچ جي فتح ۽ تخت جو استحڪام | ''چچ نامو'' ۽ پوئين روايتون |- | بابيا / بياس | چتر | چتر جي شڪست | ''چچ نامو'' |- | اسڪلنده | چتر ۽ مقامي اشرافيه | نئون ماتحت حاڪم مقرر | ''چچ نامو'' |- | سِڪا | سيهول ۽ اجسين | چچ جي فتح | ''چچ نامو'' |- | [[ملتان]] | بجهيراءِ | ملتان چچ جي تابع | ''چچ نامو'' |- | ٻُڌيا | مقامي سردار | خراج ۽ اطاعت | ''چچ نامو'' |- | [[سيوستان]] | متا / متو | گورنر برقرار، شاهي نگران مقرر | ''چچ نامو'' |- | [[برهمڻ آباد]] | [[اگهم لوهاڻو]] | ڊگهي گهيري کان پوءِ چچ جو قبضو | ''چچ نامو''؛ بعد وارا ماخذ |- | [[مڪران]] | مقامي ماتحت حڪمران | سنڌ جي اولهندي اثر جي بحاليءَ جي روايت | ''چچ نامو'' |- | قندابيل | مقامي حڪمران | خراج جي قبوليت | پوئين روايتي تفصيل |} == چچ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|چچ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''چچ گهراڻي جي مکيه حڪمرانن جي روايتي ترتيب''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪمران ! style="background:#457B9D;color:white;" | تقريباً حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | مرڪز / حيثيت |- | 1 | style="background:#E8F5E9;" | '''چچ پٽ سيلائج''' | 632–671ع | [[اروڙ]] |- | 2 | [[چندر بن سيلائج|چندر]] | 671–679ع | اروڙ |- | 3 | [[ڏهرسيه]] | لڳ ڀڳ 679ع کان | [[برهمڻ آباد]] |- | 4 | [[راجا ڏاهر]] | لڳ ڀڳ 679/695–712ع | اروڙ؛ آخري آزاد حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[چچ گهراڻو]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[راءِ ساهسي ٻيون]] * [[راڻي سُهندي]] * [[چندر بن سيلائج]] * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سيوستان]] * [[ملتان]] * [[مڪران]] * [[چچ نامو]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1990 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 }} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. {{s-start}} {{succession box | title = [[سنڌ]] جو حڪمران | years = لڳ ڀڳ 632ع–671ع | before = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | after = [[چندر بن سيلائج|چندر]] }} {{s-end}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:چچ}} [[زمرو:چچ گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:هندو بادشاهه]] [[زمرو:اروڙ]] f7nnj1j62kdeeqb02xmos38al1rvcji 410824 410823 2026-09-09T11:34:45Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 410824 wikitext text/x-wiki {{Short description|ستين صديءَ ۾ سنڌ جو برهمڻ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = چچ | full_name = چچ پٽ سيلائج | succession = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]] | image = Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632-671. Sindh. Crowned head right; swastika to right. Large trident, šri yasha(ditya) around.jpg | caption = چچ سان منسوب چانديءَ جو دَمّو؛ ان تي ''شري يشادتيه'' جي براهمي لکت پڙهي وئي آهي. هن سڪي جي مخصوص حڪمران سان نسبت بابت جديد سڪن جي تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="CommonsCoin">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chach_of_Alor._%E2%80%9C%C5%A0ri_Yashaditya%E2%80%9D._Circa_632-671._Sindh._Crowned_head_right%3B_swastika_to_right._Large_trident%2C_%C5%A1ri_yasha(ditya)_around.jpg |title=Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632–671. Sindh |website=[[Wikimedia Commons]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> | reign = لڳ ڀڳ 632ع–671ع{{efn|ڪجهه جديد ۽ پراڻا ماخذ تخت نشيني 631ع رکن ٿا؛ عام جديد chronology لڳ ڀڳ 632ع کان 671ع تائين آهي.}} | predecessor = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | successor = [[چندر بن سيلائج|چندر]] | spouse = [[راڻي سُهندي]] | issue = [[ڏهرسيه]]، [[راجا ڏاهر]]؛ [[ٻائي]]{{efn|''چچ نامي'' جي روايت موجب ڏهرسيه ۽ ڏاهر سُهنديءَ جا پٽ هئا؛ ٻائي ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.}} | dynasty = [[چچ گهراڻو]] | house = برهمڻ | father = سيلائج | religion = [[هندومت]] }} '''چچ پٽ سيلائج''' ({{langx|en|Chach of Aror}}؛ حڪومت لڳ ڀڳ 632ع–671ع) ستين صدي عيسويءَ ۾ [[سنڌ]] جو [[برهمڻ]] حڪمران ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو باني هو. هو شروعات ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري بادشاهه [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي درٻار ۾ ملازم ٿيو ۽ پنهنجي انتظامي قابليت سبب آهستي آهستي حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Wink pg. 153">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 |page=153 |isbn=9004095098 }}</ref><ref name="MacLean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }}</ref> ''[[چچ نامو]]'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ، بادشاهه جي بيوه [[راڻي سُهندي]] جي مدد سان سياسي اقتدار سنڀاليو، پوءِ ساڻس شادي ڪئي ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ تي پنهنجي گهراڻي جي حڪومت قائم ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="ch">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |page=32 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133/page/n45/mode/1up |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس تخت نشينيءَ کي راءِ ساهسي جي هڪ مائٽ، روايت ۾ ''مهرت'' يا ''مهروت'' نالي حڪمران، چئلينج ڪيو؛ چچ کيس شڪست ڏئي پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو.<ref name="Wink pg. 153" /> چچ جي حڪومت بابت گهڻي تفصيلي ڄاڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جنهن ۾ کيس سنڌو ماٿريءَ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن کي ٻيهر پنهنجي اختيار هيٺ آڻيندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. هن بياس ۽ راويءَ جي علائقن، سِڪا، ملتان، سيوستان، ٻُڌيا، برهمڻ آباد، ارمابيل ۽ مڪران ڏانهن مهمون ڪيون ۽ اولهندي سرحد کي ڪرمان جي طرف تائين منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |edition=2nd |year=1990 }}</ref> چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. روايت موجب چندر لڳ ڀڳ اٺ سال حڪومت ڪئي؛ ان کان پوءِ چچ جي پٽن [[ڏهرسيه]] ۽ [[راجا ڏاهر|ڏاهر]] وچ ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار ورهايو ويو، ۽ آخرڪار ڏاهر اروڙ جو مکيه حڪمران بڻيو.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="MacLean" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == چچ جي حڪومت بابت بنيادي ۽ سڀ کان تفصيلي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي. اهو متن موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان منسوب آهي ۽ راءِ گهراڻي، چچ جي اڀار، سندس فوجي مهمن، سندس جانشينن ۽ پوءِ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو.<ref name="ch" /> روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ ''چچ نامي'' کي هڪ اڳوڻي عربي فتحنامي جو فارسي ترجمو سمجهيو ويندو رهيو آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]] هن روايتي تشريح تي اعتراض ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده ''چچ نامو'' کي فقط ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو لفظي ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ ۾ تيار ٿيل هڪ سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ گهرجي، جنهن ۾ حڪمراني، اخلاق، صلاحيت، سرحد ۽ سياسي مشروعيت بابت پنهنجو فڪري نظام موجود آهي.<ref name="Asif">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> انڪري چچ جي زندگيءَ جا محل سان لاڳاپيل تفصيل، سُهنديءَ سان تعلق، مخالفن کي دوکي سان ختم ڪرڻ ۽ ڪجهه فوجي واقعن جا داستان لفظ بہ لفظ همعصر دستاويزي حقيقت طور وٺڻ بدران ماخذ جي نوعيت کي نظر ۾ رکندي بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Asif" /> بعد جي سنڌي تاريخن، خاص ڪري ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[تحفة الڪرام]]''، [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] جي ''جنت السنڌ'' ۽ جديد دور ۾ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي تحقيق ۾ پڻ چچ جي دور جو تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي. == ابتدائي زندگي == روايت موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو '''سيلائج''' ڏنو وڃي ٿو ۽ خاندان کي [[اروڙ]] ڀرسان هڪ مذهبي مرڪز يا مندر جي خدمت سان وابسته بيان ڪيو وڃي ٿو. ''چچ نامي'' ۾ چچ کي پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي معاملن ۾ ماهر نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هو ابتدا ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي وزير '''رام''' جي دفتر ۾ محرر يا منشي مقرر ٿيو. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ چچ راجا اڳيان سرڪاري خط پيش ڪيو ۽ ان جو جواب تيار ڪيو. سندس تحرير ۽ قابليت کان متاثر ٿي راجا کيس وڌيڪ ذميواريون ڏنيون.<ref name="چچنامو-شروعات">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |pages=13–20 }}</ref> وقت سان گڏ هو درٻار جي اعليٰ عملدارن مان بڻجي ويو ۽ حڪومت جي روزمره معاملن ۾ سندس اثر وڌندو ويو.<ref name="Wink pg. 153" /> == راڻي سُهندي ۽ درٻار == ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب [[راڻي سُهندي]] چچ جي شخصيت ۽ قابليت کان متاثر ٿي ساڻس ويجهڙائپ پيدا ڪئي. متن چچ کي شروعات ۾ اهڙي تعلق کان انڪار ڪندڙ وفادار برهمڻ عملدار طور پيش ڪري ٿو، پر پوءِ ٻنهي وچ ۾ رازداريءَ سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي داستان چچ جي سياسي اڀار جي مرڪزي حصي طور بعد جي تاريخن ۾ بار بار ورجايو ويو آهي. جديد تحقيق ان کي محل جي سڌي ۽ آزاد طور ثابت ٿيل واقعي بدران ''چچ نامي'' جي سياسي مشروعيت واري داستان جو حصو پڻ سمجهي ٿي.<ref name="Asif" /> == راءِ ساهسي جي وفات ۽ تخت نشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' موجب بادشاهه جي آخري بيماريءَ دوران راڻي سُهنديءَ کي خدشو پيدا ٿيو تہ بادشاهه جي وفات کان پوءِ سندس مائٽ حڪومت تي قبضو ڪندا ۽ راڻيءَ ۽ چچ جي حيثيت ختم ٿي ويندي. روايت موجب راجا جي وفات جي خبر ڪجهه وقت لاءِ لڪائي وئي ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور مخالفن کي بي اثر ڪيو ويو. پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو ۽ مقامي سردارن ۽ جاگيردارن کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="لئمبرڪ" /> ساهسيءَ جي موت جو اعلان ٿيڻ کان پوءِ چچ سُهنديءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران بڻيو. هن واقعي سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ٿيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ٿيو.<ref name="Wink pg. 153" /> === اقتدار مضبوط ڪرڻ === ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب چچ تخت سنڀالڻ کان پوءِ خزاني مان انعام ورهايا، فوجين جون پگهارون وڌايون ۽ اشرافيه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Masum1855">{{cite book |last=Ma'sum |first=Mir Muhammad |title=A History of Sind, Embracing the Period from A.D. 710 to A.D. 1590 |translator=George Grenville Malet |publisher=Bombay Education Society's Press |location=Bombay |year=1855 |pages=15–16 }}</ref> انهن روايتن کي جديد تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ''تاريخ معصومي'' خود چچ جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ لکيل آهي. == مهرت سان جنگ == راءِ ساهسي جي موت کان پوءِ سندس هڪ مائٽ، جنهن کي مختلف نسخن ۾ '''مهرت'''، '''مهروت''' يا ساڳين صورتن ۾ لکيو ويو آهي، چچ جي تخت نشينيءَ کي چئلينج ڪيو. پوئين روايتن ۾ کيس چتور جو حڪمران يا ساهسي جو ڀاءُ سڏيو ويو آهي.<ref name="Masum1855" /> مهرت چچ جي برهمڻ اصل کي سندس خلاف دليل بڻايو ۽ دعويٰ ڪئي تہ هڪ برهمڻ کي بادشاهت ۽ جنگ جو حق نه آهي. ''چچ نامي'' موجب ٻنهي فوجن جي مقابلي دوران مهرت ۽ چچ پاڻ ۾ دوبدو مقابلي تي راضي ٿيا. روايت موجب چچ پهرين پاڻ کي پيادل وڙهندڙ برهمڻ ظاهر ڪيو، پر مقابلي دوران اوچتو گهوڙي تي چڙهي مهرت کي تلوار سان قتل ڪيو. سندس موت کان پوءِ مخالف لشڪر ڀڄي ويو ۽ چچ اروڙ واپس موٽي پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> لئمبرڪ هن داستان جي جاگرافيءَ تي شڪ ظاهر ڪيو. سندس خيال ۾ ''چتور'' يا ''جتور'' واري سڃاڻپ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ راجپوتانا جي اوڀر وارن علائقن ۽ سنڌ جي وچ ۾ ٻيون سياسي قوتون موجود هيون. هن امڪان ظاهر ڪيو تہ روايت ۾ ڄاڻايل علائقو سنڌ جي وڌيڪ ويجهي ريگستاني سرحد سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> == حڪومت جي تنظيم == [[File:Arabsumf1.png|thumb|325px|ستين صديءَ جي سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سياسي قوتن جو نقشو؛ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي پکڙيل ڏيکاري وئي آهي]] چچ کي راءِ گهراڻي کان هڪ وسيع مگر جزوي طور غير مرڪزي سياسي نظام ورثي ۾ مليو. مختلف علائقن تي مقامي گورنر، قبائلي سردار ۽ ماتحت راجا حڪومت ڪندا هئا، جن مان ڪجهه راءِ گهراڻي جا مائٽ ۽ ڪجهه مقامي خاندان هئا. چچ جي ڪيترين فوجي مهمن جو بنيادي مقصد مڪمل نوان علائقا فتح ڪرڻ بدران اهڙن اڳوڻن ماتحت علائقن کي پنهنجي نئين حڪومت جي تابع آڻڻ پڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> [[اروڙ]] سندس بنيادي گادي هئي. پنهنجي مهمن دوران هن پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۽ مرڪزي حڪومت جي معاملن جي نگرانيءَ لاءِ اهم اختيار ڏنا. == چندر کي اختيار ڏيڻ == روايت موجب چچ پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۾ اهم انتظامي منصب ڏنو ۽ اعلان ڪيو تہ سندس غير موجودگيءَ ۾ حڪومت جا معاملا چندر هلائيندو. چندر مذهبي علم سان وابسته برهمڻ طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. چچ جي ڊگهي فوجي مهمن دوران سندس انتظامي ڪردار شايد ان سبب اهم ٿيو ۽ آخرڪار چچ جي وفات کان پوءِ هو ئي تخت تي ويٺو.<ref name="لئمبرڪ" /> == اتر ۽ اتر-اوڀر واريون مهمون == === بياس ۽ بابيا === چچ پهرين [[بياس درياهه]] جي علائقي ڏانهن وڌيو. ''چچ نامي'' ۾ '''بابيا''' يا ساڳي نالي واري قلعي جو ذڪر اچي ٿو، جتي مقامي حڪمران چتر يا چتيرا مزاحمت ڪئي. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ چتر قلعي ۾ پناهه ورتي ۽ پوءِ اسڪلنده ڏانهن ڀڄي ويو.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ" /> === اسڪلنده جي فتح === چچ چتر جو تعاقب ڪندي [[اسڪلنده]] پهتو. روايت موجب هن شهر جي هڪ بااثر شخص '''شجاع''' سان ڳجهي خط و ڪتابت ڪئي ۽ واعدو ڪيو تہ جيڪڏهن هو چتر کي هٽائيندو ته اسڪلنده جي حڪومت کيس ڏني ويندي. چتر جي قتل کان پوءِ شجاع کي مقامي انتظام ڏنو ويو ۽ شهر جي اشرافيه چچ جي اطاعت قبول ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == سِڪا ۽ ملتان == اسڪلنده کان پوءِ چچ [[سِڪا]] ۽ [[ملتان]] جي طرف وڌيو. ملتان واري صوبي جو حڪمران روايت ۾ '''بجهيراءِ''' يا '''باجيراءِ''' سڏيو ويو آهي ۽ کيس راءِ ساهسي جو مائٽ ڄاڻايو ويو آهي. چچ جو پهريون وڏو مقابلو سِڪا واري علائقي ۾ ٿيو. سندس مخالفن ۾ سيهول ۽ اجسين جا نالا ڏنا وڃن ٿا. بياس درياهه جي پاڻي گهٽجڻ کان پوءِ چچ فوج پار ڪري مخالفن کي شڪست ڏني ۽ سِڪا تي قبضو ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> پوئين سنڌي روايتن ۾ جنگ دوران وڏي خونريزي، قيدين کي غلام بنائڻ ۽ پنج هزار ماڻهن جي قتل جا انگ ڏنا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهي انگ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا ۽ آزاد همعصر ذريعن سان تصديق ٿيل ناهن. چچ پوءِ [[راوي درياهه]] پار ڪري ملتان تي چڙهائي ڪئي. بجهيراءِ آخرڪار شهر ڇڏي ڪشمير جي طرف هٽي ويو ۽ چچ ملتان تي قبضو ڪري اتي پنهنجو انتظام قائم ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ڪشمير واري سرحد === ملتان کان پوءِ چچ برهماپور، ڪرور، اشهار ۽ اترين علائقن ڏانهن وڌيو. روايت موجب هن ڪشمير جي سرحد تائين پنهنجي اقتدار جي نشاني قائم ڪئي ۽ اتي وڻ پوکرايا.<ref name="جنت السنڌ">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=2nd |year=2006 }}</ref> هن سفر جي صحيح جاگرافي ۽ ڪيترن قديم هنڌن جي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. == ٻُڌيا ۽ سيوستان == [[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جي تاريخي قلعي جون ڀتيون؛ قديم [[سيوستان]] چچ جي مهمن ۾ اهم مرڪز هو]] اتر واري مهم کان پوءِ چچ اروڙ موٽي ڪجهه وقت رهيو. پوءِ هن سنڌو درياهه پار ڪري [[ٻُڌيا]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن مهم ڪئي. ٻُڌيا جو هڪ حڪمران مختلف نسخن ۾ ڀنڊرگو، ڀاگو يا ٻين صورتن سان اچي ٿو. سندس گادي '''ڪڪراج''' بيان ڪئي وئي آهي. مقامي سردار جي پٽ چچ جي اطاعت قبول ڪئي ۽ پنهنجي عهدي تي برقرار رهيو.<ref name="لئمبرڪ" /> چچ پوءِ [[سيوستان]] پهتو. اتي جي گورنر '''متو''' يا '''متا''' شروعاتي مزاحمت کان پوءِ آڻ مڃي. چچ کيس سندس عهدي تي برقرار رکيو، پر پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي نگرانيءَ لاءِ ساڻس مقرر ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي واقعو چچ جي حڪمرانيءَ جي هڪ اهم نموني کي ڏيکاري ٿو: هر شڪست کاڌل مقامي حاڪم کي هٽائڻ بدران ڪجهه کي خراج ۽ وفاداريءَ جي شرط تي پنهنجي عهدي تي رهڻ ڏنو ويو. == برهمڻ آباد ۽ اگهم لوهاڻو == [[File:Ruins of Brahmunabad in Sind - ILN 1857.jpg|thumb|1857ع ۾ ڇپيل [[برهمڻ آباد]] جي کنڊرن جي تصوير]] [[برهمڻ آباد]] چچ جي حڪومت جو اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز هو. ان جو مقامي حاڪم '''[[اگهم لوهاڻو]]''' هو، جنهن جي اثر هيٺ لوهاڻن سان گڏ لاکا، سما ۽ سهتا جهڙا گروهه پڻ روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/agham-kot-or-aghamani.php |title=Agham Kot or Aghamani, Badin |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> چچ اگهم کي اطاعت جو پيغام موڪليو، پر اگهم مزاحمت اختيار ڪئي. ٻنهي طرفن وچ ۾ ڊگهو مقابلو ٿيو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب برهمڻ آباد جو گهيرو لڳ ڀڳ هڪ سال هليو.<ref name="لئمبرڪ" /> اگهم جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''سربند''' چچ سان صلح ڪيو ۽ مقامي انتظام ۾ برقرار رهيو. === ٻڌ مذهبي حلقا === برهمڻ آباد جي علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي هئي. روايت ۾ اگهم جي روحاني مرشد '''ٻڌرڪو''' يا '''ٻڌراکو''' جو ذڪر اچي ٿو، جيڪو هڪ ٻڌ وهار سان وابسته هو. چچ جي برهمڻ هئڻ باوجود، روايت موجب هن ٻڌرڪو سان ملاقات ڪئي، کيس مذهبي سرگرميون جاري رکڻ ڏنيون ۽ وهار جي مرمت ۾ مدد جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهو واقعو سنڌ جي ان دور جي مذهبي پيچيدگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو، جتي برهمڻ حڪمران، ٻڌ مذهبي مرڪز ۽ مختلف مقامي سماجي گروهه گڏ سياسي نظام جو حصو هئا.<ref name="MacLean" /> === اگهم جي خاندان سان لاڳاپا === پوئين روايتن موجب چچ اگهم جي بيوه سان پڻ شادي ڪئي، جڏهن تہ سربند کي مقامي حيثيت ڏني وئي ۽ شاهي خاندان سان سڱابندي ذريعي نئين انتظام سان ڳنڍيو ويو.<ref name="جنت السنڌ" /> == جتن ۽ لوهاڻن بابت پاليسي == برهمڻ آباد جي فتح کان پوءِ ''چچ نامو'' چچ طرفان ڪجهه [[جاٽ|جتن]] ۽ [[لوهاڻا|لوهاڻن]] تي سخت سماجي ۽ فوجي پابنديون لاڳو ڪرڻ جو بيان ڏئي ٿو. روايت موجب ڪجهه گروهن کي: * زين سان گهوڙي سواري ڪرڻ؛ * ڪجهه قسمن جا قيمتي ڪپڙا پائڻ؛ * سر ڍڪڻ يا مخصوص اشرافي نشان استعمال ڪرڻ کان روڪيو ويو، جڏهن تہ کين رستن جي رهنمائي، جاسوسي، سرڪاري سامان کڻڻ ۽ فوجي ضرورتن وقت مدد ڏيڻ جهڙا فرض سونپيا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهن حڪمن جي تعبير بابت جديد مورخن ۾ اختلاف آهي. انهن کي ڪڏهن ذاتي يا ذات پات واري جبر، ۽ ڪڏهن تازو فتح ڪيل طاقتور فوجي-قبائلي گروهن کي سياسي طور غير مسلح ڪرڻ جي ڪوشش طور پڙهيو ويو آهي.<ref name="MacLean" /> == مڪران ۽ اولهندي سرحد == برهمڻ آباد ۽ سنڌ جي اندروني علائقن کي پنهنجي تابع ڪرڻ کان پوءِ چچ اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ڪرمان جي سرحد ڏانهن ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي دور ۾ سنڌ جو ڪجهه اولهندو علائقو ايراني يا نيمروز واري طاقت جي اثر هيٺ ويو هو. چچ جي مهم جو مقصد سنڌ جي پراڻي اثر کي اولهه طرف ٻيهر بحال ڪرڻ ۽ پنهنجي سلطنت جي حد مقرر ڪرڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ارمابيل === چچ پهرين [[ارمابيل]] پهتو، جنهن کي عام طور قديم [[لسٻيلو]] واري علائقي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. مقامي حاڪم سندس اطاعت قبول ڪئي. مڪران بابت روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ ڪجهه مقامي سياسي مرڪز ٻڌ مذهبي اشرافيه جي هٿ ۾ هئا.<ref name="MacLean" /> === ڪرمان جي سرحد === ''چچ نامي'' ۾ چچ جي ڪرمان طرف وڃڻ ۽ سنڌ جي حد مقرر ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو. روايت موجب هن هڪ ندي يا واديءَ ڀرسان سرحد جي نشاني قائم ڪئي ۽ کجور جا وڻ پوکرايا.<ref name="لئمبرڪ" /> هن مهم جي روايتي متن ۾ هجري تاريخن سان تضاد موجود آهن. ڪجهه سنڌي ترجمن ۾ ان کي 2هه يا 613ع سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو چچ جي عام طور قبول ٿيل 632ع کان پوءِ واري حڪومت سان ٺهڪي نٿو اچي. انڪري اها تاريخ متن جي chronology جي مسئلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ۽ مهم کي قطعي 613ع ۾ رکڻ مناسب ناهي. === قندابيل === مڪران کان پوءِ چچ [[قندابيل]] ڏانهن وڌيو. روايت موجب مقامي آبادي مزاحمت کان پوءِ خراج ڏيڻ قبول ڪيو ۽ سؤ خچر ۽ هڪ لک درهم جهڙي ادائيگيءَ جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> رقمن ۽ مال جي اهڙن عين انگن کي ''چچ نامي'' جي روايتي تفصيل طور پڙهيو وڃي ٿو؛ انهن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي. == ابتدائي عرب مهمون ۽ سنڌ == چچ جي حڪومت لڳ ڀڳ انهيءَ زماني سان ملي ٿي، جڏهن [[راشدين خلافت]] جي فوجن ايران، ڪرمان، سيستان ۽ مڪران تائين پهچڻ شروع ڪيو. سنڌ ۽ عرب-ايراني دنيا جي وچ واري سرحد ان سبب ستين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ فوجي اهميت اختيار ڪئي. عربي مؤرخ [[البلاذري]] جي روايت موجب خليفي [[عمر بن خطاب]] جي دور ۾ بحرين ۽ عمان جي والي [[عثمان بن ابي العاص]] پنهنجن ڀائرن جي اڳواڻيءَ ۾ هندستاني ساحل ڏانهن بحري مهمون موڪليون، جن ۾ [[ديبل]]، ٿاڻو ۽ ڀروچ جو ذڪر اچي ٿو. انهن مهمن جي صحيح نتيجن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''چچ نامي'' ۾ ديبل جي هڪ ابتدائي عرب حملي کي ناڪام ٿيل مهم طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ البلاذريءَ جو بيان ڪجهه مختلف آهي. انڪري اهڙين شروعاتي سامونڊي مهمن کي چچ جي ذاتي فتح يا شڪست سان قطعي طور ڳنڍڻ ڏکيو آهي. [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پڻ مڪران کان اوڀر طرف عرب مهمن جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي پوئين تاريخن ۾ [[حارث بن مره عبدي]] ۽ ٻين اڳواڻن سان منسوب مهمون بيان ڪيون ويون آهن.<ref name="تاريخ سومرا سنڌ">{{cite book |title=تاريخ سومره سنڌ |author=وزير علي |year=2001 }}</ref> انهن ابتدائي مهمن بابت chronology ۽ جاگرافي مختلف عربي، فارسي ۽ سنڌي ماخذن ۾ هڪجهڙي ناهي. انڪري اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ چچ جي حڪومت دوران '''سنڌ جي اولهندي ۽ سامونڊي سرحدن تي عرب فوجي سرگرمي شروع ٿي چڪي هئي'''؛ سنڌ جي مڪمل اموي فتح سندس پوٽي واري دور ۾، [[راجا ڏاهر]] جي حڪومت دوران 711–712ع ۾ ٿي. == سڪا == چچ سان منسوب سڪن بابت جديد تحقيق خاص طور اهم آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هڪ چانديءَ جو دَمّو ڪلاسيڪل نيومسميٽڪ گروپ جي نيلاميءَ جي نسبت جي بنياد تي '''“Chach of Alor, Šri Yashaditya, circa 632–671”''' طور فهرست ٿيل آهي.<ref name="CommonsCoin" /> پر اها نسبت قطعي ناهي. جديد نيومسميٽڪس فهرستن ۾ ''Śri Yashaditya'' واري سڪن جي سيريز کي عام طور '''679–712ع''' جي سنڌ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ۽ ڪجهه محقق ان کي [[راجا ڏاهر]] سان سڃاڻڻ جو امڪان پيش ڪن ٿا.<ref name="YashadityaNumista">{{cite web |url=https://en.numista.com/463336 |title=Damma – Sri Yashaditya (Cachas) – Sindh Kingdom |website=Numista |access-date=9 September 2026 }}</ref> انڪري هي سڪو چچ جي سڌي ذاتي سڪي طور بغير تحفظ جي پيش ڪرڻ مناسب ناهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان لاڳاپيل سڪن جي نسبت''' ! style="background:#264653;color:white;" | نسبت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | تاريخ ! style="background:#457B9D;color:white;" | پڙهڻي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | حيثيت |- | CNG / ڪامنز واري نسبت | لڳ ڀڳ 632–671ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | چچ سان منسوب<ref name="CommonsCoin" /> |- | جديد نيومسميٽڪ ڪيٽلاگس | لڳ ڀڳ 679–712ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | بعد واري چچ گهراڻي، ممڪن طور ڏاهر جي دور سان نسبت<ref name="YashadityaNumista" /> |} == مذهب == چچ کي روايتن ۾ هڪ [[برهمڻ]] ۽ هندو مذهبي پسمنظر رکندڙ حڪمران طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> پر سندس حڪومت مذهبي طور هڪجهڙي نه هئي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا اهم مرڪز، خانقاهون ۽ مقامي ٻڌ حڪمران موجود هئا. برهمڻ آباد ۽ مڪران سان لاڳاپيل روايتن ۾ ٻڌ پروهتن ۽ ''ساماني'' سردارن جو ذڪر ملي ٿو. چچ ڪڏهن انهن سان جنگ ڪئي، پر آڻ مڃيندڙ ٻڌ حاڪمن ۽ مذهبي اڳواڻن کي سندن مقامي حيثيت برقرار رکڻ جا مثال به ملن ٿا. انڪري سندس حڪومت کي رڳو “هندو بمقابله ٻڌ” تڪرار طور پيش ڪرڻ جديد تحقيق ۾ گهڻو سادو تصور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> == خاندان == چچ جي شاهي خاندان بابت ''چچ نامي'' ۾ ڪيترائي نالا اچن ٿا. [[راڻي سُهاندي]] مان سندس ٻه پٽ هئا: * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] لئمبرڪ موجب '''ٻائي''' نالي هڪ ڌيءَ پڻ هئي، پر متن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هوءَ ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.<ref name="لئمبرڪ" /> بعد ۾ چچ گهراڻي جي جانشينيءَ ۽ سنڌ جي ورهاست ۾ انهن ٻارن جو اهم ڪردار رهيو. == وفات ۽ جانشيني == چچ جي وفات جي صحيح سال بابت پڻ مختلف روايتون آهن. جديد تاريخي ترتيب ۾ سندس حڪومت جو خاتمو عام طور '''671ع''' ڌاري رکيو وڃي ٿو.<ref name="Wink pg. 153" /> ڪجهه سنڌي پوئين تاريخن ۾ سندس وفات 40هه/660–661ع پڻ ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تاريخ سندس عام طور قبوليل 632–671ع واري حڪومت سان نه ٿي ملي، تنهنڪري 671ع کي جديد ڪرونالاجي ۽ 40هه کي متبادل روايت طور رکڻ مناسب آهي. چچ کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً اٺ سال حڪومت ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /> بعد ۾ چچ جا پٽ ڏهرسيه ۽ ڏاهر سياسي طور اهم ٿيا. ڏهرسيه برهمڻ آباد واري حصي سان ۽ ڏاهر اروڙ واري بادشاهت سان وابسته ٿيو. آخرڪار ڏاهر چچ گهراڻي جو سڀ کان مشهور ۽ آخري آزاد حڪمران بڻيو. == تاريخي اهميت == چچ جي حڪومت سنڌ جي قبل از عرب تاريخ ۾ هڪ اهم گهراڻوي ۽ سياسي تبديليءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. هن: * راءِ گهراڻي کان پوءِ نئون برهمڻ حڪمران گهراڻو قائم ڪيو؛ * سنڌ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن تي مرڪزي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي؛ * ملتان کان سيوستان، برهمڻ آباد ۽ مڪران تائين فوجي مهمون ڪيون؛ * مقامي حڪمرانن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران خراج ۽ وفاداريءَ جي بنياد تي ڪڏهن انهن کي عهدن تي برقرار رکيو؛ * ۽ اهڙو سياسي نظام ڇڏي ويو جيڪو سندس ڀاءُ، پٽن ۽ پوءِ [[راجا ڏاهر]] تائين جاري رهيو. چچ جو دور پڻ انهيءَ عبوري زماني سان ملي ٿو، جڏهن ساساني ايران جو اقتدار ختم ٿي رهيو هو ۽ عرب خلافت جون فوجون مڪران ۽ سنڌ جي سرحدن تائين پهچي رهيون هيون. == چچ نامي ۾ چچ جي تصوير == ''چچ نامو'' چچ کي صرف فاتح طور نه، پر سياسي صلاحيت، حڪمت عملي ۽ حڪمرانيءَ جي ڄاڻ رکندڙ شخص طور پيش ڪري ٿو. ان متن ۾ سندس زندگيءَ جو سلسلو: * معمولي برهمڻ منشي؛ * وزير؛ * بادشاهه جو اعتماد وارو عملدار؛ * تخت جو دعويدار؛ * فوجي حڪمران؛ * ۽ سلطنت جي سرحدن جو منتظم بڻجڻ تائين پهچي ٿو. منان احمد آصف موجب اهڙي ڪردار نگاري ''چچ نامي'' جي وڏي سياسي موضوع جو حصو آهي: حڪمرانيءَ جي مشروعيت فقط نسل يا وراثت مان نه، پر سياسي صلاحيت، مشوري، انصاف ۽ حڪمت مان پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="Asif" /> == حڪومت جي اهم مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان منسوب اهم مهمون''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | مخالف / مقامي حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | نتيجو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ماخذياتي حيثيت |- | اروڙ ڀرسان | مهرت / مهروت | چچ جي فتح ۽ تخت جو استحڪام | ''چچ نامو'' ۽ پوئين روايتون |- | بابيا / بياس | چتر | چتر جي شڪست | ''چچ نامو'' |- | اسڪلنده | چتر ۽ مقامي اشرافيه | نئون ماتحت حاڪم مقرر | ''چچ نامو'' |- | سِڪا | سيهول ۽ اجسين | چچ جي فتح | ''چچ نامو'' |- | [[ملتان]] | بجهيراءِ | ملتان چچ جي تابع | ''چچ نامو'' |- | ٻُڌيا | مقامي سردار | خراج ۽ اطاعت | ''چچ نامو'' |- | [[سيوستان]] | متا / متو | گورنر برقرار، شاهي نگران مقرر | ''چچ نامو'' |- | [[برهمڻ آباد]] | [[اگهم لوهاڻو]] | ڊگهي گهيري کان پوءِ چچ جو قبضو | ''چچ نامو''؛ بعد وارا ماخذ |- | [[مڪران]] | مقامي ماتحت حڪمران | سنڌ جي اولهندي اثر جي بحاليءَ جي روايت | ''چچ نامو'' |- | قندابيل | مقامي حڪمران | خراج جي قبوليت | پوئين روايتي تفصيل |} == چچ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|چچ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''چچ گهراڻي جي مکيه حڪمرانن جي روايتي ترتيب''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪمران ! style="background:#457B9D;color:white;" | تقريباً حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | مرڪز / حيثيت |- | 1 | style="background:#E8F5E9;" | '''چچ پٽ سيلائج''' | 632–671ع | [[اروڙ]] |- | 2 | [[چندر بن سيلائج|چندر]] | 671–679ع | اروڙ |- | 3 | [[ڏهرسيه]] | لڳ ڀڳ 679ع کان | [[برهمڻ آباد]] |- | 4 | [[راجا ڏاهر]] | لڳ ڀڳ 679/695–712ع | اروڙ؛ آخري آزاد حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[چچ گهراڻو]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[راء ساهسي ٻيون]] * [[راڻي سُھاندي]] * [[چندر بن سيلائج]] * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سيوستان]] * [[ملتان]] * [[مڪران]] * [[چچ نامو]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1990 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 }} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. {{s-start}} {{succession box | title = [[سنڌ]] جو حڪمران | years = لڳ ڀڳ 632ع–671ع | before = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | after = [[چندر بن سيلائج|چندر]] }} {{s-end}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:چچ}} [[زمرو:چچ گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:هندو بادشاهه]] [[زمرو:اروڙ]] 8vde3fuqt4znum8yfvbx6ktwxgj51uh 410825 410824 2026-09-09T11:37:03Z Intisar Ali 8681 410825 wikitext text/x-wiki {{Short description|ستين صديءَ ۾ سنڌ جو برهمڻ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = چچ | full_name = چچ پٽ سيلائج | succession = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]] | image = Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632-671. Sindh. Crowned head right; swastika to right. Large trident, šri yasha(ditya) around.jpg | caption = چچ سان منسوب چانديءَ جو دَمّو؛ ان تي ''شري يشادتيه'' جي براهمي لکت پڙهي وئي آهي. هن سڪي جي مخصوص حڪمران سان نسبت بابت جديد سڪن جي تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="CommonsCoin">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chach_of_Alor._%E2%80%9C%C5%A0ri_Yashaditya%E2%80%9D._Circa_632-671._Sindh._Crowned_head_right%3B_swastika_to_right._Large_trident%2C_%C5%A1ri_yasha(ditya)_around.jpg |title=Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632–671. Sindh |website=[[Wikimedia Commons]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> | reign = لڳ ڀڳ 632ع–671ع{{efn|ڪجهه جديد ۽ پراڻا ماخذ تخت نشيني 631ع رکن ٿا؛ عام جديد chronology لڳ ڀڳ 632ع کان 671ع تائين آهي.}} | predecessor = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | successor = [[چندر بن سيلائج|چندر]] | spouse = [[راڻي سُهندي]] | issue = [[ڏهرسيه]]، [[راجا ڏاهر]]؛ [[ٻائي]]{{efn|''چچ نامي'' جي روايت موجب ڏهرسيه ۽ ڏاهر سُهنديءَ جا پٽ هئا؛ ٻائي ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.}} | dynasty = [[چچ گهراڻو]] | house = برهمڻ | father = سيلائج | religion = [[هندومت]] }} '''چچ پٽ سيلائج''' ({{langx|en|Chach of Aror}}؛ حڪومت لڳ ڀڳ 632ع–671ع) ستين صدي عيسويءَ ۾ [[سنڌ]] جو [[برهمڻ]] حڪمران ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو باني هو. هو شروعات ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري بادشاهه [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي درٻار ۾ ملازم ٿيو ۽ پنهنجي انتظامي قابليت سبب آهستي آهستي حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Wink pg. 153">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 |page=153 |isbn=9004095098 }}</ref><ref name="MacLean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }}</ref> ''[[چچ نامو]]'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ، بادشاهه جي بيوه [[راڻي سُهندي]] جي مدد سان سياسي اقتدار سنڀاليو، پوءِ ساڻس شادي ڪئي ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ تي پنهنجي گهراڻي جي حڪومت قائم ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="ch">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |page=32 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133/page/n45/mode/1up |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس تخت نشينيءَ کي راءِ ساهسي جي هڪ مائٽ، روايت ۾ ''مهرت'' يا ''مهروت'' نالي حڪمران، چئلينج ڪيو؛ چچ کيس شڪست ڏئي پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو.<ref name="Wink pg. 153" /> چچ جي حڪومت بابت گهڻي تفصيلي ڄاڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جنهن ۾ کيس سنڌو ماٿريءَ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن کي ٻيهر پنهنجي اختيار هيٺ آڻيندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. هن بياس ۽ راويءَ جي علائقن، سِڪا، ملتان، سيوستان، ٻُڌيا، برهمڻ آباد، ارمابيل ۽ مڪران ڏانهن مهمون ڪيون ۽ اولهندي سرحد کي ڪرمان جي طرف تائين منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |edition=2nd |year=1990 }}</ref> چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. روايت موجب چندر لڳ ڀڳ اٺ سال حڪومت ڪئي؛ ان کان پوءِ چچ جي پٽن [[ڏهرسيه]] ۽ [[راجا ڏاهر|ڏاهر]] وچ ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار ورهايو ويو، ۽ آخرڪار ڏاهر اروڙ جو مکيه حڪمران بڻيو.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="MacLean" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == چچ جي حڪومت بابت بنيادي ۽ سڀ کان تفصيلي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي. اهو متن موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان منسوب آهي ۽ راءِ گهراڻي، چچ جي اڀار، سندس فوجي مهمن، سندس جانشينن ۽ پوءِ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو.<ref name="ch" /> روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ ''چچ نامي'' کي هڪ اڳوڻي عربي فتحنامي جو فارسي ترجمو سمجهيو ويندو رهيو آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]] هن روايتي تشريح تي اعتراض ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده ''چچ نامو'' کي فقط ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو لفظي ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ ۾ تيار ٿيل هڪ سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ گهرجي، جنهن ۾ حڪمراني، اخلاق، صلاحيت، سرحد ۽ سياسي مشروعيت بابت پنهنجو فڪري نظام موجود آهي.<ref name="Asif">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> انڪري چچ جي زندگيءَ جا محل سان لاڳاپيل تفصيل، سُهنديءَ سان تعلق، مخالفن کي دوکي سان ختم ڪرڻ ۽ ڪجهه فوجي واقعن جا داستان لفظ بہ لفظ همعصر دستاويزي حقيقت طور وٺڻ بدران ماخذ جي نوعيت کي نظر ۾ رکندي بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Asif" /> بعد جي سنڌي تاريخن، خاص ڪري ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[تحفة الڪرام]]''، [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] جي ''جنت السنڌ'' ۽ جديد دور ۾ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي تحقيق ۾ پڻ چچ جي دور جو تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي. == ابتدائي زندگي == روايت موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو '''سيلائج''' ڏنو وڃي ٿو ۽ خاندان کي [[اروڙ]] ڀرسان هڪ مذهبي مرڪز يا مندر جي خدمت سان وابسته بيان ڪيو وڃي ٿو. ''چچ نامي'' ۾ چچ کي پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي معاملن ۾ ماهر نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هو ابتدا ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي وزير '''رام''' جي دفتر ۾ محرر يا منشي مقرر ٿيو. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ چچ راجا اڳيان سرڪاري خط پيش ڪيو ۽ ان جو جواب تيار ڪيو. سندس تحرير ۽ قابليت کان متاثر ٿي راجا کيس وڌيڪ ذميواريون ڏنيون.<ref name="چچنامو-شروعات">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |pages=13–20 }}</ref> وقت سان گڏ هو درٻار جي اعليٰ عملدارن مان بڻجي ويو ۽ حڪومت جي روزمره معاملن ۾ سندس اثر وڌندو ويو.<ref name="Wink pg. 153" /> == راڻي سُهندي ۽ درٻار == ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب [[راڻي سُهندي]] چچ جي شخصيت ۽ قابليت کان متاثر ٿي ساڻس ويجهڙائپ پيدا ڪئي. متن چچ کي شروعات ۾ اهڙي تعلق کان انڪار ڪندڙ وفادار برهمڻ عملدار طور پيش ڪري ٿو، پر پوءِ ٻنهي وچ ۾ رازداريءَ سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي داستان چچ جي سياسي اڀار جي مرڪزي حصي طور بعد جي تاريخن ۾ بار بار ورجايو ويو آهي. جديد تحقيق ان کي محل جي سڌي ۽ آزاد طور ثابت ٿيل واقعي بدران ''چچ نامي'' جي سياسي مشروعيت واري داستان جو حصو پڻ سمجهي ٿي.<ref name="Asif" /> == راءِ ساهسي جي وفات ۽ تخت نشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' موجب بادشاهه جي آخري بيماريءَ دوران راڻي سُهنديءَ کي خدشو پيدا ٿيو تہ بادشاهه جي وفات کان پوءِ سندس مائٽ حڪومت تي قبضو ڪندا ۽ راڻيءَ ۽ چچ جي حيثيت ختم ٿي ويندي. روايت موجب راجا جي وفات جي خبر ڪجهه وقت لاءِ لڪائي وئي ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور مخالفن کي بي اثر ڪيو ويو. پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو ۽ مقامي سردارن ۽ جاگيردارن کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="لئمبرڪ" /> ساهسيءَ جي موت جو اعلان ٿيڻ کان پوءِ چچ سُهنديءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران بڻيو. هن واقعي سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ٿيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ٿيو.<ref name="Wink pg. 153" /> === اقتدار مضبوط ڪرڻ === ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب چچ تخت سنڀالڻ کان پوءِ خزاني مان انعام ورهايا، فوجين جون پگهارون وڌايون ۽ اشرافيه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Masum1855">{{cite book |last=Ma'sum |first=Mir Muhammad |title=A History of Sind, Embracing the Period from A.D. 710 to A.D. 1590 |translator=George Grenville Malet |publisher=Bombay Education Society's Press |location=Bombay |year=1855 |pages=15–16 }}</ref> انهن روايتن کي جديد تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ''تاريخ معصومي'' خود چچ جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ لکيل آهي. == مهرت سان جنگ == راءِ ساهسي جي موت کان پوءِ سندس هڪ مائٽ، جنهن کي مختلف نسخن ۾ '''مهرت'''، '''مهروت''' يا ساڳين صورتن ۾ لکيو ويو آهي، چچ جي تخت نشينيءَ کي چئلينج ڪيو. پوئين روايتن ۾ کيس چتور جو حڪمران يا ساهسي جو ڀاءُ سڏيو ويو آهي.<ref name="Masum1855" /> مهرت چچ جي برهمڻ اصل کي سندس خلاف دليل بڻايو ۽ دعويٰ ڪئي تہ هڪ برهمڻ کي بادشاهت ۽ جنگ جو حق نه آهي. ''چچ نامي'' موجب ٻنهي فوجن جي مقابلي دوران مهرت ۽ چچ پاڻ ۾ دوبدو مقابلي تي راضي ٿيا. روايت موجب چچ پهرين پاڻ کي پيادل وڙهندڙ برهمڻ ظاهر ڪيو، پر مقابلي دوران اوچتو گهوڙي تي چڙهي مهرت کي تلوار سان قتل ڪيو. سندس موت کان پوءِ مخالف لشڪر ڀڄي ويو ۽ چچ اروڙ واپس موٽي پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> لئمبرڪ هن داستان جي جاگرافيءَ تي شڪ ظاهر ڪيو. سندس خيال ۾ ''چتور'' يا ''جتور'' واري سڃاڻپ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ راجپوتانا جي اوڀر وارن علائقن ۽ سنڌ جي وچ ۾ ٻيون سياسي قوتون موجود هيون. هن امڪان ظاهر ڪيو تہ روايت ۾ ڄاڻايل علائقو سنڌ جي وڌيڪ ويجهي ريگستاني سرحد سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> == حڪومت جي تنظيم == [[File:Arabsumf1.png|thumb|325px|ستين صديءَ جي سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سياسي قوتن جو نقشو؛ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي پکڙيل ڏيکاري وئي آهي]] چچ کي راءِ گهراڻي کان هڪ وسيع مگر جزوي طور غير مرڪزي سياسي نظام ورثي ۾ مليو. مختلف علائقن تي مقامي گورنر، قبائلي سردار ۽ ماتحت راجا حڪومت ڪندا هئا، جن مان ڪجهه راءِ گهراڻي جا مائٽ ۽ ڪجهه مقامي خاندان هئا. چچ جي ڪيترين فوجي مهمن جو بنيادي مقصد مڪمل نوان علائقا فتح ڪرڻ بدران اهڙن اڳوڻن ماتحت علائقن کي پنهنجي نئين حڪومت جي تابع آڻڻ پڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> [[اروڙ]] سندس بنيادي گادي هئي. پنهنجي مهمن دوران هن پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۽ مرڪزي حڪومت جي معاملن جي نگرانيءَ لاءِ اهم اختيار ڏنا. == چندر کي اختيار ڏيڻ == روايت موجب چچ پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۾ اهم انتظامي منصب ڏنو ۽ اعلان ڪيو تہ سندس غير موجودگيءَ ۾ حڪومت جا معاملا چندر هلائيندو. چندر مذهبي علم سان وابسته برهمڻ طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. چچ جي ڊگهي فوجي مهمن دوران سندس انتظامي ڪردار شايد ان سبب اهم ٿيو ۽ آخرڪار چچ جي وفات کان پوءِ هو ئي تخت تي ويٺو.<ref name="لئمبرڪ" /> == اتر ۽ اتر-اوڀر واريون مهمون == === بياس ۽ بابيا === چچ پهرين [[بياس درياهه]] جي علائقي ڏانهن وڌيو. ''چچ نامي'' ۾ '''بابيا''' يا ساڳي نالي واري قلعي جو ذڪر اچي ٿو، جتي مقامي حڪمران چتر يا چتيرا مزاحمت ڪئي. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ چتر قلعي ۾ پناهه ورتي ۽ پوءِ اسڪلنده ڏانهن ڀڄي ويو.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ" /> === اسڪلنده جي فتح === چچ چتر جو تعاقب ڪندي [[اسڪلنده]] پهتو. روايت موجب هن شهر جي هڪ بااثر شخص '''شجاع''' سان ڳجهي خط و ڪتابت ڪئي ۽ واعدو ڪيو تہ جيڪڏهن هو چتر کي هٽائيندو ته اسڪلنده جي حڪومت کيس ڏني ويندي. چتر جي قتل کان پوءِ شجاع کي مقامي انتظام ڏنو ويو ۽ شهر جي اشرافيه چچ جي اطاعت قبول ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == سِڪا ۽ ملتان == اسڪلنده کان پوءِ چچ [[سِڪا]] ۽ [[ملتان]] جي طرف وڌيو. ملتان واري صوبي جو حڪمران روايت ۾ '''بجهيراءِ''' يا '''باجيراءِ''' سڏيو ويو آهي ۽ کيس راءِ ساهسي جو مائٽ ڄاڻايو ويو آهي. چچ جو پهريون وڏو مقابلو سِڪا واري علائقي ۾ ٿيو. سندس مخالفن ۾ سيهول ۽ اجسين جا نالا ڏنا وڃن ٿا. بياس درياهه جي پاڻي گهٽجڻ کان پوءِ چچ فوج پار ڪري مخالفن کي شڪست ڏني ۽ سِڪا تي قبضو ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> پوئين سنڌي روايتن ۾ جنگ دوران وڏي خونريزي، قيدين کي غلام بنائڻ ۽ پنج هزار ماڻهن جي قتل جا انگ ڏنا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهي انگ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا ۽ آزاد همعصر ذريعن سان تصديق ٿيل ناهن. چچ پوءِ [[راوي درياهه]] پار ڪري ملتان تي چڙهائي ڪئي. بجهيراءِ آخرڪار شهر ڇڏي ڪشمير جي طرف هٽي ويو ۽ چچ ملتان تي قبضو ڪري اتي پنهنجو انتظام قائم ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ڪشمير واري سرحد === ملتان کان پوءِ چچ برهماپور، ڪرور، اشهار ۽ اترين علائقن ڏانهن وڌيو. روايت موجب هن ڪشمير جي سرحد تائين پنهنجي اقتدار جي نشاني قائم ڪئي ۽ اتي وڻ پوکرايا.<ref name="جنت السنڌ">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=2nd |year=2006 }}</ref> هن سفر جي صحيح جاگرافي ۽ ڪيترن قديم هنڌن جي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. == ٻُڌيا ۽ سيوستان == [[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جي تاريخي قلعي جون ڀتيون؛ قديم [[سيوستان]] چچ جي مهمن ۾ اهم مرڪز هو]] اتر واري مهم کان پوءِ چچ اروڙ موٽي ڪجهه وقت رهيو. پوءِ هن سنڌو درياهه پار ڪري [[ٻُڌيا]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن مهم ڪئي. ٻُڌيا جو هڪ حڪمران مختلف نسخن ۾ ڀنڊرگو، ڀاگو يا ٻين صورتن سان اچي ٿو. سندس گادي '''ڪڪراج''' بيان ڪئي وئي آهي. مقامي سردار جي پٽ چچ جي اطاعت قبول ڪئي ۽ پنهنجي عهدي تي برقرار رهيو.<ref name="لئمبرڪ" /> چچ پوءِ [[سيوستان]] پهتو. اتي جي گورنر '''متو''' يا '''متا''' شروعاتي مزاحمت کان پوءِ آڻ مڃي. چچ کيس سندس عهدي تي برقرار رکيو، پر پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي نگرانيءَ لاءِ ساڻس مقرر ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي واقعو چچ جي حڪمرانيءَ جي هڪ اهم نموني کي ڏيکاري ٿو: هر شڪست کاڌل مقامي حاڪم کي هٽائڻ بدران ڪجهه کي خراج ۽ وفاداريءَ جي شرط تي پنهنجي عهدي تي رهڻ ڏنو ويو. == برهمڻ آباد ۽ اگهم لوهاڻو == [[File:Ruins of Brahmunabad in Sind - ILN 1857.jpg|thumb|1857ع ۾ ڇپيل [[برهمڻ آباد]] جي کنڊرن جي تصوير]] [[برهمڻ آباد]] چچ جي حڪومت جو اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز هو. ان جو مقامي حاڪم '''[[اگهم لوهاڻو]]''' هو، جنهن جي اثر هيٺ لوهاڻن سان گڏ لاکا، سما ۽ سهتا جهڙا گروهه پڻ روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/agham-kot-or-aghamani.php |title=Agham Kot or Aghamani, Badin |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> چچ اگهم کي اطاعت جو پيغام موڪليو، پر اگهم مزاحمت اختيار ڪئي. ٻنهي طرفن وچ ۾ ڊگهو مقابلو ٿيو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب برهمڻ آباد جو گهيرو لڳ ڀڳ هڪ سال هليو.<ref name="لئمبرڪ" /> اگهم جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''سربند''' چچ سان صلح ڪيو ۽ مقامي انتظام ۾ برقرار رهيو. === ٻڌ مذهبي حلقا === برهمڻ آباد جي علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي هئي. روايت ۾ اگهم جي روحاني مرشد '''ٻڌرڪو''' يا '''ٻڌراکو''' جو ذڪر اچي ٿو، جيڪو هڪ ٻڌ وهار سان وابسته هو. چچ جي برهمڻ هئڻ باوجود، روايت موجب هن ٻڌرڪو سان ملاقات ڪئي، کيس مذهبي سرگرميون جاري رکڻ ڏنيون ۽ وهار جي مرمت ۾ مدد جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهو واقعو سنڌ جي ان دور جي مذهبي پيچيدگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو، جتي برهمڻ حڪمران، ٻڌ مذهبي مرڪز ۽ مختلف مقامي سماجي گروهه گڏ سياسي نظام جو حصو هئا.<ref name="MacLean" /> === اگهم جي خاندان سان لاڳاپا === پوئين روايتن موجب چچ اگهم جي بيوه سان پڻ شادي ڪئي، جڏهن تہ سربند کي مقامي حيثيت ڏني وئي ۽ شاهي خاندان سان سڱابندي ذريعي نئين انتظام سان ڳنڍيو ويو.<ref name="جنت السنڌ" /> == جتن ۽ لوهاڻن بابت پاليسي == برهمڻ آباد جي فتح کان پوءِ ''چچ نامو'' چچ طرفان ڪجهه [[جاٽ|جتن]] ۽ [[لوهاڻا|لوهاڻن]] تي سخت سماجي ۽ فوجي پابنديون لاڳو ڪرڻ جو بيان ڏئي ٿو. روايت موجب ڪجهه گروهن کي: * زين سان گهوڙي سواري ڪرڻ؛ * ڪجهه قسمن جا قيمتي ڪپڙا پائڻ؛ * سر ڍڪڻ يا مخصوص اشرافي نشان استعمال ڪرڻ کان روڪيو ويو، جڏهن تہ کين رستن جي رهنمائي، جاسوسي، سرڪاري سامان کڻڻ ۽ فوجي ضرورتن وقت مدد ڏيڻ جهڙا فرض سونپيا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهن حڪمن جي تعبير بابت جديد مورخن ۾ اختلاف آهي. انهن کي ڪڏهن ذاتي يا ذات پات واري جبر، ۽ ڪڏهن تازو فتح ڪيل طاقتور فوجي-قبائلي گروهن کي سياسي طور غير مسلح ڪرڻ جي ڪوشش طور پڙهيو ويو آهي.<ref name="MacLean" /> == مڪران ۽ اولهندي سرحد == برهمڻ آباد ۽ سنڌ جي اندروني علائقن کي پنهنجي تابع ڪرڻ کان پوءِ چچ اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ڪرمان جي سرحد ڏانهن ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي دور ۾ سنڌ جو ڪجهه اولهندو علائقو ايراني يا نيمروز واري طاقت جي اثر هيٺ ويو هو. چچ جي مهم جو مقصد سنڌ جي پراڻي اثر کي اولهه طرف ٻيهر بحال ڪرڻ ۽ پنهنجي سلطنت جي حد مقرر ڪرڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ارمابيل === چچ پهرين [[ارمابيل]] پهتو، جنهن کي عام طور قديم [[لسٻيلو]] واري علائقي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. مقامي حاڪم سندس اطاعت قبول ڪئي. مڪران بابت روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ ڪجهه مقامي سياسي مرڪز ٻڌ مذهبي اشرافيه جي هٿ ۾ هئا.<ref name="MacLean" /> === ڪرمان جي سرحد === ''چچ نامي'' ۾ چچ جي ڪرمان طرف وڃڻ ۽ سنڌ جي حد مقرر ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو. روايت موجب هن هڪ ندي يا واديءَ ڀرسان سرحد جي نشاني قائم ڪئي ۽ کجور جا وڻ پوکرايا.<ref name="لئمبرڪ" /> هن مهم جي روايتي متن ۾ هجري تاريخن سان تضاد موجود آهن. ڪجهه سنڌي ترجمن ۾ ان کي 2هه يا 613ع سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو چچ جي عام طور قبول ٿيل 632ع کان پوءِ واري حڪومت سان ٺهڪي نٿو اچي. انڪري اها تاريخ متن جي chronology جي مسئلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ۽ مهم کي قطعي 613ع ۾ رکڻ مناسب ناهي. === قندابيل === مڪران کان پوءِ چچ [[قندابيل]] ڏانهن وڌيو. روايت موجب مقامي آبادي مزاحمت کان پوءِ خراج ڏيڻ قبول ڪيو ۽ سؤ خچر ۽ هڪ لک درهم جهڙي ادائيگيءَ جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> رقمن ۽ مال جي اهڙن عين انگن کي ''چچ نامي'' جي روايتي تفصيل طور پڙهيو وڃي ٿو؛ انهن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي. == ابتدائي عرب مهمون ۽ سنڌ == چچ جي حڪومت لڳ ڀڳ انهيءَ زماني سان ملي ٿي، جڏهن [[راشدين خلافت]] جي فوجن ايران، ڪرمان، سيستان ۽ مڪران تائين پهچڻ شروع ڪيو. سنڌ ۽ عرب-ايراني دنيا جي وچ واري سرحد ان سبب ستين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ فوجي اهميت اختيار ڪئي. عربي مؤرخ [[البلاذري]] جي روايت موجب خليفي [[عمر بن خطاب]] جي دور ۾ بحرين ۽ عمان جي والي [[عثمان بن ابي العاص]] پنهنجن ڀائرن جي اڳواڻيءَ ۾ هندستاني ساحل ڏانهن بحري مهمون موڪليون، جن ۾ [[ديبل]]، ٿاڻو ۽ ڀروچ جو ذڪر اچي ٿو. انهن مهمن جي صحيح نتيجن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''چچ نامي'' ۾ ديبل جي هڪ ابتدائي عرب حملي کي ناڪام ٿيل مهم طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ البلاذريءَ جو بيان ڪجهه مختلف آهي. انڪري اهڙين شروعاتي سامونڊي مهمن کي چچ جي ذاتي فتح يا شڪست سان قطعي طور ڳنڍڻ ڏکيو آهي. [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پڻ مڪران کان اوڀر طرف عرب مهمن جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي پوئين تاريخن ۾ [[حارث بن مره عبدي]] ۽ ٻين اڳواڻن سان منسوب مهمون بيان ڪيون ويون آهن.<ref name="تاريخ سومرا سنڌ">{{cite book |title=تاريخ سومره سنڌ |author=وزير علي |year=2001 }}</ref> انهن ابتدائي مهمن بابت chronology ۽ جاگرافي مختلف عربي، فارسي ۽ سنڌي ماخذن ۾ هڪجهڙي ناهي. انڪري اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ چچ جي حڪومت دوران '''سنڌ جي اولهندي ۽ سامونڊي سرحدن تي عرب فوجي سرگرمي شروع ٿي چڪي هئي'''؛ سنڌ جي مڪمل اموي فتح سندس پوٽي واري دور ۾، [[راجا ڏاهر]] جي حڪومت دوران 711–712ع ۾ ٿي. == سڪا == چچ سان منسوب سڪن بابت جديد تحقيق خاص طور اهم آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هڪ چانديءَ جو دَمّو ڪلاسيڪل نيومسميٽڪ گروپ جي نيلاميءَ جي نسبت جي بنياد تي '''“Chach of Alor, Šri Yashaditya, circa 632–671”''' طور فهرست ٿيل آهي.<ref name="CommonsCoin" /> پر اها نسبت قطعي ناهي. جديد نيومسميٽڪس فهرستن ۾ ''Śri Yashaditya'' واري سڪن جي سيريز کي عام طور '''679–712ع''' جي سنڌ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ۽ ڪجهه محقق ان کي [[راجا ڏاهر]] سان سڃاڻڻ جو امڪان پيش ڪن ٿا.<ref name="YashadityaNumista">{{cite web |url=https://en.numista.com/463336 |title=Damma – Sri Yashaditya (Cachas) – Sindh Kingdom |website=Numista |access-date=9 September 2026 }}</ref> انڪري هي سڪو چچ جي سڌي ذاتي سڪي طور بغير تحفظ جي پيش ڪرڻ مناسب ناهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان لاڳاپيل سڪن جي نسبت''' ! style="background:#264653;color:white;" | نسبت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | تاريخ ! style="background:#457B9D;color:white;" | پڙهڻي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | حيثيت |- | CNG / ڪامنز واري نسبت | لڳ ڀڳ 632–671ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | چچ سان منسوب<ref name="CommonsCoin" /> |- | جديد نيومسميٽڪ ڪيٽلاگس | لڳ ڀڳ 679–712ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | بعد واري چچ گهراڻي، ممڪن طور ڏاهر جي دور سان نسبت<ref name="YashadityaNumista" /> |} == مذهب == چچ کي روايتن ۾ هڪ [[برهمڻ]] ۽ هندو مذهبي پسمنظر رکندڙ حڪمران طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> پر سندس حڪومت مذهبي طور هڪجهڙي نه هئي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا اهم مرڪز، خانقاهون ۽ مقامي ٻڌ حڪمران موجود هئا. برهمڻ آباد ۽ مڪران سان لاڳاپيل روايتن ۾ ٻڌ پروهتن ۽ ''ساماني'' سردارن جو ذڪر ملي ٿو. چچ ڪڏهن انهن سان جنگ ڪئي، پر آڻ مڃيندڙ ٻڌ حاڪمن ۽ مذهبي اڳواڻن کي سندن مقامي حيثيت برقرار رکڻ جا مثال به ملن ٿا. انڪري سندس حڪومت کي رڳو “هندو بمقابله ٻڌ” تڪرار طور پيش ڪرڻ جديد تحقيق ۾ گهڻو سادو تصور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> == خاندان == چچ جي شاهي خاندان بابت ''چچ نامي'' ۾ ڪيترائي نالا اچن ٿا. [[راڻي سُهاندي]] مان سندس ٻه پٽ هئا: * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] لئمبرڪ موجب '''ٻائي''' نالي هڪ ڌيءَ پڻ هئي، پر متن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هوءَ ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.<ref name="لئمبرڪ" /> بعد ۾ چچ گهراڻي جي جانشينيءَ ۽ سنڌ جي ورهاست ۾ انهن ٻارن جو اهم ڪردار رهيو. == وفات ۽ جانشيني == چچ جي وفات جي صحيح سال بابت پڻ مختلف روايتون آهن. جديد تاريخي ترتيب ۾ سندس حڪومت جو خاتمو عام طور '''671ع''' ڌاري رکيو وڃي ٿو.<ref name="Wink pg. 153" /> ڪجهه سنڌي پوئين تاريخن ۾ سندس وفات 40هه/660–661ع پڻ ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تاريخ سندس عام طور قبوليل 632–671ع واري حڪومت سان نه ٿي ملي، تنهنڪري 671ع کي جديد ڪرونالاجي ۽ 40هه کي متبادل روايت طور رکڻ مناسب آهي. چچ کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً اٺ سال حڪومت ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /> بعد ۾ چچ جا پٽ ڏهرسيه ۽ ڏاهر سياسي طور اهم ٿيا. ڏهرسيه برهمڻ آباد واري حصي سان ۽ ڏاهر اروڙ واري بادشاهت سان وابسته ٿيو. آخرڪار ڏاهر چچ گهراڻي جو سڀ کان مشهور ۽ آخري آزاد حڪمران بڻيو. == تاريخي اهميت == چچ جي حڪومت سنڌ جي قبل از عرب تاريخ ۾ هڪ اهم گهراڻوي ۽ سياسي تبديليءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. هن: * راءِ گهراڻي کان پوءِ نئون برهمڻ حڪمران گهراڻو قائم ڪيو؛ * سنڌ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن تي مرڪزي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي؛ * ملتان کان سيوستان، برهمڻ آباد ۽ مڪران تائين فوجي مهمون ڪيون؛ * مقامي حڪمرانن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران خراج ۽ وفاداريءَ جي بنياد تي ڪڏهن انهن کي عهدن تي برقرار رکيو؛ * ۽ اهڙو سياسي نظام ڇڏي ويو جيڪو سندس ڀاءُ، پٽن ۽ پوءِ [[راجا ڏاهر]] تائين جاري رهيو. چچ جو دور پڻ انهيءَ عبوري زماني سان ملي ٿو، جڏهن ساساني ايران جو اقتدار ختم ٿي رهيو هو ۽ عرب خلافت جون فوجون مڪران ۽ سنڌ جي سرحدن تائين پهچي رهيون هيون. == چچ نامي ۾ چچ جي تصوير == ''چچ نامو'' چچ کي صرف فاتح طور نه، پر سياسي صلاحيت، حڪمت عملي ۽ حڪمرانيءَ جي ڄاڻ رکندڙ شخص طور پيش ڪري ٿو. متن ۾ سندس زندگيءَ جو سفر هڪ معمولي برهمڻ منشيءَ کان شروع ٿئي ٿو، جيڪو پنهنجي ذهانت، لکڻ پڙهڻ جي قابليت ۽ انتظامي صلاحيت سبب آهستي آهستي وزير بڻجي ٿو، پوءِ بادشاهه جو اعتماد وارو عملدار ۽ آخرڪار تخت جو دعويدار بڻجي اڀري ٿو. اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ کيس هڪ فوجي حڪمران ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۽ سرحدن کي منظم ڪندڙ حاڪم طور پيش ڪيو ويو آهي. منان احمد آصف موجب اهڙي ڪردار نگاري ''چچ نامي'' جي وڏي سياسي موضوع جو حصو آهي: حڪمرانيءَ جي مشروعيت فقط نسل يا وراثت مان نه، پر سياسي صلاحيت، مشوري، انصاف ۽ حڪمت مان پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="Asif" /> == حڪومت جي اهم مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان منسوب اهم مهمون''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | مخالف / مقامي حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | نتيجو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ماخذياتي حيثيت |- | اروڙ ڀرسان | مهرت / مهروت | چچ جي فتح ۽ تخت جو استحڪام | ''چچ نامو'' ۽ پوئين روايتون |- | بابيا / بياس | چتر | چتر جي شڪست | ''چچ نامو'' |- | اسڪلنده | چتر ۽ مقامي اشرافيه | نئون ماتحت حاڪم مقرر | ''چچ نامو'' |- | سِڪا | سيهول ۽ اجسين | چچ جي فتح | ''چچ نامو'' |- | [[ملتان]] | بجهيراءِ | ملتان چچ جي تابع | ''چچ نامو'' |- | ٻُڌيا | مقامي سردار | خراج ۽ اطاعت | ''چچ نامو'' |- | [[سيوستان]] | متا / متو | گورنر برقرار، شاهي نگران مقرر | ''چچ نامو'' |- | [[برهمڻ آباد]] | [[اگهم لوهاڻو]] | ڊگهي گهيري کان پوءِ چچ جو قبضو | ''چچ نامو''؛ بعد وارا ماخذ |- | [[مڪران]] | مقامي ماتحت حڪمران | سنڌ جي اولهندي اثر جي بحاليءَ جي روايت | ''چچ نامو'' |- | قندابيل | مقامي حڪمران | خراج جي قبوليت | پوئين روايتي تفصيل |} == چچ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|چچ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''چچ گهراڻي جي مکيه حڪمرانن جي روايتي ترتيب''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪمران ! style="background:#457B9D;color:white;" | تقريباً حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | مرڪز / حيثيت |- | 1 | style="background:#E8F5E9;" | '''چچ پٽ سيلائج''' | 632–671ع | [[اروڙ]] |- | 2 | [[چندر بن سيلائج|چندر]] | 671–679ع | اروڙ |- | 3 | [[ڏهرسيه]] | لڳ ڀڳ 679ع کان | [[برهمڻ آباد]] |- | 4 | [[راجا ڏاهر]] | لڳ ڀڳ 679/695–712ع | اروڙ؛ آخري آزاد حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[چچ گهراڻو]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[راء ساهسي ٻيون]] * [[راڻي سُھاندي]] * [[چندر بن سيلائج]] * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سيوستان]] * [[ملتان]] * [[مڪران]] * [[چچ نامو]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1990 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 }} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. {{s-start}} {{succession box | title = [[سنڌ]] جو حڪمران | years = لڳ ڀڳ 632ع–671ع | before = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | after = [[چندر بن سيلائج|چندر]] }} {{s-end}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:چچ}} [[زمرو:چچ گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:هندو بادشاهه]] [[زمرو:اروڙ]] oc0dlfo1soiaufzpw68gsf7rxcs1bb7 410826 410825 2026-09-09T11:38:05Z Intisar Ali 8681 /* تاريخي اهميت */ 410826 wikitext text/x-wiki {{Short description|ستين صديءَ ۾ سنڌ جو برهمڻ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = چچ | full_name = چچ پٽ سيلائج | succession = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]] | image = Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632-671. Sindh. Crowned head right; swastika to right. Large trident, šri yasha(ditya) around.jpg | caption = چچ سان منسوب چانديءَ جو دَمّو؛ ان تي ''شري يشادتيه'' جي براهمي لکت پڙهي وئي آهي. هن سڪي جي مخصوص حڪمران سان نسبت بابت جديد سڪن جي تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="CommonsCoin">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chach_of_Alor._%E2%80%9C%C5%A0ri_Yashaditya%E2%80%9D._Circa_632-671._Sindh._Crowned_head_right%3B_swastika_to_right._Large_trident%2C_%C5%A1ri_yasha(ditya)_around.jpg |title=Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632–671. Sindh |website=[[Wikimedia Commons]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> | reign = لڳ ڀڳ 632ع–671ع{{efn|ڪجهه جديد ۽ پراڻا ماخذ تخت نشيني 631ع رکن ٿا؛ عام جديد chronology لڳ ڀڳ 632ع کان 671ع تائين آهي.}} | predecessor = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | successor = [[چندر بن سيلائج|چندر]] | spouse = [[راڻي سُهندي]] | issue = [[ڏهرسيه]]، [[راجا ڏاهر]]؛ [[ٻائي]]{{efn|''چچ نامي'' جي روايت موجب ڏهرسيه ۽ ڏاهر سُهنديءَ جا پٽ هئا؛ ٻائي ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.}} | dynasty = [[چچ گهراڻو]] | house = برهمڻ | father = سيلائج | religion = [[هندومت]] }} '''چچ پٽ سيلائج''' ({{langx|en|Chach of Aror}}؛ حڪومت لڳ ڀڳ 632ع–671ع) ستين صدي عيسويءَ ۾ [[سنڌ]] جو [[برهمڻ]] حڪمران ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو باني هو. هو شروعات ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري بادشاهه [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي درٻار ۾ ملازم ٿيو ۽ پنهنجي انتظامي قابليت سبب آهستي آهستي حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Wink pg. 153">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 |page=153 |isbn=9004095098 }}</ref><ref name="MacLean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }}</ref> ''[[چچ نامو]]'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ، بادشاهه جي بيوه [[راڻي سُهندي]] جي مدد سان سياسي اقتدار سنڀاليو، پوءِ ساڻس شادي ڪئي ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ تي پنهنجي گهراڻي جي حڪومت قائم ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="ch">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |page=32 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133/page/n45/mode/1up |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس تخت نشينيءَ کي راءِ ساهسي جي هڪ مائٽ، روايت ۾ ''مهرت'' يا ''مهروت'' نالي حڪمران، چئلينج ڪيو؛ چچ کيس شڪست ڏئي پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو.<ref name="Wink pg. 153" /> چچ جي حڪومت بابت گهڻي تفصيلي ڄاڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جنهن ۾ کيس سنڌو ماٿريءَ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن کي ٻيهر پنهنجي اختيار هيٺ آڻيندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. هن بياس ۽ راويءَ جي علائقن، سِڪا، ملتان، سيوستان، ٻُڌيا، برهمڻ آباد، ارمابيل ۽ مڪران ڏانهن مهمون ڪيون ۽ اولهندي سرحد کي ڪرمان جي طرف تائين منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |edition=2nd |year=1990 }}</ref> چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. روايت موجب چندر لڳ ڀڳ اٺ سال حڪومت ڪئي؛ ان کان پوءِ چچ جي پٽن [[ڏهرسيه]] ۽ [[راجا ڏاهر|ڏاهر]] وچ ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار ورهايو ويو، ۽ آخرڪار ڏاهر اروڙ جو مکيه حڪمران بڻيو.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="MacLean" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == چچ جي حڪومت بابت بنيادي ۽ سڀ کان تفصيلي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي. اهو متن موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان منسوب آهي ۽ راءِ گهراڻي، چچ جي اڀار، سندس فوجي مهمن، سندس جانشينن ۽ پوءِ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو.<ref name="ch" /> روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ ''چچ نامي'' کي هڪ اڳوڻي عربي فتحنامي جو فارسي ترجمو سمجهيو ويندو رهيو آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]] هن روايتي تشريح تي اعتراض ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده ''چچ نامو'' کي فقط ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو لفظي ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ ۾ تيار ٿيل هڪ سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ گهرجي، جنهن ۾ حڪمراني، اخلاق، صلاحيت، سرحد ۽ سياسي مشروعيت بابت پنهنجو فڪري نظام موجود آهي.<ref name="Asif">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> انڪري چچ جي زندگيءَ جا محل سان لاڳاپيل تفصيل، سُهنديءَ سان تعلق، مخالفن کي دوکي سان ختم ڪرڻ ۽ ڪجهه فوجي واقعن جا داستان لفظ بہ لفظ همعصر دستاويزي حقيقت طور وٺڻ بدران ماخذ جي نوعيت کي نظر ۾ رکندي بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Asif" /> بعد جي سنڌي تاريخن، خاص ڪري ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[تحفة الڪرام]]''، [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] جي ''جنت السنڌ'' ۽ جديد دور ۾ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي تحقيق ۾ پڻ چچ جي دور جو تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي. == ابتدائي زندگي == روايت موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو '''سيلائج''' ڏنو وڃي ٿو ۽ خاندان کي [[اروڙ]] ڀرسان هڪ مذهبي مرڪز يا مندر جي خدمت سان وابسته بيان ڪيو وڃي ٿو. ''چچ نامي'' ۾ چچ کي پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي معاملن ۾ ماهر نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هو ابتدا ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي وزير '''رام''' جي دفتر ۾ محرر يا منشي مقرر ٿيو. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ چچ راجا اڳيان سرڪاري خط پيش ڪيو ۽ ان جو جواب تيار ڪيو. سندس تحرير ۽ قابليت کان متاثر ٿي راجا کيس وڌيڪ ذميواريون ڏنيون.<ref name="چچنامو-شروعات">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |pages=13–20 }}</ref> وقت سان گڏ هو درٻار جي اعليٰ عملدارن مان بڻجي ويو ۽ حڪومت جي روزمره معاملن ۾ سندس اثر وڌندو ويو.<ref name="Wink pg. 153" /> == راڻي سُهندي ۽ درٻار == ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب [[راڻي سُهندي]] چچ جي شخصيت ۽ قابليت کان متاثر ٿي ساڻس ويجهڙائپ پيدا ڪئي. متن چچ کي شروعات ۾ اهڙي تعلق کان انڪار ڪندڙ وفادار برهمڻ عملدار طور پيش ڪري ٿو، پر پوءِ ٻنهي وچ ۾ رازداريءَ سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي داستان چچ جي سياسي اڀار جي مرڪزي حصي طور بعد جي تاريخن ۾ بار بار ورجايو ويو آهي. جديد تحقيق ان کي محل جي سڌي ۽ آزاد طور ثابت ٿيل واقعي بدران ''چچ نامي'' جي سياسي مشروعيت واري داستان جو حصو پڻ سمجهي ٿي.<ref name="Asif" /> == راءِ ساهسي جي وفات ۽ تخت نشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' موجب بادشاهه جي آخري بيماريءَ دوران راڻي سُهنديءَ کي خدشو پيدا ٿيو تہ بادشاهه جي وفات کان پوءِ سندس مائٽ حڪومت تي قبضو ڪندا ۽ راڻيءَ ۽ چچ جي حيثيت ختم ٿي ويندي. روايت موجب راجا جي وفات جي خبر ڪجهه وقت لاءِ لڪائي وئي ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور مخالفن کي بي اثر ڪيو ويو. پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو ۽ مقامي سردارن ۽ جاگيردارن کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="لئمبرڪ" /> ساهسيءَ جي موت جو اعلان ٿيڻ کان پوءِ چچ سُهنديءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران بڻيو. هن واقعي سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ٿيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ٿيو.<ref name="Wink pg. 153" /> === اقتدار مضبوط ڪرڻ === ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب چچ تخت سنڀالڻ کان پوءِ خزاني مان انعام ورهايا، فوجين جون پگهارون وڌايون ۽ اشرافيه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Masum1855">{{cite book |last=Ma'sum |first=Mir Muhammad |title=A History of Sind, Embracing the Period from A.D. 710 to A.D. 1590 |translator=George Grenville Malet |publisher=Bombay Education Society's Press |location=Bombay |year=1855 |pages=15–16 }}</ref> انهن روايتن کي جديد تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ''تاريخ معصومي'' خود چچ جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ لکيل آهي. == مهرت سان جنگ == راءِ ساهسي جي موت کان پوءِ سندس هڪ مائٽ، جنهن کي مختلف نسخن ۾ '''مهرت'''، '''مهروت''' يا ساڳين صورتن ۾ لکيو ويو آهي، چچ جي تخت نشينيءَ کي چئلينج ڪيو. پوئين روايتن ۾ کيس چتور جو حڪمران يا ساهسي جو ڀاءُ سڏيو ويو آهي.<ref name="Masum1855" /> مهرت چچ جي برهمڻ اصل کي سندس خلاف دليل بڻايو ۽ دعويٰ ڪئي تہ هڪ برهمڻ کي بادشاهت ۽ جنگ جو حق نه آهي. ''چچ نامي'' موجب ٻنهي فوجن جي مقابلي دوران مهرت ۽ چچ پاڻ ۾ دوبدو مقابلي تي راضي ٿيا. روايت موجب چچ پهرين پاڻ کي پيادل وڙهندڙ برهمڻ ظاهر ڪيو، پر مقابلي دوران اوچتو گهوڙي تي چڙهي مهرت کي تلوار سان قتل ڪيو. سندس موت کان پوءِ مخالف لشڪر ڀڄي ويو ۽ چچ اروڙ واپس موٽي پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> لئمبرڪ هن داستان جي جاگرافيءَ تي شڪ ظاهر ڪيو. سندس خيال ۾ ''چتور'' يا ''جتور'' واري سڃاڻپ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ راجپوتانا جي اوڀر وارن علائقن ۽ سنڌ جي وچ ۾ ٻيون سياسي قوتون موجود هيون. هن امڪان ظاهر ڪيو تہ روايت ۾ ڄاڻايل علائقو سنڌ جي وڌيڪ ويجهي ريگستاني سرحد سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> == حڪومت جي تنظيم == [[File:Arabsumf1.png|thumb|325px|ستين صديءَ جي سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سياسي قوتن جو نقشو؛ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي پکڙيل ڏيکاري وئي آهي]] چچ کي راءِ گهراڻي کان هڪ وسيع مگر جزوي طور غير مرڪزي سياسي نظام ورثي ۾ مليو. مختلف علائقن تي مقامي گورنر، قبائلي سردار ۽ ماتحت راجا حڪومت ڪندا هئا، جن مان ڪجهه راءِ گهراڻي جا مائٽ ۽ ڪجهه مقامي خاندان هئا. چچ جي ڪيترين فوجي مهمن جو بنيادي مقصد مڪمل نوان علائقا فتح ڪرڻ بدران اهڙن اڳوڻن ماتحت علائقن کي پنهنجي نئين حڪومت جي تابع آڻڻ پڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> [[اروڙ]] سندس بنيادي گادي هئي. پنهنجي مهمن دوران هن پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۽ مرڪزي حڪومت جي معاملن جي نگرانيءَ لاءِ اهم اختيار ڏنا. == چندر کي اختيار ڏيڻ == روايت موجب چچ پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۾ اهم انتظامي منصب ڏنو ۽ اعلان ڪيو تہ سندس غير موجودگيءَ ۾ حڪومت جا معاملا چندر هلائيندو. چندر مذهبي علم سان وابسته برهمڻ طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. چچ جي ڊگهي فوجي مهمن دوران سندس انتظامي ڪردار شايد ان سبب اهم ٿيو ۽ آخرڪار چچ جي وفات کان پوءِ هو ئي تخت تي ويٺو.<ref name="لئمبرڪ" /> == اتر ۽ اتر-اوڀر واريون مهمون == === بياس ۽ بابيا === چچ پهرين [[بياس درياهه]] جي علائقي ڏانهن وڌيو. ''چچ نامي'' ۾ '''بابيا''' يا ساڳي نالي واري قلعي جو ذڪر اچي ٿو، جتي مقامي حڪمران چتر يا چتيرا مزاحمت ڪئي. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ چتر قلعي ۾ پناهه ورتي ۽ پوءِ اسڪلنده ڏانهن ڀڄي ويو.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ" /> === اسڪلنده جي فتح === چچ چتر جو تعاقب ڪندي [[اسڪلنده]] پهتو. روايت موجب هن شهر جي هڪ بااثر شخص '''شجاع''' سان ڳجهي خط و ڪتابت ڪئي ۽ واعدو ڪيو تہ جيڪڏهن هو چتر کي هٽائيندو ته اسڪلنده جي حڪومت کيس ڏني ويندي. چتر جي قتل کان پوءِ شجاع کي مقامي انتظام ڏنو ويو ۽ شهر جي اشرافيه چچ جي اطاعت قبول ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == سِڪا ۽ ملتان == اسڪلنده کان پوءِ چچ [[سِڪا]] ۽ [[ملتان]] جي طرف وڌيو. ملتان واري صوبي جو حڪمران روايت ۾ '''بجهيراءِ''' يا '''باجيراءِ''' سڏيو ويو آهي ۽ کيس راءِ ساهسي جو مائٽ ڄاڻايو ويو آهي. چچ جو پهريون وڏو مقابلو سِڪا واري علائقي ۾ ٿيو. سندس مخالفن ۾ سيهول ۽ اجسين جا نالا ڏنا وڃن ٿا. بياس درياهه جي پاڻي گهٽجڻ کان پوءِ چچ فوج پار ڪري مخالفن کي شڪست ڏني ۽ سِڪا تي قبضو ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> پوئين سنڌي روايتن ۾ جنگ دوران وڏي خونريزي، قيدين کي غلام بنائڻ ۽ پنج هزار ماڻهن جي قتل جا انگ ڏنا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهي انگ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا ۽ آزاد همعصر ذريعن سان تصديق ٿيل ناهن. چچ پوءِ [[راوي درياهه]] پار ڪري ملتان تي چڙهائي ڪئي. بجهيراءِ آخرڪار شهر ڇڏي ڪشمير جي طرف هٽي ويو ۽ چچ ملتان تي قبضو ڪري اتي پنهنجو انتظام قائم ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ڪشمير واري سرحد === ملتان کان پوءِ چچ برهماپور، ڪرور، اشهار ۽ اترين علائقن ڏانهن وڌيو. روايت موجب هن ڪشمير جي سرحد تائين پنهنجي اقتدار جي نشاني قائم ڪئي ۽ اتي وڻ پوکرايا.<ref name="جنت السنڌ">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=2nd |year=2006 }}</ref> هن سفر جي صحيح جاگرافي ۽ ڪيترن قديم هنڌن جي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. == ٻُڌيا ۽ سيوستان == [[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جي تاريخي قلعي جون ڀتيون؛ قديم [[سيوستان]] چچ جي مهمن ۾ اهم مرڪز هو]] اتر واري مهم کان پوءِ چچ اروڙ موٽي ڪجهه وقت رهيو. پوءِ هن سنڌو درياهه پار ڪري [[ٻُڌيا]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن مهم ڪئي. ٻُڌيا جو هڪ حڪمران مختلف نسخن ۾ ڀنڊرگو، ڀاگو يا ٻين صورتن سان اچي ٿو. سندس گادي '''ڪڪراج''' بيان ڪئي وئي آهي. مقامي سردار جي پٽ چچ جي اطاعت قبول ڪئي ۽ پنهنجي عهدي تي برقرار رهيو.<ref name="لئمبرڪ" /> چچ پوءِ [[سيوستان]] پهتو. اتي جي گورنر '''متو''' يا '''متا''' شروعاتي مزاحمت کان پوءِ آڻ مڃي. چچ کيس سندس عهدي تي برقرار رکيو، پر پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي نگرانيءَ لاءِ ساڻس مقرر ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي واقعو چچ جي حڪمرانيءَ جي هڪ اهم نموني کي ڏيکاري ٿو: هر شڪست کاڌل مقامي حاڪم کي هٽائڻ بدران ڪجهه کي خراج ۽ وفاداريءَ جي شرط تي پنهنجي عهدي تي رهڻ ڏنو ويو. == برهمڻ آباد ۽ اگهم لوهاڻو == [[File:Ruins of Brahmunabad in Sind - ILN 1857.jpg|thumb|1857ع ۾ ڇپيل [[برهمڻ آباد]] جي کنڊرن جي تصوير]] [[برهمڻ آباد]] چچ جي حڪومت جو اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز هو. ان جو مقامي حاڪم '''[[اگهم لوهاڻو]]''' هو، جنهن جي اثر هيٺ لوهاڻن سان گڏ لاکا، سما ۽ سهتا جهڙا گروهه پڻ روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/agham-kot-or-aghamani.php |title=Agham Kot or Aghamani, Badin |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> چچ اگهم کي اطاعت جو پيغام موڪليو، پر اگهم مزاحمت اختيار ڪئي. ٻنهي طرفن وچ ۾ ڊگهو مقابلو ٿيو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب برهمڻ آباد جو گهيرو لڳ ڀڳ هڪ سال هليو.<ref name="لئمبرڪ" /> اگهم جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''سربند''' چچ سان صلح ڪيو ۽ مقامي انتظام ۾ برقرار رهيو. === ٻڌ مذهبي حلقا === برهمڻ آباد جي علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي هئي. روايت ۾ اگهم جي روحاني مرشد '''ٻڌرڪو''' يا '''ٻڌراکو''' جو ذڪر اچي ٿو، جيڪو هڪ ٻڌ وهار سان وابسته هو. چچ جي برهمڻ هئڻ باوجود، روايت موجب هن ٻڌرڪو سان ملاقات ڪئي، کيس مذهبي سرگرميون جاري رکڻ ڏنيون ۽ وهار جي مرمت ۾ مدد جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهو واقعو سنڌ جي ان دور جي مذهبي پيچيدگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو، جتي برهمڻ حڪمران، ٻڌ مذهبي مرڪز ۽ مختلف مقامي سماجي گروهه گڏ سياسي نظام جو حصو هئا.<ref name="MacLean" /> === اگهم جي خاندان سان لاڳاپا === پوئين روايتن موجب چچ اگهم جي بيوه سان پڻ شادي ڪئي، جڏهن تہ سربند کي مقامي حيثيت ڏني وئي ۽ شاهي خاندان سان سڱابندي ذريعي نئين انتظام سان ڳنڍيو ويو.<ref name="جنت السنڌ" /> == جتن ۽ لوهاڻن بابت پاليسي == برهمڻ آباد جي فتح کان پوءِ ''چچ نامو'' چچ طرفان ڪجهه [[جاٽ|جتن]] ۽ [[لوهاڻا|لوهاڻن]] تي سخت سماجي ۽ فوجي پابنديون لاڳو ڪرڻ جو بيان ڏئي ٿو. روايت موجب ڪجهه گروهن کي: * زين سان گهوڙي سواري ڪرڻ؛ * ڪجهه قسمن جا قيمتي ڪپڙا پائڻ؛ * سر ڍڪڻ يا مخصوص اشرافي نشان استعمال ڪرڻ کان روڪيو ويو، جڏهن تہ کين رستن جي رهنمائي، جاسوسي، سرڪاري سامان کڻڻ ۽ فوجي ضرورتن وقت مدد ڏيڻ جهڙا فرض سونپيا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهن حڪمن جي تعبير بابت جديد مورخن ۾ اختلاف آهي. انهن کي ڪڏهن ذاتي يا ذات پات واري جبر، ۽ ڪڏهن تازو فتح ڪيل طاقتور فوجي-قبائلي گروهن کي سياسي طور غير مسلح ڪرڻ جي ڪوشش طور پڙهيو ويو آهي.<ref name="MacLean" /> == مڪران ۽ اولهندي سرحد == برهمڻ آباد ۽ سنڌ جي اندروني علائقن کي پنهنجي تابع ڪرڻ کان پوءِ چچ اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ڪرمان جي سرحد ڏانهن ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي دور ۾ سنڌ جو ڪجهه اولهندو علائقو ايراني يا نيمروز واري طاقت جي اثر هيٺ ويو هو. چچ جي مهم جو مقصد سنڌ جي پراڻي اثر کي اولهه طرف ٻيهر بحال ڪرڻ ۽ پنهنجي سلطنت جي حد مقرر ڪرڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ارمابيل === چچ پهرين [[ارمابيل]] پهتو، جنهن کي عام طور قديم [[لسٻيلو]] واري علائقي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. مقامي حاڪم سندس اطاعت قبول ڪئي. مڪران بابت روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ ڪجهه مقامي سياسي مرڪز ٻڌ مذهبي اشرافيه جي هٿ ۾ هئا.<ref name="MacLean" /> === ڪرمان جي سرحد === ''چچ نامي'' ۾ چچ جي ڪرمان طرف وڃڻ ۽ سنڌ جي حد مقرر ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو. روايت موجب هن هڪ ندي يا واديءَ ڀرسان سرحد جي نشاني قائم ڪئي ۽ کجور جا وڻ پوکرايا.<ref name="لئمبرڪ" /> هن مهم جي روايتي متن ۾ هجري تاريخن سان تضاد موجود آهن. ڪجهه سنڌي ترجمن ۾ ان کي 2هه يا 613ع سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو چچ جي عام طور قبول ٿيل 632ع کان پوءِ واري حڪومت سان ٺهڪي نٿو اچي. انڪري اها تاريخ متن جي chronology جي مسئلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ۽ مهم کي قطعي 613ع ۾ رکڻ مناسب ناهي. === قندابيل === مڪران کان پوءِ چچ [[قندابيل]] ڏانهن وڌيو. روايت موجب مقامي آبادي مزاحمت کان پوءِ خراج ڏيڻ قبول ڪيو ۽ سؤ خچر ۽ هڪ لک درهم جهڙي ادائيگيءَ جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> رقمن ۽ مال جي اهڙن عين انگن کي ''چچ نامي'' جي روايتي تفصيل طور پڙهيو وڃي ٿو؛ انهن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي. == ابتدائي عرب مهمون ۽ سنڌ == چچ جي حڪومت لڳ ڀڳ انهيءَ زماني سان ملي ٿي، جڏهن [[راشدين خلافت]] جي فوجن ايران، ڪرمان، سيستان ۽ مڪران تائين پهچڻ شروع ڪيو. سنڌ ۽ عرب-ايراني دنيا جي وچ واري سرحد ان سبب ستين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ فوجي اهميت اختيار ڪئي. عربي مؤرخ [[البلاذري]] جي روايت موجب خليفي [[عمر بن خطاب]] جي دور ۾ بحرين ۽ عمان جي والي [[عثمان بن ابي العاص]] پنهنجن ڀائرن جي اڳواڻيءَ ۾ هندستاني ساحل ڏانهن بحري مهمون موڪليون، جن ۾ [[ديبل]]، ٿاڻو ۽ ڀروچ جو ذڪر اچي ٿو. انهن مهمن جي صحيح نتيجن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''چچ نامي'' ۾ ديبل جي هڪ ابتدائي عرب حملي کي ناڪام ٿيل مهم طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ البلاذريءَ جو بيان ڪجهه مختلف آهي. انڪري اهڙين شروعاتي سامونڊي مهمن کي چچ جي ذاتي فتح يا شڪست سان قطعي طور ڳنڍڻ ڏکيو آهي. [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پڻ مڪران کان اوڀر طرف عرب مهمن جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي پوئين تاريخن ۾ [[حارث بن مره عبدي]] ۽ ٻين اڳواڻن سان منسوب مهمون بيان ڪيون ويون آهن.<ref name="تاريخ سومرا سنڌ">{{cite book |title=تاريخ سومره سنڌ |author=وزير علي |year=2001 }}</ref> انهن ابتدائي مهمن بابت chronology ۽ جاگرافي مختلف عربي، فارسي ۽ سنڌي ماخذن ۾ هڪجهڙي ناهي. انڪري اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ چچ جي حڪومت دوران '''سنڌ جي اولهندي ۽ سامونڊي سرحدن تي عرب فوجي سرگرمي شروع ٿي چڪي هئي'''؛ سنڌ جي مڪمل اموي فتح سندس پوٽي واري دور ۾، [[راجا ڏاهر]] جي حڪومت دوران 711–712ع ۾ ٿي. == سڪا == چچ سان منسوب سڪن بابت جديد تحقيق خاص طور اهم آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هڪ چانديءَ جو دَمّو ڪلاسيڪل نيومسميٽڪ گروپ جي نيلاميءَ جي نسبت جي بنياد تي '''“Chach of Alor, Šri Yashaditya, circa 632–671”''' طور فهرست ٿيل آهي.<ref name="CommonsCoin" /> پر اها نسبت قطعي ناهي. جديد نيومسميٽڪس فهرستن ۾ ''Śri Yashaditya'' واري سڪن جي سيريز کي عام طور '''679–712ع''' جي سنڌ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ۽ ڪجهه محقق ان کي [[راجا ڏاهر]] سان سڃاڻڻ جو امڪان پيش ڪن ٿا.<ref name="YashadityaNumista">{{cite web |url=https://en.numista.com/463336 |title=Damma – Sri Yashaditya (Cachas) – Sindh Kingdom |website=Numista |access-date=9 September 2026 }}</ref> انڪري هي سڪو چچ جي سڌي ذاتي سڪي طور بغير تحفظ جي پيش ڪرڻ مناسب ناهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان لاڳاپيل سڪن جي نسبت''' ! style="background:#264653;color:white;" | نسبت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | تاريخ ! style="background:#457B9D;color:white;" | پڙهڻي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | حيثيت |- | CNG / ڪامنز واري نسبت | لڳ ڀڳ 632–671ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | چچ سان منسوب<ref name="CommonsCoin" /> |- | جديد نيومسميٽڪ ڪيٽلاگس | لڳ ڀڳ 679–712ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | بعد واري چچ گهراڻي، ممڪن طور ڏاهر جي دور سان نسبت<ref name="YashadityaNumista" /> |} == مذهب == چچ کي روايتن ۾ هڪ [[برهمڻ]] ۽ هندو مذهبي پسمنظر رکندڙ حڪمران طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> پر سندس حڪومت مذهبي طور هڪجهڙي نه هئي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا اهم مرڪز، خانقاهون ۽ مقامي ٻڌ حڪمران موجود هئا. برهمڻ آباد ۽ مڪران سان لاڳاپيل روايتن ۾ ٻڌ پروهتن ۽ ''ساماني'' سردارن جو ذڪر ملي ٿو. چچ ڪڏهن انهن سان جنگ ڪئي، پر آڻ مڃيندڙ ٻڌ حاڪمن ۽ مذهبي اڳواڻن کي سندن مقامي حيثيت برقرار رکڻ جا مثال به ملن ٿا. انڪري سندس حڪومت کي رڳو “هندو بمقابله ٻڌ” تڪرار طور پيش ڪرڻ جديد تحقيق ۾ گهڻو سادو تصور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> == خاندان == چچ جي شاهي خاندان بابت ''چچ نامي'' ۾ ڪيترائي نالا اچن ٿا. [[راڻي سُهاندي]] مان سندس ٻه پٽ هئا: * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] لئمبرڪ موجب '''ٻائي''' نالي هڪ ڌيءَ پڻ هئي، پر متن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هوءَ ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.<ref name="لئمبرڪ" /> بعد ۾ چچ گهراڻي جي جانشينيءَ ۽ سنڌ جي ورهاست ۾ انهن ٻارن جو اهم ڪردار رهيو. == وفات ۽ جانشيني == چچ جي وفات جي صحيح سال بابت پڻ مختلف روايتون آهن. جديد تاريخي ترتيب ۾ سندس حڪومت جو خاتمو عام طور '''671ع''' ڌاري رکيو وڃي ٿو.<ref name="Wink pg. 153" /> ڪجهه سنڌي پوئين تاريخن ۾ سندس وفات 40هه/660–661ع پڻ ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تاريخ سندس عام طور قبوليل 632–671ع واري حڪومت سان نه ٿي ملي، تنهنڪري 671ع کي جديد ڪرونالاجي ۽ 40هه کي متبادل روايت طور رکڻ مناسب آهي. چچ کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً اٺ سال حڪومت ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /> بعد ۾ چچ جا پٽ ڏهرسيه ۽ ڏاهر سياسي طور اهم ٿيا. ڏهرسيه برهمڻ آباد واري حصي سان ۽ ڏاهر اروڙ واري بادشاهت سان وابسته ٿيو. آخرڪار ڏاهر چچ گهراڻي جو سڀ کان مشهور ۽ آخري آزاد حڪمران بڻيو. == تاريخي اهميت == چچ جي حڪومت سنڌ جي قبل از عرب تاريخ ۾ هڪ اهم گهراڻوي ۽ سياسي تبديليءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. راءِ گهراڻي جي خاتمي کان پوءِ هن نئون برهمڻ حڪمران گهراڻو قائم ڪيو ۽ سنڌ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن تي مرڪزي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس دور ۾ ملتان کان سيوستان، برهمڻ آباد ۽ مڪران تائين فوجي مهمون ڪيون ويون. چچ مقامي حڪمرانن کي مڪمل طور اقتدار کان هٽائڻ بدران ڪيترن هنڌن تي خراج ۽ سياسي وفاداري قبول ڪرڻ جي شرط تي کين سندن عهدن يا مقامي اختيارن تي برقرار رکيو. اهڙيءَ طرح سندس حڪمرانيءَ ۾ فوجي طاقت سان گڏ ماتحت حڪمرانن سان سياسي ٺاهه پڻ انتظامي حڪمت عمليءَ جو حصو رهيو. چچ جي قائم ڪيل سياسي نظام کي سندس وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ ۽ پوءِ سندس خاندان جي ٻين حڪمرانن جاري رکيو، جيڪو آخرڪار [[راجا ڏاهر]] جي دور تائين برقرار رهيو. چچ جو دور ڏکڻ ۽ اولهه ايشيا جي تاريخ جي هڪ وڏي عبوري زماني سان پڻ ملي ٿو، جڏهن [[ساساني سلطنت]] جو اقتدار ختم ٿي رهيو هو ۽ [[خلافت راشده|عرب خلافت]] جون فوجون [[مڪران]] ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن تائين پهچي رهيون هيون. ان ڪري سندس حڪومت کي سنڌ جي قبل از اسلامي سياسي تاريخ ۽ بعد ۾ ٿيندڙ عرب فتح جي وچ واري اهم تاريخي مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == چچ نامي ۾ چچ جي تصوير == ''چچ نامو'' چچ کي صرف فاتح طور نه، پر سياسي صلاحيت، حڪمت عملي ۽ حڪمرانيءَ جي ڄاڻ رکندڙ شخص طور پيش ڪري ٿو. متن ۾ سندس زندگيءَ جو سفر هڪ معمولي برهمڻ منشيءَ کان شروع ٿئي ٿو، جيڪو پنهنجي ذهانت، لکڻ پڙهڻ جي قابليت ۽ انتظامي صلاحيت سبب آهستي آهستي وزير بڻجي ٿو، پوءِ بادشاهه جو اعتماد وارو عملدار ۽ آخرڪار تخت جو دعويدار بڻجي اڀري ٿو. اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ کيس هڪ فوجي حڪمران ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۽ سرحدن کي منظم ڪندڙ حاڪم طور پيش ڪيو ويو آهي. منان احمد آصف موجب اهڙي ڪردار نگاري ''چچ نامي'' جي وڏي سياسي موضوع جو حصو آهي: حڪمرانيءَ جي مشروعيت فقط نسل يا وراثت مان نه، پر سياسي صلاحيت، مشوري، انصاف ۽ حڪمت مان پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="Asif" /> == حڪومت جي اهم مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان منسوب اهم مهمون''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | مخالف / مقامي حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | نتيجو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ماخذياتي حيثيت |- | اروڙ ڀرسان | مهرت / مهروت | چچ جي فتح ۽ تخت جو استحڪام | ''چچ نامو'' ۽ پوئين روايتون |- | بابيا / بياس | چتر | چتر جي شڪست | ''چچ نامو'' |- | اسڪلنده | چتر ۽ مقامي اشرافيه | نئون ماتحت حاڪم مقرر | ''چچ نامو'' |- | سِڪا | سيهول ۽ اجسين | چچ جي فتح | ''چچ نامو'' |- | [[ملتان]] | بجهيراءِ | ملتان چچ جي تابع | ''چچ نامو'' |- | ٻُڌيا | مقامي سردار | خراج ۽ اطاعت | ''چچ نامو'' |- | [[سيوستان]] | متا / متو | گورنر برقرار، شاهي نگران مقرر | ''چچ نامو'' |- | [[برهمڻ آباد]] | [[اگهم لوهاڻو]] | ڊگهي گهيري کان پوءِ چچ جو قبضو | ''چچ نامو''؛ بعد وارا ماخذ |- | [[مڪران]] | مقامي ماتحت حڪمران | سنڌ جي اولهندي اثر جي بحاليءَ جي روايت | ''چچ نامو'' |- | قندابيل | مقامي حڪمران | خراج جي قبوليت | پوئين روايتي تفصيل |} == چچ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|چچ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''چچ گهراڻي جي مکيه حڪمرانن جي روايتي ترتيب''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪمران ! style="background:#457B9D;color:white;" | تقريباً حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | مرڪز / حيثيت |- | 1 | style="background:#E8F5E9;" | '''چچ پٽ سيلائج''' | 632–671ع | [[اروڙ]] |- | 2 | [[چندر بن سيلائج|چندر]] | 671–679ع | اروڙ |- | 3 | [[ڏهرسيه]] | لڳ ڀڳ 679ع کان | [[برهمڻ آباد]] |- | 4 | [[راجا ڏاهر]] | لڳ ڀڳ 679/695–712ع | اروڙ؛ آخري آزاد حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[چچ گهراڻو]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[راء ساهسي ٻيون]] * [[راڻي سُھاندي]] * [[چندر بن سيلائج]] * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سيوستان]] * [[ملتان]] * [[مڪران]] * [[چچ نامو]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1990 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 }} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. {{s-start}} {{succession box | title = [[سنڌ]] جو حڪمران | years = لڳ ڀڳ 632ع–671ع | before = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | after = [[چندر بن سيلائج|چندر]] }} {{s-end}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:چچ}} [[زمرو:چچ گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:هندو بادشاهه]] [[زمرو:اروڙ]] giljuga13joe8g5qfq1ia6y7c2x21gi 410827 410826 2026-09-09T11:38:55Z Intisar Ali 8681 410827 wikitext text/x-wiki {{Short description|ستين صديءَ ۾ سنڌ جو برهمڻ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = چچ | full_name = چچ پٽ سيلائج | succession = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]] | image = Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632-671. Sindh. Crowned head right; swastika to right. Large trident, šri yasha(ditya) around.jpg | caption = چچ سان منسوب چانديءَ جو دَمّو؛ ان تي ''شري يشادتيه'' جي براهمي لکت پڙهي وئي آهي. هن سڪي جي مخصوص حڪمران سان نسبت بابت جديد سڪن جي تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="CommonsCoin">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chach_of_Alor._%E2%80%9C%C5%A0ri_Yashaditya%E2%80%9D._Circa_632-671._Sindh._Crowned_head_right%3B_swastika_to_right._Large_trident%2C_%C5%A1ri_yasha(ditya)_around.jpg |title=Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632–671. Sindh |website=[[Wikimedia Commons]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> | reign = لڳ ڀڳ 632ع–671ع{{efn|ڪجهه جديد ۽ پراڻا ماخذ تخت نشيني 631ع رکن ٿا؛ عام جديد chronology لڳ ڀڳ 632ع کان 671ع تائين آهي.}} | predecessor = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | successor = [[چندر بن سيلائج|چندر]] | spouse = [[راڻي سُهندي]] | issue = [[ڏهرسيه]]، [[راجا ڏاهر]]؛ [[ٻائي]]{{efn|''چچ نامي'' جي روايت موجب ڏهرسيه ۽ ڏاهر سُهنديءَ جا پٽ هئا؛ ٻائي ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.}} | dynasty = [[چچ گهراڻو]] | house = برهمڻ | father = سيلائج | religion = [[هندومت]] }} '''چچ پٽ سيلائج''' ({{langx|en|Chach of Aror}}؛ حڪومت لڳ ڀڳ 632ع–671ع) ستين صدي عيسويءَ ۾ [[سنڌ]] جو [[برهمڻ]] حڪمران ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو باني هو. هو شروعات ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري بادشاهه [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي درٻار ۾ ملازم ٿيو ۽ پنهنجي انتظامي قابليت سبب آهستي آهستي حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Wink pg. 153">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 |page=153 |isbn=9004095098 }}</ref><ref name="MacLean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }}</ref> ''[[چچ نامو]]'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ، بادشاهه جي بيوه [[راڻي سُهندي]] جي مدد سان سياسي اقتدار سنڀاليو، پوءِ ساڻس شادي ڪئي ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ تي پنهنجي گهراڻي جي حڪومت قائم ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="ch">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |page=32 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133/page/n45/mode/1up |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس تخت نشينيءَ کي راءِ ساهسي جي هڪ مائٽ، روايت ۾ ''مهرت'' يا ''مهروت'' نالي حڪمران، چئلينج ڪيو؛ چچ کيس شڪست ڏئي پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو.<ref name="Wink pg. 153" /> چچ جي حڪومت بابت گهڻي تفصيلي ڄاڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جنهن ۾ کيس سنڌو ماٿريءَ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن کي ٻيهر پنهنجي اختيار هيٺ آڻيندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. هن بياس ۽ راويءَ جي علائقن، سِڪا، ملتان، سيوستان، ٻُڌيا، برهمڻ آباد، ارمابيل ۽ مڪران ڏانهن مهمون ڪيون ۽ اولهندي سرحد کي ڪرمان جي طرف تائين منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |edition=2nd |year=1990 }}</ref> چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. روايت موجب چندر لڳ ڀڳ اٺ سال حڪومت ڪئي؛ ان کان پوءِ چچ جي پٽن [[ڏهرسيه]] ۽ [[راجا ڏاهر|ڏاهر]] وچ ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار ورهايو ويو، ۽ آخرڪار ڏاهر اروڙ جو مکيه حڪمران بڻيو.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="MacLean" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == چچ جي حڪومت بابت بنيادي ۽ سڀ کان تفصيلي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي. اهو متن موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان منسوب آهي ۽ راءِ گهراڻي، چچ جي اڀار، سندس فوجي مهمن، سندس جانشينن ۽ پوءِ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو.<ref name="ch" /> روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ ''چچ نامي'' کي هڪ اڳوڻي عربي فتحنامي جو فارسي ترجمو سمجهيو ويندو رهيو آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]] هن روايتي تشريح تي اعتراض ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده ''چچ نامو'' کي فقط ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو لفظي ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ ۾ تيار ٿيل هڪ سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ گهرجي، جنهن ۾ حڪمراني، اخلاق، صلاحيت، سرحد ۽ سياسي مشروعيت بابت پنهنجو فڪري نظام موجود آهي.<ref name="Asif">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> انڪري چچ جي زندگيءَ جا محل سان لاڳاپيل تفصيل، سُهنديءَ سان تعلق، مخالفن کي دوکي سان ختم ڪرڻ ۽ ڪجهه فوجي واقعن جا داستان لفظ بہ لفظ همعصر دستاويزي حقيقت طور وٺڻ بدران ماخذ جي نوعيت کي نظر ۾ رکندي بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Asif" /> بعد جي سنڌي تاريخن، خاص ڪري ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[تحفة الڪرام]]''، [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] جي ''جنت السنڌ'' ۽ جديد دور ۾ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي تحقيق ۾ پڻ چچ جي دور جو تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي. == ابتدائي زندگي == روايت موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو '''سيلائج''' ڏنو وڃي ٿو ۽ خاندان کي [[اروڙ]] ڀرسان هڪ مذهبي مرڪز يا مندر جي خدمت سان وابسته بيان ڪيو وڃي ٿو. ''چچ نامي'' ۾ چچ کي پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي معاملن ۾ ماهر نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هو ابتدا ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي وزير '''رام''' جي دفتر ۾ محرر يا منشي مقرر ٿيو. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ چچ راجا اڳيان سرڪاري خط پيش ڪيو ۽ ان جو جواب تيار ڪيو. سندس تحرير ۽ قابليت کان متاثر ٿي راجا کيس وڌيڪ ذميواريون ڏنيون.<ref name="چچنامو-شروعات">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |pages=13–20 }}</ref> وقت سان گڏ هو درٻار جي اعليٰ عملدارن مان بڻجي ويو ۽ حڪومت جي روزمره معاملن ۾ سندس اثر وڌندو ويو.<ref name="Wink pg. 153" /> == راڻي سُهندي ۽ درٻار == ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب [[راڻي سُهندي]] چچ جي شخصيت ۽ قابليت کان متاثر ٿي ساڻس ويجهڙائپ پيدا ڪئي. متن چچ کي شروعات ۾ اهڙي تعلق کان انڪار ڪندڙ وفادار برهمڻ عملدار طور پيش ڪري ٿو، پر پوءِ ٻنهي وچ ۾ رازداريءَ سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي داستان چچ جي سياسي اڀار جي مرڪزي حصي طور بعد جي تاريخن ۾ بار بار ورجايو ويو آهي. جديد تحقيق ان کي محل جي سڌي ۽ آزاد طور ثابت ٿيل واقعي بدران ''چچ نامي'' جي سياسي مشروعيت واري داستان جو حصو پڻ سمجهي ٿي.<ref name="Asif" /> == راءِ ساهسي جي وفات ۽ تخت نشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' موجب بادشاهه جي آخري بيماريءَ دوران راڻي سُهنديءَ کي خدشو پيدا ٿيو تہ بادشاهه جي وفات کان پوءِ سندس مائٽ حڪومت تي قبضو ڪندا ۽ راڻيءَ ۽ چچ جي حيثيت ختم ٿي ويندي. روايت موجب راجا جي وفات جي خبر ڪجهه وقت لاءِ لڪائي وئي ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور مخالفن کي بي اثر ڪيو ويو. پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو ۽ مقامي سردارن ۽ جاگيردارن کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="لئمبرڪ" /> ساهسيءَ جي موت جو اعلان ٿيڻ کان پوءِ چچ سُهنديءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران بڻيو. هن واقعي سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ٿيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ٿيو.<ref name="Wink pg. 153" /> === اقتدار مضبوط ڪرڻ === ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب چچ تخت سنڀالڻ کان پوءِ خزاني مان انعام ورهايا، فوجين جون پگهارون وڌايون ۽ اشرافيه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Masum1855">{{cite book |last=Ma'sum |first=Mir Muhammad |title=A History of Sind, Embracing the Period from A.D. 710 to A.D. 1590 |translator=George Grenville Malet |publisher=Bombay Education Society's Press |location=Bombay |year=1855 |pages=15–16 }}</ref> انهن روايتن کي جديد تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ''تاريخ معصومي'' خود چچ جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ لکيل آهي. == مهرت سان جنگ == راءِ ساهسي جي موت کان پوءِ سندس هڪ مائٽ، جنهن کي مختلف نسخن ۾ '''مهرت'''، '''مهروت''' يا ساڳين صورتن ۾ لکيو ويو آهي، چچ جي تخت نشينيءَ کي چئلينج ڪيو. پوئين روايتن ۾ کيس چتور جو حڪمران يا ساهسي جو ڀاءُ سڏيو ويو آهي.<ref name="Masum1855" /> مهرت چچ جي برهمڻ اصل کي سندس خلاف دليل بڻايو ۽ دعويٰ ڪئي تہ هڪ برهمڻ کي بادشاهت ۽ جنگ جو حق نه آهي. ''چچ نامي'' موجب ٻنهي فوجن جي مقابلي دوران مهرت ۽ چچ پاڻ ۾ دوبدو مقابلي تي راضي ٿيا. روايت موجب چچ پهرين پاڻ کي پيادل وڙهندڙ برهمڻ ظاهر ڪيو، پر مقابلي دوران اوچتو گهوڙي تي چڙهي مهرت کي تلوار سان قتل ڪيو. سندس موت کان پوءِ مخالف لشڪر ڀڄي ويو ۽ چچ اروڙ واپس موٽي پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> لئمبرڪ هن داستان جي جاگرافيءَ تي شڪ ظاهر ڪيو. سندس خيال ۾ ''چتور'' يا ''جتور'' واري سڃاڻپ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ راجپوتانا جي اوڀر وارن علائقن ۽ سنڌ جي وچ ۾ ٻيون سياسي قوتون موجود هيون. هن امڪان ظاهر ڪيو تہ روايت ۾ ڄاڻايل علائقو سنڌ جي وڌيڪ ويجهي ريگستاني سرحد سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> == حڪومت جي تنظيم == [[File:Arabsumf1.png|thumb|325px|ستين صديءَ جي سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سياسي قوتن جو نقشو؛ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي پکڙيل ڏيکاري وئي آهي]] چچ کي راءِ گهراڻي کان هڪ وسيع مگر جزوي طور غير مرڪزي سياسي نظام ورثي ۾ مليو. مختلف علائقن تي مقامي گورنر، قبائلي سردار ۽ ماتحت راجا حڪومت ڪندا هئا، جن مان ڪجهه راءِ گهراڻي جا مائٽ ۽ ڪجهه مقامي خاندان هئا. چچ جي ڪيترين فوجي مهمن جو بنيادي مقصد مڪمل نوان علائقا فتح ڪرڻ بدران اهڙن اڳوڻن ماتحت علائقن کي پنهنجي نئين حڪومت جي تابع آڻڻ پڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> [[اروڙ]] سندس بنيادي گادي هئي. پنهنجي مهمن دوران هن پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۽ مرڪزي حڪومت جي معاملن جي نگرانيءَ لاءِ اهم اختيار ڏنا. == چندر کي اختيار ڏيڻ == روايت موجب چچ پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۾ اهم انتظامي منصب ڏنو ۽ اعلان ڪيو تہ سندس غير موجودگيءَ ۾ حڪومت جا معاملا چندر هلائيندو. چندر مذهبي علم سان وابسته برهمڻ طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. چچ جي ڊگهي فوجي مهمن دوران سندس انتظامي ڪردار شايد ان سبب اهم ٿيو ۽ آخرڪار چچ جي وفات کان پوءِ هو ئي تخت تي ويٺو.<ref name="لئمبرڪ" /> == اتر ۽ اتر-اوڀر واريون مهمون == === بياس ۽ بابيا === چچ پهرين [[بياس درياهه]] جي علائقي ڏانهن وڌيو. ''چچ نامي'' ۾ '''بابيا''' يا ساڳي نالي واري قلعي جو ذڪر اچي ٿو، جتي مقامي حڪمران چتر يا چتيرا مزاحمت ڪئي. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ چتر قلعي ۾ پناهه ورتي ۽ پوءِ اسڪلنده ڏانهن ڀڄي ويو.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ" /> === اسڪلنده جي فتح === چچ چتر جو تعاقب ڪندي [[اسڪلنده]] پهتو. روايت موجب هن شهر جي هڪ بااثر شخص '''شجاع''' سان ڳجهي خط و ڪتابت ڪئي ۽ واعدو ڪيو تہ جيڪڏهن هو چتر کي هٽائيندو ته اسڪلنده جي حڪومت کيس ڏني ويندي. چتر جي قتل کان پوءِ شجاع کي مقامي انتظام ڏنو ويو ۽ شهر جي اشرافيه چچ جي اطاعت قبول ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == سِڪا ۽ ملتان == اسڪلنده کان پوءِ چچ [[سِڪا]] ۽ [[ملتان]] جي طرف وڌيو. ملتان واري صوبي جو حڪمران روايت ۾ '''بجهيراءِ''' يا '''باجيراءِ''' سڏيو ويو آهي ۽ کيس راءِ ساهسي جو مائٽ ڄاڻايو ويو آهي. چچ جو پهريون وڏو مقابلو سِڪا واري علائقي ۾ ٿيو. سندس مخالفن ۾ سيهول ۽ اجسين جا نالا ڏنا وڃن ٿا. بياس درياهه جي پاڻي گهٽجڻ کان پوءِ چچ فوج پار ڪري مخالفن کي شڪست ڏني ۽ سِڪا تي قبضو ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> پوئين سنڌي روايتن ۾ جنگ دوران وڏي خونريزي، قيدين کي غلام بنائڻ ۽ پنج هزار ماڻهن جي قتل جا انگ ڏنا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهي انگ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا ۽ آزاد همعصر ذريعن سان تصديق ٿيل ناهن. چچ پوءِ [[راوي درياهه]] پار ڪري ملتان تي چڙهائي ڪئي. بجهيراءِ آخرڪار شهر ڇڏي ڪشمير جي طرف هٽي ويو ۽ چچ ملتان تي قبضو ڪري اتي پنهنجو انتظام قائم ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ڪشمير واري سرحد === ملتان کان پوءِ چچ برهماپور، ڪرور، اشهار ۽ اترين علائقن ڏانهن وڌيو. روايت موجب هن ڪشمير جي سرحد تائين پنهنجي اقتدار جي نشاني قائم ڪئي ۽ اتي وڻ پوکرايا.<ref name="جنت السنڌ">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=2nd |year=2006 }}</ref> هن سفر جي صحيح جاگرافي ۽ ڪيترن قديم هنڌن جي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. == ٻُڌيا ۽ سيوستان == [[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جي تاريخي قلعي جون ڀتيون؛ قديم [[سيوستان]] چچ جي مهمن ۾ اهم مرڪز هو]] اتر واري مهم کان پوءِ چچ اروڙ موٽي ڪجهه وقت رهيو. پوءِ هن سنڌو درياهه پار ڪري [[ٻُڌيا]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن مهم ڪئي. ٻُڌيا جو هڪ حڪمران مختلف نسخن ۾ ڀنڊرگو، ڀاگو يا ٻين صورتن سان اچي ٿو. سندس گادي '''ڪڪراج''' بيان ڪئي وئي آهي. مقامي سردار جي پٽ چچ جي اطاعت قبول ڪئي ۽ پنهنجي عهدي تي برقرار رهيو.<ref name="لئمبرڪ" /> چچ پوءِ [[سيوستان]] پهتو. اتي جي گورنر '''متو''' يا '''متا''' شروعاتي مزاحمت کان پوءِ آڻ مڃي. چچ کيس سندس عهدي تي برقرار رکيو، پر پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي نگرانيءَ لاءِ ساڻس مقرر ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي واقعو چچ جي حڪمرانيءَ جي هڪ اهم نموني کي ڏيکاري ٿو: هر شڪست کاڌل مقامي حاڪم کي هٽائڻ بدران ڪجهه کي خراج ۽ وفاداريءَ جي شرط تي پنهنجي عهدي تي رهڻ ڏنو ويو. == برهمڻ آباد ۽ اگهم لوهاڻو == [[File:Ruins of Brahmunabad in Sind - ILN 1857.jpg|thumb|1857ع ۾ ڇپيل [[برهمڻ آباد]] جي کنڊرن جي تصوير]] [[برهمڻ آباد]] چچ جي حڪومت جو اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز هو. ان جو مقامي حاڪم '''[[اگهم لوهاڻو]]''' هو، جنهن جي اثر هيٺ لوهاڻن سان گڏ لاکا، سما ۽ سهتا جهڙا گروهه پڻ روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/agham-kot-or-aghamani.php |title=Agham Kot or Aghamani, Badin |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> چچ اگهم کي اطاعت جو پيغام موڪليو، پر اگهم مزاحمت اختيار ڪئي. ٻنهي طرفن وچ ۾ ڊگهو مقابلو ٿيو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب برهمڻ آباد جو گهيرو لڳ ڀڳ هڪ سال هليو.<ref name="لئمبرڪ" /> اگهم جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''سربند''' چچ سان صلح ڪيو ۽ مقامي انتظام ۾ برقرار رهيو. === ٻڌ مذهبي حلقا === برهمڻ آباد جي علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي هئي. روايت ۾ اگهم جي روحاني مرشد '''ٻڌرڪو''' يا '''ٻڌراکو''' جو ذڪر اچي ٿو، جيڪو هڪ ٻڌ وهار سان وابسته هو. چچ جي برهمڻ هئڻ باوجود، روايت موجب هن ٻڌرڪو سان ملاقات ڪئي، کيس مذهبي سرگرميون جاري رکڻ ڏنيون ۽ وهار جي مرمت ۾ مدد جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهو واقعو سنڌ جي ان دور جي مذهبي پيچيدگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو، جتي برهمڻ حڪمران، ٻڌ مذهبي مرڪز ۽ مختلف مقامي سماجي گروهه گڏ سياسي نظام جو حصو هئا.<ref name="MacLean" /> === اگهم جي خاندان سان لاڳاپا === پوئين روايتن موجب چچ اگهم جي بيوه سان پڻ شادي ڪئي، جڏهن تہ سربند کي مقامي حيثيت ڏني وئي ۽ شاهي خاندان سان سڱابندي ذريعي نئين انتظام سان ڳنڍيو ويو.<ref name="جنت السنڌ" /> == جتن ۽ لوهاڻن بابت پاليسي == برهمڻ آباد جي فتح کان پوءِ ''چچ نامو'' چچ طرفان ڪجهه [[جاٽ|جتن]] ۽ [[لوهاڻا|لوهاڻن]] تي سخت سماجي ۽ فوجي پابنديون لاڳو ڪرڻ جو بيان ڏئي ٿو. روايت موجب ڪجهه گروهن کي: * زين سان گهوڙي سواري ڪرڻ؛ * ڪجهه قسمن جا قيمتي ڪپڙا پائڻ؛ * سر ڍڪڻ يا مخصوص اشرافي نشان استعمال ڪرڻ کان روڪيو ويو، جڏهن تہ کين رستن جي رهنمائي، جاسوسي، سرڪاري سامان کڻڻ ۽ فوجي ضرورتن وقت مدد ڏيڻ جهڙا فرض سونپيا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهن حڪمن جي تعبير بابت جديد مورخن ۾ اختلاف آهي. انهن کي ڪڏهن ذاتي يا ذات پات واري جبر، ۽ ڪڏهن تازو فتح ڪيل طاقتور فوجي-قبائلي گروهن کي سياسي طور غير مسلح ڪرڻ جي ڪوشش طور پڙهيو ويو آهي.<ref name="MacLean" /> == مڪران ۽ اولهندي سرحد == برهمڻ آباد ۽ سنڌ جي اندروني علائقن کي پنهنجي تابع ڪرڻ کان پوءِ چچ اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ڪرمان جي سرحد ڏانهن ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي دور ۾ سنڌ جو ڪجهه اولهندو علائقو ايراني يا نيمروز واري طاقت جي اثر هيٺ ويو هو. چچ جي مهم جو مقصد سنڌ جي پراڻي اثر کي اولهه طرف ٻيهر بحال ڪرڻ ۽ پنهنجي سلطنت جي حد مقرر ڪرڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ارمابيل === چچ پهرين [[ارمابيل]] پهتو، جنهن کي عام طور قديم [[لسٻيلو]] واري علائقي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. مقامي حاڪم سندس اطاعت قبول ڪئي. مڪران بابت روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ ڪجهه مقامي سياسي مرڪز ٻڌ مذهبي اشرافيه جي هٿ ۾ هئا.<ref name="MacLean" /> === ڪرمان جي سرحد === ''چچ نامي'' ۾ چچ جي ڪرمان طرف وڃڻ ۽ سنڌ جي حد مقرر ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو. روايت موجب هن هڪ ندي يا واديءَ ڀرسان سرحد جي نشاني قائم ڪئي ۽ کجور جا وڻ پوکرايا.<ref name="لئمبرڪ" /> هن مهم جي روايتي متن ۾ هجري تاريخن سان تضاد موجود آهن. ڪجهه سنڌي ترجمن ۾ ان کي 2هه يا 613ع سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو چچ جي عام طور قبول ٿيل 632ع کان پوءِ واري حڪومت سان ٺهڪي نٿو اچي. انڪري اها تاريخ متن جي chronology جي مسئلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ۽ مهم کي قطعي 613ع ۾ رکڻ مناسب ناهي. === قندابيل === مڪران کان پوءِ چچ [[قندابيل]] ڏانهن وڌيو. روايت موجب مقامي آبادي مزاحمت کان پوءِ خراج ڏيڻ قبول ڪيو ۽ سؤ خچر ۽ هڪ لک درهم جهڙي ادائيگيءَ جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> رقمن ۽ مال جي اهڙن عين انگن کي ''چچ نامي'' جي روايتي تفصيل طور پڙهيو وڃي ٿو؛ انهن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي. == ابتدائي عرب مهمون ۽ سنڌ == چچ جي حڪومت لڳ ڀڳ انهيءَ زماني سان ملي ٿي، جڏهن [[راشدين خلافت]] جي فوجن ايران، ڪرمان، سيستان ۽ مڪران تائين پهچڻ شروع ڪيو. سنڌ ۽ عرب-ايراني دنيا جي وچ واري سرحد ان سبب ستين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ فوجي اهميت اختيار ڪئي. عربي مؤرخ [[البلاذري]] جي روايت موجب خليفي [[عمر بن خطاب]] جي دور ۾ بحرين ۽ عمان جي والي [[عثمان بن ابي العاص]] پنهنجن ڀائرن جي اڳواڻيءَ ۾ هندستاني ساحل ڏانهن بحري مهمون موڪليون، جن ۾ [[ديبل]]، ٿاڻو ۽ ڀروچ جو ذڪر اچي ٿو. انهن مهمن جي صحيح نتيجن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''چچ نامي'' ۾ ديبل جي هڪ ابتدائي عرب حملي کي ناڪام ٿيل مهم طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ البلاذريءَ جو بيان ڪجهه مختلف آهي. انڪري اهڙين شروعاتي سامونڊي مهمن کي چچ جي ذاتي فتح يا شڪست سان قطعي طور ڳنڍڻ ڏکيو آهي. [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پڻ مڪران کان اوڀر طرف عرب مهمن جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي پوئين تاريخن ۾ [[حارث بن مره عبدي]] ۽ ٻين اڳواڻن سان منسوب مهمون بيان ڪيون ويون آهن.<ref name="تاريخ سومرا سنڌ">{{cite book |title=تاريخ سومره سنڌ |author=وزير علي |year=2001 }}</ref> انهن ابتدائي مهمن بابت chronology ۽ جاگرافي مختلف عربي، فارسي ۽ سنڌي ماخذن ۾ هڪجهڙي ناهي. انڪري اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ چچ جي حڪومت دوران '''سنڌ جي اولهندي ۽ سامونڊي سرحدن تي عرب فوجي سرگرمي شروع ٿي چڪي هئي'''؛ سنڌ جي مڪمل اموي فتح سندس پوٽي واري دور ۾، [[راجا ڏاهر]] جي حڪومت دوران 711–712ع ۾ ٿي. == سڪا == چچ سان منسوب سڪن بابت جديد تحقيق خاص طور اهم آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هڪ چانديءَ جو دَمّو ڪلاسيڪل نيومسميٽڪ گروپ جي نيلاميءَ جي نسبت جي بنياد تي '''“Chach of Alor, Šri Yashaditya, circa 632–671”''' طور فهرست ٿيل آهي.<ref name="CommonsCoin" /> پر اها نسبت قطعي ناهي. جديد نيومسميٽڪس فهرستن ۾ ''Śri Yashaditya'' واري سڪن جي سيريز کي عام طور '''679–712ع''' جي سنڌ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ۽ ڪجهه محقق ان کي [[راجا ڏاهر]] سان سڃاڻڻ جو امڪان پيش ڪن ٿا.<ref name="YashadityaNumista">{{cite web |url=https://en.numista.com/463336 |title=Damma – Sri Yashaditya (Cachas) – Sindh Kingdom |website=Numista |access-date=9 September 2026 }}</ref> انڪري هي سڪو چچ جي سڌي ذاتي سڪي طور بغير تحفظ جي پيش ڪرڻ مناسب ناهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان لاڳاپيل سڪن جي نسبت''' ! style="background:#264653;color:white;" | نسبت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | تاريخ ! style="background:#457B9D;color:white;" | پڙهڻي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | حيثيت |- | CNG / ڪامنز واري نسبت | لڳ ڀڳ 632–671ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | چچ سان منسوب<ref name="CommonsCoin" /> |- | جديد نيومسميٽڪ ڪيٽلاگس | لڳ ڀڳ 679–712ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | بعد واري چچ گهراڻي، ممڪن طور ڏاهر جي دور سان نسبت<ref name="YashadityaNumista" /> |} == مذهب == چچ کي روايتن ۾ هڪ [[برهمڻ]] ۽ هندو مذهبي پسمنظر رکندڙ حڪمران طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> پر سندس حڪومت مذهبي طور هڪجهڙي نه هئي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا اهم مرڪز، خانقاهون ۽ مقامي ٻڌ حڪمران موجود هئا. برهمڻ آباد ۽ مڪران سان لاڳاپيل روايتن ۾ ٻڌ پروهتن ۽ ''ساماني'' سردارن جو ذڪر ملي ٿو. چچ ڪڏهن انهن سان جنگ ڪئي، پر آڻ مڃيندڙ ٻڌ حاڪمن ۽ مذهبي اڳواڻن کي سندن مقامي حيثيت برقرار رکڻ جا مثال به ملن ٿا. انڪري سندس حڪومت کي رڳو “هندو بمقابله ٻڌ” تڪرار طور پيش ڪرڻ جديد تحقيق ۾ گهڻو سادو تصور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> == خاندان == چچ جي شاهي خاندان بابت ''چچ نامي'' ۾ ڪيترائي نالا ملن ٿا. [[راڻي سُهاندي]] مان کيس ٻه پٽ، [[ڏهرسيه]] ۽ [[راجا ڏاهر]]، ڄاوا. [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ|لئمبرڪ]] موجب چچ کي '''ٻائي''' نالي هڪ ڌيءَ پڻ هئي، پر متن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هوءَ ممڪن طور سندس ٻي زال مان هئي.<ref name="لئمبرڪ" /> چچ جي وفات کان پوءِ سندس خاندان سنڌ جي سياسي جانشينيءَ ۾ اهم حيثيت اختيار ڪئي. شروعات ۾ تخت سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي مليو، جڏهن تہ بعد ۾ چچ جا پٽ به مختلف علائقن جي حڪمرانيءَ ۽ تخت جي جانشينيءَ ۾ نمايان ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] سنڌ جو حڪمران بڻيو ۽ چچ جي قائم ڪيل گهراڻي جي آخري اهم بادشاهه طور سامهون آيو. == وفات ۽ جانشيني == چچ جي وفات جي صحيح سال بابت پڻ مختلف روايتون آهن. جديد تاريخي ترتيب ۾ سندس حڪومت جو خاتمو عام طور '''671ع''' ڌاري رکيو وڃي ٿو.<ref name="Wink pg. 153" /> ڪجهه سنڌي پوئين تاريخن ۾ سندس وفات 40هه/660–661ع پڻ ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تاريخ سندس عام طور قبوليل 632–671ع واري حڪومت سان نه ٿي ملي، تنهنڪري 671ع کي جديد ڪرونالاجي ۽ 40هه کي متبادل روايت طور رکڻ مناسب آهي. چچ کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً اٺ سال حڪومت ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /> بعد ۾ چچ جا پٽ ڏهرسيه ۽ ڏاهر سياسي طور اهم ٿيا. ڏهرسيه برهمڻ آباد واري حصي سان ۽ ڏاهر اروڙ واري بادشاهت سان وابسته ٿيو. آخرڪار ڏاهر چچ گهراڻي جو سڀ کان مشهور ۽ آخري آزاد حڪمران بڻيو. == تاريخي اهميت == چچ جي حڪومت سنڌ جي قبل از عرب تاريخ ۾ هڪ اهم گهراڻوي ۽ سياسي تبديليءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. راءِ گهراڻي جي خاتمي کان پوءِ هن نئون برهمڻ حڪمران گهراڻو قائم ڪيو ۽ سنڌ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن تي مرڪزي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس دور ۾ ملتان کان سيوستان، برهمڻ آباد ۽ مڪران تائين فوجي مهمون ڪيون ويون. چچ مقامي حڪمرانن کي مڪمل طور اقتدار کان هٽائڻ بدران ڪيترن هنڌن تي خراج ۽ سياسي وفاداري قبول ڪرڻ جي شرط تي کين سندن عهدن يا مقامي اختيارن تي برقرار رکيو. اهڙيءَ طرح سندس حڪمرانيءَ ۾ فوجي طاقت سان گڏ ماتحت حڪمرانن سان سياسي ٺاهه پڻ انتظامي حڪمت عمليءَ جو حصو رهيو. چچ جي قائم ڪيل سياسي نظام کي سندس وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ ۽ پوءِ سندس خاندان جي ٻين حڪمرانن جاري رکيو، جيڪو آخرڪار [[راجا ڏاهر]] جي دور تائين برقرار رهيو. چچ جو دور ڏکڻ ۽ اولهه ايشيا جي تاريخ جي هڪ وڏي عبوري زماني سان پڻ ملي ٿو، جڏهن [[ساساني سلطنت]] جو اقتدار ختم ٿي رهيو هو ۽ [[خلافت راشده|عرب خلافت]] جون فوجون [[مڪران]] ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن تائين پهچي رهيون هيون. ان ڪري سندس حڪومت کي سنڌ جي قبل از اسلامي سياسي تاريخ ۽ بعد ۾ ٿيندڙ عرب فتح جي وچ واري اهم تاريخي مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == چچ نامي ۾ چچ جي تصوير == ''چچ نامو'' چچ کي صرف فاتح طور نه، پر سياسي صلاحيت، حڪمت عملي ۽ حڪمرانيءَ جي ڄاڻ رکندڙ شخص طور پيش ڪري ٿو. متن ۾ سندس زندگيءَ جو سفر هڪ معمولي برهمڻ منشيءَ کان شروع ٿئي ٿو، جيڪو پنهنجي ذهانت، لکڻ پڙهڻ جي قابليت ۽ انتظامي صلاحيت سبب آهستي آهستي وزير بڻجي ٿو، پوءِ بادشاهه جو اعتماد وارو عملدار ۽ آخرڪار تخت جو دعويدار بڻجي اڀري ٿو. اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ کيس هڪ فوجي حڪمران ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۽ سرحدن کي منظم ڪندڙ حاڪم طور پيش ڪيو ويو آهي. منان احمد آصف موجب اهڙي ڪردار نگاري ''چچ نامي'' جي وڏي سياسي موضوع جو حصو آهي: حڪمرانيءَ جي مشروعيت فقط نسل يا وراثت مان نه، پر سياسي صلاحيت، مشوري، انصاف ۽ حڪمت مان پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="Asif" /> == حڪومت جي اهم مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان منسوب اهم مهمون''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | مخالف / مقامي حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | نتيجو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ماخذياتي حيثيت |- | اروڙ ڀرسان | مهرت / مهروت | چچ جي فتح ۽ تخت جو استحڪام | ''چچ نامو'' ۽ پوئين روايتون |- | بابيا / بياس | چتر | چتر جي شڪست | ''چچ نامو'' |- | اسڪلنده | چتر ۽ مقامي اشرافيه | نئون ماتحت حاڪم مقرر | ''چچ نامو'' |- | سِڪا | سيهول ۽ اجسين | چچ جي فتح | ''چچ نامو'' |- | [[ملتان]] | بجهيراءِ | ملتان چچ جي تابع | ''چچ نامو'' |- | ٻُڌيا | مقامي سردار | خراج ۽ اطاعت | ''چچ نامو'' |- | [[سيوستان]] | متا / متو | گورنر برقرار، شاهي نگران مقرر | ''چچ نامو'' |- | [[برهمڻ آباد]] | [[اگهم لوهاڻو]] | ڊگهي گهيري کان پوءِ چچ جو قبضو | ''چچ نامو''؛ بعد وارا ماخذ |- | [[مڪران]] | مقامي ماتحت حڪمران | سنڌ جي اولهندي اثر جي بحاليءَ جي روايت | ''چچ نامو'' |- | قندابيل | مقامي حڪمران | خراج جي قبوليت | پوئين روايتي تفصيل |} == چچ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|چچ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''چچ گهراڻي جي مکيه حڪمرانن جي روايتي ترتيب''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪمران ! style="background:#457B9D;color:white;" | تقريباً حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | مرڪز / حيثيت |- | 1 | style="background:#E8F5E9;" | '''چچ پٽ سيلائج''' | 632–671ع | [[اروڙ]] |- | 2 | [[چندر بن سيلائج|چندر]] | 671–679ع | اروڙ |- | 3 | [[ڏهرسيه]] | لڳ ڀڳ 679ع کان | [[برهمڻ آباد]] |- | 4 | [[راجا ڏاهر]] | لڳ ڀڳ 679/695–712ع | اروڙ؛ آخري آزاد حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[چچ گهراڻو]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[راء ساهسي ٻيون]] * [[راڻي سُھاندي]] * [[چندر بن سيلائج]] * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سيوستان]] * [[ملتان]] * [[مڪران]] * [[چچ نامو]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1990 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 }} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. {{s-start}} {{succession box | title = [[سنڌ]] جو حڪمران | years = لڳ ڀڳ 632ع–671ع | before = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | after = [[چندر بن سيلائج|چندر]] }} {{s-end}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:چچ}} [[زمرو:چچ گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:هندو بادشاهه]] [[زمرو:اروڙ]] ha4rjf6hcx9qbsblxgkmfuxap66wg60 410828 410827 2026-09-09T11:40:17Z Intisar Ali 8681 410828 wikitext text/x-wiki {{Short description|ستين صديءَ ۾ سنڌ جو برهمڻ حڪمران}} {{Infobox royalty | name = چچ | full_name = چچ پٽ سيلائج | succession = [[سنڌ]] جو [[مهاراجا]] | image = Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632-671. Sindh. Crowned head right; swastika to right. Large trident, šri yasha(ditya) around.jpg | caption = چچ سان منسوب چانديءَ جو دَمّو؛ ان تي ''شري يشادتيه'' جي براهمي لکت پڙهي وئي آهي. هن سڪي جي مخصوص حڪمران سان نسبت بابت جديد سڪن جي تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="CommonsCoin">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chach_of_Alor._%E2%80%9C%C5%A0ri_Yashaditya%E2%80%9D._Circa_632-671._Sindh._Crowned_head_right%3B_swastika_to_right._Large_trident%2C_%C5%A1ri_yasha(ditya)_around.jpg |title=Chach of Alor. “Šri Yashaditya”. Circa 632–671. Sindh |website=[[Wikimedia Commons]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> | reign = لڳ ڀڳ 632ع–671ع{{efn|ڪجهه جديد ۽ پراڻا ماخذ تخت نشيني 631ع رکن ٿا؛ عام جديد chronology لڳ ڀڳ 632ع کان 671ع تائين آهي.}} | predecessor = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | successor = [[چندر بن سيلائج|چندر]] | spouse = [[راڻي سُهندي]] | issue = [[ڏهرسيه]]، [[راجا ڏاهر]]؛ [[ٻائي]]{{efn|''چچ نامي'' جي روايت موجب ڏهرسيه ۽ ڏاهر سُهنديءَ جا پٽ هئا؛ ٻائي ممڪن طور چچ جي ٻي زال مان هئي.}} | dynasty = [[چچ گهراڻو]] | house = برهمڻ | father = سيلائج | religion = [[هندومت]] }} '''چچ پٽ سيلائج''' ({{langx|en|Chach of Aror}}؛ حڪومت لڳ ڀڳ 632ع–671ع) ستين صدي عيسويءَ ۾ [[سنڌ]] جو [[برهمڻ]] حڪمران ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جو باني هو. هو شروعات ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري بادشاهه [[راءِ ساهسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻئي]] جي درٻار ۾ ملازم ٿيو ۽ پنهنجي انتظامي قابليت سبب آهستي آهستي حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Wink pg. 153">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 |page=153 |isbn=9004095098 }}</ref><ref name="MacLean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }}</ref> ''[[چچ نامو]]'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ، بادشاهه جي بيوه [[راڻي سُهندي]] جي مدد سان سياسي اقتدار سنڀاليو، پوءِ ساڻس شادي ڪئي ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ تي پنهنجي گهراڻي جي حڪومت قائم ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="ch">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |page=32 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.285133/page/n45/mode/1up |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس تخت نشينيءَ کي راءِ ساهسي جي هڪ مائٽ، روايت ۾ ''مهرت'' يا ''مهروت'' نالي حڪمران، چئلينج ڪيو؛ چچ کيس شڪست ڏئي پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو.<ref name="Wink pg. 153" /> چچ جي حڪومت بابت گهڻي تفصيلي ڄاڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جنهن ۾ کيس سنڌو ماٿريءَ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن کي ٻيهر پنهنجي اختيار هيٺ آڻيندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. هن بياس ۽ راويءَ جي علائقن، سِڪا، ملتان، سيوستان، ٻُڌيا، برهمڻ آباد، ارمابيل ۽ مڪران ڏانهن مهمون ڪيون ۽ اولهندي سرحد کي ڪرمان جي طرف تائين منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |edition=2nd |year=1990 }}</ref> چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. روايت موجب چندر لڳ ڀڳ اٺ سال حڪومت ڪئي؛ ان کان پوءِ چچ جي پٽن [[ڏهرسيه]] ۽ [[راجا ڏاهر|ڏاهر]] وچ ۾ سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار ورهايو ويو، ۽ آخرڪار ڏاهر اروڙ جو مکيه حڪمران بڻيو.<ref name="Wink pg. 153" /><ref name="MacLean" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == چچ جي حڪومت بابت بنيادي ۽ سڀ کان تفصيلي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي. اهو متن موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان منسوب آهي ۽ راءِ گهراڻي، چچ جي اڀار، سندس فوجي مهمن، سندس جانشينن ۽ پوءِ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ فتح جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو.<ref name="ch" /> روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ ''چچ نامي'' کي هڪ اڳوڻي عربي فتحنامي جو فارسي ترجمو سمجهيو ويندو رهيو آهي. جديد مورخ [[منان احمد آصف]] هن روايتي تشريح تي اعتراض ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده ''چچ نامو'' کي فقط ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو لفظي ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ ۾ تيار ٿيل هڪ سياسي ۽ ادبي متن طور پڙهڻ گهرجي، جنهن ۾ حڪمراني، اخلاق، صلاحيت، سرحد ۽ سياسي مشروعيت بابت پنهنجو فڪري نظام موجود آهي.<ref name="Asif">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> انڪري چچ جي زندگيءَ جا محل سان لاڳاپيل تفصيل، سُهنديءَ سان تعلق، مخالفن کي دوکي سان ختم ڪرڻ ۽ ڪجهه فوجي واقعن جا داستان لفظ بہ لفظ همعصر دستاويزي حقيقت طور وٺڻ بدران ماخذ جي نوعيت کي نظر ۾ رکندي بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Asif" /> بعد جي سنڌي تاريخن، خاص ڪري ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[تحفة الڪرام]]''، [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] جي ''جنت السنڌ'' ۽ جديد دور ۾ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي تحقيق ۾ پڻ چچ جي دور جو تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي. == ابتدائي زندگي == روايت موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو '''سيلائج''' ڏنو وڃي ٿو ۽ خاندان کي [[اروڙ]] ڀرسان هڪ مذهبي مرڪز يا مندر جي خدمت سان وابسته بيان ڪيو وڃي ٿو. ''چچ نامي'' ۾ چچ کي پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي معاملن ۾ ماهر نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هو ابتدا ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي وزير '''رام''' جي دفتر ۾ محرر يا منشي مقرر ٿيو. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ چچ راجا اڳيان سرڪاري خط پيش ڪيو ۽ ان جو جواب تيار ڪيو. سندس تحرير ۽ قابليت کان متاثر ٿي راجا کيس وڌيڪ ذميواريون ڏنيون.<ref name="چچنامو-شروعات">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |pages=13–20 }}</ref> وقت سان گڏ هو درٻار جي اعليٰ عملدارن مان بڻجي ويو ۽ حڪومت جي روزمره معاملن ۾ سندس اثر وڌندو ويو.<ref name="Wink pg. 153" /> == راڻي سُهندي ۽ درٻار == ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب [[راڻي سُهندي]] چچ جي شخصيت ۽ قابليت کان متاثر ٿي ساڻس ويجهڙائپ پيدا ڪئي. متن چچ کي شروعات ۾ اهڙي تعلق کان انڪار ڪندڙ وفادار برهمڻ عملدار طور پيش ڪري ٿو، پر پوءِ ٻنهي وچ ۾ رازداريءَ سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي داستان چچ جي سياسي اڀار جي مرڪزي حصي طور بعد جي تاريخن ۾ بار بار ورجايو ويو آهي. جديد تحقيق ان کي محل جي سڌي ۽ آزاد طور ثابت ٿيل واقعي بدران ''چچ نامي'' جي سياسي مشروعيت واري داستان جو حصو پڻ سمجهي ٿي.<ref name="Asif" /> == راءِ ساهسي جي وفات ۽ تخت نشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' موجب بادشاهه جي آخري بيماريءَ دوران راڻي سُهنديءَ کي خدشو پيدا ٿيو تہ بادشاهه جي وفات کان پوءِ سندس مائٽ حڪومت تي قبضو ڪندا ۽ راڻيءَ ۽ چچ جي حيثيت ختم ٿي ويندي. روايت موجب راجا جي وفات جي خبر ڪجهه وقت لاءِ لڪائي وئي ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور مخالفن کي بي اثر ڪيو ويو. پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو ۽ مقامي سردارن ۽ جاگيردارن کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="لئمبرڪ" /> ساهسيءَ جي موت جو اعلان ٿيڻ کان پوءِ چچ سُهنديءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران بڻيو. هن واقعي سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ٿيو ۽ [[چچ گهراڻو]] قائم ٿيو.<ref name="Wink pg. 153" /> === اقتدار مضبوط ڪرڻ === ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب چچ تخت سنڀالڻ کان پوءِ خزاني مان انعام ورهايا، فوجين جون پگهارون وڌايون ۽ اشرافيه جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Masum1855">{{cite book |last=Ma'sum |first=Mir Muhammad |title=A History of Sind, Embracing the Period from A.D. 710 to A.D. 1590 |translator=George Grenville Malet |publisher=Bombay Education Society's Press |location=Bombay |year=1855 |pages=15–16 }}</ref> انهن روايتن کي جديد تاريخ نويسيءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ''تاريخ معصومي'' خود چچ جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ لکيل آهي. == مهرت سان جنگ == راءِ ساهسي جي موت کان پوءِ سندس هڪ مائٽ، جنهن کي مختلف نسخن ۾ '''مهرت'''، '''مهروت''' يا ساڳين صورتن ۾ لکيو ويو آهي، چچ جي تخت نشينيءَ کي چئلينج ڪيو. پوئين روايتن ۾ کيس چتور جو حڪمران يا ساهسي جو ڀاءُ سڏيو ويو آهي.<ref name="Masum1855" /> مهرت چچ جي برهمڻ اصل کي سندس خلاف دليل بڻايو ۽ دعويٰ ڪئي تہ هڪ برهمڻ کي بادشاهت ۽ جنگ جو حق نه آهي. ''چچ نامي'' موجب ٻنهي فوجن جي مقابلي دوران مهرت ۽ چچ پاڻ ۾ دوبدو مقابلي تي راضي ٿيا. روايت موجب چچ پهرين پاڻ کي پيادل وڙهندڙ برهمڻ ظاهر ڪيو، پر مقابلي دوران اوچتو گهوڙي تي چڙهي مهرت کي تلوار سان قتل ڪيو. سندس موت کان پوءِ مخالف لشڪر ڀڄي ويو ۽ چچ اروڙ واپس موٽي پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> لئمبرڪ هن داستان جي جاگرافيءَ تي شڪ ظاهر ڪيو. سندس خيال ۾ ''چتور'' يا ''جتور'' واري سڃاڻپ ڏکي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ راجپوتانا جي اوڀر وارن علائقن ۽ سنڌ جي وچ ۾ ٻيون سياسي قوتون موجود هيون. هن امڪان ظاهر ڪيو تہ روايت ۾ ڄاڻايل علائقو سنڌ جي وڌيڪ ويجهي ريگستاني سرحد سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="لئمبرڪ" /> == حڪومت جي تنظيم == [[File:Arabsumf1.png|thumb|325px|ستين صديءَ جي سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سياسي قوتن جو نقشو؛ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي پکڙيل ڏيکاري وئي آهي]] چچ کي راءِ گهراڻي کان هڪ وسيع مگر جزوي طور غير مرڪزي سياسي نظام ورثي ۾ مليو. مختلف علائقن تي مقامي گورنر، قبائلي سردار ۽ ماتحت راجا حڪومت ڪندا هئا، جن مان ڪجهه راءِ گهراڻي جا مائٽ ۽ ڪجهه مقامي خاندان هئا. چچ جي ڪيترين فوجي مهمن جو بنيادي مقصد مڪمل نوان علائقا فتح ڪرڻ بدران اهڙن اڳوڻن ماتحت علائقن کي پنهنجي نئين حڪومت جي تابع آڻڻ پڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> [[اروڙ]] سندس بنيادي گادي هئي. پنهنجي مهمن دوران هن پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۽ مرڪزي حڪومت جي معاملن جي نگرانيءَ لاءِ اهم اختيار ڏنا. == چندر کي اختيار ڏيڻ == روايت موجب چچ پنهنجي ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي اروڙ ۾ اهم انتظامي منصب ڏنو ۽ اعلان ڪيو تہ سندس غير موجودگيءَ ۾ حڪومت جا معاملا چندر هلائيندو. چندر مذهبي علم سان وابسته برهمڻ طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. چچ جي ڊگهي فوجي مهمن دوران سندس انتظامي ڪردار شايد ان سبب اهم ٿيو ۽ آخرڪار چچ جي وفات کان پوءِ هو ئي تخت تي ويٺو.<ref name="لئمبرڪ" /> == اتر ۽ اتر-اوڀر واريون مهمون == === بياس ۽ بابيا === چچ پهرين [[بياس درياهه]] جي علائقي ڏانهن وڌيو. ''چچ نامي'' ۾ '''بابيا''' يا ساڳي نالي واري قلعي جو ذڪر اچي ٿو، جتي مقامي حڪمران چتر يا چتيرا مزاحمت ڪئي. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ چتر قلعي ۾ پناهه ورتي ۽ پوءِ اسڪلنده ڏانهن ڀڄي ويو.<ref name="ch" /><ref name="لئمبرڪ" /> === اسڪلنده جي فتح === چچ چتر جو تعاقب ڪندي [[اسڪلنده]] پهتو. روايت موجب هن شهر جي هڪ بااثر شخص '''شجاع''' سان ڳجهي خط و ڪتابت ڪئي ۽ واعدو ڪيو تہ جيڪڏهن هو چتر کي هٽائيندو ته اسڪلنده جي حڪومت کيس ڏني ويندي. چتر جي قتل کان پوءِ شجاع کي مقامي انتظام ڏنو ويو ۽ شهر جي اشرافيه چچ جي اطاعت قبول ڪئي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == سِڪا ۽ ملتان == اسڪلنده کان پوءِ چچ [[سِڪا]] ۽ [[ملتان]] جي طرف وڌيو. ملتان واري صوبي جو حڪمران روايت ۾ '''بجهيراءِ''' يا '''باجيراءِ''' سڏيو ويو آهي ۽ کيس راءِ ساهسي جو مائٽ ڄاڻايو ويو آهي. چچ جو پهريون وڏو مقابلو سِڪا واري علائقي ۾ ٿيو. سندس مخالفن ۾ سيهول ۽ اجسين جا نالا ڏنا وڃن ٿا. بياس درياهه جي پاڻي گهٽجڻ کان پوءِ چچ فوج پار ڪري مخالفن کي شڪست ڏني ۽ سِڪا تي قبضو ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> پوئين سنڌي روايتن ۾ جنگ دوران وڏي خونريزي، قيدين کي غلام بنائڻ ۽ پنج هزار ماڻهن جي قتل جا انگ ڏنا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهي انگ ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا ۽ آزاد همعصر ذريعن سان تصديق ٿيل ناهن. چچ پوءِ [[راوي درياهه]] پار ڪري ملتان تي چڙهائي ڪئي. بجهيراءِ آخرڪار شهر ڇڏي ڪشمير جي طرف هٽي ويو ۽ چچ ملتان تي قبضو ڪري اتي پنهنجو انتظام قائم ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ڪشمير واري سرحد === ملتان کان پوءِ چچ برهماپور، ڪرور، اشهار ۽ اترين علائقن ڏانهن وڌيو. روايت موجب هن ڪشمير جي سرحد تائين پنهنجي اقتدار جي نشاني قائم ڪئي ۽ اتي وڻ پوکرايا.<ref name="جنت السنڌ">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |edition=2nd |year=2006 }}</ref> هن سفر جي صحيح جاگرافي ۽ ڪيترن قديم هنڌن جي جديد سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. == ٻُڌيا ۽ سيوستان == [[File:Sehwan Fort walls.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جي تاريخي قلعي جون ڀتيون؛ قديم [[سيوستان]] چچ جي مهمن ۾ اهم مرڪز هو]] اتر واري مهم کان پوءِ چچ اروڙ موٽي ڪجهه وقت رهيو. پوءِ هن سنڌو درياهه پار ڪري [[ٻُڌيا]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن مهم ڪئي. ٻُڌيا جو هڪ حڪمران مختلف نسخن ۾ ڀنڊرگو، ڀاگو يا ٻين صورتن سان اچي ٿو. سندس گادي '''ڪڪراج''' بيان ڪئي وئي آهي. مقامي سردار جي پٽ چچ جي اطاعت قبول ڪئي ۽ پنهنجي عهدي تي برقرار رهيو.<ref name="لئمبرڪ" /> چچ پوءِ [[سيوستان]] پهتو. اتي جي گورنر '''متو''' يا '''متا''' شروعاتي مزاحمت کان پوءِ آڻ مڃي. چچ کيس سندس عهدي تي برقرار رکيو، پر پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي نگرانيءَ لاءِ ساڻس مقرر ڪيو.<ref name="لئمبرڪ" /> هي واقعو چچ جي حڪمرانيءَ جي هڪ اهم نموني کي ڏيکاري ٿو: هر شڪست کاڌل مقامي حاڪم کي هٽائڻ بدران ڪجهه کي خراج ۽ وفاداريءَ جي شرط تي پنهنجي عهدي تي رهڻ ڏنو ويو. == برهمڻ آباد ۽ اگهم لوهاڻو == [[File:Ruins of Brahmunabad in Sind - ILN 1857.jpg|thumb|1857ع ۾ ڇپيل [[برهمڻ آباد]] جي کنڊرن جي تصوير]] [[برهمڻ آباد]] چچ جي حڪومت جو اهم سياسي ۽ معاشي مرڪز هو. ان جو مقامي حاڪم '''[[اگهم لوهاڻو]]''' هو، جنهن جي اثر هيٺ لوهاڻن سان گڏ لاکا، سما ۽ سهتا جهڙا گروهه پڻ روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/agham-kot-or-aghamani.php |title=Agham Kot or Aghamani, Badin |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> چچ اگهم کي اطاعت جو پيغام موڪليو، پر اگهم مزاحمت اختيار ڪئي. ٻنهي طرفن وچ ۾ ڊگهو مقابلو ٿيو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب برهمڻ آباد جو گهيرو لڳ ڀڳ هڪ سال هليو.<ref name="لئمبرڪ" /> اگهم جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''سربند''' چچ سان صلح ڪيو ۽ مقامي انتظام ۾ برقرار رهيو. === ٻڌ مذهبي حلقا === برهمڻ آباد جي علائقي ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي هئي. روايت ۾ اگهم جي روحاني مرشد '''ٻڌرڪو''' يا '''ٻڌراکو''' جو ذڪر اچي ٿو، جيڪو هڪ ٻڌ وهار سان وابسته هو. چچ جي برهمڻ هئڻ باوجود، روايت موجب هن ٻڌرڪو سان ملاقات ڪئي، کيس مذهبي سرگرميون جاري رکڻ ڏنيون ۽ وهار جي مرمت ۾ مدد جو واعدو ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهو واقعو سنڌ جي ان دور جي مذهبي پيچيدگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو، جتي برهمڻ حڪمران، ٻڌ مذهبي مرڪز ۽ مختلف مقامي سماجي گروهه گڏ سياسي نظام جو حصو هئا.<ref name="MacLean" /> === اگهم جي خاندان سان لاڳاپا === پوئين روايتن موجب چچ اگهم جي بيوه سان پڻ شادي ڪئي، جڏهن تہ سربند کي مقامي حيثيت ڏني وئي ۽ شاهي خاندان سان سڱابندي ذريعي نئين انتظام سان ڳنڍيو ويو.<ref name="جنت السنڌ" /> == جتن ۽ لوهاڻن بابت پاليسي == برهمڻ آباد جي فتح کان پوءِ ''چچ نامو'' چچ طرفان ڪجهه [[جاٽ|جتن]] ۽ [[لوهاڻا|لوهاڻن]] تي سخت سماجي ۽ فوجي پابنديون لاڳو ڪرڻ جو بيان ڏئي ٿو. روايت موجب انهن مان ڪجهه گروهن کي زين سان گهوڙي سواري ڪرڻ، مخصوص قسم جا قيمتي ڪپڙا پائڻ، سر ڍڪڻ ۽ اشرافي حيثيت سان لاڳاپيل ڪجهه نشان استعمال ڪرڻ کان روڪيو ويو. ساڳئي وقت کين رستن جي رهنمائي ڪرڻ، جاسوسيءَ جون خدمتون سرانجام ڏيڻ، سرڪاري سامان کڻڻ ۽ فوجي ضرورتن وقت مدد مهيا ڪرڻ جهڙا فرض پڻ سونپيا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهن حڪمن جي نوعيت ۽ مقصد جي تعبير بابت جديد مورخن ۾ اختلاف موجود آهي. انهن پابندين کي هڪ طرف سماجي يا ذات پات تي ٻڌل امتيازي پاليسيءَ جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي، جڏهن تہ ٻئي طرف انهن کي تازو فتح ڪيل ۽ فوجي لحاظ کان اثرائتن قبائلي گروهن جي طاقت محدود ڪرڻ، کين سياسي طور غير مسلح رکڻ ۽ نئين حڪمران جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش طور پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref name="MacLean" /> == مڪران ۽ اولهندي سرحد == برهمڻ آباد ۽ سنڌ جي اندروني علائقن کي پنهنجي تابع ڪرڻ کان پوءِ چچ اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ڪرمان جي سرحد ڏانهن ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي دور ۾ سنڌ جو ڪجهه اولهندو علائقو ايراني يا نيمروز واري طاقت جي اثر هيٺ ويو هو. چچ جي مهم جو مقصد سنڌ جي پراڻي اثر کي اولهه طرف ٻيهر بحال ڪرڻ ۽ پنهنجي سلطنت جي حد مقرر ڪرڻ هو.<ref name="لئمبرڪ" /> === ارمابيل === چچ پهرين [[ارمابيل]] پهتو، جنهن کي عام طور قديم [[لسٻيلو]] واري علائقي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. مقامي حاڪم سندس اطاعت قبول ڪئي. مڪران بابت روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ ڪجهه مقامي سياسي مرڪز ٻڌ مذهبي اشرافيه جي هٿ ۾ هئا.<ref name="MacLean" /> === ڪرمان جي سرحد === ''چچ نامي'' ۾ چچ جي ڪرمان طرف وڃڻ ۽ سنڌ جي حد مقرر ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو. روايت موجب هن هڪ ندي يا واديءَ ڀرسان سرحد جي نشاني قائم ڪئي ۽ کجور جا وڻ پوکرايا.<ref name="لئمبرڪ" /> هن مهم جي روايتي متن ۾ هجري تاريخن سان تضاد موجود آهن. ڪجهه سنڌي ترجمن ۾ ان کي 2هه يا 613ع سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو چچ جي عام طور قبول ٿيل 632ع کان پوءِ واري حڪومت سان ٺهڪي نٿو اچي. انڪري اها تاريخ متن جي chronology جي مسئلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ۽ مهم کي قطعي 613ع ۾ رکڻ مناسب ناهي. === قندابيل === مڪران کان پوءِ چچ [[قندابيل]] ڏانهن وڌيو. روايت موجب مقامي آبادي مزاحمت کان پوءِ خراج ڏيڻ قبول ڪيو ۽ سؤ خچر ۽ هڪ لک درهم جهڙي ادائيگيءَ جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> رقمن ۽ مال جي اهڙن عين انگن کي ''چچ نامي'' جي روايتي تفصيل طور پڙهيو وڃي ٿو؛ انهن جي آزاد همعصر تصديق موجود ناهي. == ابتدائي عرب مهمون ۽ سنڌ == چچ جي حڪومت لڳ ڀڳ انهيءَ زماني سان ملي ٿي، جڏهن [[راشدين خلافت]] جي فوجن ايران، ڪرمان، سيستان ۽ مڪران تائين پهچڻ شروع ڪيو. سنڌ ۽ عرب-ايراني دنيا جي وچ واري سرحد ان سبب ستين صديءَ جي وچ تائين وڌيڪ فوجي اهميت اختيار ڪئي. عربي مؤرخ [[البلاذري]] جي روايت موجب خليفي [[عمر بن خطاب]] جي دور ۾ بحرين ۽ عمان جي والي [[عثمان بن ابي العاص]] پنهنجن ڀائرن جي اڳواڻيءَ ۾ هندستاني ساحل ڏانهن بحري مهمون موڪليون، جن ۾ [[ديبل]]، ٿاڻو ۽ ڀروچ جو ذڪر اچي ٿو. انهن مهمن جي صحيح نتيجن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''چچ نامي'' ۾ ديبل جي هڪ ابتدائي عرب حملي کي ناڪام ٿيل مهم طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ البلاذريءَ جو بيان ڪجهه مختلف آهي. انڪري اهڙين شروعاتي سامونڊي مهمن کي چچ جي ذاتي فتح يا شڪست سان قطعي طور ڳنڍڻ ڏکيو آهي. [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت دوران پڻ مڪران کان اوڀر طرف عرب مهمن جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي پوئين تاريخن ۾ [[حارث بن مره عبدي]] ۽ ٻين اڳواڻن سان منسوب مهمون بيان ڪيون ويون آهن.<ref name="تاريخ سومرا سنڌ">{{cite book |title=تاريخ سومره سنڌ |author=وزير علي |year=2001 }}</ref> انهن ابتدائي مهمن بابت chronology ۽ جاگرافي مختلف عربي، فارسي ۽ سنڌي ماخذن ۾ هڪجهڙي ناهي. انڪري اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ چچ جي حڪومت دوران '''سنڌ جي اولهندي ۽ سامونڊي سرحدن تي عرب فوجي سرگرمي شروع ٿي چڪي هئي'''؛ سنڌ جي مڪمل اموي فتح سندس پوٽي واري دور ۾، [[راجا ڏاهر]] جي حڪومت دوران 711–712ع ۾ ٿي. == سڪا == چچ سان منسوب سڪن بابت جديد تحقيق خاص طور اهم آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هڪ چانديءَ جو دَمّو ڪلاسيڪل نيومسميٽڪ گروپ جي نيلاميءَ جي نسبت جي بنياد تي '''“Chach of Alor, Šri Yashaditya, circa 632–671”''' طور فهرست ٿيل آهي.<ref name="CommonsCoin" /> پر اها نسبت قطعي ناهي. جديد نيومسميٽڪس فهرستن ۾ ''Śri Yashaditya'' واري سڪن جي سيريز کي عام طور '''679–712ع''' جي سنڌ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ۽ ڪجهه محقق ان کي [[راجا ڏاهر]] سان سڃاڻڻ جو امڪان پيش ڪن ٿا.<ref name="YashadityaNumista">{{cite web |url=https://en.numista.com/463336 |title=Damma – Sri Yashaditya (Cachas) – Sindh Kingdom |website=Numista |access-date=9 September 2026 }}</ref> انڪري هي سڪو چچ جي سڌي ذاتي سڪي طور بغير تحفظ جي پيش ڪرڻ مناسب ناهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان لاڳاپيل سڪن جي نسبت''' ! style="background:#264653;color:white;" | نسبت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | تاريخ ! style="background:#457B9D;color:white;" | پڙهڻي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | حيثيت |- | CNG / ڪامنز واري نسبت | لڳ ڀڳ 632–671ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | چچ سان منسوب<ref name="CommonsCoin" /> |- | جديد نيومسميٽڪ ڪيٽلاگس | لڳ ڀڳ 679–712ع | ''شري يشادتيه'' | style="text-align:left;" | بعد واري چچ گهراڻي، ممڪن طور ڏاهر جي دور سان نسبت<ref name="YashadityaNumista" /> |} == مذهب == چچ کي روايتن ۾ هڪ [[برهمڻ]] ۽ هندو مذهبي پسمنظر رکندڙ حڪمران طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> پر سندس حڪومت مذهبي طور هڪجهڙي نه هئي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا اهم مرڪز، خانقاهون ۽ مقامي ٻڌ حڪمران موجود هئا. برهمڻ آباد ۽ مڪران سان لاڳاپيل روايتن ۾ ٻڌ پروهتن ۽ ''ساماني'' سردارن جو ذڪر ملي ٿو. چچ ڪڏهن انهن سان جنگ ڪئي، پر آڻ مڃيندڙ ٻڌ حاڪمن ۽ مذهبي اڳواڻن کي سندن مقامي حيثيت برقرار رکڻ جا مثال به ملن ٿا. انڪري سندس حڪومت کي رڳو “هندو بمقابله ٻڌ” تڪرار طور پيش ڪرڻ جديد تحقيق ۾ گهڻو سادو تصور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="MacLean" /> == خاندان == چچ جي شاهي خاندان بابت ''چچ نامي'' ۾ ڪيترائي نالا ملن ٿا. [[راڻي سُهاندي]] مان کيس ٻه پٽ، [[ڏهرسيه]] ۽ [[راجا ڏاهر]]، ڄاوا. [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ|لئمبرڪ]] موجب چچ کي '''ٻائي''' نالي هڪ ڌيءَ پڻ هئي، پر متن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هوءَ ممڪن طور سندس ٻي زال مان هئي.<ref name="لئمبرڪ" /> چچ جي وفات کان پوءِ سندس خاندان سنڌ جي سياسي جانشينيءَ ۾ اهم حيثيت اختيار ڪئي. شروعات ۾ تخت سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] کي مليو، جڏهن تہ بعد ۾ چچ جا پٽ به مختلف علائقن جي حڪمرانيءَ ۽ تخت جي جانشينيءَ ۾ نمايان ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] سنڌ جو حڪمران بڻيو ۽ چچ جي قائم ڪيل گهراڻي جي آخري اهم بادشاهه طور سامهون آيو. == وفات ۽ جانشيني == چچ جي وفات جي صحيح سال بابت پڻ مختلف روايتون آهن. جديد تاريخي ترتيب ۾ سندس حڪومت جو خاتمو عام طور '''671ع''' ڌاري رکيو وڃي ٿو.<ref name="Wink pg. 153" /> ڪجهه سنڌي پوئين تاريخن ۾ سندس وفات 40هه/660–661ع پڻ ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page2.html |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تاريخ سندس عام طور قبوليل 632–671ع واري حڪومت سان نه ٿي ملي، تنهنڪري 671ع کي جديد ڪرونالاجي ۽ 40هه کي متبادل روايت طور رکڻ مناسب آهي. چچ کان پوءِ سندس پٽن مان ڪنهن بدران سندس ڀاءُ [[چندر بن سيلائج|چندر]] تخت تي ويٺو. چندر تقريباً اٺ سال حڪومت ڪئي.<ref name="Wink pg. 153" /> بعد ۾ چچ جا پٽ ڏهرسيه ۽ ڏاهر سياسي طور اهم ٿيا. ڏهرسيه برهمڻ آباد واري حصي سان ۽ ڏاهر اروڙ واري بادشاهت سان وابسته ٿيو. آخرڪار ڏاهر چچ گهراڻي جو سڀ کان مشهور ۽ آخري آزاد حڪمران بڻيو. == تاريخي اهميت == چچ جي حڪومت سنڌ جي قبل از عرب تاريخ ۾ هڪ اهم گهراڻوي ۽ سياسي تبديليءَ جي نمائندگي ڪري ٿي. راءِ گهراڻي جي خاتمي کان پوءِ هن نئون برهمڻ حڪمران گهراڻو قائم ڪيو ۽ سنڌ جي مختلف صوبن ۽ ماتحت حڪمرانن تي مرڪزي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس دور ۾ ملتان کان سيوستان، برهمڻ آباد ۽ مڪران تائين فوجي مهمون ڪيون ويون. چچ مقامي حڪمرانن کي مڪمل طور اقتدار کان هٽائڻ بدران ڪيترن هنڌن تي خراج ۽ سياسي وفاداري قبول ڪرڻ جي شرط تي کين سندن عهدن يا مقامي اختيارن تي برقرار رکيو. اهڙيءَ طرح سندس حڪمرانيءَ ۾ فوجي طاقت سان گڏ ماتحت حڪمرانن سان سياسي ٺاهه پڻ انتظامي حڪمت عمليءَ جو حصو رهيو. چچ جي قائم ڪيل سياسي نظام کي سندس وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ ۽ پوءِ سندس خاندان جي ٻين حڪمرانن جاري رکيو، جيڪو آخرڪار [[راجا ڏاهر]] جي دور تائين برقرار رهيو. چچ جو دور ڏکڻ ۽ اولهه ايشيا جي تاريخ جي هڪ وڏي عبوري زماني سان پڻ ملي ٿو، جڏهن [[ساساني سلطنت]] جو اقتدار ختم ٿي رهيو هو ۽ [[خلافت راشده|عرب خلافت]] جون فوجون [[مڪران]] ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن تائين پهچي رهيون هيون. ان ڪري سندس حڪومت کي سنڌ جي قبل از اسلامي سياسي تاريخ ۽ بعد ۾ ٿيندڙ عرب فتح جي وچ واري اهم تاريخي مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. == چچ نامي ۾ چچ جي تصوير == ''چچ نامو'' چچ کي صرف فاتح طور نه، پر سياسي صلاحيت، حڪمت عملي ۽ حڪمرانيءَ جي ڄاڻ رکندڙ شخص طور پيش ڪري ٿو. متن ۾ سندس زندگيءَ جو سفر هڪ معمولي برهمڻ منشيءَ کان شروع ٿئي ٿو، جيڪو پنهنجي ذهانت، لکڻ پڙهڻ جي قابليت ۽ انتظامي صلاحيت سبب آهستي آهستي وزير بڻجي ٿو، پوءِ بادشاهه جو اعتماد وارو عملدار ۽ آخرڪار تخت جو دعويدار بڻجي اڀري ٿو. اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ کيس هڪ فوجي حڪمران ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۽ سرحدن کي منظم ڪندڙ حاڪم طور پيش ڪيو ويو آهي. منان احمد آصف موجب اهڙي ڪردار نگاري ''چچ نامي'' جي وڏي سياسي موضوع جو حصو آهي: حڪمرانيءَ جي مشروعيت فقط نسل يا وراثت مان نه، پر سياسي صلاحيت، مشوري، انصاف ۽ حڪمت مان پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="Asif" /> == حڪومت جي اهم مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''چچ سان منسوب اهم مهمون''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | مخالف / مقامي حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | نتيجو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ماخذياتي حيثيت |- | اروڙ ڀرسان | مهرت / مهروت | چچ جي فتح ۽ تخت جو استحڪام | ''چچ نامو'' ۽ پوئين روايتون |- | بابيا / بياس | چتر | چتر جي شڪست | ''چچ نامو'' |- | اسڪلنده | چتر ۽ مقامي اشرافيه | نئون ماتحت حاڪم مقرر | ''چچ نامو'' |- | سِڪا | سيهول ۽ اجسين | چچ جي فتح | ''چچ نامو'' |- | [[ملتان]] | بجهيراءِ | ملتان چچ جي تابع | ''چچ نامو'' |- | ٻُڌيا | مقامي سردار | خراج ۽ اطاعت | ''چچ نامو'' |- | [[سيوستان]] | متا / متو | گورنر برقرار، شاهي نگران مقرر | ''چچ نامو'' |- | [[برهمڻ آباد]] | [[اگهم لوهاڻو]] | ڊگهي گهيري کان پوءِ چچ جو قبضو | ''چچ نامو''؛ بعد وارا ماخذ |- | [[مڪران]] | مقامي ماتحت حڪمران | سنڌ جي اولهندي اثر جي بحاليءَ جي روايت | ''چچ نامو'' |- | قندابيل | مقامي حڪمران | خراج جي قبوليت | پوئين روايتي تفصيل |} == چچ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|چچ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''چچ گهراڻي جي مکيه حڪمرانن جي روايتي ترتيب''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪمران ! style="background:#457B9D;color:white;" | تقريباً حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | مرڪز / حيثيت |- | 1 | style="background:#E8F5E9;" | '''چچ پٽ سيلائج''' | 632–671ع | [[اروڙ]] |- | 2 | [[چندر بن سيلائج|چندر]] | 671–679ع | اروڙ |- | 3 | [[ڏهرسيه]] | لڳ ڀڳ 679ع کان | [[برهمڻ آباد]] |- | 4 | [[راجا ڏاهر]] | لڳ ڀڳ 679/695–712ع | اروڙ؛ آخري آزاد حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[چچ گهراڻو]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[راء ساهسي ٻيون]] * [[راڻي سُھاندي]] * [[چندر بن سيلائج]] * [[ڏهرسيه]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سيوستان]] * [[ملتان]] * [[مڪران]] * [[چچ نامو]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1990 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 }} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9004085513 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. {{s-start}} {{succession box | title = [[سنڌ]] جو حڪمران | years = لڳ ڀڳ 632ع–671ع | before = [[راءِ ساهسي ٻيون]] | after = [[چندر بن سيلائج|چندر]] }} {{s-end}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:چچ}} [[زمرو:چچ گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:هندو بادشاهه]] [[زمرو:اروڙ]] 9j6idsb5j4xtgxwtfzck2ic6asqoezn 14 42314 410579 296735 2026-09-08T16:32:36Z Memon2025 21315 /* */ 410579 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2018ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] [[زمرو:2010ع ڏهاڪي جون فوتگيون]] [[زمرو:2018ع جون فوتگيون]] [[زمرو:2021ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] 0ggx10zhm0ehvwx93r60nyqlx8m1z3w 410580 410579 2026-09-08T16:33:29Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:2018ع ۾ وفات]] کي [[زمرو:2018ع جون فوتگيون]] ڏانھن چوريو 410579 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2018ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] [[زمرو:2010ع ڏهاڪي جون فوتگيون]] [[زمرو:2018ع جون فوتگيون]] [[زمرو:2021ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] 0ggx10zhm0ehvwx93r60nyqlx8m1z3w 410582 410580 2026-09-08T16:34:49Z Memon2025 21315 /* */ 410582 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2018ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] [[زمرو:2010ع ڏهاڪي جون فوتگيون]] iugal81obx358slxvjww9istlmc13rh 14 43505 410593 395456 2026-09-08T16:49:34Z Memon2025 21315 410593 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:2009ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] lpkzgh25wbs6ro17uop1fybir5bfrl5 14 43985 410779 252386 2026-09-09T07:51:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:طبيعي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410779 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:جڳهون]] [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] 93rrmakmo9f1a8zlo1es2zybsfwqlhc 410780 410779 2026-09-09T07:53:37Z Ibne maryam 17680 410780 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:جڳهون]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:فينٽم جاگرافيائي خاصيتون]] dwmu4da76at55ktzlg6scexg5qh98n5 410781 410780 2026-09-09T07:55:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 410781 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|علائقو|article=علائقا}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:جڳهون]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:فينٽم جاگرافيائي خاصيتون]] 1xaqyb4oiuq82x1fu3bhrhgx81ysulb 410782 410781 2026-09-09T07:57:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 410782 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|علائقو}} {{زمرو ڪامنز}} A region is a named area of the planet Earth. {{ Regions of the world }} [[زمرو:جڳهون]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:فينٽم جاگرافيا5ئي خاصيتون]] 301oi21fobq5xa1m33npp1nnalx6yt2 410783 410782 2026-09-09T07:58:07Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:فينٽم جاگرافيا5ئي خاصيتون]]; added [[Category:فينٽم جاگرافيائي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410783 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|علائقو}} {{زمرو ڪامنز}} A region is a named area of the planet Earth. {{ Regions of the world }} [[زمرو:جڳهون]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:فينٽم جاگرافيائي]] ovrwj3l4kujrb8ocd7axth4ogplfk1f 410784 410783 2026-09-09T07:58:34Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:فينٽم جاگرافيائي]]; added [[Category:فينٽم جاگرافيائي خاصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410784 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|علائقو}} {{زمرو ڪامنز}} A region is a named area of the planet Earth. {{ Regions of the world }} [[زمرو:جڳهون]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:فينٽم جاگرافيائي خاصيتون]] l0t5z1rgj8f2x5e3eyxy78eckmgaiu8 410785 410784 2026-09-09T08:04:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 410785 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|علائقو}} {{زمرو ڪامنز}} A region is a named area of the planet Earth. {{ Regions of the world }} [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:دنيا جا علائقا]] [[زمرو:علائقائي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:علائقائي وجود بلحاظ قسم]] ffnoigcpfj9au9jb6hit055ae1jn04z 410793 410785 2026-09-09T08:12:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 410793 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|علائقو}} {{زمرو ڪامنز}} '''علائقو''' (region) [[ڌرتي|ڌرتيء]] تي ڪنهن به نالو ڏنل مقام/ايراضي/رقبي کي چئبو آهي. {{ Regions of the world }} [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:دنيا جا علائقا]] [[زمرو:علائقائي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:علائقائي وجود بلحاظ قسم]] 2iw2912abgwmy2oorw1ddydoupkpq8t 410806 410793 2026-09-09T08:34:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 410806 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|علائقو}} {{زمرو ڪامنز}} '''علائقو''' (region) [[ڌرتي|ڌرتيء]] تي ڪنهن به نالو ڏنل مقام/ايراضي/رقبي کي چئبو آهي. {{زمين جا علائقا}} [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:دنيا جا علائقا]] [[زمرو:علائقائي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:علائقائي وجود بلحاظ قسم]] gcywxtgjtzaue4zeqki33srzftjqvcr 410807 410806 2026-09-09T08:36:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 410807 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|علائقو}} {{زمرو ڪامنز}} '''علائقو''' (region) [[ڌرتي|ڌرتيء]] تي ڪنهن به نالو ڏنل مقام/ايراضي/رقبي کي چئبو آهي. {{زمين جا علائقا}} [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:دنيا جا علائقا]] [[زمرو:علائقائي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:علائقائي وجود بلحاظ قسم]] Wikipedia Search Notifications (22) User menu Category:Regions Category Talk Language Watch View history Edit More Wikimedia Commons logo Wikimedia Commons has media related to Regions. The main article for this category is Region. A region is a named area of the planet Earth. vte Earth's primary regions and subregions Hemispheres Eastern HemisphereNorthern HemisphereSouthern HemisphereWestern HemisphereLand and water hemispheres Landmasses and continents Africa North Maghreb Sub-Saharan CentralEast HornGreat LakesSouthernWest Antarctica East Antarctica Antarctic PlateauTransantarctic MountainsWest Antarctica Antarctic Peninsula Australia Mainland AustraliaNew GuineaTasmania Eurasia Asia East Northeast Southeast MainlandMaritime Central Aral SeaAralkum DesertCaspian Sea North SiberiaUralRussian Far EastNortheast South Indian subcontinentSubregions West Arabian PeninsulaCaucasus South CaucasusLevant Dead SeaLevantine corridorLevantine SeaNear East Other Himalayan Indian Himalayan RegionInner Asia Greater Central Asia Europe Eastern BalkansCaucasus North CaucasusSouth CaucasusSouthern RussiaEuropean RussiaSoutheastern Northern BalticBritish IslesNordicNorthwesternScandinavia Scandinavian Peninsula Southern MediterraneanMiddle EastItaly Italian PeninsulaSoutheastern Balkan PeninsulaSouthwestern Iberian Peninsula Western AtlanticLow CountriesNorthwestern Other Central EuropeBy language CelticGermanicRomanceSlavicMacaronesia North America Northern America CaliforniasGreenlandGreat LakesPacific NorthwestWestern North America United States AppalachiaEastern East CoastNorthernSoutheastSouthwest U.S. Census regions South South AtlanticWest South CentralEast South CentralNortheast Middle AtlanticNew EnglandWest PacificMountainMidwest East North CentralWest North Central Canada AtlanticCanadian PrairiesCentralEasternNorthernWestern Middle America Aridoamerica Northern MexicoMesoamerica BajíoHuastecaTierra CalienteValley of Mexico Caribbean GreaterDutchWesternWest Indies Central America Northern TriangleMosquito Coast South America Amazon Plain Amazon BasinAmazon RainforestAndean StatesBrazilian HighlandsCaribbean South America ColombianVenezuelanThe GuianasSouthern Cone PatagoniaTierra del Fuego Zealandia North ZealandiaSouth Zealandia Other divisions Africa-EurasiaAmericaOceania AustralasiaMelanesiaMicronesiaPolynesia Geopolitical regions Global EastHeartlandNorthNorthwestSouthSoutheastSouthwest Asia-Pacific Far EastPacific AsiaSinosphere Greater ChinaIndosphere Greater India Europe, the Middle East and Africa Mediterranean Greater Middle East Middle East and North AfricaMiddle EastArab world MashriqMaghrebGreater Iran Iranian Plateau Americas AngloDutchFrench Latin America and the Caribbean LatinIbero HispanicPortuguese Worlds New WorldOld WorldThree Worlds First WorldSecond WorldThird WorldFourth WorldEastern WorldWestern World Islands By continent AfricaAmericas North America CaribbeanCentral AmericaSouth AmericaAntarcticaAsiaEurope by areaby populationOceania AustraliaNew Zealand By ocean ArcticAtlantic Baltic SeaBlack SeaCaribbean SeaIrish SeaMediterranean Sea Adriatic SeaAegean SeaIonian SeaIndian Persian GulfPacific East China SeaSouth China SeaSouthern Waterbodies Lakes listsRiversSeas Oceans Antarctic/Southern Antarctic ConvergenceArcticAtlanticIndianPacific Great Barrier ReefMariana Trench Challenger DeepRing of FireWorld Ocean Rim ArcticAtlanticHimalayanIndo-Mediterranean Indian OceanMediterraneanPacific Polar AntarcticArctic Tectonic plates African PlateAntarctic PlateArabian PlateCaribbean PlateCocos PlateEurasian PlateIndo-Australian Plate Australian PlateIndian PlateJuan de Fuca PlateNazca PlateNorth American PlatePacific PlatePhilippine Sea PlateScotia PlateSomali PlateSouth American Plate Continents of Earth / List of seas / Physical Earth Subcategories This category has the following 40 subcategories, out of 40 total. Centuries by region (4 C) Regions by continent (14 C) Regions by country (6 C) - Regions of the Arctic (28 C, 15 P) * Categories by region (58 C) Indexes of topics by region (1 C, 14 P) Lists by region (19 C, 22 P) > Fictional regions (3 C, 28 P) A Agricultural regions (1 C, 12 P) Regional airlines (8 C, 15 P) B Belt regions (9 C, 57 P) Biogeographic realms (13 C, 14 P) C Regional climate effects (63 P) Cross-border regions (2 C, 5 P) Cultural regions (30 C, 103 P) E Economic regions (3 C, 4 P) Ecoregions (19 C, 35 P) G Geographical areas (23 C, 2 P) Geographical regions (15 C, 16 P) Global regions (4 C, 6 P) H Historical regions (11 C, 5 P) L Land grants (2 C, 22 P) M Macroregions (2 C, 5 P) Mesoregions (1 C, 1 P) Microregions (3 C, 2 P) Military districts and regions (1 C, 6 P) N Natural regions (5 C, 13 P) O Oceans (25 C, 48 P) P Physiographic divisions (12 C, 22 P) Regions of Pluto (16 P) Polar regions (6 C, 2 P) R Regional nicknames (4 C, 22 P) Regionalism (politics) (15 C, 60 P) Rim regions (2 C, 9 P) Regional rivalries (5 C, 17 P) S Statistical regions (6 C, 1 P) Subtropics (2 C, 5 P) T Tracts (35 P) Tropics (13 C, 22 P) Ω Wikipedia categories named after regions (297 C) Pages in category "Regions" The following 15 pages are in this category, out of 15 total. This list may not reflect recent changes. Region A Region (administrative) Administrative centre C Consular district D Regional development G Geofence M Macroregion Mesoregion Mesoregion (geography) Microregion O Regional organization P List of physiographic regions R Regionalisation Regionalism (politics) S Subregion Last edited 3 years ago by Robby Wikipedia Wikimedia Foundation Powered by MediaWiki Page was rendered with Parsoid. Content is available under CC BY-SA 4.0 unless otherwise noted. Privacy policy Contact Wikipedia Legal & safety contacts Code of Conduct Developers Statistics Cookie statement Terms of Use Desktop view awfvjth3jyr68nra549mcpzob40ug0j 410812 410807 2026-09-09T08:45:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 410812 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|علائقو}} {{زمرو ڪامنز}} '''علائقو''' (region) [[ڌرتي|ڌرتيء]] تي ڪنهن به نالو ڏنل مقام/ايراضي/رقبي کي چئبو آهي. {{زمين جا علائقا}} [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:دنيا جا علائقا]] [[زمرو:علائقائي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:علائقائي وجود بلحاظ قسم]] 5a1kf89vtj41y2zfpccf3cl7bev7gjd 410815 410812 2026-09-09T10:33:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 410815 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|علائقو}} {{زمرو ڪامنز}} '''علائقو''' (region) [[ڌرتي|ڌرتيء]] تي ڪنهن به نالو ڏنل مقام/ايراضي/رقبي کي چئبو آهي. * زمين جا بنيادي علائقا ۽ ذيلي علائقا ** اڌ گول *** [[اوڀرين اڌ گول]] *** [[اترين اڌ گول]] *** [[ڏاکڻي اڌ گول]] *** [[اولهائين اڌ گول]] *** خشڪي ۽ پاڻي وارا دائرا * خشڪي جا وڏا علائقا ۽ کنڊ ** [[آفريڪا]] *** [[اتر آفريڪا]] **** [[المغرب]] *** [[سب-صحارا آفريڪا]] *** [[وچ آفريڪا]] *** [[اوڀر آفريڪا]] **** [[آفريڪي سڱ]] *** عظيم ڍنڍون *** [[ڏاکڻي آفريڪا]] ** [[انٽارڪٽيڪا]] *** اولهه انٽارڪٽيڪا *** اوڀر انٽارڪٽيڪا *** انٽارڪٽڪ پليٽيو *** ٽرانس-انٽارڪٽڪ جبل *** اولهه انٽارڪٽيڪا *** انٽارڪٽڪ جزيره نما ** [[آسٽريليا کنڊ]] *** مکيه سرزمين آسٽريليا **** [[آسٽريليا]] **** [[نيو گني]] **** [[تسمانيا]] ** [[يوريشيا]] ** [[ايشيا]] *** [[اوڀر ايشيا]] *** [[اتر ايشيا]] *** [[اتر اوڀر ايشيا]] *** [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] *** [[مکيه سرزمين ايشيا]] *** [[سامونڊي ايشيا]] (Maritime) *** [[وچ ايشيا]] **** [[ارال سمنڊ]] **** ارالڪم ريگستان **** [[ڪيسپين سمنڊ]] *** [[سائبيريا]] *** [[اتر سائبيريا]] *** [[يورال]] *** روس جو ڏور اوڀر وارو علائقو ** [[اتر اوڀر ايشيا]] ** [[ڏکڻ ايشيا]] *** [[ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍو کنڊ]] *** [[ايشيا جا ذيلي علائقا]] * [[اولهه ايشيا]] * [[عرب جزيره نما]] * [[قفقاز]] * [[ڏکڻ قفقاز]] * [[سرزمين شام (ليوانت)]] * مردار سمنڊ * ليوانٽائن لنگهه (ڪوريڊور) * ليوانٽائن سمنڊ * [[ويجهو اوڀر]] * ٻيا خطا * [[هماليه وارو علائقو]] * هندستاني هماليه وارو خطو * اندرين ايشيا * وسيع ايشيا ** [[وچ ايشيا]] * [[يورپ]] ** [[اوڀر يورپ]] *** [[بلقان]] *** [[قفقاز]] **** اتر قفقاز **** ڏکڻ قفقاز *** ڏکڻ روس *** يورپي روس *** [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] *** [[اتر يورپ]] *** [[بالٽڪ علائقو]] *** [[برطانوي ٻيٽ]] *** [[نارڊڪ علائقو]] *** [[اتر-اولهه يورپ]] **** [[اسڪينڊينيوييا]] **** اسڪينڊينيويائي جزيره نما *** ڏکڻ ميڊيٽرينين *** [[وچ اوڀر]] *** [[اٽلي]] **** [[اطالوي جزيره نما]] *** [[ڏکڻ-اوڀر يورپ]] **** بلقان جزيره نما *** [[ڏکڻ-اولهه يورپ]] *** [[آئبيرين جزيره نما]] *** اوڀرين ائٽلانٽڪ *** لو ڪنٽريز (هيٺانهان ملڪ) * [[اتر-اولهه يورپ]] * ٻيا *** مرڪزي يورپ *** ٻوليءَ جي لحاظ کان **** سيلٽڪ **** جرمنڪ **** رومانس **** سلاوڪ **** ميڪارونيشيا ** [[اتر آمريڪا]] *** اتر آمريڪا (علائقو) *** ڪيليفورنيا (علائقو) *** [[گرين لينڊ]] *** گريٽ ليڪس (وڏيون ڍنڍون) *** پئسفڪ اتر-اولهه *** اولهه اتر آمريڪا *** آمريڪا جو اپالاچيئن علائقو *** اوڀر آمريڪا *** اوڀر وارو ساحل *** اتر * ڏکڻ-اوڀر * ڏکڻ-اولهه * آمريڪي مردم شماري جا علائقا * ڏکڻ * ڏکڻ ائٽلانٽڪ * اولهه * ڏکڻ * مرڪزي * اوڀر * ڏکڻ * مرڪزي * اتر-اوڀر * وچ ائٽلانٽڪ * [[نيو انگلينڊ]] * اولهه پئسفڪ * جبل وارو علائقو (Mountain region) * مڊ ويسٽ (وچ-اولهه) * اوڀر * اتر * مرڪزي * اولهه * اتر * مرڪزي *** [[ڪينيڊا]] *** [[ائٽلانٽڪ]] *** ڪينيڊين [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:علائقا بلحاظ صديون]] [[زمرو:علائقا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:علائقا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آرڪٽڪ جا علائقا]] [[زمرو:علائقن جي لحاظ کان درجا بنديون]] [[زمرو:علائقن جي لحاظ کان موضوعن جي فهرست]] [[زمرو:علائقن جي لحاظ کان فهرستون]] [[زمرو:خيالي علائقا]] [[زمرو:زرعي علائقا]] [[زمرو:علائقائي هوائي ڪمپنيون]] [[زمرو:پٽي نما علائقا]] [[زمرو:بايو جيوگرافڪ علائقا]] [[زمرو:علائقائي موسمياتي اثر]] [[زمرو:سرحد پار علائقا]] [[زمرو:ثقافتي علائقا]] [[زمرو:اقتصادي علائقا]] [[زمرو:ماحولياتي علائقا]] [[زمرو:جاگرافيائي علائقا]] [[زمرو:عالمي علائقا]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:عطا ڪيل زمينون]] [[زمرو:وڏا علائقا]] [[زمرو:وچولا علائقا]] [[زمرو:ننڍا علائقا]] [[زمرو:فوجي ضلعا ۽ علائقا]] [[زمرو:قدرتي علائقا]] [[زمرو:سمنڊ]] [[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]] [[زمرو:پلوٽو جا علائقا]] [[زمرو:قطبي علائقا]] [[زمرو:علائقائي عرفي نالا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)]] [[زمرو:ڪناري وارا علائقا]] [[زمرو:علائقائي تڪرارون]] [[زمرو:علائقائي رقابتون]] [[زمرو:شمارياتي علائقا]] [[زمرو:نيم-استوائي علائقا]] [[زمرو:رستا يا وسيع علائقا]] [[زمرو:استوائي علائقا]] {{زمين جا علائقا}} [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:دنيا جا علائقا]] [[زمرو:علائقائي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:علائقائي وجود بلحاظ قسم]] nsfmr3i39jign7gqxjuh4f1q7troq0l 410820 410815 2026-09-09T11:29:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 410820 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|علائقو}} {{زمرو ڪامنز}} '''علائقو''' (region) [[ڌرتي|ڌرتيء]] تي ڪنهن به نالو ڏنل مقام/ايراضي/رقبي کي چئبو آهي. * زمين جا بنيادي علائقا ۽ ذيلي علائقا ** اڌ گول *** [[اوڀرين اڌ گول]] *** [[اترين اڌ گول]] *** [[ڏاکڻي اڌ گول]] *** [[اولهائين اڌ گول]] *** خشڪي ۽ پاڻي وارا دائرا * خشڪي جا وڏا علائقا ۽ کنڊ ** [[آفريڪا]] *** [[اتر آفريڪا]] **** [[المغرب]] *** [[سب-صحارا آفريڪا]] *** [[وچ آفريڪا]] *** [[اوڀر آفريڪا]] **** [[آفريڪي سڱ]] *** عظيم ڍنڍون *** [[ڏاکڻي آفريڪا]] ** [[انٽارڪٽيڪا]] *** اولهه انٽارڪٽيڪا *** اوڀر انٽارڪٽيڪا *** انٽارڪٽڪ پليٽيو *** ٽرانس-انٽارڪٽڪ جبل *** اولهه انٽارڪٽيڪا *** انٽارڪٽڪ جزيره نما ** [[اوشينيا]] *** [[آسٽريليا (کنڊ)|مکيه سرزمين آسٽريليا]] **** [[آسٽريليا]] **** [[نيو گني]] **** [[تسمانيا]] ** [[يوريشيا]] ** [[ايشيا]] *** [[اوڀر ايشيا]] *** [[اتر ايشيا]] *** [[اتر اوڀر ايشيا]] *** [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] *** [[مکيه سرزمين ايشيا]] *** [[سامونڊي ايشيا]] (Maritime) *** [[وچ ايشيا]] **** [[ارال سمنڊ]] **** ارالڪم ريگستان **** [[ڪيسپين سمنڊ]] *** [[سائبيريا]] *** [[اتر سائبيريا]] *** [[يورال جبلن جو سلسلو|يورال]] *** روس جو ڏور اوڀر وارو علائقو ** [[اتر اوڀر ايشيا]] ** [[ڏکڻ ايشيا]] *** [[ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍو کنڊ]] *** [[ايشيا جا ذيلي علائقا]] * [[اولهه ايشيا]] * [[عرب جزيري نما|عربستان]] * [[قفقاز]] * [[ڏکڻ قفقاز]] * [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام]] * مردار سمنڊ * ليوانٽائن لنگهه (ڪوريڊور) * ليوانٽائن سمنڊ * ويجهو اوڀر * ٻيا خطا * [[هماليا|هماليه وارو علائقو]] * هندستاني هماليه وارو خطو * اندرين ايشيا * وسيع ايشيا ** [[وچ ايشيا]] * [[يورپ]] ** [[اوڀر يورپ]] *** [[بلقان]] *** [[قفقاز]] **** اتر قفقاز **** ڏکڻ قفقاز *** ڏکڻ روس *** يورپي روس *** [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] *** [[اترين يورپ|اتر يورپ]] *** [[بالٽڪ علائقو]] *** [[برطانوي ٻيٽ]] *** [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ علائقو]] *** [[اتر-اولهه يورپ]] **** [[اسڪينڊينيويا]] **** اسڪينڊينيويائي جزيره نما *** ڏکڻ ميڊيٽرينين *** [[وچ اوڀر]] *** [[اٽلي]] **** [[اطالوي جزيري نما]] *** ڏکڻ-اوڀر يورپ **** بلقان جزيره نما *** [[ڏاکڻي يورپ]] *** [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] *** اوڀرين ائٽلانٽڪ *** لو ڪنٽريز (هيٺانهان ملڪ) * اتر-اولهه يورپ * ٻيا *** [[وچ يورپ]] *** ٻوليءَ جي لحاظ کان **** سيلٽڪ **** جرمنڪ **** رومانس **** سلاوڪ ** [[اتر آمريڪا]] *** [[گرين لينڊ]] *** [[نيو انگلينڊ]] *** [[ڪينيڊا]] [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:علائقا بلحاظ صديون]] [[زمرو:علائقا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:علائقا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آرڪٽڪ جا علائقا]] [[زمرو:علائقن جي لحاظ کان درجا بنديون]] [[زمرو:علائقن جي لحاظ کان موضوعن جي فهرست]] [[زمرو:علائقن جي لحاظ کان فهرستون]] [[زمرو:خيالي علائقا]] [[زمرو:زرعي علائقا]] [[زمرو:علائقائي هوائي ڪمپنيون]] [[زمرو:پٽي نما علائقا]] [[زمرو:بايو جيوگرافڪ علائقا]] [[زمرو:علائقائي موسمياتي اثر]] [[زمرو:سرحد پار علائقا]] [[زمرو:ثقافتي علائقا]] [[زمرو:اقتصادي علائقا]] [[زمرو:ماحولياتي علائقا]] [[زمرو:جاگرافيائي علائقا]] [[زمرو:عالمي علائقا]] [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:عطا ڪيل زمينون]] [[زمرو:وڏا علائقا]] [[زمرو:وچولا علائقا]] [[زمرو:ننڍا علائقا]] [[زمرو:فوجي ضلعا ۽ علائقا]] [[زمرو:قدرتي علائقا]] [[زمرو:سمنڊ]] [[زمرو:طبعي جاگرافيائي ورهاستون]] [[زمرو:پلوٽو جا علائقا]] [[زمرو:قطبي علائقا]] [[زمرو:علائقائي عرفي نالا]] [[زمرو:علائقائيت (سياست)]] [[زمرو:ڪناري وارا علائقا]] [[زمرو:علائقائي تڪرارون]] [[زمرو:علائقائي رقابتون]] [[زمرو:شمارياتي علائقا]] [[زمرو:نيم-استوائي علائقا]] [[زمرو:رستا يا وسيع علائقا]] [[زمرو:استوائي علائقا]] {{زمين جا علائقا}} [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:دنيا جا علائقا]] [[زمرو:علائقائي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:علائقائي وجود بلحاظ قسم]] tnfeodwd1rtux2k6vsedbl15px8fztx 14 44081 410558 395572 2026-09-08T16:10:12Z Memon2025 21315 /* */ 410558 wikitext text/x-wiki [[زمرو:زمرا بلحاظ دور]] [[زمرو:فوت ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:فوتگيون]] [[زمرو:1943ع جا واقعا]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] o77iwub969p0a2aauow5c6wo5q5g1h3 14 44082 410560 395547 2026-09-08T16:11:22Z Memon2025 21315 /* */ 410560 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:زمرا بلحاظ سال]] [[زمرو:فوتگيون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ دور]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ دور]] 1o0h8p87krb5o8msmkt4enr1253nmh1 410561 410560 2026-09-08T16:12:45Z Memon2025 21315 /* */ 410561 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:فوتگيون]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سال]] 3m6v4097fbzagrbzsscagm5w34z3uuw 0 45275 410809 384256 2026-09-09T08:39:49Z Intisar Ali 8681 410809 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ سُهيرس پهريون | title = | image = | caption = | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = [[راء ديواجي]] | successor = [[راء ساھسي - پھريون]] | reign = ڇهين صدي عيسويءَ جي شروعاتي دور ۾{{efn|راءِ سُهيرس پهرئين جي حڪومت جي صحيح شروعات ۽ پڄاڻي معلوم ناهي. راءِ گهراڻي جي مجموعي حڪومت کي جديد تاريخي ترتيبن ۾ تقريباً 489ع کان 632ع تائين رکيو وڃي ٿو.}}<ref name="HarvardRai">{{cite web |url=https://timelinesouthasianhistory.hsites.harvard.edu/gupta-v%C4%81k%C4%81%E1%B9%ADaka-age-c-300-%E2%80%93-550-ce |title=Gupta-Vakataka Age [c. 300 CE–550 CE] |website=A Timeline of South Asian History |publisher=Harvard University |access-date=9 September 2026 }}</ref> | full_name = راءِ سُهيرس پهريون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = | mother = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = غير يقيني؛ راءِ گهراڻو [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] ٻنهي سان لاڳاپيل هو }} '''راءِ سُهيرس پهريون''' ({{langx|en|Rai Sahiras I}}؛ ڪڏهن ''Siharas I'' يا ''Sahiras'' پڻ لکيو وڃي ٿو) سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو ٻيو روايتي طور ڄاتل حڪمران هو. هو گهراڻي جي پهرين حڪمران [[راءِ ديواجي]] کان پوءِ تخت تي ويٺو ۽ سندس جانشين [[راءِ ساهسي پهريون]] ٿيو.<ref name="HarvardRai" /> راءِ سُهيرس پهرئين جي زندگي، حڪومت جي صحيح مدت، جنگين يا انتظامي سرگرمين بابت ڪا تفصيلي همعصر ڄاڻ محفوظ ناهي. سنڌ جي راءِ گهراڻي بابت بنيادي ادبي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' پهرين ٽن حڪمرانن—راءِ ديواجي، راءِ سُهيرس پهريون ۽ راءِ ساهسي پهريون—جا رڳو نالا ڏئي ٿو؛ تفصيلي سياسي بيان گهراڻي جي چوٿين حڪمران [[راءِ سُهيرس ٻيون]] کان شروع ٿئي ٿو.<ref name="RaiHist">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تاريخي ماخذ == راءِ سُهيرس پهرئين بابت موجود ڄاڻ جي وڏي حد خود ماخذن جي کوٽ سبب آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان اهم روايتي متن ''چچ نامو'' آهي، جيڪو موجوده صورت ۾ 13هين صديءَ جو فارسي ڪتاب آهي. ان ۾ راءِ گهراڻي جي شروعاتي حڪمرانن جي نسب واري فهرست ڏني وئي آهي، پر سُهيرس پهرئين جي حڪومت بابت الڳ داستان موجود ناهي.<ref name="RaiHist" /> جديد مورخ [[منان احمد آصف]] نشاندهي ڪري ٿو تہ ''چچ نامي'' کي ستين يا ڇهين صديءَ جي واقعن جو حرف بحرف همعصر رڪارڊ سمجهڻ بدران 13هين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي متن طور پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Asif">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> راءِ گهراڻي جي شروعاتي دور بابت ڪا اهڙي قطعي ڪتبي، شاهي دستاويز يا ٻيو همعصر تاريخي متن اڃا تائين سڃاتو نه ويو آهي جيڪو راءِ سُهيرس پهرئين جي حياتيءَ يا حڪومت جي تفصيل جي آزاد تصديق ڪري.<ref name="RaiHist" /> == نالو == هن حڪمران جو نالو مختلف تاريخي ۽ جديد ماخذن ۾ '''Sahiras'''، '''Siharas''' ۽ ساڳين صوتي صورتن ۾ ملي ٿو. ڪجهه جديد تاريخي ۽ لساني تعميرن ۾ ''Sahiras'' کي ممڪن طور سنسڪرت نالي '''شري هرشا''' ({{lang|sa|श्री हर्ष}}, ''Śrī Harṣa'') جي بگڙيل يا فارسي-عربي نقل ٿيل صورت سمجهيو ويو آهي. Harvard جي South Asian History timeline راءِ سُهيرس کي ''Shri Harsha'' سان سڃاڻي ٿي.<ref name="HarvardRai" /> [[آندري ونڪ]] پڻ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن جي نالن کي ممڪن طور بگڙيل سنسڪرت صورتون سمجهي ٿو ۽ ''Sahiras'' لاءِ ''Shri Harsha'' جي بحاليءَ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="Wink">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1996 |pages=152–153 |isbn=9789004095090 }}</ref> تنهن هوندي بہ اها نالي جي علمي بحالي آهي، نه اهڙي سڌي ڪتبي واري شاهدي جنهن مان يقيني طور ثابت ٿئي تہ راءِ سُهيرس پهرئين جو اصل نالو ''شري هرشا'' هو. == راءِ گهراڻي ۾ حيثيت == جديد تاريخي ترتيبن ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت تقريباً '''489ع کان 632ع''' تائين رکي وڃي ٿي. روايتي پنج حڪمران هي هئا:<ref name="HarvardRai" /><ref name="Wink" /> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''راءِ گهراڻي جي روايتي جانشيني''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪمران ! style="background:#457B9D;color:white;" | ممڪن سنسڪرت صورت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | حيثيت |- | 1 | [[راءِ ديواجي]] | ديوادتيه (''Devaditya'') | پهريون ڄاتل حڪمران |- | 2 | style="background:#E8F5E9;" | '''راءِ سُهيرس پهريون''' | شري هرشا (''Śrī Harṣa'')؟ | ٻيو حڪمران |- | 3 | [[راءِ ساهسي پهريون]] | سنه سينا / سِمه سينا (''Sinhasena'')؟ | ٽيون حڪمران |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | — | تفصيل سان ڄاتل پهريون راءِ حڪمران |- | 5 | [[راءِ ساهسي ٻيون]] | — | آخري راءِ حڪمران |} <small>ممڪن سنسڪرت صورتون جديد تاريخي ۽ نالياتي بحاليون آهن؛ اهي سڀ سڌي همعصر ڪتبي سان ثابت ٿيل ناهن.<ref name="Wink" /></small> == حڪومت جو زمانو == راءِ سُهيرس پهرئين جي پنهنجي حڪومت جي صحيح تاريخ معلوم ناهي. جيڪڏهن راءِ گهراڻي جي روايتي مجموعي مدت، تقريباً 489ع کان 632ع، قبول ڪئي وڃي تہ سُهيرس پهريون پنجين صديءَ جي آخر يا ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ حڪومت ڪندڙ حڪمرانن مان هو.<ref name="HarvardRai" /> پر موجود ماخذ ڪنهن مخصوص سال کي سندس تخت نشيني يا وفات سان نه ٿا ڳنڍين. ان ڪري انفوباڪس ۾ اندازي سان ڪو قطعي سال لکڻ مناسب ناهي. پراڻن سنڌي تاريخي ڪتابن ۾ راءِ گهراڻي لاءِ ڪڏهن 143 يا 144 سالن جي مجموعي مدت ڏني وڃي ٿي، پر ان مجموعي عرصي کي پنجن حڪمرانن ۾ صحيح نموني ورهائڻ لاءِ دستاويزي بنياد موجود ناهي.<ref name="Wink" /> == سياسي پسمنظر == راءِ سُهيرس پهرئين جو دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ سياسي تبديليءَ جي وڏي زماني سان لاڳاپيل هو. پنجين ۽ ڇهين صديءَ ۾ [[ساساني سلطنت]]، هُن يا هفتالي قوتون ۽ هندستان جي مختلف علائقائي گهراڻا سنڌ ۽ ان جي ڀرپاسي واري دنيا سان رابطي ۾ هئا. سنڌ مان پنجين ۽ ڇهين صديءَ جا ساساني طرز جا سڪا پڻ مليا آهن. انهن سڪن ۾ ايراني طرز جي حڪمران جي تصوير، آتشدان ۽ ڪڏهن مقامي نشانيون ملن ٿيون، جيڪي سنڌ جي ان دور جي وسيع هند-ايراني سياسي ۽ اقتصادي رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Schindel |first1=Nikolaus |last2=Alram |first2=Michael |last3=Daryaee |first3=Touraj |last4=Pendleton |first4=Elizabeth |title=The Parthian and Early Sasanian Empires: Adaptation and Expansion |publisher=Oxbow Books |year=2016 |isbn=9781785702099 }}</ref> انهن سڪن کي سڌي طرح راءِ سُهيرس پهرئين سان منسوب ڪرڻ اڃا قطعي طور ممڪن ناهي. == سڪن بابت جديد تحقيق == راءِ گهراڻي بابت هڪ دلچسپ جديد تحقيق سنڌ مان مليل ساساني طرز جي سون ۽ چانديءَ جي سڪن سان لاڳاپيل آهي. Alexander M. Fishman ۽ Ian Todd ڪجهه سڪن تي پڙهيل نالن ۽ لقبن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني آهي.<ref name="CoinsRai">{{cite journal |last1=Fishman |first1=Alexander M. |last2=Todd |first2=Ian |title=Recently Discovered Gold, Silver and Copper Coins from Sindh |year=2021 }}</ref> انهن مان هڪ سڪن واري گروهه تي پڙهيل صورت '''Śrī Shahi Rasra(…)''' کي عارضي طور راءِ سُهيرس پهرئين سان ڳنڍيو ويو آهي. اها سڃاڻپ نالي جي مشابهت ۽ سڪن جي تاريخي ترتيب تي ٻڌل آهي، پر خود محققن پڻ واضح ڪيو آهي تہ اهڙين نسبتُن ۾ غير يقيني تمام گهڻي آهي.<ref name="CoinsRai" /> ان ڪري هن وقت اهو چوڻ صحيح نه ٿيندو تہ “هي راءِ سُهيرس پهرئين جو سڪو آهي”، پر اهو چئي سگهجي ٿو تہ ڪجهه numismatists اهڙي امڪاني نسبت تجويز ڪئي آهي. == مذهب == راءِ سُهيرس پهرئين جو ذاتي مذهب معلوم ناهي. راءِ گهراڻي کي تاريخي ادب ۾ ڪڏهن [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] ۽ ڪڏهن هندو-ٻڌ مذهبي ماحول سان وابسته ڪيو ويو آهي. ستين صديءَ ۾ سنڌ بابت [[شوان زانگ]] جي بيان مان ٻڌ خانقاهن ۽ برهمڻ مذهبي روايتن ٻنهي جي موجودگي معلوم ٿئي ٿي. پر شوان زانگ سُهيرس پهرئين جي دور کان پوءِ آيو هو، تنهنڪري سندس بيان کي سڌو هن حڪمران جي ذاتي مذهب جو ثبوت نٿو بڻائي سگهجي. ان ڪري انفوباڪس ۾ قطعي طور `religion = ٻڌ ڌرم` لکڻ بدران مذهبي سڃاڻپ کي '''غير يقيني''' لکڻ وڌيڪ انسائيڪلوپيڊيائي آهي. == گاديءَ جو هنڌ == [[File:Sukkur 4.jpg|thumb|[[اروڙ]] ڀرسان تاريخي کنڊر؛ راءِ گهراڻي جي بعد واري دور جي گادي اروڙ ڄاڻائي وڃي ٿي]] راءِ گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] يا الور ڄاڻايو وڃي ٿو، جيڪو موجوده [[روهڙي]] ڀرسان سنڌوءَ جي پراڻي وهڪري جي ڪناري تي واقع هو.<ref name="Wink" /> تنهن هوندي بہ ''چچ نامي'' ۾ اروڙ بابت تفصيلي سياسي بيان خاص ڪري راءِ سُهيرس ٻئي ۽ راءِ ساهسي ٻئي جي دور سان لاڳاپيل آهي. سُهيرس پهرئين جي پنهنجي دور ۾ گادي اروڙ هجڻ جو ڪو الڳ همعصر ثبوت موجود ناهي؛ ان کي گهراڻي جي مجموعي گاديءَ طور بيان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. == سلطنت جي حدن بابت احتياط == [[File:Map of Sindh (Rais).png|thumb|راءِ گهراڻي سان منسوب سنڌ جو جديد تجسيمي نقشو؛ هي راءِ سُهيرس پهرئين جي صحيح سرحدن جو همعصر نقشو ناهي]] راءِ سُهيرس پهرئين جي حڪومت جون مخصوص جغرافيائي حدون معلوم ناهن. ''چچ نامي'' ۾ سنڌ جي وڏي سلطنت ۽ ان جي چار انتظامي حصن جو تفصيلي بيان [[راءِ سُهيرس ٻيون]] سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري برهمڻ آباد، سيوستان، اسڪلنده ۽ ملتان واري صوبائي ورهاست کي سُهيرس پهرئين جي پنهنجي انتظامي اصلاح طور پيش ڪرڻ درست ناهي. راءِ گهراڻي جي مجموعي حڪومت بعد واري دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي، [[ديبل]]، [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]] ۽ [[ملتان]] تائين اثر رکندڙ هئي، پر اهو معلوم ناهي تہ انهن حدن جو ڪيترو حصو اڳ ئي سُهيرس پهرئين جي دور ۾ راءِ حڪومت هيٺ هو. == راءِ گهراڻي جي بعد واري انتظامي جوڙجڪ == {{Main|راءِ گهراڻو}} [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] ''چچ نامي'' ۾ راءِ سُهيرس ٻئي جي دور بابت ڏنل صوبائي انتظام کي جديد جاگرافي سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تجزئي مطابق راءِ گهراڻي جي بعد واري حڪومت ۾ اروڙ مرڪزي علائقو هو ۽ برهمڻ آباد، سيوستان، اسڪلنده ۽ ملتان وڏن ماتحت انتظامي مرڪزن طور ڪم ڪندا هئا.<ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''بعد واري راءِ گهراڻي جي روايتي انتظامي جوڙجڪ''' ! style="background:#355070;color:white;" | مرڪز ! style="background:#6D597A;color:white;" | روايت موجب علائقو ! style="background:#B56576;color:white;" | تاريخي نوٽ |- | [[اروڙ]] | مرڪزي شاهي علائقو | style="text-align:left;" | راجا جي سڌي حڪمرانيءَ جو مرڪز |- | [[برهمڻ آباد]] | ڏکڻ ۽ هيٺين سنڌ | style="text-align:left;" | [[ديبل]] ۽ [[نيرون ڪوٽ]] سميت علائقا |- | [[سيوستان]] | وچ ۽ اولهندي سنڌ | style="text-align:left;" | ڪوهستان ۽ مڪران ڏانهن ويندڙ سرحدي علائقا |- | اسڪلنده | اتر-اوڀر يا ڏاکڻي پنجاب سان لاڳاپيل خطو | style="text-align:left;" | صحيح جديد سڃاڻپ غير يقيني |- | [[ملتان]] | مٿئين سنڌوءَ جو خطو | style="text-align:left;" | روايت موجب ڪشمير جي سرحد تائين اثر |} <small>هيءَ جوڙجڪ راءِ سُهيرس '''ٻئي''' جي دور بابت روايت مان نڪري ٿي؛ ان کي راءِ سُهيرس پهرئين جي ذاتي انتظامي نظام جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Lambrick" /></small> == جانشيني == سُهيرس پهرئين کان پوءِ [[راءِ ساهسي پهريون]] سنڌ جي تخت تي ويٺو. ٻنهي حڪمرانن جي وچ ۾ خانداني لاڳاپي جي نوعيت بابت ''چچ نامي'' جي مختصر حڪمران فهرست کان وڌيڪ معلومات محفوظ ناهي. ڪجهه پوئين روايتون حڪمرانن کي هڪ ٻئي جا پيءُ ۽ پٽ تصور ڪن ٿيون، پر پهرين ٽن راءِ حڪمرانن لاءِ اهڙي نسب جي تفصيل جي آزاد تصديق موجود ناهي. == تاريخي اهميت == راءِ سُهيرس پهرئين جي تاريخي اهميت سندس ذاتي ڪارنامن کان وڌيڪ راءِ گهراڻي جي شروعاتي حڪمران سلسلي ۾ سندس مقام سبب آهي. هو: * [[راءِ ديواجي]] کان پوءِ ٻيو ڄاتل راءِ حڪمران هو؛ * [[راءِ ساهسي پهريون]] کان اڳ حڪومت ڪندو هو؛ * پنجين–ڇهين صديءَ جي سنڌ جي مقامي حڪمران سلسلي جي تسلسل جو حصو هو؛ * ۽ راءِ گهراڻي جي انهيءَ دور سان تعلق رکي ٿو جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نسبتاً وسيع علائقائي بادشاهت جو واضح ادبي بيان ملي ٿو. == تاريخ نويسيءَ جون حدون == راءِ سُهيرس پهرئين بابت مضمون ۾ روايت ۽ ثابت ٿيل ڄاڻ کي الڳ رکڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ سُهيرس پهرئين بابت ثبوتن جي حيثيت''' ! style="background:#264653;color:white;" | دعويٰ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حيثيت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | راءِ گهراڻي جو ٻيو ڄاتل حڪمران | نسبتاً مضبوط روايتي ڄاڻ | ''چچ نامي'' جي حڪمران فهرست |- | راءِ ديواجي کان پوءِ آيو | روايتي ترتيب ۾ مضبوط | جديد تاريخي فهرستن ۾ پڻ قبوليل |- | راءِ ساهسي پهريون سندس جانشين هو | روايتي ترتيب ۾ مضبوط | صحيح جانشينيءَ جو سال نامعلوم |- | اصل نالو شري هرشا هو | علمي تجويز | ''Sahiras'' جي ممڪن سنسڪرت بحالي |- | حڪومت جي صحيح مدت | نامعلوم | ماخذ سال نٿا ڏين |- | اروڙ سندس ذاتي گادي هئي | ممڪن | گهراڻي جي گادي اروڙ هئي، پر سندس دور لاءِ الڳ ثبوت ناهي |- | ٻڌ حڪمران هو | غير يقيني | راءِ گهراڻي جو مذهبي ماحول هندو ۽ ٻڌ ٻنهي سان لاڳاپيل |- | ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو | ثابت نه | اها تفصيلي روايت راءِ سُهيرس ٻئي جي دور سان لاڳاپيل آهي |- | ''Śrī Shahi Rasra'' سڪو سندس آهي | numismatic مفروضو | اڃا قطعي نسبت ممڪن ناهي |} == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''راءِ گهراڻي جا روايتي حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | حيثيت |- | 1 | [[راء ديواجي]] | پهريون ڄاتل حڪمران |- | 2 | style="background:#E8F5E9;" | '''راءِ سُهيرس پهريون''' | ٻيو حڪمران |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | ٽيون حڪمران |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | چوٿون حڪمران |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | آخري حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[راء ديواجي]] * [[راء ساھسي - پھريون]] * [[راءِ سُهيرس ٻيون]] * [[راء ساھسي ٻيون]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1996 |isbn=9789004095090 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] 3b1ag6o9qafphlxxie65xo3pdm28fgf 0 45276 410813 384257 2026-09-09T08:46:48Z Intisar Ali 8681 410813 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ساهسي پهريون | title = | image = | caption = | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = [[راء سھيرس پھريون]] | successor = [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | reign = ڇهين صدي عيسويءَ ۾{{efn|راءِ ساهسي پهرئين جي تخت نشيني ۽ وفات جا صحيح سال معلوم ناهن. راءِ گهراڻي جي مجموعي حڪومت کي جديد تاريخي ترتيبن ۾ تقريباً 489ع کان 632ع تائين رکيو وڃي ٿو.}} | spouse = | issue = | full_name = راءِ ساهسي پهريون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = | mother = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = غير يقيني؛ راءِ دور جي سنڌ ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[هندومت]] ٻئي موجود هئا }} '''راءِ ساهسي پهريون''' ({{langx|en|Rai Sahasi I}}) سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو ٽيون روايتي طور ڄاتل حڪمران هو. هو [[راءِ سُهيرس پهريون]] کان پوءِ تخت تي ويٺو ۽ سندس جانشين [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ٿيو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي روايتي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' پهرين ٽن حڪمرانن—[[راءِ ديواجي]]، راءِ سُهيرس پهريون ۽ راءِ ساهسي پهريون—جا نالا ذڪر ڪري ٿو، پر انهن جي انفرادي حڪومتن بابت تفصيلي سياسي يا سوانحي احوال نٿو ڏئي.<ref name="RaiEarly">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> ان ڪري راءِ ساهسي پهرئين جي حڪومت جي صحيح مدت، فوجي مهمن، خانداني لاڳاپن، انتظامي سڌارن ۽ ذاتي مذهبي وابستگي بابت معتبر ڄاڻ محدود آهي. سندس اهميت بنيادي طور راءِ گهراڻي جي شروعاتي جانشينيءَ ۾ سندس مقام ۽ ان سياسي سلسلي جي تسلسل ۾ آهي، جيڪو بعد ۾ [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي دور ۾ وڌيڪ تفصيل سان تاريخي روايتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. == تاريخي ماخذ == راءِ ساهسي پهرئين بابت سڌي معلومات جو بنيادي مسئلو ماخذن جي کوٽ آهي. راءِ گهراڻي بابت موجود سڀ کان اهم ادبي ماخذ ''چچ نامو'' آهي، جيڪو موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ جو متن آهي. ان ۾ راءِ گهراڻي جي نسب ۽ سياسي ترتيب بابت معلومات ڏني وئي آهي، پر راءِ ساهسي پهرئين بابت ڪو الڳ باب يا تفصيلي داستان موجود ناهي.<ref name="RaiEarly" /> جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پڻ اهو قبول ڪيو وڃي ٿو تہ پهرين ٽن راءِ حڪمرانن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود ناهي؛ انهن جا نالا فقط هڪ مختصر حڪمران سلسلي ۾ محفوظ ٿيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[منان احمد آصف]] جي تحقيق موجب ''چچ نامي'' کي صرف قديم سنڌ جي واقعن جو حرف بحرف همعصر رڪارڊ نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي موجوده ادبي شڪل 13هين صديءَ جي سياسي ۽ فڪري ماحول سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="RaiEarly" /> == نالو == هن حڪمران جو نالو مختلف ماخذن ۾ '''Sahasi I'''، '''Sahsi I''' ۽ ساڳين صوتي صورتن ۾ ملي ٿو. ڪجهه جديد تاريخي تحقيقن ۾ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن جا نالا ممڪن بگڙيل سنسڪرت صورتون سمجهيا ويا آهن. راءِ ساهسي پهرئين لاءِ ڪنهن سنسڪرت نالي جي قطعي بحالي اڃا متفقه ناهي. جديد numismatic ۽ تاريخي بحثن ۾ مختلف امڪان پيش ڪيا ويا آهن، پر ڪنهن اهڙي سڪي يا ڪتبي جي قطعي سڃاڻپ موجود ناهي جنهن مان سندس اصل ذاتي نالو پڪ سان معلوم ٿئي.<ref name="RaiNumismatic">{{cite book |last1=Schindel |first1=Nikolaus |last2=Alram |first2=Michael |last3=Daryaee |first3=Touraj |last4=Pendleton |first4=Elizabeth |title=The Parthian and Early Sasanian Empires: Adaptation and Expansion |publisher=Oxbow Books |year=2016 |isbn=9781785702099 }}</ref> == راءِ گهراڻي ۾ حيثيت == راءِ ساهسي پهريون راءِ گهراڻي جي روايتي پنج حڪمرانن مان ٽيون هو. گهراڻي جي حڪومت جي مجموعي مدت کي جديد تاريخي ترتيبن ۾ تقريباً '''489ع کان 632ع''' تائين رکيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ هر ابتدائي حڪمران جي الڳ حڪومت جا سال معلوم ناهن.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''راءِ گهراڻي جي روايتي جانشيني''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪمران ! style="background:#457B9D;color:white;" | حيثيت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڄاڻ جي سطح |- | 1 | [[راء ديواجي]] | پهريون ڄاتل حڪمران | محدود |- | 2 | [[راءِ سُهيرس پهريون]] | ٻيو حڪمران | محدود |- | 3 | style="background:#E8F5E9;" | '''راءِ ساهسي پهريون''' | ٽيون حڪمران | تمام محدود |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | چوٿون حڪمران | نسبتاً تفصيلي |- | 5 | [[راءِ ساهسي ٻيون]] | آخري راءِ حڪمران | نسبتاً تفصيلي |} == حڪومت جو زمانو == راءِ ساهسي پهرئين جي حڪومت جا صحيح سال معلوم ناهن. ڇاڪاڻ⁠تہ راءِ گهراڻي جي پهرين ٽن حڪمرانن لاءِ ''چچ نامو'' ڪا تفصيلي chronology نٿو ڏئي، تنهنڪري ڪو مخصوص عيسوي سال سندس تخت نشيني يا وفات سان قطعي طور ڳنڍڻ تاريخي طور مناسب ناهي. گهراڻي جي مجموعي 489ع–632ع واري زمان بنديءَ کي قبول ڪرڻ جي صورت ۾ راءِ ساهسي پهريون غالباً ڇهين صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو، پر اهو رڳو مجموعي گهراڻي واري chronology مان اندازو آهي. == سياسي پسمنظر == راءِ ساهسي پهرئين جو دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي سياسي تبديليءَ جي زماني سان لاڳاپيل هو. پنجين ۽ ڇهين صدين ۾ [[ساساني سلطنت]]، هُن ۽ هفتالي طاقت، گپتا سلطنت جي زوال کان پوءِ اڀرندڙ هندستاني علائقائي حڪومتون ۽ سنڌو ماٿريءَ جون مقامي قوتون هڪ ٻئي سان سياسي ۽ واپاري رابطن ۾ هيون. سنڌ جا ايران، مڪران، بلوچستان، پنجاب ۽ اولهندي هندستان سان پراڻا واپاري ۽ سياسي لاڳاپا هئا. ساساني طرز جا سڪا سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليا آهن، جيڪي هن دور جي وسيع هند-ايراني اقتصادي ۽ ثقافتي رابطن جو ثبوت آهن.<ref name="RaiNumismatic" /> تنهن هوندي بہ ڪنهن مخصوص جنگ، معاهدي يا سفارتي واقعي کي راءِ ساهسي پهرئين سان سڌو منسوب ڪرڻ لاءِ في الحال ڪافي ثبوت موجود ناهن. == گاديءَ جو هنڌ == [[File:Sukkur 4.jpg|thumb|[[اروڙ]] جا آثار؛ اروڙ راءِ گهراڻي جي روايتي گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو]] راءِ گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] يا الور ڄاڻايو وڃي ٿو، جيڪو موجوده [[روهڙي]] ڀرسان واقع هو. بعد واري راءِ دور بابت ''چچ نامي'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي سياسي مرڪز طور واضح نموني بيان ڪيو ويو آهي. پر راءِ ساهسي پهرئين جي ذاتي حڪومت بابت الڳ ماخذ نه هجڻ سبب اهو ثابت ڪرڻ مشڪل آهي تہ سندس سڄي حڪومت به اروڙ مان هلندي هئي. انڪري اروڙ کي '''راءِ گهراڻي جي روايتي گادي''' طور بيان ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي. == حڪومت جي حدن بابت احتياط == [[File:Map of Sindh (Rais).png|thumb|راءِ گهراڻي سان منسوب سنڌ جو جديد تجسيمي نقشو؛ هي راءِ ساهسي پهرئين جي ذاتي حڪومت جون قطعي سرحدون نٿو ڏيکاري]] راءِ ساهسي پهرئين جي پنهنجي حڪومت جون صحيح سرحدون معلوم ناهن. راءِ گهراڻي جي وسيع علائقائي حڪومت ۽ چئن وڏن انتظامي حصن بابت تفصيلي روايت [[راءِ سُهيرس ٻيون]] جي دور سان لاڳاپيل آهي. ''چچ نامي'' موجب ان بعد واري دور ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، اسڪلنده ۽ [[ملتان]] وڏا صوبائي مرڪز هئا.<ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }}</ref> انڪري انهيءَ مڪمل انتظامي نظام کي راءِ ساهسي پهرئين جي ذاتي اصلاح يا سندس قائم ڪيل صوبائي بندوبست طور پيش ڪرڻ درست نه ٿيندو. == راءِ گهراڻي جي بعد واري سياسي بناوت == {{Main|راءِ گهراڻو}} [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] ''چچ نامي'' ۾ ڏنل بعد واري راءِ حڪومت جي انتظامي بيان کي جديد جاگرافي سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تشريح موجب اروڙ جي شاهي علائقي کان سواءِ برهمڻ آباد، سيوستان، اسڪلنده ۽ ملتان وڏي علائقائي انتظام جا مرڪز هئا.<ref name="Lambrick" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''بعد واري راءِ حڪومت جي روايتي انتظامي جوڙجڪ''' ! style="background:#355070;color:white;" | مرڪز ! style="background:#6D597A;color:white;" | روايتي علائقا ! style="background:#B56576;color:white;" | نوٽ |- | [[اروڙ]] | شاهي مرڪزي علائقو | style="text-align:left;" | راءِ حڪومت جي گادي |- | [[برهمڻ آباد]] | نيرون، ديبل، لوهاڻا، لاکا ۽ سما | style="text-align:left;" | ڏکڻ ۽ هيٺين سنڌ سان لاڳاپيل |- | [[سيوستان]] | ٻڌيا، جهنڪان، روجهاڻ ۽ مڪران جي سرحد | style="text-align:left;" | وچ ۽ اولهندي سنڌ |- | اسڪلنده | ڀاٽيا، چچپور ۽ ڀرپاسي جا علائقا | style="text-align:left;" | صحيح جديد سڃاڻپ غير يقيني |- | [[ملتان]] | مٿئين سنڌوءَ جا علائقا ۽ ڪشمير ڏانهن سرحد | style="text-align:left;" | اتر وارو وڏو انتظامي مرڪز |} <small>هي تفصيل بعد واري راءِ دور، خاص طور [[راءِ سُهيرس ٻيون]] بابت روايت مان نڪري ٿو، نه راءِ ساهسي پهرئين بابت سڌي شاهديءَ مان.<ref name="Lambrick" /></small> == مذهب == راءِ ساهسي پهرئين جو ذاتي مذهب قطعي طور معلوم ناهي. راءِ گهراڻي جي مجموعي مذهبي سڃاڻپ بابت جديد ماخذن ۾ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] ٻنهي جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> سنڌ ۾ هن دور دوران ٻڌ مذهبي ادارا مضبوط هئا، پر برهمڻ روايتون ۽ هندو مذهبي گروهه پڻ موجود هئا. ستين صديءَ ۾ سنڌ پهتل چيني ياتري [[شوان زانگ]] بعد ۾ ڪيترن ٻڌ خانقاهن ۽ برهمڻ مذهبي برادرين جو ذڪر ڪري ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اها شاهدي راءِ ساهسي پهرئين کان پوءِ واري دور جي آهي، انڪري سندس ذاتي مذهب لاءِ قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب ناهي. == سڪن بابت جديد تحقيق == راءِ گهراڻي سان لاڳاپيل سڪن بابت جديد numismatic تحقيق هڪ اهم پر اڃا غير يقيني موضوع آهي. سنڌ مان ڪجهه اهڙا سون، چاندي ۽ ٽامي جا سڪا مليا آهن جيڪي ساساني نموني سان مشابهت رکن ٿا، پر انهن تي مقامي طرز جون مختلف لکتون ۽ تاج جا نمونا آهن. Alexander M. Fishman ۽ Ian Todd جهڙن محققن تجويز ڏني آهي تہ انهن مان ڪجهه سڪا ممڪن طور راءِ حڪمرانن سان تعلق رکن ٿا. پڙهيل نالن مان ڪجهه کي راءِ گهراڻي جي روايتي نالن سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، پر '''راءِ ساهسي پهرئين لاءِ ڪا قطعي سڪي واري نسبت اڃا قائم نه ٿي آهي'''.<ref>{{cite journal |last1=Fishman |first1=Alexander M. |last2=Todd |first2=Ian |title=Recently Discovered Gold, Silver and Copper Coins from Sindh |year=2021 }}</ref> اهڙن سڪن جي وڌيڪ تحقيق راءِ دور جي chronology ۽ حڪمرانن جي اصل نالن بابت مستقبل ۾ وڌيڪ ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي. == جانشيني == روايتي حڪمران سلسلي موجب راءِ ساهسي پهرئين کان پوءِ [[راءِ سُهيرس ٻيون]] سنڌ جو راجا ٿيو. راءِ سُهيرس ٻيو پهريون راءِ حڪمران آهي جنهن بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً تفصيلي سياسي بيان ملي ٿو. سندس حڪومت سان سنڌ جي وسيع سرحدن، چئن وڏن صوبن، اروڙ جي گادي ۽ نيمروز سان جنگ جا احوال ڳنڍيل آهن. ان ڪري راءِ ساهسي پهرئين جي حڪومت راءِ گهراڻي جي نسبتاً اونداهي شروعاتي تاريخ ۽ بعد واري وڌيڪ تفصيلي تاريخ جي وچ واري ڪڙي سمجهي سگهجي ٿي. == تاريخي اهميت == راءِ ساهسي پهرئين جي انفرادي سياسي ڪارنامن بابت معلومات نه هجڻ باوجود سندس اهميت راءِ گهراڻي جي جانشينيءَ ۾ آهي. هو: * راءِ گهراڻي جو ٽيون ڄاتل حڪمران هو؛ * [[راءِ سُهيرس پهريون]] ۽ [[راءِ سُهيرس ٻيون]] جي وچ واري حڪمران ڪڙي هو؛ * ڇهين صديءَ جي سنڌ جي مقامي شاهي تسلسل جو نمائندو هو؛ * ۽ انهيءَ گهراڻي جو حصو هو جيڪو بعد ۾ سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي اثر رکندڙ سياسي طاقت طور روايتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. == تاريخ نويسيءَ جون حدون == راءِ ساهسي پهرئين بابت تاريخ لکندي ثابت ٿيل ڄاڻ ۽ بعد واري گهراڻي بابت ڄاڻ کي الڳ رکڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ساهسي پهرئين بابت ڄاڻ جي حيثيت''' ! style="background:#264653;color:white;" | دعويٰ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حيثيت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | راءِ گهراڻي جو ٽيون حڪمران | مضبوط روايتي ڄاڻ | ''چچ نامي'' جي حڪمران سلسلي مان |- | اڳوڻو راءِ سُهيرس پهريون | مضبوط روايتي ترتيب | شروعاتي راءِ حڪمرانن جي فهرست ۾ |- | جانشين راءِ سُهيرس ٻيون | مضبوط روايتي ترتيب | بعد واري تفصيلي تاريخ سان ڳنڍيل |- | حڪومت جا صحيح سال | نامعلوم | ڪو معتبر سڌو chronology موجود ناهي |- | اروڙ سندس گادي هئي | ممڪن | گهراڻي جي گادي، پر سندس ذاتي دور لاءِ الڳ ثبوت ناهي |- | ٻڌ ڌرم سندس ذاتي مذهب هو | غير يقيني | سنڌ ۾ ٻڌ ۽ هندو روايتون ٻئي موجود |- | وسيع سلطنت جو حڪمران | ممڪن پر غير ثابت | تفصيلي حدون سُهيرس ٻئي جي دور مان ملن ٿيون |- | چئن صوبن جو انتظام قائم ڪيائين | ثابت نه | اهڙي روايت سُهيرس ٻئي سان لاڳاپيل |- | سندس سڪا معلوم آهن | ثابت نه | راءِ دور سان ڪجهه سڪن جي امڪاني نسبت موجود |} == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''راءِ گهراڻي جا روايتي حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | حيثيت |- | 1 | [[راءِ ديواجي]] | پهريون ڄاتل حڪمران |- | 2 | [[راءِ سُهيرس پهريون]] | ٻيو حڪمران |- | 3 | style="background:#E8F5E9;" | '''راء ساھسي - پھريون''' | ٽيون حڪمران |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | چوٿون حڪمران |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | آخري حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[راء ديواجي]] * [[راء سھيرس پھريون]] * [[راءِ سُهيرس ٻيون]] * [[راء ساھسي ٻيون]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1996 |isbn=9789004095090 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] anr5jj9qy6u200csrqnbpcordx9n4zd 410814 410813 2026-09-09T08:47:30Z Intisar Ali 8681 410814 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ساهسي پهريون | title = | image = | caption = | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = [[راء سھيرس پھريون]] | successor = [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | reign = ڇهين صدي عيسويءَ ۾{{efn|راءِ ساهسي پهرئين جي تخت نشيني ۽ وفات جا صحيح سال معلوم ناهن. راءِ گهراڻي جي مجموعي حڪومت کي جديد تاريخي ترتيبن ۾ تقريباً 489ع کان 632ع تائين رکيو وڃي ٿو.}} | spouse = | issue = | full_name = راءِ ساهسي پهريون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = | mother = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = غير يقيني؛ راءِ دور جي سنڌ ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[هندومت]] ٻئي موجود هئا }} '''راءِ ساهسي پهريون''' ({{langx|en|Rai Sahasi I}}) سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو ٽيون روايتي طور ڄاتل حڪمران هو. هو [[راءِ سُهيرس پهريون]] کان پوءِ تخت تي ويٺو ۽ سندس جانشين [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ٿيو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي روايتي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' پهرين ٽن حڪمرانن—[[راءِ ديواجي]]، راءِ سُهيرس پهريون ۽ راءِ ساهسي پهريون—جا نالا ذڪر ڪري ٿو، پر انهن جي انفرادي حڪومتن بابت تفصيلي سياسي يا سوانحي احوال نٿو ڏئي.<ref name="RaiEarly">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> ان ڪري راءِ ساهسي پهرئين جي حڪومت جي صحيح مدت، فوجي مهمن، خانداني لاڳاپن، انتظامي سڌارن ۽ ذاتي مذهبي وابستگي بابت معتبر ڄاڻ محدود آهي. سندس اهميت بنيادي طور راءِ گهراڻي جي شروعاتي جانشينيءَ ۾ سندس مقام ۽ ان سياسي سلسلي جي تسلسل ۾ آهي، جيڪو بعد ۾ [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي دور ۾ وڌيڪ تفصيل سان تاريخي روايتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. == تاريخي ماخذ == راءِ ساهسي پهرئين بابت سڌي معلومات جو بنيادي مسئلو ماخذن جي کوٽ آهي. راءِ گهراڻي بابت موجود سڀ کان اهم ادبي ماخذ ''چچ نامو'' آهي، جيڪو موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ جو متن آهي. ان ۾ راءِ گهراڻي جي نسب ۽ سياسي ترتيب بابت معلومات ڏني وئي آهي، پر راءِ ساهسي پهرئين بابت ڪو الڳ باب يا تفصيلي داستان موجود ناهي.<ref name="RaiEarly" /> جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پڻ اهو قبول ڪيو وڃي ٿو تہ پهرين ٽن راءِ حڪمرانن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود ناهي؛ انهن جا نالا فقط هڪ مختصر حڪمران سلسلي ۾ محفوظ ٿيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[منان احمد آصف]] جي تحقيق موجب ''چچ نامي'' کي صرف قديم سنڌ جي واقعن جو حرف بحرف همعصر رڪارڊ نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي موجوده ادبي شڪل 13هين صديءَ جي سياسي ۽ فڪري ماحول سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="RaiEarly" /> == نالو == هن حڪمران جو نالو مختلف ماخذن ۾ '''Sahasi I'''، '''Sahsi I''' ۽ ساڳين صوتي صورتن ۾ ملي ٿو. ڪجهه جديد تاريخي تحقيقن ۾ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن جا نالا ممڪن بگڙيل سنسڪرت صورتون سمجهيا ويا آهن. راءِ ساهسي پهرئين لاءِ ڪنهن سنسڪرت نالي جي قطعي بحالي اڃا متفقه ناهي. جديد numismatic ۽ تاريخي بحثن ۾ مختلف امڪان پيش ڪيا ويا آهن، پر ڪنهن اهڙي سڪي يا ڪتبي جي قطعي سڃاڻپ موجود ناهي جنهن مان سندس اصل ذاتي نالو پڪ سان معلوم ٿئي.<ref name="RaiNumismatic">{{cite book |last1=Schindel |first1=Nikolaus |last2=Alram |first2=Michael |last3=Daryaee |first3=Touraj |last4=Pendleton |first4=Elizabeth |title=The Parthian and Early Sasanian Empires: Adaptation and Expansion |publisher=Oxbow Books |year=2016 |isbn=9781785702099 }}</ref> == راءِ گهراڻي ۾ حيثيت == راءِ ساهسي پهريون راءِ گهراڻي جي روايتي پنج حڪمرانن مان ٽيون هو. گهراڻي جي حڪومت جي مجموعي مدت کي جديد تاريخي ترتيبن ۾ تقريباً '''489ع کان 632ع''' تائين رکيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ هر ابتدائي حڪمران جي الڳ حڪومت جا سال معلوم ناهن.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حڪومت جو زمانو == راءِ ساهسي پهرئين جي حڪومت جا صحيح سال معلوم ناهن. ڇاڪاڻ⁠تہ راءِ گهراڻي جي پهرين ٽن حڪمرانن لاءِ ''چچ نامو'' ڪا تفصيلي chronology نٿو ڏئي، تنهنڪري ڪو مخصوص عيسوي سال سندس تخت نشيني يا وفات سان قطعي طور ڳنڍڻ تاريخي طور مناسب ناهي. گهراڻي جي مجموعي 489ع–632ع واري زمان بنديءَ کي قبول ڪرڻ جي صورت ۾ راءِ ساهسي پهريون غالباً ڇهين صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو، پر اهو رڳو مجموعي گهراڻي واري chronology مان اندازو آهي. == سياسي پسمنظر == راءِ ساهسي پهرئين جو دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي سياسي تبديليءَ جي زماني سان لاڳاپيل هو. پنجين ۽ ڇهين صدين ۾ [[ساساني سلطنت]]، هُن ۽ هفتالي طاقت، گپتا سلطنت جي زوال کان پوءِ اڀرندڙ هندستاني علائقائي حڪومتون ۽ سنڌو ماٿريءَ جون مقامي قوتون هڪ ٻئي سان سياسي ۽ واپاري رابطن ۾ هيون. سنڌ جا ايران، مڪران، بلوچستان، پنجاب ۽ اولهندي هندستان سان پراڻا واپاري ۽ سياسي لاڳاپا هئا. ساساني طرز جا سڪا سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليا آهن، جيڪي هن دور جي وسيع هند-ايراني اقتصادي ۽ ثقافتي رابطن جو ثبوت آهن.<ref name="RaiNumismatic" /> تنهن هوندي بہ ڪنهن مخصوص جنگ، معاهدي يا سفارتي واقعي کي راءِ ساهسي پهرئين سان سڌو منسوب ڪرڻ لاءِ في الحال ڪافي ثبوت موجود ناهن. == گاديءَ جو هنڌ == [[File:Sukkur 4.jpg|thumb|[[اروڙ]] جا آثار؛ اروڙ راءِ گهراڻي جي روايتي گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو]] راءِ گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] يا الور ڄاڻايو وڃي ٿو، جيڪو موجوده [[روهڙي]] ڀرسان واقع هو. بعد واري راءِ دور بابت ''چچ نامي'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي سياسي مرڪز طور واضح نموني بيان ڪيو ويو آهي. پر راءِ ساهسي پهرئين جي ذاتي حڪومت بابت الڳ ماخذ نه هجڻ سبب اهو ثابت ڪرڻ مشڪل آهي تہ سندس سڄي حڪومت به اروڙ مان هلندي هئي. انڪري اروڙ کي '''راءِ گهراڻي جي روايتي گادي''' طور بيان ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي. == حڪومت جي حدن بابت احتياط == [[File:Map of Sindh (Rais).png|thumb|راءِ گهراڻي سان منسوب سنڌ جو جديد تجسيمي نقشو؛ هي راءِ ساهسي پهرئين جي ذاتي حڪومت جون قطعي سرحدون نٿو ڏيکاري]] راءِ ساهسي پهرئين جي پنهنجي حڪومت جون صحيح سرحدون معلوم ناهن. راءِ گهراڻي جي وسيع علائقائي حڪومت ۽ چئن وڏن انتظامي حصن بابت تفصيلي روايت [[راءِ سُهيرس ٻيون]] جي دور سان لاڳاپيل آهي. ''چچ نامي'' موجب ان بعد واري دور ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، اسڪلنده ۽ [[ملتان]] وڏا صوبائي مرڪز هئا.<ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }}</ref> انڪري انهيءَ مڪمل انتظامي نظام کي راءِ ساهسي پهرئين جي ذاتي اصلاح يا سندس قائم ڪيل صوبائي بندوبست طور پيش ڪرڻ درست نه ٿيندو. == راءِ گهراڻي جي بعد واري سياسي بناوت == {{Main|راءِ گهراڻو}} [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] ''چچ نامي'' ۾ ڏنل بعد واري راءِ حڪومت جي انتظامي بيان کي جديد جاگرافي سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تشريح موجب اروڙ جي شاهي علائقي کان سواءِ برهمڻ آباد، سيوستان، اسڪلنده ۽ ملتان وڏي علائقائي انتظام جا مرڪز هئا.<ref name="Lambrick" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''بعد واري راءِ حڪومت جي روايتي انتظامي جوڙجڪ''' ! style="background:#355070;color:white;" | مرڪز ! style="background:#6D597A;color:white;" | روايتي علائقا ! style="background:#B56576;color:white;" | نوٽ |- | [[اروڙ]] | شاهي مرڪزي علائقو | style="text-align:left;" | راءِ حڪومت جي گادي |- | [[برهمڻ آباد]] | نيرون، ديبل، لوهاڻا، لاکا ۽ سما | style="text-align:left;" | ڏکڻ ۽ هيٺين سنڌ سان لاڳاپيل |- | [[سيوستان]] | ٻڌيا، جهنڪان، روجهاڻ ۽ مڪران جي سرحد | style="text-align:left;" | وچ ۽ اولهندي سنڌ |- | اسڪلنده | ڀاٽيا، چچپور ۽ ڀرپاسي جا علائقا | style="text-align:left;" | صحيح جديد سڃاڻپ غير يقيني |- | [[ملتان]] | مٿئين سنڌوءَ جا علائقا ۽ ڪشمير ڏانهن سرحد | style="text-align:left;" | اتر وارو وڏو انتظامي مرڪز |} <small>هي تفصيل بعد واري راءِ دور، خاص طور [[راءِ سُهيرس ٻيون]] بابت روايت مان نڪري ٿو، نه راءِ ساهسي پهرئين بابت سڌي شاهديءَ مان.<ref name="Lambrick" /></small> == مذهب == راءِ ساهسي پهرئين جو ذاتي مذهب قطعي طور معلوم ناهي. راءِ گهراڻي جي مجموعي مذهبي سڃاڻپ بابت جديد ماخذن ۾ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] ٻنهي جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> سنڌ ۾ هن دور دوران ٻڌ مذهبي ادارا مضبوط هئا، پر برهمڻ روايتون ۽ هندو مذهبي گروهه پڻ موجود هئا. ستين صديءَ ۾ سنڌ پهتل چيني ياتري [[شوان زانگ]] بعد ۾ ڪيترن ٻڌ خانقاهن ۽ برهمڻ مذهبي برادرين جو ذڪر ڪري ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اها شاهدي راءِ ساهسي پهرئين کان پوءِ واري دور جي آهي، انڪري سندس ذاتي مذهب لاءِ قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب ناهي. == سڪن بابت جديد تحقيق == راءِ گهراڻي سان لاڳاپيل سڪن بابت جديد numismatic تحقيق هڪ اهم پر اڃا غير يقيني موضوع آهي. سنڌ مان ڪجهه اهڙا سون، چاندي ۽ ٽامي جا سڪا مليا آهن جيڪي ساساني نموني سان مشابهت رکن ٿا، پر انهن تي مقامي طرز جون مختلف لکتون ۽ تاج جا نمونا آهن. Alexander M. Fishman ۽ Ian Todd جهڙن محققن تجويز ڏني آهي تہ انهن مان ڪجهه سڪا ممڪن طور راءِ حڪمرانن سان تعلق رکن ٿا. پڙهيل نالن مان ڪجهه کي راءِ گهراڻي جي روايتي نالن سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، پر '''راءِ ساهسي پهرئين لاءِ ڪا قطعي سڪي واري نسبت اڃا قائم نه ٿي آهي'''.<ref>{{cite journal |last1=Fishman |first1=Alexander M. |last2=Todd |first2=Ian |title=Recently Discovered Gold, Silver and Copper Coins from Sindh |year=2021 }}</ref> اهڙن سڪن جي وڌيڪ تحقيق راءِ دور جي chronology ۽ حڪمرانن جي اصل نالن بابت مستقبل ۾ وڌيڪ ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي. == جانشيني == روايتي حڪمران سلسلي موجب راءِ ساهسي پهرئين کان پوءِ [[راءِ سُهيرس ٻيون]] سنڌ جو راجا ٿيو. راءِ سُهيرس ٻيو پهريون راءِ حڪمران آهي جنهن بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً تفصيلي سياسي بيان ملي ٿو. سندس حڪومت سان سنڌ جي وسيع سرحدن، چئن وڏن صوبن، اروڙ جي گادي ۽ نيمروز سان جنگ جا احوال ڳنڍيل آهن. ان ڪري راءِ ساهسي پهرئين جي حڪومت راءِ گهراڻي جي نسبتاً اونداهي شروعاتي تاريخ ۽ بعد واري وڌيڪ تفصيلي تاريخ جي وچ واري ڪڙي سمجهي سگهجي ٿي. == تاريخي اهميت == راءِ ساهسي پهرئين جي انفرادي سياسي ڪارنامن بابت معلومات نه هجڻ باوجود سندس اهميت راءِ گهراڻي جي جانشينيءَ ۾ آهي. هو: * راءِ گهراڻي جو ٽيون ڄاتل حڪمران هو؛ * [[راءِ سُهيرس پهريون]] ۽ [[راءِ سُهيرس ٻيون]] جي وچ واري حڪمران ڪڙي هو؛ * ڇهين صديءَ جي سنڌ جي مقامي شاهي تسلسل جو نمائندو هو؛ * ۽ انهيءَ گهراڻي جو حصو هو جيڪو بعد ۾ سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي اثر رکندڙ سياسي طاقت طور روايتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. == تاريخ نويسيءَ جون حدون == راءِ ساهسي پهرئين بابت تاريخ لکندي ثابت ٿيل ڄاڻ ۽ بعد واري گهراڻي بابت ڄاڻ کي الڳ رکڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ساهسي پهرئين بابت ڄاڻ جي حيثيت''' ! style="background:#264653;color:white;" | دعويٰ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حيثيت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | راءِ گهراڻي جو ٽيون حڪمران | مضبوط روايتي ڄاڻ | ''چچ نامي'' جي حڪمران سلسلي مان |- | اڳوڻو راءِ سُهيرس پهريون | مضبوط روايتي ترتيب | شروعاتي راءِ حڪمرانن جي فهرست ۾ |- | جانشين راءِ سُهيرس ٻيون | مضبوط روايتي ترتيب | بعد واري تفصيلي تاريخ سان ڳنڍيل |- | حڪومت جا صحيح سال | نامعلوم | ڪو معتبر سڌو chronology موجود ناهي |- | اروڙ سندس گادي هئي | ممڪن | گهراڻي جي گادي، پر سندس ذاتي دور لاءِ الڳ ثبوت ناهي |- | ٻڌ ڌرم سندس ذاتي مذهب هو | غير يقيني | سنڌ ۾ ٻڌ ۽ هندو روايتون ٻئي موجود |- | وسيع سلطنت جو حڪمران | ممڪن پر غير ثابت | تفصيلي حدون سُهيرس ٻئي جي دور مان ملن ٿيون |- | چئن صوبن جو انتظام قائم ڪيائين | ثابت نه | اهڙي روايت سُهيرس ٻئي سان لاڳاپيل |- | سندس سڪا معلوم آهن | ثابت نه | راءِ دور سان ڪجهه سڪن جي امڪاني نسبت موجود |} == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''راءِ گهراڻي جا روايتي حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | حيثيت |- | 1 | [[راءِ ديواجي]] | پهريون ڄاتل حڪمران |- | 2 | [[راءِ سُهيرس پهريون]] | ٻيو حڪمران |- | 3 | style="background:#E8F5E9;" | '''راء ساھسي - پھريون''' | ٽيون حڪمران |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | چوٿون حڪمران |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | آخري حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[راء ديواجي]] * [[راء سھيرس پھريون]] * [[راءِ سُهيرس ٻيون]] * [[راء ساھسي ٻيون]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1996 |isbn=9789004095090 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] nit4h8i9vonrd0rsrr7hdox8b54t1l8 410816 410814 2026-09-09T11:11:10Z Intisar Ali 8681 /* راءِ گهراڻي جا حڪمران */ 410816 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ساهسي پهريون | title = | image = | caption = | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = [[راء سھيرس پھريون]] | successor = [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | reign = ڇهين صدي عيسويءَ ۾{{efn|راءِ ساهسي پهرئين جي تخت نشيني ۽ وفات جا صحيح سال معلوم ناهن. راءِ گهراڻي جي مجموعي حڪومت کي جديد تاريخي ترتيبن ۾ تقريباً 489ع کان 632ع تائين رکيو وڃي ٿو.}} | spouse = | issue = | full_name = راءِ ساهسي پهريون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = | mother = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = غير يقيني؛ راءِ دور جي سنڌ ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[هندومت]] ٻئي موجود هئا }} '''راءِ ساهسي پهريون''' ({{langx|en|Rai Sahasi I}}) سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو ٽيون روايتي طور ڄاتل حڪمران هو. هو [[راءِ سُهيرس پهريون]] کان پوءِ تخت تي ويٺو ۽ سندس جانشين [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ٿيو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي روايتي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' پهرين ٽن حڪمرانن—[[راءِ ديواجي]]، راءِ سُهيرس پهريون ۽ راءِ ساهسي پهريون—جا نالا ذڪر ڪري ٿو، پر انهن جي انفرادي حڪومتن بابت تفصيلي سياسي يا سوانحي احوال نٿو ڏئي.<ref name="RaiEarly">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> ان ڪري راءِ ساهسي پهرئين جي حڪومت جي صحيح مدت، فوجي مهمن، خانداني لاڳاپن، انتظامي سڌارن ۽ ذاتي مذهبي وابستگي بابت معتبر ڄاڻ محدود آهي. سندس اهميت بنيادي طور راءِ گهراڻي جي شروعاتي جانشينيءَ ۾ سندس مقام ۽ ان سياسي سلسلي جي تسلسل ۾ آهي، جيڪو بعد ۾ [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي دور ۾ وڌيڪ تفصيل سان تاريخي روايتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. == تاريخي ماخذ == راءِ ساهسي پهرئين بابت سڌي معلومات جو بنيادي مسئلو ماخذن جي کوٽ آهي. راءِ گهراڻي بابت موجود سڀ کان اهم ادبي ماخذ ''چچ نامو'' آهي، جيڪو موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ جو متن آهي. ان ۾ راءِ گهراڻي جي نسب ۽ سياسي ترتيب بابت معلومات ڏني وئي آهي، پر راءِ ساهسي پهرئين بابت ڪو الڳ باب يا تفصيلي داستان موجود ناهي.<ref name="RaiEarly" /> جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پڻ اهو قبول ڪيو وڃي ٿو تہ پهرين ٽن راءِ حڪمرانن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود ناهي؛ انهن جا نالا فقط هڪ مختصر حڪمران سلسلي ۾ محفوظ ٿيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[منان احمد آصف]] جي تحقيق موجب ''چچ نامي'' کي صرف قديم سنڌ جي واقعن جو حرف بحرف همعصر رڪارڊ نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي موجوده ادبي شڪل 13هين صديءَ جي سياسي ۽ فڪري ماحول سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="RaiEarly" /> == نالو == هن حڪمران جو نالو مختلف ماخذن ۾ '''Sahasi I'''، '''Sahsi I''' ۽ ساڳين صوتي صورتن ۾ ملي ٿو. ڪجهه جديد تاريخي تحقيقن ۾ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن جا نالا ممڪن بگڙيل سنسڪرت صورتون سمجهيا ويا آهن. راءِ ساهسي پهرئين لاءِ ڪنهن سنسڪرت نالي جي قطعي بحالي اڃا متفقه ناهي. جديد numismatic ۽ تاريخي بحثن ۾ مختلف امڪان پيش ڪيا ويا آهن، پر ڪنهن اهڙي سڪي يا ڪتبي جي قطعي سڃاڻپ موجود ناهي جنهن مان سندس اصل ذاتي نالو پڪ سان معلوم ٿئي.<ref name="RaiNumismatic">{{cite book |last1=Schindel |first1=Nikolaus |last2=Alram |first2=Michael |last3=Daryaee |first3=Touraj |last4=Pendleton |first4=Elizabeth |title=The Parthian and Early Sasanian Empires: Adaptation and Expansion |publisher=Oxbow Books |year=2016 |isbn=9781785702099 }}</ref> == راءِ گهراڻي ۾ حيثيت == راءِ ساهسي پهريون راءِ گهراڻي جي روايتي پنج حڪمرانن مان ٽيون هو. گهراڻي جي حڪومت جي مجموعي مدت کي جديد تاريخي ترتيبن ۾ تقريباً '''489ع کان 632ع''' تائين رکيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ هر ابتدائي حڪمران جي الڳ حڪومت جا سال معلوم ناهن.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حڪومت جو زمانو == راءِ ساهسي پهرئين جي حڪومت جا صحيح سال معلوم ناهن. ڇاڪاڻ⁠تہ راءِ گهراڻي جي پهرين ٽن حڪمرانن لاءِ ''چچ نامو'' ڪا تفصيلي chronology نٿو ڏئي، تنهنڪري ڪو مخصوص عيسوي سال سندس تخت نشيني يا وفات سان قطعي طور ڳنڍڻ تاريخي طور مناسب ناهي. گهراڻي جي مجموعي 489ع–632ع واري زمان بنديءَ کي قبول ڪرڻ جي صورت ۾ راءِ ساهسي پهريون غالباً ڇهين صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو، پر اهو رڳو مجموعي گهراڻي واري chronology مان اندازو آهي. == سياسي پسمنظر == راءِ ساهسي پهرئين جو دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي سياسي تبديليءَ جي زماني سان لاڳاپيل هو. پنجين ۽ ڇهين صدين ۾ [[ساساني سلطنت]]، هُن ۽ هفتالي طاقت، گپتا سلطنت جي زوال کان پوءِ اڀرندڙ هندستاني علائقائي حڪومتون ۽ سنڌو ماٿريءَ جون مقامي قوتون هڪ ٻئي سان سياسي ۽ واپاري رابطن ۾ هيون. سنڌ جا ايران، مڪران، بلوچستان، پنجاب ۽ اولهندي هندستان سان پراڻا واپاري ۽ سياسي لاڳاپا هئا. ساساني طرز جا سڪا سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليا آهن، جيڪي هن دور جي وسيع هند-ايراني اقتصادي ۽ ثقافتي رابطن جو ثبوت آهن.<ref name="RaiNumismatic" /> تنهن هوندي بہ ڪنهن مخصوص جنگ، معاهدي يا سفارتي واقعي کي راءِ ساهسي پهرئين سان سڌو منسوب ڪرڻ لاءِ في الحال ڪافي ثبوت موجود ناهن. == گاديءَ جو هنڌ == [[File:Sukkur 4.jpg|thumb|[[اروڙ]] جا آثار؛ اروڙ راءِ گهراڻي جي روايتي گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو]] راءِ گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] يا الور ڄاڻايو وڃي ٿو، جيڪو موجوده [[روهڙي]] ڀرسان واقع هو. بعد واري راءِ دور بابت ''چچ نامي'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي سياسي مرڪز طور واضح نموني بيان ڪيو ويو آهي. پر راءِ ساهسي پهرئين جي ذاتي حڪومت بابت الڳ ماخذ نه هجڻ سبب اهو ثابت ڪرڻ مشڪل آهي تہ سندس سڄي حڪومت به اروڙ مان هلندي هئي. انڪري اروڙ کي '''راءِ گهراڻي جي روايتي گادي''' طور بيان ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي. == حڪومت جي حدن بابت احتياط == [[File:Map of Sindh (Rais).png|thumb|راءِ گهراڻي سان منسوب سنڌ جو جديد تجسيمي نقشو؛ هي راءِ ساهسي پهرئين جي ذاتي حڪومت جون قطعي سرحدون نٿو ڏيکاري]] راءِ ساهسي پهرئين جي پنهنجي حڪومت جون صحيح سرحدون معلوم ناهن. راءِ گهراڻي جي وسيع علائقائي حڪومت ۽ چئن وڏن انتظامي حصن بابت تفصيلي روايت [[راءِ سُهيرس ٻيون]] جي دور سان لاڳاپيل آهي. ''چچ نامي'' موجب ان بعد واري دور ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، اسڪلنده ۽ [[ملتان]] وڏا صوبائي مرڪز هئا.<ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }}</ref> انڪري انهيءَ مڪمل انتظامي نظام کي راءِ ساهسي پهرئين جي ذاتي اصلاح يا سندس قائم ڪيل صوبائي بندوبست طور پيش ڪرڻ درست نه ٿيندو. == راءِ گهراڻي جي بعد واري سياسي بناوت == {{Main|راءِ گهراڻو}} [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] ''چچ نامي'' ۾ ڏنل بعد واري راءِ حڪومت جي انتظامي بيان کي جديد جاگرافي سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تشريح موجب اروڙ جي شاهي علائقي کان سواءِ برهمڻ آباد، سيوستان، اسڪلنده ۽ ملتان وڏي علائقائي انتظام جا مرڪز هئا.<ref name="Lambrick" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''بعد واري راءِ حڪومت جي روايتي انتظامي جوڙجڪ''' ! style="background:#355070;color:white;" | مرڪز ! style="background:#6D597A;color:white;" | روايتي علائقا ! style="background:#B56576;color:white;" | نوٽ |- | [[اروڙ]] | شاهي مرڪزي علائقو | style="text-align:left;" | راءِ حڪومت جي گادي |- | [[برهمڻ آباد]] | نيرون، ديبل، لوهاڻا، لاکا ۽ سما | style="text-align:left;" | ڏکڻ ۽ هيٺين سنڌ سان لاڳاپيل |- | [[سيوستان]] | ٻڌيا، جهنڪان، روجهاڻ ۽ مڪران جي سرحد | style="text-align:left;" | وچ ۽ اولهندي سنڌ |- | اسڪلنده | ڀاٽيا، چچپور ۽ ڀرپاسي جا علائقا | style="text-align:left;" | صحيح جديد سڃاڻپ غير يقيني |- | [[ملتان]] | مٿئين سنڌوءَ جا علائقا ۽ ڪشمير ڏانهن سرحد | style="text-align:left;" | اتر وارو وڏو انتظامي مرڪز |} <small>هي تفصيل بعد واري راءِ دور، خاص طور [[راءِ سُهيرس ٻيون]] بابت روايت مان نڪري ٿو، نه راءِ ساهسي پهرئين بابت سڌي شاهديءَ مان.<ref name="Lambrick" /></small> == مذهب == راءِ ساهسي پهرئين جو ذاتي مذهب قطعي طور معلوم ناهي. راءِ گهراڻي جي مجموعي مذهبي سڃاڻپ بابت جديد ماخذن ۾ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] ٻنهي جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> سنڌ ۾ هن دور دوران ٻڌ مذهبي ادارا مضبوط هئا، پر برهمڻ روايتون ۽ هندو مذهبي گروهه پڻ موجود هئا. ستين صديءَ ۾ سنڌ پهتل چيني ياتري [[شوان زانگ]] بعد ۾ ڪيترن ٻڌ خانقاهن ۽ برهمڻ مذهبي برادرين جو ذڪر ڪري ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اها شاهدي راءِ ساهسي پهرئين کان پوءِ واري دور جي آهي، انڪري سندس ذاتي مذهب لاءِ قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب ناهي. == سڪن بابت جديد تحقيق == راءِ گهراڻي سان لاڳاپيل سڪن بابت جديد numismatic تحقيق هڪ اهم پر اڃا غير يقيني موضوع آهي. سنڌ مان ڪجهه اهڙا سون، چاندي ۽ ٽامي جا سڪا مليا آهن جيڪي ساساني نموني سان مشابهت رکن ٿا، پر انهن تي مقامي طرز جون مختلف لکتون ۽ تاج جا نمونا آهن. Alexander M. Fishman ۽ Ian Todd جهڙن محققن تجويز ڏني آهي تہ انهن مان ڪجهه سڪا ممڪن طور راءِ حڪمرانن سان تعلق رکن ٿا. پڙهيل نالن مان ڪجهه کي راءِ گهراڻي جي روايتي نالن سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، پر '''راءِ ساهسي پهرئين لاءِ ڪا قطعي سڪي واري نسبت اڃا قائم نه ٿي آهي'''.<ref>{{cite journal |last1=Fishman |first1=Alexander M. |last2=Todd |first2=Ian |title=Recently Discovered Gold, Silver and Copper Coins from Sindh |year=2021 }}</ref> اهڙن سڪن جي وڌيڪ تحقيق راءِ دور جي chronology ۽ حڪمرانن جي اصل نالن بابت مستقبل ۾ وڌيڪ ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي. == جانشيني == روايتي حڪمران سلسلي موجب راءِ ساهسي پهرئين کان پوءِ [[راءِ سُهيرس ٻيون]] سنڌ جو راجا ٿيو. راءِ سُهيرس ٻيو پهريون راءِ حڪمران آهي جنهن بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً تفصيلي سياسي بيان ملي ٿو. سندس حڪومت سان سنڌ جي وسيع سرحدن، چئن وڏن صوبن، اروڙ جي گادي ۽ نيمروز سان جنگ جا احوال ڳنڍيل آهن. ان ڪري راءِ ساهسي پهرئين جي حڪومت راءِ گهراڻي جي نسبتاً اونداهي شروعاتي تاريخ ۽ بعد واري وڌيڪ تفصيلي تاريخ جي وچ واري ڪڙي سمجهي سگهجي ٿي. == تاريخي اهميت == راءِ ساهسي پهرئين جي انفرادي سياسي ڪارنامن بابت معلومات نه هجڻ باوجود سندس اهميت راءِ گهراڻي جي جانشينيءَ ۾ آهي. هو: * راءِ گهراڻي جو ٽيون ڄاتل حڪمران هو؛ * [[راءِ سُهيرس پهريون]] ۽ [[راءِ سُهيرس ٻيون]] جي وچ واري حڪمران ڪڙي هو؛ * ڇهين صديءَ جي سنڌ جي مقامي شاهي تسلسل جو نمائندو هو؛ * ۽ انهيءَ گهراڻي جو حصو هو جيڪو بعد ۾ سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي اثر رکندڙ سياسي طاقت طور روايتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. == تاريخ نويسيءَ جون حدون == راءِ ساهسي پهرئين بابت تاريخ لکندي ثابت ٿيل ڄاڻ ۽ بعد واري گهراڻي بابت ڄاڻ کي الڳ رکڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ساهسي پهرئين بابت ڄاڻ جي حيثيت''' ! style="background:#264653;color:white;" | دعويٰ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حيثيت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | راءِ گهراڻي جو ٽيون حڪمران | مضبوط روايتي ڄاڻ | ''چچ نامي'' جي حڪمران سلسلي مان |- | اڳوڻو راءِ سُهيرس پهريون | مضبوط روايتي ترتيب | شروعاتي راءِ حڪمرانن جي فهرست ۾ |- | جانشين راءِ سُهيرس ٻيون | مضبوط روايتي ترتيب | بعد واري تفصيلي تاريخ سان ڳنڍيل |- | حڪومت جا صحيح سال | نامعلوم | ڪو معتبر سڌو chronology موجود ناهي |- | اروڙ سندس گادي هئي | ممڪن | گهراڻي جي گادي، پر سندس ذاتي دور لاءِ الڳ ثبوت ناهي |- | ٻڌ ڌرم سندس ذاتي مذهب هو | غير يقيني | سنڌ ۾ ٻڌ ۽ هندو روايتون ٻئي موجود |- | وسيع سلطنت جو حڪمران | ممڪن پر غير ثابت | تفصيلي حدون سُهيرس ٻئي جي دور مان ملن ٿيون |- | چئن صوبن جو انتظام قائم ڪيائين | ثابت نه | اهڙي روايت سُهيرس ٻئي سان لاڳاپيل |- | سندس سڪا معلوم آهن | ثابت نه | راءِ دور سان ڪجهه سڪن جي امڪاني نسبت موجود |} == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''راءِ گهراڻي جا روايتي حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | حيثيت |- | 1 | [[راء ديواجي]] | پهريون ڄاتل حڪمران |- | 2 | [[راء سهيرس پهريون]] | ٻيو حڪمران |- | 3 | style="background:#E8F5E9;" | '''راء ساھسي - پھريون''' | ٽيون حڪمران |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | چوٿون حڪمران |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | آخري حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[راء ديواجي]] * [[راء سھيرس پھريون]] * [[راءِ سُهيرس ٻيون]] * [[راء ساھسي ٻيون]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1996 |isbn=9789004095090 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] 08wfvvzesua6kmiggsw2rxqt4w63b8d 410817 410816 2026-09-09T11:11:42Z Intisar Ali 8681 410817 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ساهسي پهريون | title = | image = | caption = | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = [[راء سھيرس پھريون]] | successor = [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | reign = ڇهين صدي عيسويءَ ۾{{efn|راءِ ساهسي پهرئين جي تخت نشيني ۽ وفات جا صحيح سال معلوم ناهن. راءِ گهراڻي جي مجموعي حڪومت کي جديد تاريخي ترتيبن ۾ تقريباً 489ع کان 632ع تائين رکيو وڃي ٿو.}} | spouse = | issue = | full_name = راءِ ساهسي پهريون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = | mother = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = غير يقيني؛ راءِ دور جي سنڌ ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[هندومت]] ٻئي موجود هئا }} '''راءِ ساهسي پهريون''' ({{langx|en|Rai Sahasi I}}) سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو ٽيون روايتي طور ڄاتل حڪمران هو. هو [[راءِ سُهيرس پهريون]] کان پوءِ تخت تي ويٺو ۽ سندس جانشين [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ٿيو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي روايتي ماخذ ''[[چچ نامو]]'' پهرين ٽن حڪمرانن—[[راءِ ديواجي]]، راءِ سُهيرس پهريون ۽ راءِ ساهسي پهريون—جا نالا ذڪر ڪري ٿو، پر انهن جي انفرادي حڪومتن بابت تفصيلي سياسي يا سوانحي احوال نٿو ڏئي.<ref name="RaiEarly">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> ان ڪري راءِ ساهسي پهرئين جي حڪومت جي صحيح مدت، فوجي مهمن، خانداني لاڳاپن، انتظامي سڌارن ۽ ذاتي مذهبي وابستگي بابت معتبر ڄاڻ محدود آهي. سندس اهميت بنيادي طور راءِ گهراڻي جي شروعاتي جانشينيءَ ۾ سندس مقام ۽ ان سياسي سلسلي جي تسلسل ۾ آهي، جيڪو بعد ۾ [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي دور ۾ وڌيڪ تفصيل سان تاريخي روايتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. == تاريخي ماخذ == راءِ ساهسي پهرئين بابت سڌي معلومات جو بنيادي مسئلو ماخذن جي کوٽ آهي. راءِ گهراڻي بابت موجود سڀ کان اهم ادبي ماخذ ''چچ نامو'' آهي، جيڪو موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ جو متن آهي. ان ۾ راءِ گهراڻي جي نسب ۽ سياسي ترتيب بابت معلومات ڏني وئي آهي، پر راءِ ساهسي پهرئين بابت ڪو الڳ باب يا تفصيلي داستان موجود ناهي.<ref name="RaiEarly" /> جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پڻ اهو قبول ڪيو وڃي ٿو تہ پهرين ٽن راءِ حڪمرانن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود ناهي؛ انهن جا نالا فقط هڪ مختصر حڪمران سلسلي ۾ محفوظ ٿيا آهن.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[منان احمد آصف]] جي تحقيق موجب ''چچ نامي'' کي صرف قديم سنڌ جي واقعن جو حرف بحرف همعصر رڪارڊ نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي موجوده ادبي شڪل 13هين صديءَ جي سياسي ۽ فڪري ماحول سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="RaiEarly" /> == نالو == هن حڪمران جو نالو مختلف ماخذن ۾ '''Sahasi I'''، '''Sahsi I''' ۽ ساڳين صوتي صورتن ۾ ملي ٿو. ڪجهه جديد تاريخي تحقيقن ۾ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن جا نالا ممڪن بگڙيل سنسڪرت صورتون سمجهيا ويا آهن. راءِ ساهسي پهرئين لاءِ ڪنهن سنسڪرت نالي جي قطعي بحالي اڃا متفقه ناهي. جديد numismatic ۽ تاريخي بحثن ۾ مختلف امڪان پيش ڪيا ويا آهن، پر ڪنهن اهڙي سڪي يا ڪتبي جي قطعي سڃاڻپ موجود ناهي جنهن مان سندس اصل ذاتي نالو پڪ سان معلوم ٿئي.<ref name="RaiNumismatic">{{cite book |last1=Schindel |first1=Nikolaus |last2=Alram |first2=Michael |last3=Daryaee |first3=Touraj |last4=Pendleton |first4=Elizabeth |title=The Parthian and Early Sasanian Empires: Adaptation and Expansion |publisher=Oxbow Books |year=2016 |isbn=9781785702099 }}</ref> == راءِ گهراڻي ۾ حيثيت == راءِ ساهسي پهريون راءِ گهراڻي جي روايتي پنج حڪمرانن مان ٽيون هو. گهراڻي جي حڪومت جي مجموعي مدت کي جديد تاريخي ترتيبن ۾ تقريباً '''489ع کان 632ع''' تائين رکيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ هر ابتدائي حڪمران جي الڳ حڪومت جا سال معلوم ناهن.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حڪومت جو زمانو == راءِ ساهسي پهرئين جي حڪومت جا صحيح سال معلوم ناهن. ڇاڪاڻ⁠تہ راءِ گهراڻي جي پهرين ٽن حڪمرانن لاءِ ''چچ نامو'' ڪا تفصيلي chronology نٿو ڏئي، تنهنڪري ڪو مخصوص عيسوي سال سندس تخت نشيني يا وفات سان قطعي طور ڳنڍڻ تاريخي طور مناسب ناهي. گهراڻي جي مجموعي 489ع–632ع واري زمان بنديءَ کي قبول ڪرڻ جي صورت ۾ راءِ ساهسي پهريون غالباً ڇهين صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو، پر اهو رڳو مجموعي گهراڻي واري chronology مان اندازو آهي. == سياسي پسمنظر == راءِ ساهسي پهرئين جو دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي سياسي تبديليءَ جي زماني سان لاڳاپيل هو. پنجين ۽ ڇهين صدين ۾ [[ساساني سلطنت]]، هُن ۽ هفتالي طاقت، گپتا سلطنت جي زوال کان پوءِ اڀرندڙ هندستاني علائقائي حڪومتون ۽ سنڌو ماٿريءَ جون مقامي قوتون هڪ ٻئي سان سياسي ۽ واپاري رابطن ۾ هيون. سنڌ جا ايران، مڪران، بلوچستان، پنجاب ۽ اولهندي هندستان سان پراڻا واپاري ۽ سياسي لاڳاپا هئا. ساساني طرز جا سڪا سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليا آهن، جيڪي هن دور جي وسيع هند-ايراني اقتصادي ۽ ثقافتي رابطن جو ثبوت آهن.<ref name="RaiNumismatic" /> تنهن هوندي بہ ڪنهن مخصوص جنگ، معاهدي يا سفارتي واقعي کي راءِ ساهسي پهرئين سان سڌو منسوب ڪرڻ لاءِ في الحال ڪافي ثبوت موجود ناهن. == گاديءَ جو هنڌ == [[File:Sukkur 4.jpg|thumb|[[اروڙ]] جا آثار؛ اروڙ راءِ گهراڻي جي روايتي گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو]] راءِ گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] يا الور ڄاڻايو وڃي ٿو، جيڪو موجوده [[روهڙي]] ڀرسان واقع هو. بعد واري راءِ دور بابت ''چچ نامي'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي سياسي مرڪز طور واضح نموني بيان ڪيو ويو آهي. پر راءِ ساهسي پهرئين جي ذاتي حڪومت بابت الڳ ماخذ نه هجڻ سبب اهو ثابت ڪرڻ مشڪل آهي تہ سندس سڄي حڪومت به اروڙ مان هلندي هئي. انڪري اروڙ کي '''راءِ گهراڻي جي روايتي گادي''' طور بيان ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي. == حڪومت جي حدن بابت احتياط == [[File:Map of Sindh (Rais).png|thumb|راءِ گهراڻي سان منسوب سنڌ جو جديد تجسيمي نقشو؛ هي راءِ ساهسي پهرئين جي ذاتي حڪومت جون قطعي سرحدون نٿو ڏيکاري]] راءِ ساهسي پهرئين جي پنهنجي حڪومت جون صحيح سرحدون معلوم ناهن. راءِ گهراڻي جي وسيع علائقائي حڪومت ۽ چئن وڏن انتظامي حصن بابت تفصيلي روايت [[راءِ سُهيرس ٻيون]] جي دور سان لاڳاپيل آهي. ''چچ نامي'' موجب ان بعد واري دور ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، اسڪلنده ۽ [[ملتان]] وڏا صوبائي مرڪز هئا.<ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }}</ref> انڪري انهيءَ مڪمل انتظامي نظام کي راءِ ساهسي پهرئين جي ذاتي اصلاح يا سندس قائم ڪيل صوبائي بندوبست طور پيش ڪرڻ درست نه ٿيندو. == راءِ گهراڻي جي بعد واري سياسي بناوت == {{Main|راءِ گهراڻو}} [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] ''چچ نامي'' ۾ ڏنل بعد واري راءِ حڪومت جي انتظامي بيان کي جديد جاگرافي سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تشريح موجب اروڙ جي شاهي علائقي کان سواءِ برهمڻ آباد، سيوستان، اسڪلنده ۽ ملتان وڏي علائقائي انتظام جا مرڪز هئا.<ref name="Lambrick" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''بعد واري راءِ حڪومت جي روايتي انتظامي جوڙجڪ''' ! style="background:#355070;color:white;" | مرڪز ! style="background:#6D597A;color:white;" | روايتي علائقا ! style="background:#B56576;color:white;" | نوٽ |- | [[اروڙ]] | شاهي مرڪزي علائقو | style="text-align:left;" | راءِ حڪومت جي گادي |- | [[برهمڻ آباد]] | نيرون، ديبل، لوهاڻا، لاکا ۽ سما | style="text-align:left;" | ڏکڻ ۽ هيٺين سنڌ سان لاڳاپيل |- | [[سيوستان]] | ٻڌيا، جهنڪان، روجهاڻ ۽ مڪران جي سرحد | style="text-align:left;" | وچ ۽ اولهندي سنڌ |- | اسڪلنده | ڀاٽيا، چچپور ۽ ڀرپاسي جا علائقا | style="text-align:left;" | صحيح جديد سڃاڻپ غير يقيني |- | [[ملتان]] | مٿئين سنڌوءَ جا علائقا ۽ ڪشمير ڏانهن سرحد | style="text-align:left;" | اتر وارو وڏو انتظامي مرڪز |} <small>هي تفصيل بعد واري راءِ دور، خاص طور [[راءِ سُهيرس ٻيون]] بابت روايت مان نڪري ٿو، نه راءِ ساهسي پهرئين بابت سڌي شاهديءَ مان.<ref name="Lambrick" /></small> == مذهب == راءِ ساهسي پهرئين جو ذاتي مذهب قطعي طور معلوم ناهي. راءِ گهراڻي جي مجموعي مذهبي سڃاڻپ بابت جديد ماخذن ۾ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] ٻنهي جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> سنڌ ۾ هن دور دوران ٻڌ مذهبي ادارا مضبوط هئا، پر برهمڻ روايتون ۽ هندو مذهبي گروهه پڻ موجود هئا. ستين صديءَ ۾ سنڌ پهتل چيني ياتري [[شوان زانگ]] بعد ۾ ڪيترن ٻڌ خانقاهن ۽ برهمڻ مذهبي برادرين جو ذڪر ڪري ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ اها شاهدي راءِ ساهسي پهرئين کان پوءِ واري دور جي آهي، انڪري سندس ذاتي مذهب لاءِ قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب ناهي. == سڪن بابت جديد تحقيق == راءِ گهراڻي سان لاڳاپيل سڪن بابت جديد numismatic تحقيق هڪ اهم پر اڃا غير يقيني موضوع آهي. سنڌ مان ڪجهه اهڙا سون، چاندي ۽ ٽامي جا سڪا مليا آهن جيڪي ساساني نموني سان مشابهت رکن ٿا، پر انهن تي مقامي طرز جون مختلف لکتون ۽ تاج جا نمونا آهن. Alexander M. Fishman ۽ Ian Todd جهڙن محققن تجويز ڏني آهي تہ انهن مان ڪجهه سڪا ممڪن طور راءِ حڪمرانن سان تعلق رکن ٿا. پڙهيل نالن مان ڪجهه کي راءِ گهراڻي جي روايتي نالن سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، پر '''راءِ ساهسي پهرئين لاءِ ڪا قطعي سڪي واري نسبت اڃا قائم نه ٿي آهي'''.<ref>{{cite journal |last1=Fishman |first1=Alexander M. |last2=Todd |first2=Ian |title=Recently Discovered Gold, Silver and Copper Coins from Sindh |year=2021 }}</ref> اهڙن سڪن جي وڌيڪ تحقيق راءِ دور جي chronology ۽ حڪمرانن جي اصل نالن بابت مستقبل ۾ وڌيڪ ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي. == جانشيني == روايتي حڪمران سلسلي موجب راءِ ساهسي پهرئين کان پوءِ [[راءِ سُهيرس ٻيون]] سنڌ جو راجا ٿيو. راءِ سُهيرس ٻيو پهريون راءِ حڪمران آهي جنهن بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً تفصيلي سياسي بيان ملي ٿو. سندس حڪومت سان سنڌ جي وسيع سرحدن، چئن وڏن صوبن، اروڙ جي گادي ۽ نيمروز سان جنگ جا احوال ڳنڍيل آهن. ان ڪري راءِ ساهسي پهرئين جي حڪومت راءِ گهراڻي جي نسبتاً اونداهي شروعاتي تاريخ ۽ بعد واري وڌيڪ تفصيلي تاريخ جي وچ واري ڪڙي سمجهي سگهجي ٿي. == تاريخي اهميت == راءِ ساهسي پهرئين جي انفرادي سياسي ڪارنامن بابت معلومات نه هجڻ باوجود سندس اهميت راءِ گهراڻي جي جانشينيءَ ۾ آهي. هو: * راءِ گهراڻي جو ٽيون ڄاتل حڪمران هو؛ * [[راءِ سُهيرس پهريون]] ۽ [[راءِ سُهيرس ٻيون]] جي وچ واري حڪمران ڪڙي هو؛ * ڇهين صديءَ جي سنڌ جي مقامي شاهي تسلسل جو نمائندو هو؛ * ۽ انهيءَ گهراڻي جو حصو هو جيڪو بعد ۾ سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تي اثر رکندڙ سياسي طاقت طور روايتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. == تاريخ نويسيءَ جون حدون == راءِ ساهسي پهرئين بابت تاريخ لکندي ثابت ٿيل ڄاڻ ۽ بعد واري گهراڻي بابت ڄاڻ کي الڳ رکڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ساهسي پهرئين بابت ڄاڻ جي حيثيت''' ! style="background:#264653;color:white;" | دعويٰ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حيثيت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | راءِ گهراڻي جو ٽيون حڪمران | مضبوط روايتي ڄاڻ | ''چچ نامي'' جي حڪمران سلسلي مان |- | اڳوڻو راءِ سُهيرس پهريون | مضبوط روايتي ترتيب | شروعاتي راءِ حڪمرانن جي فهرست ۾ |- | جانشين راءِ سُهيرس ٻيون | مضبوط روايتي ترتيب | بعد واري تفصيلي تاريخ سان ڳنڍيل |- | حڪومت جا صحيح سال | نامعلوم | ڪو معتبر سڌو chronology موجود ناهي |- | اروڙ سندس گادي هئي | ممڪن | گهراڻي جي گادي، پر سندس ذاتي دور لاءِ الڳ ثبوت ناهي |- | ٻڌ ڌرم سندس ذاتي مذهب هو | غير يقيني | سنڌ ۾ ٻڌ ۽ هندو روايتون ٻئي موجود |- | وسيع سلطنت جو حڪمران | ممڪن پر غير ثابت | تفصيلي حدون سُهيرس ٻئي جي دور مان ملن ٿيون |- | چئن صوبن جو انتظام قائم ڪيائين | ثابت نه | اهڙي روايت سُهيرس ٻئي سان لاڳاپيل |- | سندس سڪا معلوم آهن | ثابت نه | راءِ دور سان ڪجهه سڪن جي امڪاني نسبت موجود |} == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''راءِ گهراڻي جا روايتي حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | حيثيت |- | 1 | [[راء ديواجي]] | پهريون ڄاتل حڪمران |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون]] | ٻيو حڪمران |- | 3 | style="background:#E8F5E9;" | '''راء ساھسي - پھريون''' | ٽيون حڪمران |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | چوٿون حڪمران |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | آخري حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[راء ديواجي]] * [[راء سھيرس پھريون]] * [[راءِ سُهيرس ٻيون]] * [[راء ساھسي ٻيون]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1996 |isbn=9789004095090 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] mgsomebds5bd4m1kwmanc13x1qkpeok 0 45277 410798 384254 2026-09-09T08:17:49Z Intisar Ali 8681 410798 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ سُهيرس ٻيون | image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg | caption = راءِ گهراڻي جي سنڌ سان منسوب تاريخي نقشو | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor =[[راء ساھسي - پھريون]] | successor = [[راء ساھسي ٻيون]] | reign = نامعلوم – تقريباً 626ع<ref name="Baloch626">{{cite news |last=Shaikh |first=Muhammad Ali |title=Sindh before the Arabs arrived |url=https://www.dawn.com/news/1673480 |work=[[ڊان]] |date=6 February 2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> | full_name = راءِ سُهيرس ٻيون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = [[راءِ ساهسي پهريون]] | death_date = تقريباً 626ع{{efn|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب سنڌو سنبت واري ترتيب سندس وفات 4هه/626ع رکي ٿي، پر ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جنگ کي ڇهين صديءَ جي آخر واري ساساني سياسي بحران سان ڳنڍڻ جو امڪان پڻ پيش ڪري ٿو؛ تنهنڪري صحيح تاريخ مڪمل طور يقيني ناهي.}} | death_place = غالباً [[مڪران]] جي سرحدي علائقي ۾ جنگ دوران | religion = غالباً [[ٻڌ ڌرم]] }} '''راءِ سُهيرس ٻيون''' ({{langx|en|Rai Sahiras II}}؛ بعض ماخذن ۾ ''Siharas''، ''Sahiras'' يا ''Seharas'') [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو چوٿون ڄاتل حڪمران هو، جنهن ستين صدي عيسويءَ جي شروعاتي دور ۾ [[سنڌ]] تي [[اروڙ]] مان حڪومت ڪئي. هو [[راءِ ساهسي پهريون]] جو پٽ ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جو پيءُ هو. سندس باري ۾ سڀ کان پراڻو تفصيلي بيان [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ ملي ٿو، جيڪو کيس دولت، سخاوت، بهادري ۽ انصاف لاءِ مشهور راجا طور پيش ڪري ٿو.<ref name="ChachnamaSahiras">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |url=https://persian.packhum.org/text/012701030/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''چچ نامي'' موجب سندس گادي [[اروڙ]] هئي، جيڪو [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي واقع هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو. ساڳي روايت سندس حڪومت کي چئن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهايل ڏيکاري ٿي، جن جا مرڪز [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، اسڪلنده ۽ [[ملتان]] هئا.<ref name="ChachnamaSahiras" /> راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت جي پڄاڻي نيمروز سان منسوب هڪ حملي خلاف جنگ دوران ٿي. ''چچ نامي'' موجب هو پاڻ فوج وٺي سنڌ جي اولهندي سرحد ڏانهن ويو ۽ جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن کان پوءِ سندس پٽ راءِ ساهسي ٻيو تخت تي ويٺو.<ref name="ChachnamaSahiras" /> جديد مورخ هن واقعي کي سنڌ ۽ ساساني ايران جي سرحدي سياست جي تناظر ۾ پڙهن ٿا، پر جنگ جي صحيح تاريخ ۽ “نيمروز جي بادشاهه” جي سڃاڻپ بابت مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 |url=https://kitaab.sindh.org/Sindh_Before_The_Muslim_Conquest_%28HoSS_Vol_II%29-H_T_Lambrick-1996-cs.pdf |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تاريخي ماخذ == راءِ سُهيرس ٻئي بابت بنيادي روايت ''چچ نامي'' مان ملي ٿي. هن متن جي انگريزي ترجمي ۾ راجا کي سنڌ ۽ هند جي گادي اروڙ ۾ رهندڙ هڪ انتهائي دولتمند، سخاوت ڪندڙ ۽ بهادر حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="ChachnamaSahiras" /> ''چچ نامي'' جي روايت اڳتي هلي سنڌ جي فارسي تاريخ نويسيءَ ۾ داخل ٿي. [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] جهڙن پوئين دور جي ڪتابن ۾ پڻ سُهيرس جي حڪومت، سنڌ جي صوبائي ورهاست ۽ نيمروز سان جنگ جا تفصيل ٻيهر بيان ڪيا ويا. تنهن هوندي بہ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ''چچ نامي'' کي استعمال ڪندي احتياط ڪيو وڃي ٿو. [[منان احمد آصف]] پنهنجي مطالعي ''A Book of Conquest'' ۾ دليل ڏئي ٿو تہ چچ نامو رڳو ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو سادو ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل هڪ پيچيده فارسي متن آهي.<ref name="Asif">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ }}</ref> ان ڪري راءِ سُهيرس ٻئي جي شخصيت، انتظامي سرشتي ۽ سرحدن بابت روايتي بيانن کي مڪمل طور همعصر دستاويزي حقيقت بدران تاريخي روايت ۽ بعد واري تاريخ نويسيءَ جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي. == گاديءَ جو هنڌ: اروڙ == [[File:Sukkur 4.jpg|thumb|[[اروڙ]] ڀرسان موجود تاريخي کنڊر]] [[اروڙ]]، جنهن کي قديم متنن ۾ ''الور'' يا ''الرور'' پڻ لکيو ويو آهي، راءِ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ هو. ''چچ نامي'' موجب شهر مهراڻ درياهه جي ڪناري تي آباد هو ۽ ان ۾ شاهي محلات، باغ، نهرون، سرسبز ميدان ۽ وڻن سان ڀريل رهائشي علائقا موجود هئا.<ref name="ChachnamaSahiras" /> پوئين سنڌي تاريخ نويسي، خاص ڪري ''تاريخ معصومي''، اروڙ کي هڪ خوشحال ۽ وڏي شهري مرڪز طور بيان ڪري ٿي. شهر رڳو سياسي گادي نه، پر اتر سنڌ، ملتان، مڪران ۽ سمنڊ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان پڻ اهم هو. == حڪومت جون حدون == ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت جون حدون: * اوڀر ۾ [[ڪشمير]] جي سرحد تائين؛ * اولهه ۾ [[مڪران]] تائين؛ * ڏکڻ ۾ سمنڊ ۽ [[ديبل]] تائين؛ * ۽ اتر ۾ ڪردان ۽ ڪيڪانان جي جبلن تائين پکڙيل هيون.<ref name="ChachnamaSahiras" /> پوئين ماخذن، خاص ڪري ''تاريخ معصومي''، انهن حدن کي اڃا وڌيڪ وسيع ڪري قنوج، سورت، قنڌار ۽ سيستان تائين پهچايو آهي. اهڙين دعوائن کي جديد مورخ عام طور احتياط سان ڏسن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن تي مسلسل سڌي انتظامي حڪومت جا آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ان ڪري “راءِ سُهيرس ڪشمير کان سورت ۽ قنڌار تائين سڌي حڪومت ڪندو هو” جهڙي قطعي دعويٰ بدران اهو چوڻ وڌيڪ صحيح آهي تہ ''چچ نامي'' ۽ پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ سندس سياسي اثر کي تمام وسيع ڏيکاريو ويو آهي. == انتظامي ورهاست == ''چچ نامي'' جي سڀ کان اهم ڄاڻن مان هڪ راءِ سُهيرس ٻئي جي ملڪ جي چئن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهاست آهي. هر حصي تي هڪ گورنر يا ماتحت حڪمران مقرر هو، جڏهن تہ اروڙ ۽ ڀرپاسي جا ڪجهه علائقا سڌي طرح راجا جي اختيار هيٺ هئا.<ref name="ChachnamaSahiras" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت جا روايتي انتظامي حصا''' ! style="background:#264653;color:white;" | مرڪز ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | ماتحت علائقا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | اندازي جاگرافيائي حيثيت |- | [[برهمڻ آباد]] | style="text-align:left;" | [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا، سما ۽ درياهي علائقا | ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ |- | [[سيوستان]] | style="text-align:left;" | لاڌيا/ٻڌيا، چنگان، روجهاڻ جا جبل ۽ مڪران جي سرحد تائين علائقا | وچ ۽ اولهندي سنڌ |- | اسڪلنده | style="text-align:left;" | باهيا، سِتوارا، چچپور ۽ دهنود جا علائقا | اتر-اولهندي يا مٿين سنڌ سان لاڳاپيل علائقو |- | [[ملتان]] | style="text-align:left;" | سڪا، ڪرند، اشتهار، ڪيهه ۽ ڪشمير جي سرحد تائين | اتر سنڌ ۽ ملتان وارو خطو |} ''چچ نامي'' جي ترجمي ۾ انهن مرڪزن جا نالا ۽ ماتحت علائقن جون صورتون مختلف پڙهڻين سان ملن ٿيون، تنهنڪري جديد هنڌن سان انهن جي مڪمل سڃاڻپ هر صورت ۾ يقيني ناهي.<ref name="ChachnamaSahiras" /> === مرڪزي حڪومت === اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا راجا جي سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. ڪجهه پوئين تاريخي ماخذ ڪردان، ڪيڪانان ۽ ٻين سرحدي شهرن يا علائقن کي به مرڪزي اختيار هيٺ ڄاڻائين ٿا. اهڙي انتظامي جوڙجڪ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ راءِ حڪومت هڪ سخت مرڪزي سلطنت بدران مرڪزي راجا ۽ طاقتور صوبائي گورنرن يا ماتحت حڪمرانن تي ٻڌل هئي. ڪجهه گورنر شاهي گهراڻي جا مائٽ به ٿي سگهيا ٿي، جيڪا ڳالهه بعد ۾ جانشيني ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مسئلن لاءِ اهم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Lambrick" /> == حڪومت ۽ حڪمراني == ''چچ نامي'' سُهيرس ٻئي کي انصاف پسند ۽ سخاوت ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪري ٿو ۽ لکي ٿو تہ سندس خزانو وڏي دولت سان ڀريل هو.<ref name="ChachnamaSahiras" /> پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ کيس اهڙو راجا پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو جيڪو: * صوبن جي دفاع لاءِ گورنرن کي ذميوار رکندو هو؛ * شاهي فوج کي جنگي تربيت ۾ رکندو هو؛ * مقامي رعيت جي سلامتي ۽ امن تي زور ڏيندو هو؛ * ۽ سرحدي علائقن جي فوجي نگراني ڪندو هو. انهن تفصيلن مان ڪجهه ''تاريخ معصومي''، ''تحفة الڪرام'' ۽ بعد جي سنڌي تاريخن مان اچن ٿا، پر اهي سڀ ستين صديءَ جي آزاد همعصر دستاويزن مان تصديق ٿيل ناهن. == مذهب ۽ سماج == راءِ گهراڻي کي گهڻن جديد ۽ سنڌي ماخذن ۾ [[ٻڌ ڌرم]] سان وابسته گهراڻو قرار ڏنو ويو آهي. ستين صديءَ جي سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي ٻين تاريخي شاهديُن سان پڻ هم آهنگ آهي. چيني ياتري [[شوان زانگ]]، جيڪو ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ پهتو، سنڌ ۾ ڪيترن ٻڌ خانقاهن ۽ هزارين ڀڪشوئن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن تہ برهمڻ ۽ هندو مذهبي ادارا پڻ موجود هئا.<ref>{{cite news |last=Shaikh |first=Muhammad Ali |title=Sindh before the Arabs arrived |url=https://www.dawn.com/news/1673480 |work=Dawn |date=6 February 2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> تنهنڪري راءِ سُهيرس ٻئي کي “ٻڌ حڪمران” سڏڻ ممڪن آهي، پر سنڌ جي سماج کي مڪمل طور هڪ ئي مذهب وارو سمجهڻ درست نه ٿيندو. == ساساني ايران سان سرحدي ڇڪتاڻ == [[File:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|ستين صديءَ جي شروعات ۾ [[ساساني سلطنت]] ۽ ان جا اوڀر وارا علائقا]] راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت جو سڀ کان مشهور سياسي واقعو نيمروز سان منسوب حملي خلاف جنگ آهي. ''چچ نامي'' موجب “نيمروز جي بادشاهه” جي فوج ڪرمان يا مڪران واري طرف کان سنڌ جي سرحدي علائقي ۾ داخل ٿي.<ref name="ChachnamaSahiras" /> نيمروز عام طور [[سيستان]] يا ان سان لاڳاپيل علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ تاريخي نالو هو. [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي تشريح موجب روايت جو “بادشاهه” شايد ساساني سلطنت جي ڪنهن طاقتور سرحدي گورنر يا ماتحت حڪمران لاءِ استعمال ٿيل لقب هو، نه لازمي طور فارس جو شهنشاهه پاڻ.<ref name="Lambrick" /> لئمبرڪ هن واقعي کي ساساني سلطنت جي ڇهين صديءَ جي آخر واري سياسي افراتفري سان ڳنڍڻ جو امڪان پيش ڪري ٿو. خاص ڪري 579ع کان پوءِ ايران ۾ شاهي جانشينيءَ جا بحران، [[بهرام چوبين]] جي بغاوت ۽ اوڀر وارن صوبن ۾ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ سبب اهڙي سرحدي فوجي مهم ممڪن ٿي سگهي ٿي.<ref name="Lambrick" /> هيءَ تشريح ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي 626ع واري زمان بنديءَ کان مختلف آهي، تنهنڪري جنگ جي صحيح سال بابت يقين سان فيصلو ڪرڻ ممڪن ناهي. == نيمروز سان جنگ == ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس حملي جي خبر ملڻ کان پوءِ پاڻ فوج وٺي دشمن جي مقابلي لاءِ روانو ٿيو. ٻنهي فوجن وچ ۾ صبح کان منجهند تائين شديد جنگ ٿي.<ref name="ChachnamaSahiras" /> ميرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي ۾ روايت آهي تہ جنگ دوران هڪ تير سُهيرس جي ڳچيءَ ۾ لڳو ۽ هو مارجي ويو. سندس فوج ڇڙوڇڙ ٿي وئي، جڏهن تہ نيمروز جي فوج شاهي ڇانوڻيءَ کي ڦري پوءِ واپس موٽي وئي.<ref name="ChachnamaSahiras" /> اهو تفصيل ''تاريخ معصومي'' ۾ پڻ تقريباً ساڳي نموني ورجايو ويو آهي. ٻين پوئين سنڌي روايتن ۾ سندس موت بابت مختلف تفصيل ملن ٿا، جن ۾ جنگ دوران باهه لڳڻ يا ٻين حادثن جا بيان شامل آهن. اهي متبادل روايتون آزاد ۽ همعصر ماخذن سان تصديق ٿيل ناهن؛ تنهنڪري ''چچ نامي'' جي تير لڳڻ واري روايت کي “ماخذ موجب” بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == جنگ جي تاريخ بابت اختلاف == راءِ سُهيرس ٻئي جي آخري جنگ جي تاريخ بابت مختلف تاريخ نويسي روايتون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''راءِ سُهيرس ٻئي جي آخري جنگ بابت زمان بندي''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | ماخذ / محقق ! style="background:#00897B;color:white;" | اندازي تاريخ ! style="background:#D97706;color:white;" | وضاحت |- | ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب سنڌو سنبت | '''626ع''' | style="text-align:left;" | سُهيرس جي وفات 4هه/626ع ۽ ساهسي ٻئي جي تخت نشيني ساڳئي سال رکي ٿي.<ref name="Baloch626" /> |- | [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] | 579ع کان پوءِ، ممڪن طور ڇهين صديءَ جي آخر ۾ | style="text-align:left;" | ساساني سياسي بحران سان جنگ کي ڳنڍڻ جو تاريخي امڪان پيش ڪري ٿو.<ref name="Lambrick" /> |- | ''چچ نامو'' | صحيح عيسوي سال نٿو ڏئي | style="text-align:left;" | نيمروز جي حملي ۽ راجا جي موت جو واقعو بيان ڪري ٿو، پر قطعي عيسوي تاريخ نه ڏئي ٿو.<ref name="ChachnamaSahiras" /> |} ان ڪري مضمون ۾ 626ع کي واحد قطعي تاريخ بدران هڪ اهم سنڌي زمان بنديءَ طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. == موت == راءِ سُهيرس ٻيو پنهنجي سلطنت جي اولهندي سرحد جي دفاع دوران مارجي ويو. ''چچ نامي'' جي بيان ۾ سندس فوج جو وڏو حصو جنگ دوران پوئتي هٽي ويو، پر راجا ميدان ڇڏڻ بدران وڙهندو رهيو ۽ قتل ٿيو.<ref name="ChachnamaSahiras" /> هن واقعي کي پوئين سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ بهادري ۽ وطن جي سرحدن جي دفاع جي مثال طور پيش ڪيو ويو آهي. لئمبرڪ پڻ ان روايت جو جائزو وٺندي سُهيرس کي اهڙو حڪمران سمجهي ٿو جيڪو سرحد تي دشمن سان پاڻ مقابلو ڪرڻ لاءِ ويو، پر هو ان واقعي جي تفصيلن ۽ تاريخ کي مڪمل يقيني نه ٿو سمجهي.<ref name="Lambrick" /> == نيمروز جي فوج جي واپسي == ''چچ نامي'' ۾ هڪ دلچسپ ڳالهه اها آهي تہ سُهيرس کي شڪست ڏيڻ ۽ سندس ڇانوڻي ڦرڻ باوجود نيمروز جي فوج سنڌ جي اندروني علائقن ڏانهن اڳتي نه وڌي ۽ واپس هلي وئي.<ref name="ChachnamaSahiras" /> ان مان مختلف تشريحون ڪيون ويون آهن. ممڪن آهي تہ: * حملي جو مقصد مڪمل سنڌ فتح ڪرڻ بدران سرحدي علائقن تي ڪنٽرول يا ڦرلٽ هجي؛ * نيمروز جي فوج وڌيڪ اندر وڃڻ جي صلاحيت نه رکندي هجي؛ * يا سنڌ جي باقي فوج ۽ نئين حڪمران جي مزاحمت سبب اڳڀرائي خطرناڪ سمجهي وئي هجي. اهي تفسيرون آهن؛ ''چچ نامو'' پاڻ واپسيءَ جو تفصيلي سبب نٿو ڏئي. == راءِ ساهسي ٻئي جي تخت نشيني == سُهيرس جي موت کان پوءِ سندس فوج جا بچيل دستا گڏ ٿيا ۽ سندس پٽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] کي تخت تي ويهاريو ويو.<ref name="ChachnamaSahiras" /> هي جانشيني اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ جنگ ۾ راجا جي موت باوجود راءِ گهراڻي جي حڪومت فوري طور نه ٽٽي. ساهسي ٻيو راءِ خاندان جو آخري حڪمران بڻيو ۽ سندس حڪومت دوران سلطنت ۾ ٻيهر سياسي استحڪام قائم ٿيڻ جي روايت ملي ٿي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب ترتيب موجب ساهسي ٻئي 626ع کان پوءِ 28 سال حڪومت ڪئي، جيتوڻيڪ ٻين جديد زمان بندين ۾ راءِ گهراڻي جي پڄاڻي اڳ واري تاريخ، لڳ ڀڳ 632ع، ڏني وڃي ٿي.<ref name="Baloch626" /> == مڪران تي اثر == ڪجهه جديد تاريخي خلاصن موجب سُهيرس جي شڪست کان پوءِ [[مڪران]] ۽ سنڌ جي ٻين اولهندي سرحدي علائقن تي راءِ حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿيو يا اهي ساساني اثر هيٺ هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1996 |page=133 }}</ref> پر انهن علائقن تي سياسي ڪنٽرول جلدي ٻيهر تبديل ٿيندو رهيو. ستين صديءَ جي وچ تائين مڪران، سيستان ۽ سنڌ جون سرحدون ساساني، مقامي ۽ پوءِ عرب فوجي تحريڪن جي وچ ۾ هڪ متحرڪ سرحدي علائقو بڻجي ويون. == تاريخي اهميت == راءِ سُهيرس ٻئي کي راءِ گهراڻي جي سڀ کان اهم ڄاتل حڪمرانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس باري ۾ اڳين ٽن راءِ حڪمرانن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ تفصيل ملي ٿو. سندس تاريخي اهميت خاص ڪري هيٺين سببن سان لاڳاپيل آهي: * [[اروڙ]] کي مرڪزي گاديءَ طور استعمال ڪرڻ؛ * سنڌ جي چئن وڏن انتظامي حصن واري روايت؛ * [[ديبل]]، [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]] ۽ [[ملتان]] جهڙن سياسي مرڪزن جو ذڪر؛ * سنڌ ۽ ساساني-ايراني سرحدي دنيا جي لاڳاپن بابت شاهدي؛ * ۽ جنگ ۾ سندس موت کان پوءِ راءِ ساهسي ٻئي جي جانشيني. == روايتي تصوير ۽ جديد تاريخ نويسي == پوئين سنڌي تاريخ نويسي سُهيرس کي نيڪ، سخاوت ڪندڙ، انصاف پسند، وڏي سلطنت هلائيندڙ ۽ جنگ ۾ بهادريءَ سان مارجي ويل راجا طور پيش ڪري ٿي. جديد تاريخ نويسي ان تصوير کي مڪمل رد نٿي ڪري، پر ماخذن جي نوعيت تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. راءِ گهراڻي بابت تفصيلي معلومات جو گهڻو حصو ''چچ نامي'' مان نڪري ٿو، جيڪو راءِ سُهيرس جي زماني کان تقريباً ڇهه صديون پوءِ موجوده فارسي صورت ۾ مرتب ٿيو.<ref name="Asif" /> ان ڪري هيٺين ڳالهين کي الڳ رکڻ ضروري آهي: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ سُهيرس ٻئي بابت روايت ۽ تاريخي يقين''' ! style="background:#264653;color:white;" | دعويٰ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | ماخذن ۾ حيثيت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | احتياط |- | راءِ گهراڻي جو حڪمران هو | متعدد تاريخي روايتن ۾ مستقل | نسبتاً مضبوط روايت |- | گادي اروڙ هئي | ''چچ نامي'' ۽ پوئين تاريخن ۾ | وڏي پيماني تي قبوليل |- | ملڪ چار وڏن حصن ۾ ورهايل هو | ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي بيان | انتظامي نالن جي جديد سڃاڻپ ڪجهه هنڌن تي غير يقيني |- | حڪومت ڪشمير کان مڪران تائين هئي | ''چچ نامي'' ۾ | اثر ۽ سڌي حڪومت وچ ۾ فرق واضح ناهي |- | قنوج، سورت ۽ قنڌار تائين سڌو راڄ | خاص ڪري پوئين ماخذن ۾ | آزاد همعصر ثبوت محدود |- | نيمروز سان جنگ ۾ مارجي ويو | ''چچ نامي'' جي مرڪزي روايت | واقعي جو بنيادي ڍانچو قبوليل، تفصيل غير يقيني |- | جنگ 626ع ۾ ٿي | سنڌو سنبت واري روايت | سڀني محققن ۾ اتفاق ناهي |- | تير ڳچيءَ ۾ لڳڻ سبب وفات | ''چچ نامو'' ۽ ''تاريخ معصومي'' | داستاني تفصيل جي آزاد تصديق ناهي |} == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''روايتي طور ڄاتل راءِ حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | لاڳاپو |- | 1 | [[راءِ ديوجي]] | گهراڻي جي شروعاتي ڄاتل حڪمران |- | 2 | [[راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ ديوجي جو جانشين |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | سُهيرس ٻئي جو پيءُ |- | 4 | style="background:#E8F5E9;" | '''راءِ سُهيرس ٻيون''' | نيمروز سان جنگ ۾ مارجي ويو |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | آخري راءِ حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[راءِ ساهسي ٻيون]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[ساساني سلطنت]] * [[مڪران]] * [[سيوستان]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ''تاريخي سنڌو سنبت''. {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:اروڙ]] sbbka9b6qd0elb6odip0pm89dhfjt9f 410818 410798 2026-09-09T11:14:06Z Intisar Ali 8681 /* راءِ گهراڻي جا حڪمران */ 410818 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ سُهيرس ٻيون | image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg | caption = راءِ گهراڻي جي سنڌ سان منسوب تاريخي نقشو | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor =[[راء ساھسي - پھريون]] | successor = [[راء ساھسي ٻيون]] | reign = نامعلوم – تقريباً 626ع<ref name="Baloch626">{{cite news |last=Shaikh |first=Muhammad Ali |title=Sindh before the Arabs arrived |url=https://www.dawn.com/news/1673480 |work=[[ڊان]] |date=6 February 2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> | full_name = راءِ سُهيرس ٻيون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = [[راءِ ساهسي پهريون]] | death_date = تقريباً 626ع{{efn|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب سنڌو سنبت واري ترتيب سندس وفات 4هه/626ع رکي ٿي، پر ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جنگ کي ڇهين صديءَ جي آخر واري ساساني سياسي بحران سان ڳنڍڻ جو امڪان پڻ پيش ڪري ٿو؛ تنهنڪري صحيح تاريخ مڪمل طور يقيني ناهي.}} | death_place = غالباً [[مڪران]] جي سرحدي علائقي ۾ جنگ دوران | religion = غالباً [[ٻڌ ڌرم]] }} '''راءِ سُهيرس ٻيون''' ({{langx|en|Rai Sahiras II}}؛ بعض ماخذن ۾ ''Siharas''، ''Sahiras'' يا ''Seharas'') [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو چوٿون ڄاتل حڪمران هو، جنهن ستين صدي عيسويءَ جي شروعاتي دور ۾ [[سنڌ]] تي [[اروڙ]] مان حڪومت ڪئي. هو [[راءِ ساهسي پهريون]] جو پٽ ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جو پيءُ هو. سندس باري ۾ سڀ کان پراڻو تفصيلي بيان [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ ملي ٿو، جيڪو کيس دولت، سخاوت، بهادري ۽ انصاف لاءِ مشهور راجا طور پيش ڪري ٿو.<ref name="ChachnamaSahiras">{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 |url=https://persian.packhum.org/text/012701030/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''چچ نامي'' موجب سندس گادي [[اروڙ]] هئي، جيڪو [[مهراڻ درياهه]] جي ڪناري تي واقع هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو. ساڳي روايت سندس حڪومت کي چئن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهايل ڏيکاري ٿي، جن جا مرڪز [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، اسڪلنده ۽ [[ملتان]] هئا.<ref name="ChachnamaSahiras" /> راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت جي پڄاڻي نيمروز سان منسوب هڪ حملي خلاف جنگ دوران ٿي. ''چچ نامي'' موجب هو پاڻ فوج وٺي سنڌ جي اولهندي سرحد ڏانهن ويو ۽ جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن کان پوءِ سندس پٽ راءِ ساهسي ٻيو تخت تي ويٺو.<ref name="ChachnamaSahiras" /> جديد مورخ هن واقعي کي سنڌ ۽ ساساني ايران جي سرحدي سياست جي تناظر ۾ پڙهن ٿا، پر جنگ جي صحيح تاريخ ۽ “نيمروز جي بادشاهه” جي سڃاڻپ بابت مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 |url=https://kitaab.sindh.org/Sindh_Before_The_Muslim_Conquest_%28HoSS_Vol_II%29-H_T_Lambrick-1996-cs.pdf |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تاريخي ماخذ == راءِ سُهيرس ٻئي بابت بنيادي روايت ''چچ نامي'' مان ملي ٿي. هن متن جي انگريزي ترجمي ۾ راجا کي سنڌ ۽ هند جي گادي اروڙ ۾ رهندڙ هڪ انتهائي دولتمند، سخاوت ڪندڙ ۽ بهادر حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="ChachnamaSahiras" /> ''چچ نامي'' جي روايت اڳتي هلي سنڌ جي فارسي تاريخ نويسيءَ ۾ داخل ٿي. [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] جهڙن پوئين دور جي ڪتابن ۾ پڻ سُهيرس جي حڪومت، سنڌ جي صوبائي ورهاست ۽ نيمروز سان جنگ جا تفصيل ٻيهر بيان ڪيا ويا. تنهن هوندي بہ جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ''چچ نامي'' کي استعمال ڪندي احتياط ڪيو وڃي ٿو. [[منان احمد آصف]] پنهنجي مطالعي ''A Book of Conquest'' ۾ دليل ڏئي ٿو تہ چچ نامو رڳو ڪنهن گم ٿيل عربي تاريخ جو سادو ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل هڪ پيچيده فارسي متن آهي.<ref name="Asif">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ }}</ref> ان ڪري راءِ سُهيرس ٻئي جي شخصيت، انتظامي سرشتي ۽ سرحدن بابت روايتي بيانن کي مڪمل طور همعصر دستاويزي حقيقت بدران تاريخي روايت ۽ بعد واري تاريخ نويسيءَ جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي. == گاديءَ جو هنڌ: اروڙ == [[File:Sukkur 4.jpg|thumb|[[اروڙ]] ڀرسان موجود تاريخي کنڊر]] [[اروڙ]]، جنهن کي قديم متنن ۾ ''الور'' يا ''الرور'' پڻ لکيو ويو آهي، راءِ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ هو. ''چچ نامي'' موجب شهر مهراڻ درياهه جي ڪناري تي آباد هو ۽ ان ۾ شاهي محلات، باغ، نهرون، سرسبز ميدان ۽ وڻن سان ڀريل رهائشي علائقا موجود هئا.<ref name="ChachnamaSahiras" /> پوئين سنڌي تاريخ نويسي، خاص ڪري ''تاريخ معصومي''، اروڙ کي هڪ خوشحال ۽ وڏي شهري مرڪز طور بيان ڪري ٿي. شهر رڳو سياسي گادي نه، پر اتر سنڌ، ملتان، مڪران ۽ سمنڊ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان پڻ اهم هو. == حڪومت جون حدون == ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت جون حدون: * اوڀر ۾ [[ڪشمير]] جي سرحد تائين؛ * اولهه ۾ [[مڪران]] تائين؛ * ڏکڻ ۾ سمنڊ ۽ [[ديبل]] تائين؛ * ۽ اتر ۾ ڪردان ۽ ڪيڪانان جي جبلن تائين پکڙيل هيون.<ref name="ChachnamaSahiras" /> پوئين ماخذن، خاص ڪري ''تاريخ معصومي''، انهن حدن کي اڃا وڌيڪ وسيع ڪري قنوج، سورت، قنڌار ۽ سيستان تائين پهچايو آهي. اهڙين دعوائن کي جديد مورخ عام طور احتياط سان ڏسن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن علائقن تي مسلسل سڌي انتظامي حڪومت جا آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ان ڪري “راءِ سُهيرس ڪشمير کان سورت ۽ قنڌار تائين سڌي حڪومت ڪندو هو” جهڙي قطعي دعويٰ بدران اهو چوڻ وڌيڪ صحيح آهي تہ ''چچ نامي'' ۽ پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ سندس سياسي اثر کي تمام وسيع ڏيکاريو ويو آهي. == انتظامي ورهاست == ''چچ نامي'' جي سڀ کان اهم ڄاڻن مان هڪ راءِ سُهيرس ٻئي جي ملڪ جي چئن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهاست آهي. هر حصي تي هڪ گورنر يا ماتحت حڪمران مقرر هو، جڏهن تہ اروڙ ۽ ڀرپاسي جا ڪجهه علائقا سڌي طرح راجا جي اختيار هيٺ هئا.<ref name="ChachnamaSahiras" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت جا روايتي انتظامي حصا''' ! style="background:#264653;color:white;" | مرڪز ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | ماتحت علائقا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | اندازي جاگرافيائي حيثيت |- | [[برهمڻ آباد]] | style="text-align:left;" | [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل]]، لوهاڻا، لاکا، سما ۽ درياهي علائقا | ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ |- | [[سيوستان]] | style="text-align:left;" | لاڌيا/ٻڌيا، چنگان، روجهاڻ جا جبل ۽ مڪران جي سرحد تائين علائقا | وچ ۽ اولهندي سنڌ |- | اسڪلنده | style="text-align:left;" | باهيا، سِتوارا، چچپور ۽ دهنود جا علائقا | اتر-اولهندي يا مٿين سنڌ سان لاڳاپيل علائقو |- | [[ملتان]] | style="text-align:left;" | سڪا، ڪرند، اشتهار، ڪيهه ۽ ڪشمير جي سرحد تائين | اتر سنڌ ۽ ملتان وارو خطو |} ''چچ نامي'' جي ترجمي ۾ انهن مرڪزن جا نالا ۽ ماتحت علائقن جون صورتون مختلف پڙهڻين سان ملن ٿيون، تنهنڪري جديد هنڌن سان انهن جي مڪمل سڃاڻپ هر صورت ۾ يقيني ناهي.<ref name="ChachnamaSahiras" /> === مرڪزي حڪومت === اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا راجا جي سڌي نگرانيءَ هيٺ هئا. ڪجهه پوئين تاريخي ماخذ ڪردان، ڪيڪانان ۽ ٻين سرحدي شهرن يا علائقن کي به مرڪزي اختيار هيٺ ڄاڻائين ٿا. اهڙي انتظامي جوڙجڪ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ راءِ حڪومت هڪ سخت مرڪزي سلطنت بدران مرڪزي راجا ۽ طاقتور صوبائي گورنرن يا ماتحت حڪمرانن تي ٻڌل هئي. ڪجهه گورنر شاهي گهراڻي جا مائٽ به ٿي سگهيا ٿي، جيڪا ڳالهه بعد ۾ جانشيني ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مسئلن لاءِ اهم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Lambrick" /> == حڪومت ۽ حڪمراني == ''چچ نامي'' سُهيرس ٻئي کي انصاف پسند ۽ سخاوت ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪري ٿو ۽ لکي ٿو تہ سندس خزانو وڏي دولت سان ڀريل هو.<ref name="ChachnamaSahiras" /> پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ کيس اهڙو راجا پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو جيڪو: * صوبن جي دفاع لاءِ گورنرن کي ذميوار رکندو هو؛ * شاهي فوج کي جنگي تربيت ۾ رکندو هو؛ * مقامي رعيت جي سلامتي ۽ امن تي زور ڏيندو هو؛ * ۽ سرحدي علائقن جي فوجي نگراني ڪندو هو. انهن تفصيلن مان ڪجهه ''تاريخ معصومي''، ''تحفة الڪرام'' ۽ بعد جي سنڌي تاريخن مان اچن ٿا، پر اهي سڀ ستين صديءَ جي آزاد همعصر دستاويزن مان تصديق ٿيل ناهن. == مذهب ۽ سماج == راءِ گهراڻي کي گهڻن جديد ۽ سنڌي ماخذن ۾ [[ٻڌ ڌرم]] سان وابسته گهراڻو قرار ڏنو ويو آهي. ستين صديءَ جي سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي ٻين تاريخي شاهديُن سان پڻ هم آهنگ آهي. چيني ياتري [[شوان زانگ]]، جيڪو ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ پهتو، سنڌ ۾ ڪيترن ٻڌ خانقاهن ۽ هزارين ڀڪشوئن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن تہ برهمڻ ۽ هندو مذهبي ادارا پڻ موجود هئا.<ref>{{cite news |last=Shaikh |first=Muhammad Ali |title=Sindh before the Arabs arrived |url=https://www.dawn.com/news/1673480 |work=Dawn |date=6 February 2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> تنهنڪري راءِ سُهيرس ٻئي کي “ٻڌ حڪمران” سڏڻ ممڪن آهي، پر سنڌ جي سماج کي مڪمل طور هڪ ئي مذهب وارو سمجهڻ درست نه ٿيندو. == ساساني ايران سان سرحدي ڇڪتاڻ == [[File:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|ستين صديءَ جي شروعات ۾ [[ساساني سلطنت]] ۽ ان جا اوڀر وارا علائقا]] راءِ سُهيرس ٻئي جي حڪومت جو سڀ کان مشهور سياسي واقعو نيمروز سان منسوب حملي خلاف جنگ آهي. ''چچ نامي'' موجب “نيمروز جي بادشاهه” جي فوج ڪرمان يا مڪران واري طرف کان سنڌ جي سرحدي علائقي ۾ داخل ٿي.<ref name="ChachnamaSahiras" /> نيمروز عام طور [[سيستان]] يا ان سان لاڳاپيل علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ تاريخي نالو هو. [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي تشريح موجب روايت جو “بادشاهه” شايد ساساني سلطنت جي ڪنهن طاقتور سرحدي گورنر يا ماتحت حڪمران لاءِ استعمال ٿيل لقب هو، نه لازمي طور فارس جو شهنشاهه پاڻ.<ref name="Lambrick" /> لئمبرڪ هن واقعي کي ساساني سلطنت جي ڇهين صديءَ جي آخر واري سياسي افراتفري سان ڳنڍڻ جو امڪان پيش ڪري ٿو. خاص ڪري 579ع کان پوءِ ايران ۾ شاهي جانشينيءَ جا بحران، [[بهرام چوبين]] جي بغاوت ۽ اوڀر وارن صوبن ۾ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ سبب اهڙي سرحدي فوجي مهم ممڪن ٿي سگهي ٿي.<ref name="Lambrick" /> هيءَ تشريح ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي 626ع واري زمان بنديءَ کان مختلف آهي، تنهنڪري جنگ جي صحيح سال بابت يقين سان فيصلو ڪرڻ ممڪن ناهي. == نيمروز سان جنگ == ''چچ نامي'' موجب راءِ سُهيرس حملي جي خبر ملڻ کان پوءِ پاڻ فوج وٺي دشمن جي مقابلي لاءِ روانو ٿيو. ٻنهي فوجن وچ ۾ صبح کان منجهند تائين شديد جنگ ٿي.<ref name="ChachnamaSahiras" /> ميرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي ۾ روايت آهي تہ جنگ دوران هڪ تير سُهيرس جي ڳچيءَ ۾ لڳو ۽ هو مارجي ويو. سندس فوج ڇڙوڇڙ ٿي وئي، جڏهن تہ نيمروز جي فوج شاهي ڇانوڻيءَ کي ڦري پوءِ واپس موٽي وئي.<ref name="ChachnamaSahiras" /> اهو تفصيل ''تاريخ معصومي'' ۾ پڻ تقريباً ساڳي نموني ورجايو ويو آهي. ٻين پوئين سنڌي روايتن ۾ سندس موت بابت مختلف تفصيل ملن ٿا، جن ۾ جنگ دوران باهه لڳڻ يا ٻين حادثن جا بيان شامل آهن. اهي متبادل روايتون آزاد ۽ همعصر ماخذن سان تصديق ٿيل ناهن؛ تنهنڪري ''چچ نامي'' جي تير لڳڻ واري روايت کي “ماخذ موجب” بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == جنگ جي تاريخ بابت اختلاف == راءِ سُهيرس ٻئي جي آخري جنگ جي تاريخ بابت مختلف تاريخ نويسي روايتون موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''راءِ سُهيرس ٻئي جي آخري جنگ بابت زمان بندي''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | ماخذ / محقق ! style="background:#00897B;color:white;" | اندازي تاريخ ! style="background:#D97706;color:white;" | وضاحت |- | ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب سنڌو سنبت | '''626ع''' | style="text-align:left;" | سُهيرس جي وفات 4هه/626ع ۽ ساهسي ٻئي جي تخت نشيني ساڳئي سال رکي ٿي.<ref name="Baloch626" /> |- | [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] | 579ع کان پوءِ، ممڪن طور ڇهين صديءَ جي آخر ۾ | style="text-align:left;" | ساساني سياسي بحران سان جنگ کي ڳنڍڻ جو تاريخي امڪان پيش ڪري ٿو.<ref name="Lambrick" /> |- | ''چچ نامو'' | صحيح عيسوي سال نٿو ڏئي | style="text-align:left;" | نيمروز جي حملي ۽ راجا جي موت جو واقعو بيان ڪري ٿو، پر قطعي عيسوي تاريخ نه ڏئي ٿو.<ref name="ChachnamaSahiras" /> |} ان ڪري مضمون ۾ 626ع کي واحد قطعي تاريخ بدران هڪ اهم سنڌي زمان بنديءَ طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. == موت == راءِ سُهيرس ٻيو پنهنجي سلطنت جي اولهندي سرحد جي دفاع دوران مارجي ويو. ''چچ نامي'' جي بيان ۾ سندس فوج جو وڏو حصو جنگ دوران پوئتي هٽي ويو، پر راجا ميدان ڇڏڻ بدران وڙهندو رهيو ۽ قتل ٿيو.<ref name="ChachnamaSahiras" /> هن واقعي کي پوئين سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ بهادري ۽ وطن جي سرحدن جي دفاع جي مثال طور پيش ڪيو ويو آهي. لئمبرڪ پڻ ان روايت جو جائزو وٺندي سُهيرس کي اهڙو حڪمران سمجهي ٿو جيڪو سرحد تي دشمن سان پاڻ مقابلو ڪرڻ لاءِ ويو، پر هو ان واقعي جي تفصيلن ۽ تاريخ کي مڪمل يقيني نه ٿو سمجهي.<ref name="Lambrick" /> == نيمروز جي فوج جي واپسي == ''چچ نامي'' ۾ هڪ دلچسپ ڳالهه اها آهي تہ سُهيرس کي شڪست ڏيڻ ۽ سندس ڇانوڻي ڦرڻ باوجود نيمروز جي فوج سنڌ جي اندروني علائقن ڏانهن اڳتي نه وڌي ۽ واپس هلي وئي.<ref name="ChachnamaSahiras" /> ان مان مختلف تشريحون ڪيون ويون آهن. ممڪن آهي تہ: * حملي جو مقصد مڪمل سنڌ فتح ڪرڻ بدران سرحدي علائقن تي ڪنٽرول يا ڦرلٽ هجي؛ * نيمروز جي فوج وڌيڪ اندر وڃڻ جي صلاحيت نه رکندي هجي؛ * يا سنڌ جي باقي فوج ۽ نئين حڪمران جي مزاحمت سبب اڳڀرائي خطرناڪ سمجهي وئي هجي. اهي تفسيرون آهن؛ ''چچ نامو'' پاڻ واپسيءَ جو تفصيلي سبب نٿو ڏئي. == راءِ ساهسي ٻئي جي تخت نشيني == سُهيرس جي موت کان پوءِ سندس فوج جا بچيل دستا گڏ ٿيا ۽ سندس پٽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] کي تخت تي ويهاريو ويو.<ref name="ChachnamaSahiras" /> هي جانشيني اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ جنگ ۾ راجا جي موت باوجود راءِ گهراڻي جي حڪومت فوري طور نه ٽٽي. ساهسي ٻيو راءِ خاندان جو آخري حڪمران بڻيو ۽ سندس حڪومت دوران سلطنت ۾ ٻيهر سياسي استحڪام قائم ٿيڻ جي روايت ملي ٿي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب ترتيب موجب ساهسي ٻئي 626ع کان پوءِ 28 سال حڪومت ڪئي، جيتوڻيڪ ٻين جديد زمان بندين ۾ راءِ گهراڻي جي پڄاڻي اڳ واري تاريخ، لڳ ڀڳ 632ع، ڏني وڃي ٿي.<ref name="Baloch626" /> == مڪران تي اثر == ڪجهه جديد تاريخي خلاصن موجب سُهيرس جي شڪست کان پوءِ [[مڪران]] ۽ سنڌ جي ٻين اولهندي سرحدي علائقن تي راءِ حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿيو يا اهي ساساني اثر هيٺ هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1996 |page=133 }}</ref> پر انهن علائقن تي سياسي ڪنٽرول جلدي ٻيهر تبديل ٿيندو رهيو. ستين صديءَ جي وچ تائين مڪران، سيستان ۽ سنڌ جون سرحدون ساساني، مقامي ۽ پوءِ عرب فوجي تحريڪن جي وچ ۾ هڪ متحرڪ سرحدي علائقو بڻجي ويون. == تاريخي اهميت == راءِ سُهيرس ٻئي کي راءِ گهراڻي جي سڀ کان اهم ڄاتل حڪمرانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس باري ۾ اڳين ٽن راءِ حڪمرانن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ تفصيل ملي ٿو. سندس تاريخي اهميت خاص ڪري هيٺين سببن سان لاڳاپيل آهي: * [[اروڙ]] کي مرڪزي گاديءَ طور استعمال ڪرڻ؛ * سنڌ جي چئن وڏن انتظامي حصن واري روايت؛ * [[ديبل]]، [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]] ۽ [[ملتان]] جهڙن سياسي مرڪزن جو ذڪر؛ * سنڌ ۽ ساساني-ايراني سرحدي دنيا جي لاڳاپن بابت شاهدي؛ * ۽ جنگ ۾ سندس موت کان پوءِ راءِ ساهسي ٻئي جي جانشيني. == روايتي تصوير ۽ جديد تاريخ نويسي == پوئين سنڌي تاريخ نويسي سُهيرس کي نيڪ، سخاوت ڪندڙ، انصاف پسند، وڏي سلطنت هلائيندڙ ۽ جنگ ۾ بهادريءَ سان مارجي ويل راجا طور پيش ڪري ٿي. جديد تاريخ نويسي ان تصوير کي مڪمل رد نٿي ڪري، پر ماخذن جي نوعيت تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. راءِ گهراڻي بابت تفصيلي معلومات جو گهڻو حصو ''چچ نامي'' مان نڪري ٿو، جيڪو راءِ سُهيرس جي زماني کان تقريباً ڇهه صديون پوءِ موجوده فارسي صورت ۾ مرتب ٿيو.<ref name="Asif" /> ان ڪري هيٺين ڳالهين کي الڳ رکڻ ضروري آهي: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ سُهيرس ٻئي بابت روايت ۽ تاريخي يقين''' ! style="background:#264653;color:white;" | دعويٰ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | ماخذن ۾ حيثيت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | احتياط |- | راءِ گهراڻي جو حڪمران هو | متعدد تاريخي روايتن ۾ مستقل | نسبتاً مضبوط روايت |- | گادي اروڙ هئي | ''چچ نامي'' ۽ پوئين تاريخن ۾ | وڏي پيماني تي قبوليل |- | ملڪ چار وڏن حصن ۾ ورهايل هو | ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي بيان | انتظامي نالن جي جديد سڃاڻپ ڪجهه هنڌن تي غير يقيني |- | حڪومت ڪشمير کان مڪران تائين هئي | ''چچ نامي'' ۾ | اثر ۽ سڌي حڪومت وچ ۾ فرق واضح ناهي |- | قنوج، سورت ۽ قنڌار تائين سڌو راڄ | خاص ڪري پوئين ماخذن ۾ | آزاد همعصر ثبوت محدود |- | نيمروز سان جنگ ۾ مارجي ويو | ''چچ نامي'' جي مرڪزي روايت | واقعي جو بنيادي ڍانچو قبوليل، تفصيل غير يقيني |- | جنگ 626ع ۾ ٿي | سنڌو سنبت واري روايت | سڀني محققن ۾ اتفاق ناهي |- | تير ڳچيءَ ۾ لڳڻ سبب وفات | ''چچ نامو'' ۽ ''تاريخ معصومي'' | داستاني تفصيل جي آزاد تصديق ناهي |} == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''روايتي طور ڄاتل راءِ حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | لاڳاپو |- | 1 | [[راء ديواجي]] | گهراڻي جي شروعاتي ڄاتل حڪمران |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون]] | راءِ ديوجي جو جانشين |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | سُهيرس ٻئي جو پيءُ |- | 4 | style="background:#E8F5E9;" | '''راءِ سُهيرس ٻيون''' | نيمروز سان جنگ ۾ مارجي ويو |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | آخري راءِ حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[راءِ ساهسي ٻيون]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[ساساني سلطنت]] * [[مڪران]] * [[سيوستان]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ''تاريخي سنڌو سنبت''. {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:اروڙ]] 6dttj0osnd6lnx9dkoisbs218y8q6fb 0 45282 410788 384258 2026-09-09T08:07:41Z Intisar Ali 8681 410788 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ساهسي ٻيون | image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg | caption = ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ سان منسوب راءِ گهراڻي جي سلطنت جو نقشو | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = [[راءِ سهيرس ٻيون]] | successor = [[راجا چچ]] | reign = تقريباً 626ع–632ع{{efn|سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت، خاص ڪري ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ترتيب، راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت 626ع کان 652ع تائين ڄاڻائي ٿي؛ جڏهن تہ جديد تاريخي خلاصن ۾ راءِ گهراڻي جو خاتمو لڳ ڀڳ 632ع رکيو وڃي ٿو.}}<ref name="Dawn2022">{{cite news |last=Shaikh |first=Muhammad Ali |title=Sindh before the Arabs arrived |url=https://www.dawn.com/news/1673480 |work=[[ڊان]] |date=6 February 2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 |url=https://kitaab.sindh.org/Sindh_Before_The_Muslim_Conquest_%28HoSS_Vol_II%29-H_T_Lambrick-1996-cs.pdf |pages=155–166 |access-date=9 September 2026 }}</ref> | spouse = [[راڻي سُهندي]] | issue = ڄاتل اولاد ڪونه | full name = راءِ ساهسي ٻيون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = [[راءِ سهيرس ٻيون]] | death_place = [[اروڙ]] | religion = غالباً [[ٻڌ ڌرم]]{{efn|راءِ گهراڻي جي مذهبي سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ ڪيترائي جديد ۽ سنڌي ماخذ ان کي ٻڌ گهراڻو سڏين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه خلاصا ٻڌ ڌرم ۽ هندو ڌرم ٻنهي جي موجودگي ڄاڻائين ٿا.}} }} '''راءِ ساهسي ٻيون''' ({{langx|en|Rai Sahasi II}}) ستين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ تي حڪومت ڪندڙ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو آخري ڄاتل راجا هو. هن پنهنجي پيءُ [[راءِ سهيرس ٻيون]] کان پوءِ [[اروڙ]] جي تخت تي حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ درٻار جي برهمڻ عملدار [[راجا چچ|چچ]]، راڻي [[راڻي سُهندي|سُهندي]] جي حمايت سان اقتدار سنڀاليو ۽ ان سان راءِ گهراڻي جي پڄاڻي ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جي شروعات ٿي.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ }}</ref> راءِ ساهسي ٻئي بابت تقريباً سموري تفصيلي روايت [[چچ نامو|چچ نامي]] مان ملي ٿي، جيڪو 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل متن آهي. ان ڪري سندس زندگي، حڪومت، راڻي سُهندي ۽ چچ سان لاڳاپيل واقعن بابت جديد تاريخ نويسي احتياط اختيار ڪري ٿي. منان احمد آصف موجب چچ نامي کي صرف 8هين صديءَ جي واقعن جو سادو ترجمو يا حرف بحرف تاريخي احوال سمجهڻ بدران، ان کي 13هين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي متن طور پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == راءِ ساهسي ٻئي جي باري ۾ بنيادي مسئلو اهو آهي تہ سندس دور جا آزاد همعصر تاريخي ماخذ تمام گهٽ آهن. راءِ گهراڻي جي آخري مرحلي، چچ جي درٻار ۾ اچڻ، راڻي سُهنديءَ سان سندس تعلق ۽ تخت جي منتقليءَ جو بنيادي تفصيلي بيان ''چچ نامي'' مان ملي ٿو.<ref name="Lambrick" /> [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] لکيو آهي تہ راءِ گهراڻي کان برهمڻ حڪمرانن ڏانهن اقتدار جي منتقليءَ بابت اسان وٽ بنيادي طور هڪ ئي روايت موجود آهي؛ تنهنڪري ان ۾ بيان ڪيل محل جي سازشن ۽ شخصي تعلقن کي مڪمل طور تصديق ٿيل سياسي تاريخ سمجهڻ مشڪل آهي.<ref name="Lambrick" /> جديد مورخ [[منان احمد آصف]] پڻ ''چچ نامي'' جي روايتي پڙهڻ تي سوال اٿاري ٿو. سندس مطالعي موجب هي متن رڳو عربن جي سنڌ فتح بابت پراڻي عربي ڪتاب جو ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ جي سياسي دنيا ۾ لکيل هڪ پيچيده ادبي ۽ سياسي تصنيف آهي.<ref name="Asif2016" /> انڪري راءِ ساهسي ٻئي بابت مضمون ۾ هي فرق رکڻ ضروري آهي: * سندس راڄ ۽ راءِ گهراڻي جو وجود تاريخي روايت جو حصو آهن؛ * چچ جو درٻار ۾ اڀار پڻ روايتن ۾ مستقل عنصر آهي؛ * پر راڻي سُهندي، مخفي محبت، محل جي سازش ۽ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ وارثن کي قتل ڪرائڻ جا تفصيلي واقعا بنيادي طور ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا. == تخت نشيني ۽ دور == راءِ ساهسي ٻيو پنهنجي پيءُ [[راءِ سهيرس ٻيون]] کان پوءِ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت موجب سهيرس ٻيون 626ع ڌاري نيمروز سان لاڳاپيل حملي خلاف جنگ ۾ مارجي ويو ۽ ساهسي پوءِ تخت سنڀاليو.<ref name="Dawn2022" /> سنڌي محقق [[نبي بخش خان بلوچ]] سان لاڳاپيل تاريخي ترتيب ساهسيءَ جي حڪومت 4 هجري، يعني 626ع، کان شروع ڪري 28 سالن تائين ڄاڻائي ٿي. ٻئي طرف جديد تاريخي خلاصا راءِ گهراڻي جي پڄاڻي لڳ ڀڳ 632ع ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات به ساڳئي وقت رکن ٿا.<ref name="Dawn2022" /><ref name="Lambrick" /> انهيءَ سبب سندس راڄ جي صحيح آخري تاريخ تاريخ نويسيءَ ۾ اختلاف جو موضوع آهي. === تاريخن بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت اهم تاريخي روايتون''' ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ / روايت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | سنڌي تاريخي سنبت واري روايت | 626ع–652ع | style="text-align:left;" | 28 سالن جي حڪومت ڄاڻائي وڃي ٿي؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب ترتيب ۾ ملي ٿي. |- | جديد عام تاريخي ترتيب | تقريباً 626ع–632ع | style="text-align:left;" | راءِ گهراڻي جو خاتمو ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات لڳ ڀڳ 632ع رکيا وڃن ٿا. |- | [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] | صحيح مدت غير يقيني | style="text-align:left;" | لئمبرڪ واضح ڪري ٿو تہ مدت جو تعين مجموعي سياسي زمان بنديءَ مان اندازي سان ڪرڻو پوي ٿو.<ref name="Lambrick" /> |} == راءِ گهراڻي جي سنڌ == [[File:The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg|thumb|راءِ گهراڻي جي سنڌ سان منسوب تاريخي نقشو]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ گهراڻي جي گادي [[اروڙ]] هئي ۽ سنڌ کي ڪيترن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهايو ويو هو. پوئين روايتن ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، ملتان ۽ اُچ يا اسڪند جهڙا مرڪز ذڪر ٿين ٿا.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي پيءُ راءِ سهيرس ٻئي جي دور بابت ''چچ نامو'' سنڌ جي سرحدن کي تمام وسيع ڏيکاري ٿو. ان ۾ اتر ۾ ڪشمير ۽ قنوج، اولهه ۾ مڪران، ڪرمان ۽ ڪيڪانان، ۽ ڏکڻ ۾ سمنڊ تائين اثر جو ذڪر آهي. جديد مورخ اهڙين حدن کي احتياط سان پڙهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي لازمي طور مسلسل سڌي حڪمرانيءَ بدران سياسي اثر، ماتحتي يا خراجي لاڳاپا به ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lambrick" /> [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راڄ کي ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذ پرامن ۽ خوشحال دور طور بيان ڪن ٿا. ''چچ نامي'' ۾ ساهسيءَ کي اهڙو حڪمران ڏيکاريو ويو آهي جنهن پنهنجي ماتحت صوبائي حاڪمن کان وفاداري حاصل ڪئي ۽ جنهن جي حڪومت هيٺ ملڪ ۾ امن ۽ استحڪام برقرار رهيو.<ref name="Lambrick" /> == انتظام ۽ درٻار == راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت ''چچ نامي'' ۾ هڪ اهم شخص '''رام''' نالي برهمڻ وزير هو. روايت موجب رام درٻار جي اعليٰ انتظامي اختيارن جو مالڪ هو ۽ سندس ماتحت ئي نوجوان برهمڻ [[راجا چچ|چچ]] سرڪاري نوڪريءَ ۾ داخل ٿيو.<ref name="Lambrick" /> چچ کي هڪ پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي صلاحيت رکندڙ نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ هن شاهي خط و ڪتابت جو ڪم سنڀاليو ۽ راجا ساهسي سندس قابليت کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ چچ کي آهستي آهستي اهم سرڪاري ذميواريون مليون ۽ هو بادشاهه جي ويجهن عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016" /> پوئين سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ساهسيءَ سان ڪيترائي انتظامي اصول پڻ منسوب ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ: # فوجين کي وقت سر پگهار ڏيڻ؛ # زميني ڍل کي قسطن ۾ وصول ڪرڻ؛ # نقد رقم ڏيڻ کان لاچار رعيت کان سرڪاري تعميراتي ڪم يا محنت وٺڻ؛ # واپارين کان مقرر محصول وقت تي وصول ڪرڻ؛ # سرڪاري هنرمندن کي قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ استعمال ڪرڻ. اهي تفصيل [[تحفة الڪرام]] ۽ بعد جي سنڌي مؤرخن وٽ وڌيڪ تفصيل سان اچن ٿا، پر انهن کي 7هين صديءَ جي آزاد همعصر دستاويزن مان تصديق نٿي ملي.<ref name="Lambrick" /> == مذهب ۽ سماج == راءِ گهراڻي کي گهڻا سنڌي ۽ جديد ماخذ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] گهراڻو قرار ڏين ٿا، ۽ سنڌ ۾ ستين صديءَ دوران ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي ٻين تاريخي شاهديُن مان به معلوم ٿئي ٿي. ساڳئي وقت برهمڻ عملدارن ۽ هندو مذهبي ادارن جي سياسي ۽ سماجي موجودگي پڻ مضبوط هئي.<ref name="Dawn2022" /> ان دور ۾ سنڌ مذهبي طور هڪجهڙي رياست نه هئي. ٻڌ ڌرم، برهمڻ روايتون ۽ مختلف مقامي مذهبي طريقا گڏ موجود هئا. چيني ياتري [[شوان زانگ]] جي ستين صديءَ واري سفر جا بيان پڻ سنڌ ۽ ڀرپاسي ۾ ٻڌ مذهبي مرڪزن جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏين ٿا. ان ڪري “حڪومت جو سرڪاري مذهب ٻڌ ڌرم هو” جهڙي قطعي دعويٰ کي احتياط سان لکڻ گهرجي؛ بهتر اهو آهي تہ راءِ گهراڻي کي ٻڌ ڌرم سان مضبوط وابستگي رکندڙ حڪمران گهراڻو چيو وڃي. == چچ جو اڀار == [[راجا چچ]] جي اڀار جي ڪهاڻي راءِ ساهسي ٻئي جي تاريخ جو سڀ کان مشهور حصو آهي. ''چچ نامي'' موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندڙ نوجوان هو. سندس پيءُ سيلائج مذهبي پڙهائيءَ سان وابسته هو، جڏهن تہ چچ پاڻ سرڪاري خدمت اختيار ڪئي.<ref name="Lambrick" /> هو پهرين وزير رام وٽ منشي ٿيو، پوءِ پنهنجي خط نويسي، ذهانت ۽ انتظامي صلاحيت سبب ساهسيءَ جي نظر ۾ آيو. وقت سان گڏ کيس شاهي درٻار ۽ رياستي معاملن تائين غير معمولي رسائي ملي ۽ هو عملي طور حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻيو.<ref name="Asif2016" /> ''چچ نامي'' جو بيان چچ جي اخلاقي وصفن کي به اهميت ڏئي ٿو: کيس هوشيار، نرم گفتار، رعيت سان ڀلائي ڪندڙ ۽ انتظامي طور قابل شخص طور پيش ڪيو وڃي ٿو. جديد پڙهڻ ۾ اهي صفتون چچ جي بعد واري بادشاهيءَ کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ ادبي اوزار به سمجهيون ويون آهن.<ref name="Asif2016" /> == راڻي سُهندي ۽ چچ == ساهسيءَ جي زال جو نالو مختلف متنن ۾ '''سُهندي'''، '''سوهندي'''، '''سوهان ديوي''' يا ساڳين صورتن ۾ ملي ٿو. ''چچ نامي'' موجب راڻي سُهندي نوجوان چچ ڏانهن مائل ٿي ۽ کيس شادي يا تعلق جي آڇ ڪئي. روايت ۾ چچ شروعات ۾ پنهنجي برهمڻ مذهبي اصولن ۽ بادشاهه سان وفاداريءَ جي بنياد تي اهڙي تعلق کان انڪار ڪري ٿو، پر بعد ۾ راڻيءَ سان ويجهڙائپ برقرار رهي.<ref name="Asif2016" /> هي حصو ''چچ نامي'' جي سڀ کان داستاني حصن مان آهي. جديد مورخ ان کي محل جي تصديق ٿيل واقعي بدران سياسي انتقال جي ادبي تشريح طور پڻ ڏسن ٿا. منان احمد آصف جي پڙهڻ ۾ راڻي ۽ چچ جي ڪهاڻي اخلاق، حڪمراني، صلاحيت ۽ سياسي مشروعيت جي سوالن کي متن اندر ڳنڍي ٿي.<ref name="Asif2016" /> == وفات ۽ جانشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب سندس وفات قدرتي بيماريءَ کان پوءِ ٿي.<ref name="Lambrick" /> روايت ۾ راڻي سُهنديءَ کي خدشو هو تہ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ سندس ويجها مرد مائٽ تخت سنڀاليندا ۽ سندس حيثيت خطري ۾ پوندي. انڪري هن چچ سان گڏ سياسي انتظام ڪيو جنهن سان چچ کي شاهي اختيار هٿ ڪرڻ ۾ مدد ملي.<ref name="Lambrick" /> ''چچ نامو'' دعويٰ ڪري ٿو تہ بادشاهه جي موت کي ڪجهه وقت لڪايو ويو، طاقتور مائٽن کي دوکي سان محل ۾ گهرائي ختم ڪيو ويو، ۽ پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو. ان کان پوءِ وڏن جاگيردارن ۽ مقامي اشرافيه کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="Lambrick" /> لئمبرڪ هن تفصيلي سازشي ڪهاڻيءَ بابت واضح احتياط اختيار ڪري ٿو. سندس خيال ۾ ان جا ڪجهه سياسي عنصر ممڪن ٿي سگهن ٿا، پر مڪمل روايت کي آزاد شاهديءَ سان ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ چچ راڻيءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران ٿيو. ان سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ۽ [[چچ گهراڻو|برهمڻ يا چچ گهراڻي]] جو دور شروع ٿيو.<ref name="Asif2016" /> == راءِ گهراڻي جي خاتمي جي مزاحمت == چچ جو اقتدار مڪمل طور بي مخالفت نه هو. ''چچ نامي'' ۽ پوئين روايتن موجب ساهسيءَ جا ڪجهه مائٽ ۽ ماتحت حڪمران چچ جي اقتدار کي جائز نه سمجهندا هئا. انهن مان هڪ '''مهرٿ''' يا '''مهرت''' نالي ساهسيءَ جو مائٽ هو، جنهن کي چتور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ٻيو ملتان واري علائقي سان لاڳاپيل هڪ گورنر يا شاهي مائٽ هو. چچ کي پنهنجي نئين حڪومت مضبوط ڪرڻ لاءِ اهڙين مزاحمتن کي فوجي يا سياسي طور ختم ڪرڻو پيو.<ref name="Asif2016" /> هيءَ مزاحمت ڏيکاري ٿي تہ راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن منتقلي رڳو محل اندر شاديءَ يا نامزدگيءَ جو سادو عمل نه هئي؛ نئين حڪمران کي پراڻي گهراڻي سان وفادار مقامي طاقتور خاندانن کان پنهنجي اقتدار جي قبوليت حاصل ڪرڻي پئي. == تاريخي اهميت == راءِ ساهسي ٻئي جي اهميت بنيادي طور هن ڳالهه ۾ آهي تہ هو سنڌ جي راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران هو ۽ سندس وفات سان ستين صديءَ جي سنڌ ۾ هڪ اهم گهراڻوي تبديلي آئي. سندس دور کي تاريخي طور ٽن سببن ڪري اهم سمجهيو وڃي ٿو: * راءِ گهراڻي جي آخري سياسي مرحلي جي نمائندگي؛ * برهمڻ عملدار چچ جي درٻاري اڀار؛ * راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن اقتدار جي منتقلي. چچ جي قائم ڪيل گهراڻي ۾ پوءِ [[راجا ڏاهر]] حڪمران ٿيو، جنهن جي دور ۾ 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي فوج سنڌ تي حملو ڪيو. انڪري راءِ ساهسي ٻئي جي دور جي ڪهاڻي سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ کي سمجهڻ ۾ اهم ڪڙي بڻجي ٿي. == تاريخي تصوير ۽ چچ نامي جي روايت == راءِ ساهسي ٻئي جو ''چچ نامي'' ۾ مجموعي نقشو هڪ نسبتاً پرامن، معتبر ۽ پنهنجي عملدارن تي اعتماد ڪندڙ حڪمران جو آهي. سندس وڏي ڪمزوري طور متن ۾ چچ ۽ راڻيءَ کي غير معمولي اعتماد ڏيڻ ڏيکاريو ويو آهي. ان قسم جي پيشڪش کي جديد تاريخي تحقيق ۾ صرف شخصي ڪردار نگاري نه، پر اقتدار جي منتقلي بابت ادبي منطق طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. پراڻي بادشاهه کي نيڪ پر عمر رسيده، نئين حڪمران چچ کي ذهين ۽ انتظامي طور قابل، ۽ راڻيءَ کي سياسي تبديليءَ جي متحرڪ قوت بڻائڻ سان متن نئين گهراڻي جي اڀار لاءِ داستاني فريم ٺاهي ٿو.<ref name="Asif2016" /> == حڪومت سان منسوب انتظامي اصول == پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ ساهسي ٻئي کي ڪيترن انتظامي ۽ مالي اصولن سان منسوب ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي سان منسوب انتظامي اصول''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | روايت ۾ بيان ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي حيثيت |- | فوج | سپاهين کي وقت سر پگهار ڏيڻ | style="text-align:left;" | پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل |- | زميني ڍل | ڍل ٽن قسطن ۾ وصول ڪرڻ | style="text-align:left;" | آزاد همعصر شاهدي محدود |- | سرڪاري محنت | نقد ڍل نه ڏئي سگهندڙن کان قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ محنت وٺڻ | style="text-align:left;" | تحفة الڪرام ۽ پوئين مؤرخن سان منسوب |- | واپار | واپارين کان مقرر ٽيڪس وقت سر وٺڻ | style="text-align:left;" | انتظامي روايت جو حصو |- | تعمير | اروڙ، اُچ، سيوستان ۽ ٻين مرڪزن جي مرمت | style="text-align:left;" | هنڌن ۽ تفصيلن بابت متنن ۾ اختلاف |} انهن پاليسين کي سڌي طرح 7هين صديءَ جي سرڪاري دستاويزن مان ثابت نه ڪيو ويو آهي، تنهنڪري انهن کي “ساهسيءَ جا ثابت ٿيل قانون” بدران “پوئين تاريخي روايتن ۾ ساهسيءَ سان منسوب انتظامي اصول” لکڻ وڌيڪ درست آهي. == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''روايتي طور ڄاتل راءِ حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | حيثيت |- | 1 | [[راءِ ديوجي]] | گهراڻي جي شروعاتي حڪمرانن مان |- | 2 | [[راءِ سهيرس پهريون]] | — |- | 3 | [[راءِ ساهسي پهريون]] | — |- | 4 | [[راءِ سهيرس ٻيون]] | ساهسي ٻئي جو پيءُ |- | 5 | style="background:#E8F5E9;" | '''راءِ ساهسي ٻيون''' | آخري راءِ حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[چچ گهراڻو]] * [[راجا چچ]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. * ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ''تاريخي سنڌو سنبت''، ''سنڌ صدين کان''. {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:اروڙ]] py7vf0zoro5m2ec2y3ggm99px2ich8r 410790 410788 2026-09-09T08:09:21Z Intisar Ali 8681 /* */ 410790 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ساهسي ٻيون | image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg | caption = ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ سان منسوب راءِ گهراڻي جي سلطنت جو نقشو | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] | successor = [[راجا چچ]] | reign = تقريباً 626ع–632ع{{efn|سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت، خاص ڪري ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ترتيب، راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت 626ع کان 652ع تائين ڄاڻائي ٿي؛ جڏهن تہ جديد تاريخي خلاصن ۾ راءِ گهراڻي جو خاتمو لڳ ڀڳ 632ع رکيو وڃي ٿو.}}<ref name="Dawn2022">{{cite news |last=Shaikh |first=Muhammad Ali |title=Sindh before the Arabs arrived |url=https://www.dawn.com/news/1673480 |work=[[ڊان]] |date=6 February 2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 |url=https://kitaab.sindh.org/Sindh_Before_The_Muslim_Conquest_%28HoSS_Vol_II%29-H_T_Lambrick-1996-cs.pdf |pages=155–166 |access-date=9 September 2026 }}</ref> | spouse = [[راڻي سھاندي]] | issue = ڄاتل اولاد ڪونه | full name = راءِ ساهسي ٻيون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = [[راء سھيرس ٻيون]] | death_place = [[اروڙ]] | religion = غالباً [[ٻڌ ڌرم]]{{efn|راءِ گهراڻي جي مذهبي سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ ڪيترائي جديد ۽ سنڌي ماخذ ان کي ٻڌ گهراڻو سڏين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه خلاصا ٻڌ ڌرم ۽ هندو ڌرم ٻنهي جي موجودگي ڄاڻائين ٿا.}} }} '''راءِ ساهسي ٻيون''' ({{langx|en|Rai Sahasi II}}) ستين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ تي حڪومت ڪندڙ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو آخري ڄاتل راجا هو. هن پنهنجي پيءُ [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] کان پوءِ [[اروڙ]] جي تخت تي حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ درٻار جي برهمڻ عملدار [[راجا چچ|چچ]]، راڻي [[راڻي سھاندي|سھاندي]] جي حمايت سان اقتدار سنڀاليو ۽ ان سان راءِ گهراڻي جي پڄاڻي ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جي شروعات ٿي.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ }}</ref> راءِ ساهسي ٻئي بابت تقريباً سموري تفصيلي روايت [[چچ نامو|چچ نامي]] مان ملي ٿي، جيڪو 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل متن آهي. ان ڪري سندس زندگي، حڪومت، راڻي سُهندي ۽ چچ سان لاڳاپيل واقعن بابت جديد تاريخ نويسي احتياط اختيار ڪري ٿي. منان احمد آصف موجب چچ نامي کي صرف 8هين صديءَ جي واقعن جو سادو ترجمو يا حرف بحرف تاريخي احوال سمجهڻ بدران، ان کي 13هين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي متن طور پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == راءِ ساهسي ٻئي جي باري ۾ بنيادي مسئلو اهو آهي تہ سندس دور جا آزاد همعصر تاريخي ماخذ تمام گهٽ آهن. راءِ گهراڻي جي آخري مرحلي، چچ جي درٻار ۾ اچڻ، راڻي سُهنديءَ سان سندس تعلق ۽ تخت جي منتقليءَ جو بنيادي تفصيلي بيان ''چچ نامي'' مان ملي ٿو.<ref name="Lambrick" /> [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] لکيو آهي تہ راءِ گهراڻي کان برهمڻ حڪمرانن ڏانهن اقتدار جي منتقليءَ بابت اسان وٽ بنيادي طور هڪ ئي روايت موجود آهي؛ تنهنڪري ان ۾ بيان ڪيل محل جي سازشن ۽ شخصي تعلقن کي مڪمل طور تصديق ٿيل سياسي تاريخ سمجهڻ مشڪل آهي.<ref name="Lambrick" /> جديد مورخ [[منان احمد آصف]] پڻ ''چچ نامي'' جي روايتي پڙهڻ تي سوال اٿاري ٿو. سندس مطالعي موجب هي متن رڳو عربن جي سنڌ فتح بابت پراڻي عربي ڪتاب جو ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ جي سياسي دنيا ۾ لکيل هڪ پيچيده ادبي ۽ سياسي تصنيف آهي.<ref name="Asif2016" /> انڪري راءِ ساهسي ٻئي بابت مضمون ۾ هي فرق رکڻ ضروري آهي: * سندس راڄ ۽ راءِ گهراڻي جو وجود تاريخي روايت جو حصو آهن؛ * چچ جو درٻار ۾ اڀار پڻ روايتن ۾ مستقل عنصر آهي؛ * پر راڻي سُهندي، مخفي محبت، محل جي سازش ۽ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ وارثن کي قتل ڪرائڻ جا تفصيلي واقعا بنيادي طور ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا. == تخت نشيني ۽ دور == راءِ ساهسي ٻيو پنهنجي پيءُ [[راءِ سهيرس ٻيون]] کان پوءِ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت موجب سهيرس ٻيون 626ع ڌاري نيمروز سان لاڳاپيل حملي خلاف جنگ ۾ مارجي ويو ۽ ساهسي پوءِ تخت سنڀاليو.<ref name="Dawn2022" /> سنڌي محقق [[نبي بخش خان بلوچ]] سان لاڳاپيل تاريخي ترتيب ساهسيءَ جي حڪومت 4 هجري، يعني 626ع، کان شروع ڪري 28 سالن تائين ڄاڻائي ٿي. ٻئي طرف جديد تاريخي خلاصا راءِ گهراڻي جي پڄاڻي لڳ ڀڳ 632ع ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات به ساڳئي وقت رکن ٿا.<ref name="Dawn2022" /><ref name="Lambrick" /> انهيءَ سبب سندس راڄ جي صحيح آخري تاريخ تاريخ نويسيءَ ۾ اختلاف جو موضوع آهي. === تاريخن بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت اهم تاريخي روايتون''' ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ / روايت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | سنڌي تاريخي سنبت واري روايت | 626ع–652ع | style="text-align:left;" | 28 سالن جي حڪومت ڄاڻائي وڃي ٿي؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب ترتيب ۾ ملي ٿي. |- | جديد عام تاريخي ترتيب | تقريباً 626ع–632ع | style="text-align:left;" | راءِ گهراڻي جو خاتمو ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات لڳ ڀڳ 632ع رکيا وڃن ٿا. |- | [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] | صحيح مدت غير يقيني | style="text-align:left;" | لئمبرڪ واضح ڪري ٿو تہ مدت جو تعين مجموعي سياسي زمان بنديءَ مان اندازي سان ڪرڻو پوي ٿو.<ref name="Lambrick" /> |} == راءِ گهراڻي جي سنڌ == [[File:The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg|thumb|راءِ گهراڻي جي سنڌ سان منسوب تاريخي نقشو]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ گهراڻي جي گادي [[اروڙ]] هئي ۽ سنڌ کي ڪيترن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهايو ويو هو. پوئين روايتن ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، ملتان ۽ اُچ يا اسڪند جهڙا مرڪز ذڪر ٿين ٿا.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي پيءُ راءِ سهيرس ٻئي جي دور بابت ''چچ نامو'' سنڌ جي سرحدن کي تمام وسيع ڏيکاري ٿو. ان ۾ اتر ۾ ڪشمير ۽ قنوج، اولهه ۾ مڪران، ڪرمان ۽ ڪيڪانان، ۽ ڏکڻ ۾ سمنڊ تائين اثر جو ذڪر آهي. جديد مورخ اهڙين حدن کي احتياط سان پڙهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي لازمي طور مسلسل سڌي حڪمرانيءَ بدران سياسي اثر، ماتحتي يا خراجي لاڳاپا به ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lambrick" /> [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راڄ کي ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذ پرامن ۽ خوشحال دور طور بيان ڪن ٿا. ''چچ نامي'' ۾ ساهسيءَ کي اهڙو حڪمران ڏيکاريو ويو آهي جنهن پنهنجي ماتحت صوبائي حاڪمن کان وفاداري حاصل ڪئي ۽ جنهن جي حڪومت هيٺ ملڪ ۾ امن ۽ استحڪام برقرار رهيو.<ref name="Lambrick" /> == انتظام ۽ درٻار == راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت ''چچ نامي'' ۾ هڪ اهم شخص '''رام''' نالي برهمڻ وزير هو. روايت موجب رام درٻار جي اعليٰ انتظامي اختيارن جو مالڪ هو ۽ سندس ماتحت ئي نوجوان برهمڻ [[راجا چچ|چچ]] سرڪاري نوڪريءَ ۾ داخل ٿيو.<ref name="Lambrick" /> چچ کي هڪ پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي صلاحيت رکندڙ نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ هن شاهي خط و ڪتابت جو ڪم سنڀاليو ۽ راجا ساهسي سندس قابليت کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ چچ کي آهستي آهستي اهم سرڪاري ذميواريون مليون ۽ هو بادشاهه جي ويجهن عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016" /> پوئين سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ساهسيءَ سان ڪيترائي انتظامي اصول پڻ منسوب ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ: # فوجين کي وقت سر پگهار ڏيڻ؛ # زميني ڍل کي قسطن ۾ وصول ڪرڻ؛ # نقد رقم ڏيڻ کان لاچار رعيت کان سرڪاري تعميراتي ڪم يا محنت وٺڻ؛ # واپارين کان مقرر محصول وقت تي وصول ڪرڻ؛ # سرڪاري هنرمندن کي قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ استعمال ڪرڻ. اهي تفصيل [[تحفة الڪرام]] ۽ بعد جي سنڌي مؤرخن وٽ وڌيڪ تفصيل سان اچن ٿا، پر انهن کي 7هين صديءَ جي آزاد همعصر دستاويزن مان تصديق نٿي ملي.<ref name="Lambrick" /> == مذهب ۽ سماج == راءِ گهراڻي کي گهڻا سنڌي ۽ جديد ماخذ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] گهراڻو قرار ڏين ٿا، ۽ سنڌ ۾ ستين صديءَ دوران ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي ٻين تاريخي شاهديُن مان به معلوم ٿئي ٿي. ساڳئي وقت برهمڻ عملدارن ۽ هندو مذهبي ادارن جي سياسي ۽ سماجي موجودگي پڻ مضبوط هئي.<ref name="Dawn2022" /> ان دور ۾ سنڌ مذهبي طور هڪجهڙي رياست نه هئي. ٻڌ ڌرم، برهمڻ روايتون ۽ مختلف مقامي مذهبي طريقا گڏ موجود هئا. چيني ياتري [[شوان زانگ]] جي ستين صديءَ واري سفر جا بيان پڻ سنڌ ۽ ڀرپاسي ۾ ٻڌ مذهبي مرڪزن جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏين ٿا. ان ڪري “حڪومت جو سرڪاري مذهب ٻڌ ڌرم هو” جهڙي قطعي دعويٰ کي احتياط سان لکڻ گهرجي؛ بهتر اهو آهي تہ راءِ گهراڻي کي ٻڌ ڌرم سان مضبوط وابستگي رکندڙ حڪمران گهراڻو چيو وڃي. == چچ جو اڀار == [[راجا چچ]] جي اڀار جي ڪهاڻي راءِ ساهسي ٻئي جي تاريخ جو سڀ کان مشهور حصو آهي. ''چچ نامي'' موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندڙ نوجوان هو. سندس پيءُ سيلائج مذهبي پڙهائيءَ سان وابسته هو، جڏهن تہ چچ پاڻ سرڪاري خدمت اختيار ڪئي.<ref name="Lambrick" /> هو پهرين وزير رام وٽ منشي ٿيو، پوءِ پنهنجي خط نويسي، ذهانت ۽ انتظامي صلاحيت سبب ساهسيءَ جي نظر ۾ آيو. وقت سان گڏ کيس شاهي درٻار ۽ رياستي معاملن تائين غير معمولي رسائي ملي ۽ هو عملي طور حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻيو.<ref name="Asif2016" /> ''چچ نامي'' جو بيان چچ جي اخلاقي وصفن کي به اهميت ڏئي ٿو: کيس هوشيار، نرم گفتار، رعيت سان ڀلائي ڪندڙ ۽ انتظامي طور قابل شخص طور پيش ڪيو وڃي ٿو. جديد پڙهڻ ۾ اهي صفتون چچ جي بعد واري بادشاهيءَ کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ ادبي اوزار به سمجهيون ويون آهن.<ref name="Asif2016" /> == راڻي سُهندي ۽ چچ == ساهسيءَ جي زال جو نالو مختلف متنن ۾ '''سُهندي'''، '''سوهندي'''، '''سوهان ديوي''' يا ساڳين صورتن ۾ ملي ٿو. ''چچ نامي'' موجب راڻي سُهندي نوجوان چچ ڏانهن مائل ٿي ۽ کيس شادي يا تعلق جي آڇ ڪئي. روايت ۾ چچ شروعات ۾ پنهنجي برهمڻ مذهبي اصولن ۽ بادشاهه سان وفاداريءَ جي بنياد تي اهڙي تعلق کان انڪار ڪري ٿو، پر بعد ۾ راڻيءَ سان ويجهڙائپ برقرار رهي.<ref name="Asif2016" /> هي حصو ''چچ نامي'' جي سڀ کان داستاني حصن مان آهي. جديد مورخ ان کي محل جي تصديق ٿيل واقعي بدران سياسي انتقال جي ادبي تشريح طور پڻ ڏسن ٿا. منان احمد آصف جي پڙهڻ ۾ راڻي ۽ چچ جي ڪهاڻي اخلاق، حڪمراني، صلاحيت ۽ سياسي مشروعيت جي سوالن کي متن اندر ڳنڍي ٿي.<ref name="Asif2016" /> == وفات ۽ جانشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب سندس وفات قدرتي بيماريءَ کان پوءِ ٿي.<ref name="Lambrick" /> روايت ۾ راڻي سُهنديءَ کي خدشو هو تہ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ سندس ويجها مرد مائٽ تخت سنڀاليندا ۽ سندس حيثيت خطري ۾ پوندي. انڪري هن چچ سان گڏ سياسي انتظام ڪيو جنهن سان چچ کي شاهي اختيار هٿ ڪرڻ ۾ مدد ملي.<ref name="Lambrick" /> ''چچ نامو'' دعويٰ ڪري ٿو تہ بادشاهه جي موت کي ڪجهه وقت لڪايو ويو، طاقتور مائٽن کي دوکي سان محل ۾ گهرائي ختم ڪيو ويو، ۽ پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو. ان کان پوءِ وڏن جاگيردارن ۽ مقامي اشرافيه کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="Lambrick" /> لئمبرڪ هن تفصيلي سازشي ڪهاڻيءَ بابت واضح احتياط اختيار ڪري ٿو. سندس خيال ۾ ان جا ڪجهه سياسي عنصر ممڪن ٿي سگهن ٿا، پر مڪمل روايت کي آزاد شاهديءَ سان ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ چچ راڻيءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران ٿيو. ان سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ۽ [[چچ گهراڻو|برهمڻ يا چچ گهراڻي]] جو دور شروع ٿيو.<ref name="Asif2016" /> == راءِ گهراڻي جي خاتمي جي مزاحمت == چچ جو اقتدار مڪمل طور بي مخالفت نه هو. ''چچ نامي'' ۽ پوئين روايتن موجب ساهسيءَ جا ڪجهه مائٽ ۽ ماتحت حڪمران چچ جي اقتدار کي جائز نه سمجهندا هئا. انهن مان هڪ '''مهرٿ''' يا '''مهرت''' نالي ساهسيءَ جو مائٽ هو، جنهن کي چتور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ٻيو ملتان واري علائقي سان لاڳاپيل هڪ گورنر يا شاهي مائٽ هو. چچ کي پنهنجي نئين حڪومت مضبوط ڪرڻ لاءِ اهڙين مزاحمتن کي فوجي يا سياسي طور ختم ڪرڻو پيو.<ref name="Asif2016" /> هيءَ مزاحمت ڏيکاري ٿي تہ راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن منتقلي رڳو محل اندر شاديءَ يا نامزدگيءَ جو سادو عمل نه هئي؛ نئين حڪمران کي پراڻي گهراڻي سان وفادار مقامي طاقتور خاندانن کان پنهنجي اقتدار جي قبوليت حاصل ڪرڻي پئي. == تاريخي اهميت == راءِ ساهسي ٻئي جي اهميت بنيادي طور هن ڳالهه ۾ آهي تہ هو سنڌ جي راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران هو ۽ سندس وفات سان ستين صديءَ جي سنڌ ۾ هڪ اهم گهراڻوي تبديلي آئي. سندس دور کي تاريخي طور ٽن سببن ڪري اهم سمجهيو وڃي ٿو: * راءِ گهراڻي جي آخري سياسي مرحلي جي نمائندگي؛ * برهمڻ عملدار چچ جي درٻاري اڀار؛ * راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن اقتدار جي منتقلي. چچ جي قائم ڪيل گهراڻي ۾ پوءِ [[راجا ڏاهر]] حڪمران ٿيو، جنهن جي دور ۾ 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي فوج سنڌ تي حملو ڪيو. انڪري راءِ ساهسي ٻئي جي دور جي ڪهاڻي سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ کي سمجهڻ ۾ اهم ڪڙي بڻجي ٿي. == تاريخي تصوير ۽ چچ نامي جي روايت == راءِ ساهسي ٻئي جو ''چچ نامي'' ۾ مجموعي نقشو هڪ نسبتاً پرامن، معتبر ۽ پنهنجي عملدارن تي اعتماد ڪندڙ حڪمران جو آهي. سندس وڏي ڪمزوري طور متن ۾ چچ ۽ راڻيءَ کي غير معمولي اعتماد ڏيڻ ڏيکاريو ويو آهي. ان قسم جي پيشڪش کي جديد تاريخي تحقيق ۾ صرف شخصي ڪردار نگاري نه، پر اقتدار جي منتقلي بابت ادبي منطق طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. پراڻي بادشاهه کي نيڪ پر عمر رسيده، نئين حڪمران چچ کي ذهين ۽ انتظامي طور قابل، ۽ راڻيءَ کي سياسي تبديليءَ جي متحرڪ قوت بڻائڻ سان متن نئين گهراڻي جي اڀار لاءِ داستاني فريم ٺاهي ٿو.<ref name="Asif2016" /> == حڪومت سان منسوب انتظامي اصول == پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ ساهسي ٻئي کي ڪيترن انتظامي ۽ مالي اصولن سان منسوب ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي سان منسوب انتظامي اصول''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | روايت ۾ بيان ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي حيثيت |- | فوج | سپاهين کي وقت سر پگهار ڏيڻ | style="text-align:left;" | پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل |- | زميني ڍل | ڍل ٽن قسطن ۾ وصول ڪرڻ | style="text-align:left;" | آزاد همعصر شاهدي محدود |- | سرڪاري محنت | نقد ڍل نه ڏئي سگهندڙن کان قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ محنت وٺڻ | style="text-align:left;" | تحفة الڪرام ۽ پوئين مؤرخن سان منسوب |- | واپار | واپارين کان مقرر ٽيڪس وقت سر وٺڻ | style="text-align:left;" | انتظامي روايت جو حصو |- | تعمير | اروڙ، اُچ، سيوستان ۽ ٻين مرڪزن جي مرمت | style="text-align:left;" | هنڌن ۽ تفصيلن بابت متنن ۾ اختلاف |} انهن پاليسين کي سڌي طرح 7هين صديءَ جي سرڪاري دستاويزن مان ثابت نه ڪيو ويو آهي، تنهنڪري انهن کي “ساهسيءَ جا ثابت ٿيل قانون” بدران “پوئين تاريخي روايتن ۾ ساهسيءَ سان منسوب انتظامي اصول” لکڻ وڌيڪ درست آهي. == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''روايتي طور ڄاتل راءِ حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | حيثيت |- | 1 | [[راءِ ديوجي]] | گهراڻي جي شروعاتي حڪمرانن مان |- | 2 | [[راءِ سهيرس پهريون]] | — |- | 3 | [[راءِ ساهسي پهريون]] | — |- | 4 | [[راءِ سهيرس ٻيون]] | ساهسي ٻئي جو پيءُ |- | 5 | style="background:#E8F5E9;" | '''راءِ ساهسي ٻيون''' | آخري راءِ حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[چچ گهراڻو]] * [[راجا چچ]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. * ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ''تاريخي سنڌو سنبت''، ''سنڌ صدين کان''. {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:اروڙ]] icvjlxze10agi0we8kn2y8f53mzxdzh 410791 410790 2026-09-09T08:10:09Z Intisar Ali 8681 410791 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ساهسي ٻيون | image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg | caption = ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ سان منسوب راءِ گهراڻي جي سلطنت جو نقشو | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] | successor = [[راجا چچ]] | reign = تقريباً 626ع–632ع{{efn|سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت، خاص ڪري ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ترتيب، راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت 626ع کان 652ع تائين ڄاڻائي ٿي؛ جڏهن تہ جديد تاريخي خلاصن ۾ راءِ گهراڻي جو خاتمو لڳ ڀڳ 632ع رکيو وڃي ٿو.}}<ref name="Dawn2022">{{cite news |last=Shaikh |first=Muhammad Ali |title=Sindh before the Arabs arrived |url=https://www.dawn.com/news/1673480 |work=[[ڊان]] |date=6 February 2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 |url=https://kitaab.sindh.org/Sindh_Before_The_Muslim_Conquest_%28HoSS_Vol_II%29-H_T_Lambrick-1996-cs.pdf |pages=155–166 |access-date=9 September 2026 }}</ref> | spouse = [[راڻي سھاندي]] | issue = ڄاتل اولاد ڪونه | full name = راءِ ساهسي ٻيون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = [[راء سھيرس ٻيون]] | death_place = [[اروڙ]] | religion = غالباً [[ٻڌ ڌرم]]{{efn|راءِ گهراڻي جي مذهبي سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ ڪيترائي جديد ۽ سنڌي ماخذ ان کي ٻڌ گهراڻو سڏين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه خلاصا ٻڌ ڌرم ۽ هندو ڌرم ٻنهي جي موجودگي ڄاڻائين ٿا.}} }} '''راءِ ساهسي ٻيون''' ({{langx|en|Rai Sahasi II}}) ستين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ تي حڪومت ڪندڙ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو آخري ڄاتل راجا هو. هن پنهنجي پيءُ [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] کان پوءِ [[اروڙ]] جي تخت تي حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ درٻار جي برهمڻ عملدار [[راجا چچ|چچ]]، راڻي [[راڻي سھاندي|سھاندي]] جي حمايت سان اقتدار سنڀاليو ۽ ان سان راءِ گهراڻي جي پڄاڻي ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جي شروعات ٿي.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ }}</ref> راءِ ساهسي ٻئي بابت تقريباً سموري تفصيلي روايت [[چچ نامو|چچ نامي]] مان ملي ٿي، جيڪو 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل متن آهي. ان ڪري سندس زندگي، حڪومت، راڻي سُهندي ۽ چچ سان لاڳاپيل واقعن بابت جديد تاريخ نويسي احتياط اختيار ڪري ٿي. منان احمد آصف موجب چچ نامي کي صرف 8هين صديءَ جي واقعن جو سادو ترجمو يا حرف بحرف تاريخي احوال سمجهڻ بدران، ان کي 13هين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي متن طور پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == راءِ ساهسي ٻئي جي باري ۾ بنيادي مسئلو اهو آهي تہ سندس دور جا آزاد همعصر تاريخي ماخذ تمام گهٽ آهن. راءِ گهراڻي جي آخري مرحلي، چچ جي درٻار ۾ اچڻ، راڻي سُهنديءَ سان سندس تعلق ۽ تخت جي منتقليءَ جو بنيادي تفصيلي بيان ''چچ نامي'' مان ملي ٿو.<ref name="Lambrick" /> [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] لکيو آهي تہ راءِ گهراڻي کان برهمڻ حڪمرانن ڏانهن اقتدار جي منتقليءَ بابت اسان وٽ بنيادي طور هڪ ئي روايت موجود آهي؛ تنهنڪري ان ۾ بيان ڪيل محل جي سازشن ۽ شخصي تعلقن کي مڪمل طور تصديق ٿيل سياسي تاريخ سمجهڻ مشڪل آهي.<ref name="Lambrick" /> جديد مورخ [[منان احمد آصف]] پڻ ''چچ نامي'' جي روايتي پڙهڻ تي سوال اٿاري ٿو. سندس مطالعي موجب هي متن رڳو عربن جي سنڌ فتح بابت پراڻي عربي ڪتاب جو ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ جي سياسي دنيا ۾ لکيل هڪ پيچيده ادبي ۽ سياسي تصنيف آهي.<ref name="Asif2016" /> انڪري راءِ ساهسي ٻئي بابت مضمون ۾ هي فرق رکڻ ضروري آهي: * سندس راڄ ۽ راءِ گهراڻي جو وجود تاريخي روايت جو حصو آهن؛ * چچ جو درٻار ۾ اڀار پڻ روايتن ۾ مستقل عنصر آهي؛ * پر راڻي سُهندي، مخفي محبت، محل جي سازش ۽ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ وارثن کي قتل ڪرائڻ جا تفصيلي واقعا بنيادي طور ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا. == تخت نشيني ۽ دور == راءِ ساهسي ٻيو پنهنجي پيءُ [[راءِ سهيرس ٻيون]] کان پوءِ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت موجب سهيرس ٻيون 626ع ڌاري نيمروز سان لاڳاپيل حملي خلاف جنگ ۾ مارجي ويو ۽ ساهسي پوءِ تخت سنڀاليو.<ref name="Dawn2022" /> سنڌي محقق [[نبي بخش خان بلوچ]] سان لاڳاپيل تاريخي ترتيب ساهسيءَ جي حڪومت 4 هجري، يعني 626ع، کان شروع ڪري 28 سالن تائين ڄاڻائي ٿي. ٻئي طرف جديد تاريخي خلاصا راءِ گهراڻي جي پڄاڻي لڳ ڀڳ 632ع ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات به ساڳئي وقت رکن ٿا.<ref name="Dawn2022" /><ref name="Lambrick" /> انهيءَ سبب سندس راڄ جي صحيح آخري تاريخ تاريخ نويسيءَ ۾ اختلاف جو موضوع آهي. === تاريخن بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت اهم تاريخي روايتون''' ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ / روايت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | سنڌي تاريخي سنبت واري روايت | 626ع–652ع | style="text-align:left;" | 28 سالن جي حڪومت ڄاڻائي وڃي ٿي؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب ترتيب ۾ ملي ٿي. |- | جديد عام تاريخي ترتيب | تقريباً 626ع–632ع | style="text-align:left;" | راءِ گهراڻي جو خاتمو ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات لڳ ڀڳ 632ع رکيا وڃن ٿا. |- | [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] | صحيح مدت غير يقيني | style="text-align:left;" | لئمبرڪ واضح ڪري ٿو تہ مدت جو تعين مجموعي سياسي زمان بنديءَ مان اندازي سان ڪرڻو پوي ٿو.<ref name="Lambrick" /> |} == راءِ گهراڻي جي سنڌ == [[File:The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg|thumb|راءِ گهراڻي جي سنڌ سان منسوب تاريخي نقشو]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ گهراڻي جي گادي [[اروڙ]] هئي ۽ سنڌ کي ڪيترن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهايو ويو هو. پوئين روايتن ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، ملتان ۽ اُچ يا اسڪند جهڙا مرڪز ذڪر ٿين ٿا.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي پيءُ راءِ سهيرس ٻئي جي دور بابت ''چچ نامو'' سنڌ جي سرحدن کي تمام وسيع ڏيکاري ٿو. ان ۾ اتر ۾ ڪشمير ۽ قنوج، اولهه ۾ مڪران، ڪرمان ۽ ڪيڪانان، ۽ ڏکڻ ۾ سمنڊ تائين اثر جو ذڪر آهي. جديد مورخ اهڙين حدن کي احتياط سان پڙهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي لازمي طور مسلسل سڌي حڪمرانيءَ بدران سياسي اثر، ماتحتي يا خراجي لاڳاپا به ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lambrick" /> [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راڄ کي ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذ پرامن ۽ خوشحال دور طور بيان ڪن ٿا. ''چچ نامي'' ۾ ساهسيءَ کي اهڙو حڪمران ڏيکاريو ويو آهي جنهن پنهنجي ماتحت صوبائي حاڪمن کان وفاداري حاصل ڪئي ۽ جنهن جي حڪومت هيٺ ملڪ ۾ امن ۽ استحڪام برقرار رهيو.<ref name="Lambrick" /> == انتظام ۽ درٻار == راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت ''چچ نامي'' ۾ هڪ اهم شخص '''رام''' نالي برهمڻ وزير هو. روايت موجب رام درٻار جي اعليٰ انتظامي اختيارن جو مالڪ هو ۽ سندس ماتحت ئي نوجوان برهمڻ [[راجا چچ|چچ]] سرڪاري نوڪريءَ ۾ داخل ٿيو.<ref name="Lambrick" /> چچ کي هڪ پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي صلاحيت رکندڙ نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ هن شاهي خط و ڪتابت جو ڪم سنڀاليو ۽ راجا ساهسي سندس قابليت کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ چچ کي آهستي آهستي اهم سرڪاري ذميواريون مليون ۽ هو بادشاهه جي ويجهن عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016" /> پوئين سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ساهسيءَ سان ڪيترائي انتظامي اصول پڻ منسوب ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ: # فوجين کي وقت سر پگهار ڏيڻ؛ # زميني ڍل کي قسطن ۾ وصول ڪرڻ؛ # نقد رقم ڏيڻ کان لاچار رعيت کان سرڪاري تعميراتي ڪم يا محنت وٺڻ؛ # واپارين کان مقرر محصول وقت تي وصول ڪرڻ؛ # سرڪاري هنرمندن کي قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ استعمال ڪرڻ. اهي تفصيل [[تحفة الڪرام]] ۽ بعد جي سنڌي مؤرخن وٽ وڌيڪ تفصيل سان اچن ٿا، پر انهن کي 7هين صديءَ جي آزاد همعصر دستاويزن مان تصديق نٿي ملي.<ref name="Lambrick" /> == مذهب ۽ سماج == راءِ گهراڻي کي گهڻا سنڌي ۽ جديد ماخذ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] گهراڻو قرار ڏين ٿا، ۽ سنڌ ۾ ستين صديءَ دوران ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي ٻين تاريخي شاهديُن مان به معلوم ٿئي ٿي. ساڳئي وقت برهمڻ عملدارن ۽ هندو مذهبي ادارن جي سياسي ۽ سماجي موجودگي پڻ مضبوط هئي.<ref name="Dawn2022" /> ان دور ۾ سنڌ مذهبي طور هڪجهڙي رياست نه هئي. ٻڌ ڌرم، برهمڻ روايتون ۽ مختلف مقامي مذهبي طريقا گڏ موجود هئا. چيني ياتري [[شوان زانگ]] جي ستين صديءَ واري سفر جا بيان پڻ سنڌ ۽ ڀرپاسي ۾ ٻڌ مذهبي مرڪزن جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏين ٿا. ان ڪري “حڪومت جو سرڪاري مذهب ٻڌ ڌرم هو” جهڙي قطعي دعويٰ کي احتياط سان لکڻ گهرجي؛ بهتر اهو آهي تہ راءِ گهراڻي کي ٻڌ ڌرم سان مضبوط وابستگي رکندڙ حڪمران گهراڻو چيو وڃي. == چچ جو اڀار == [[راجا چچ]] جي اڀار جي ڪهاڻي راءِ ساهسي ٻئي جي تاريخ جو سڀ کان مشهور حصو آهي. ''چچ نامي'' موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندڙ نوجوان هو. سندس پيءُ سيلائج مذهبي پڙهائيءَ سان وابسته هو، جڏهن تہ چچ پاڻ سرڪاري خدمت اختيار ڪئي.<ref name="Lambrick" /> هو پهرين وزير رام وٽ منشي ٿيو، پوءِ پنهنجي خط نويسي، ذهانت ۽ انتظامي صلاحيت سبب ساهسيءَ جي نظر ۾ آيو. وقت سان گڏ کيس شاهي درٻار ۽ رياستي معاملن تائين غير معمولي رسائي ملي ۽ هو عملي طور حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻيو.<ref name="Asif2016" /> ''چچ نامي'' جو بيان چچ جي اخلاقي وصفن کي به اهميت ڏئي ٿو: کيس هوشيار، نرم گفتار، رعيت سان ڀلائي ڪندڙ ۽ انتظامي طور قابل شخص طور پيش ڪيو وڃي ٿو. جديد پڙهڻ ۾ اهي صفتون چچ جي بعد واري بادشاهيءَ کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ ادبي اوزار به سمجهيون ويون آهن.<ref name="Asif2016" /> == راڻي سُهندي ۽ چچ == ساهسيءَ جي زال جو نالو مختلف متنن ۾ '''سُهندي'''، '''سوهندي'''، '''سوهان ديوي''' يا ساڳين صورتن ۾ ملي ٿو. ''چچ نامي'' موجب راڻي سُهندي نوجوان چچ ڏانهن مائل ٿي ۽ کيس شادي يا تعلق جي آڇ ڪئي. روايت ۾ چچ شروعات ۾ پنهنجي برهمڻ مذهبي اصولن ۽ بادشاهه سان وفاداريءَ جي بنياد تي اهڙي تعلق کان انڪار ڪري ٿو، پر بعد ۾ راڻيءَ سان ويجهڙائپ برقرار رهي.<ref name="Asif2016" /> هي حصو ''چچ نامي'' جي سڀ کان داستاني حصن مان آهي. جديد مورخ ان کي محل جي تصديق ٿيل واقعي بدران سياسي انتقال جي ادبي تشريح طور پڻ ڏسن ٿا. منان احمد آصف جي پڙهڻ ۾ راڻي ۽ چچ جي ڪهاڻي اخلاق، حڪمراني، صلاحيت ۽ سياسي مشروعيت جي سوالن کي متن اندر ڳنڍي ٿي.<ref name="Asif2016" /> == وفات ۽ جانشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب سندس وفات قدرتي بيماريءَ کان پوءِ ٿي.<ref name="Lambrick" /> روايت ۾ راڻي سُهنديءَ کي خدشو هو تہ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ سندس ويجها مرد مائٽ تخت سنڀاليندا ۽ سندس حيثيت خطري ۾ پوندي. انڪري هن چچ سان گڏ سياسي انتظام ڪيو جنهن سان چچ کي شاهي اختيار هٿ ڪرڻ ۾ مدد ملي.<ref name="Lambrick" /> ''چچ نامو'' دعويٰ ڪري ٿو تہ بادشاهه جي موت کي ڪجهه وقت لڪايو ويو، طاقتور مائٽن کي دوکي سان محل ۾ گهرائي ختم ڪيو ويو، ۽ پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو. ان کان پوءِ وڏن جاگيردارن ۽ مقامي اشرافيه کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="Lambrick" /> لئمبرڪ هن تفصيلي سازشي ڪهاڻيءَ بابت واضح احتياط اختيار ڪري ٿو. سندس خيال ۾ ان جا ڪجهه سياسي عنصر ممڪن ٿي سگهن ٿا، پر مڪمل روايت کي آزاد شاهديءَ سان ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ چچ راڻيءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران ٿيو. ان سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ۽ [[چچ گهراڻو|برهمڻ يا چچ گهراڻي]] جو دور شروع ٿيو.<ref name="Asif2016" /> == راءِ گهراڻي جي خاتمي جي مزاحمت == چچ جو اقتدار مڪمل طور بي مخالفت نه هو. ''چچ نامي'' ۽ پوئين روايتن موجب ساهسيءَ جا ڪجهه مائٽ ۽ ماتحت حڪمران چچ جي اقتدار کي جائز نه سمجهندا هئا. انهن مان هڪ '''مهرٿ''' يا '''مهرت''' نالي ساهسيءَ جو مائٽ هو، جنهن کي چتور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ٻيو ملتان واري علائقي سان لاڳاپيل هڪ گورنر يا شاهي مائٽ هو. چچ کي پنهنجي نئين حڪومت مضبوط ڪرڻ لاءِ اهڙين مزاحمتن کي فوجي يا سياسي طور ختم ڪرڻو پيو.<ref name="Asif2016" /> هيءَ مزاحمت ڏيکاري ٿي تہ راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن منتقلي رڳو محل اندر شاديءَ يا نامزدگيءَ جو سادو عمل نه هئي؛ نئين حڪمران کي پراڻي گهراڻي سان وفادار مقامي طاقتور خاندانن کان پنهنجي اقتدار جي قبوليت حاصل ڪرڻي پئي. == تاريخي اهميت == راءِ ساهسي ٻئي جي اهميت بنيادي طور هن ڳالهه ۾ آهي تہ هو سنڌ جي راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران هو ۽ سندس وفات سان ستين صديءَ جي سنڌ ۾ هڪ اهم گهراڻوي تبديلي آئي. سندس دور کي تاريخي طور ٽن سببن ڪري اهم سمجهيو وڃي ٿو: * راءِ گهراڻي جي آخري سياسي مرحلي جي نمائندگي؛ * برهمڻ عملدار چچ جي درٻاري اڀار؛ * راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن اقتدار جي منتقلي. چچ جي قائم ڪيل گهراڻي ۾ پوءِ [[راجا ڏاهر]] حڪمران ٿيو، جنهن جي دور ۾ 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي فوج سنڌ تي حملو ڪيو. انڪري راءِ ساهسي ٻئي جي دور جي ڪهاڻي سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ کي سمجهڻ ۾ اهم ڪڙي بڻجي ٿي. == تاريخي تصوير ۽ چچ نامي جي روايت == راءِ ساهسي ٻئي جو ''چچ نامي'' ۾ مجموعي نقشو هڪ نسبتاً پرامن، معتبر ۽ پنهنجي عملدارن تي اعتماد ڪندڙ حڪمران جو آهي. سندس وڏي ڪمزوري طور متن ۾ چچ ۽ راڻيءَ کي غير معمولي اعتماد ڏيڻ ڏيکاريو ويو آهي. ان قسم جي پيشڪش کي جديد تاريخي تحقيق ۾ صرف شخصي ڪردار نگاري نه، پر اقتدار جي منتقلي بابت ادبي منطق طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. پراڻي بادشاهه کي نيڪ پر عمر رسيده، نئين حڪمران چچ کي ذهين ۽ انتظامي طور قابل، ۽ راڻيءَ کي سياسي تبديليءَ جي متحرڪ قوت بڻائڻ سان متن نئين گهراڻي جي اڀار لاءِ داستاني فريم ٺاهي ٿو.<ref name="Asif2016" /> == حڪومت سان منسوب انتظامي اصول == پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ ساهسي ٻئي کي ڪيترن انتظامي ۽ مالي اصولن سان منسوب ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي سان منسوب انتظامي اصول''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | روايت ۾ بيان ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي حيثيت |- | فوج | سپاهين کي وقت سر پگهار ڏيڻ | style="text-align:left;" | پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل |- | زميني ڍل | ڍل ٽن قسطن ۾ وصول ڪرڻ | style="text-align:left;" | آزاد همعصر شاهدي محدود |- | سرڪاري محنت | نقد ڍل نه ڏئي سگهندڙن کان قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ محنت وٺڻ | style="text-align:left;" | تحفة الڪرام ۽ پوئين مؤرخن سان منسوب |- | واپار | واپارين کان مقرر ٽيڪس وقت سر وٺڻ | style="text-align:left;" | انتظامي روايت جو حصو |- | تعمير | اروڙ، اُچ، سيوستان ۽ ٻين مرڪزن جي مرمت | style="text-align:left;" | هنڌن ۽ تفصيلن بابت متنن ۾ اختلاف |} انهن پاليسين کي سڌي طرح 7هين صديءَ جي سرڪاري دستاويزن مان ثابت نه ڪيو ويو آهي، تنهنڪري انهن کي “ساهسيءَ جا ثابت ٿيل قانون” بدران “پوئين تاريخي روايتن ۾ ساهسيءَ سان منسوب انتظامي اصول” لکڻ وڌيڪ درست آهي. == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''روايتي طور ڄاتل راءِ حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | حيثيت |- | 1 | [[راءِ ديوجي]] | گهراڻي جي شروعاتي حڪمرانن مان |- | 2 | [[راءِ سهيرس پهريون]] | — |- | 3 | [[راءِ ساهسي پهريون]] | — |- | 4 | [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] | ساهسي ٻئي جو پيءُ |- | 5 | style="background:#E8F5E9;" | '''راءِ ساهسي ٻيون''' | آخري راءِ حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[چچ گهراڻو]] * [[راجا چچ]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. * ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ''تاريخي سنڌو سنبت''، ''سنڌ صدين کان''. {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:اروڙ]] pdea8nobiylx19j1rsy0xhxdcwughsb 410792 410791 2026-09-09T08:10:59Z Intisar Ali 8681 410792 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ساهسي ٻيون | image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg | caption = ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ سان منسوب راءِ گهراڻي جي سلطنت جو نقشو | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] | successor = [[راجا چچ]] | reign = تقريباً 626ع–632ع{{efn|سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت، خاص ڪري ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ترتيب، راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت 626ع کان 652ع تائين ڄاڻائي ٿي؛ جڏهن تہ جديد تاريخي خلاصن ۾ راءِ گهراڻي جو خاتمو لڳ ڀڳ 632ع رکيو وڃي ٿو.}}<ref name="Dawn2022">{{cite news |last=Shaikh |first=Muhammad Ali |title=Sindh before the Arabs arrived |url=https://www.dawn.com/news/1673480 |work=[[ڊان]] |date=6 February 2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 |url=https://kitaab.sindh.org/Sindh_Before_The_Muslim_Conquest_%28HoSS_Vol_II%29-H_T_Lambrick-1996-cs.pdf |pages=155–166 |access-date=9 September 2026 }}</ref> | spouse = [[راڻي سھاندي]] | issue = ڄاتل اولاد ڪونه | full name = راءِ ساهسي ٻيون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = [[راء سھيرس ٻيون]] | death_place = [[اروڙ]] | religion = غالباً [[ٻڌ ڌرم]]{{efn|راءِ گهراڻي جي مذهبي سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ ڪيترائي جديد ۽ سنڌي ماخذ ان کي ٻڌ گهراڻو سڏين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه خلاصا ٻڌ ڌرم ۽ هندو ڌرم ٻنهي جي موجودگي ڄاڻائين ٿا.}} }} '''راءِ ساهسي ٻيون''' ({{langx|en|Rai Sahasi II}}) ستين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ تي حڪومت ڪندڙ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو آخري ڄاتل راجا هو. هن پنهنجي پيءُ [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] کان پوءِ [[اروڙ]] جي تخت تي حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ درٻار جي برهمڻ عملدار [[راجا چچ|چچ]]، راڻي [[راڻي سھاندي|سھاندي]] جي حمايت سان اقتدار سنڀاليو ۽ ان سان راءِ گهراڻي جي پڄاڻي ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جي شروعات ٿي.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ }}</ref> راءِ ساهسي ٻئي بابت تقريباً سموري تفصيلي روايت [[چچ نامو|چچ نامي]] مان ملي ٿي، جيڪو 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل متن آهي. ان ڪري سندس زندگي، حڪومت، راڻي سُهندي ۽ چچ سان لاڳاپيل واقعن بابت جديد تاريخ نويسي احتياط اختيار ڪري ٿي. منان احمد آصف موجب چچ نامي کي صرف 8هين صديءَ جي واقعن جو سادو ترجمو يا حرف بحرف تاريخي احوال سمجهڻ بدران، ان کي 13هين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي متن طور پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == راءِ ساهسي ٻئي جي باري ۾ بنيادي مسئلو اهو آهي تہ سندس دور جا آزاد همعصر تاريخي ماخذ تمام گهٽ آهن. راءِ گهراڻي جي آخري مرحلي، چچ جي درٻار ۾ اچڻ، راڻي سُهنديءَ سان سندس تعلق ۽ تخت جي منتقليءَ جو بنيادي تفصيلي بيان ''چچ نامي'' مان ملي ٿو.<ref name="Lambrick" /> [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] لکيو آهي تہ راءِ گهراڻي کان برهمڻ حڪمرانن ڏانهن اقتدار جي منتقليءَ بابت اسان وٽ بنيادي طور هڪ ئي روايت موجود آهي؛ تنهنڪري ان ۾ بيان ڪيل محل جي سازشن ۽ شخصي تعلقن کي مڪمل طور تصديق ٿيل سياسي تاريخ سمجهڻ مشڪل آهي.<ref name="Lambrick" /> جديد مورخ [[منان احمد آصف]] پڻ ''چچ نامي'' جي روايتي پڙهڻ تي سوال اٿاري ٿو. سندس مطالعي موجب هي متن رڳو عربن جي سنڌ فتح بابت پراڻي عربي ڪتاب جو ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ جي سياسي دنيا ۾ لکيل هڪ پيچيده ادبي ۽ سياسي تصنيف آهي.<ref name="Asif2016" /> انڪري راءِ ساهسي ٻئي بابت مضمون ۾ هي فرق رکڻ ضروري آهي: * سندس راڄ ۽ راءِ گهراڻي جو وجود تاريخي روايت جو حصو آهن؛ * چچ جو درٻار ۾ اڀار پڻ روايتن ۾ مستقل عنصر آهي؛ * پر راڻي سُهندي، مخفي محبت، محل جي سازش ۽ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ وارثن کي قتل ڪرائڻ جا تفصيلي واقعا بنيادي طور ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا. == تخت نشيني ۽ دور == راءِ ساهسي ٻيو پنهنجي پيءُ [[راءِ سهيرس ٻيون]] کان پوءِ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت موجب سهيرس ٻيون 626ع ڌاري نيمروز سان لاڳاپيل حملي خلاف جنگ ۾ مارجي ويو ۽ ساهسي پوءِ تخت سنڀاليو.<ref name="Dawn2022" /> سنڌي محقق [[نبي بخش خان بلوچ]] سان لاڳاپيل تاريخي ترتيب ساهسيءَ جي حڪومت 4 هجري، يعني 626ع، کان شروع ڪري 28 سالن تائين ڄاڻائي ٿي. ٻئي طرف جديد تاريخي خلاصا راءِ گهراڻي جي پڄاڻي لڳ ڀڳ 632ع ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات به ساڳئي وقت رکن ٿا.<ref name="Dawn2022" /><ref name="Lambrick" /> انهيءَ سبب سندس راڄ جي صحيح آخري تاريخ تاريخ نويسيءَ ۾ اختلاف جو موضوع آهي. === تاريخن بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت اهم تاريخي روايتون''' ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ / روايت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | سنڌي تاريخي سنبت واري روايت | 626ع–652ع | style="text-align:left;" | 28 سالن جي حڪومت ڄاڻائي وڃي ٿي؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب ترتيب ۾ ملي ٿي. |- | جديد عام تاريخي ترتيب | تقريباً 626ع–632ع | style="text-align:left;" | راءِ گهراڻي جو خاتمو ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات لڳ ڀڳ 632ع رکيا وڃن ٿا. |- | [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] | صحيح مدت غير يقيني | style="text-align:left;" | لئمبرڪ واضح ڪري ٿو تہ مدت جو تعين مجموعي سياسي زمان بنديءَ مان اندازي سان ڪرڻو پوي ٿو.<ref name="Lambrick" /> |} == راءِ گهراڻي جي سنڌ == [[File:The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg|thumb|راءِ گهراڻي جي سنڌ سان منسوب تاريخي نقشو]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ گهراڻي جي گادي [[اروڙ]] هئي ۽ سنڌ کي ڪيترن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهايو ويو هو. پوئين روايتن ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، ملتان ۽ اُچ يا اسڪند جهڙا مرڪز ذڪر ٿين ٿا.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي پيءُ راءِ سهيرس ٻئي جي دور بابت ''چچ نامو'' سنڌ جي سرحدن کي تمام وسيع ڏيکاري ٿو. ان ۾ اتر ۾ ڪشمير ۽ قنوج، اولهه ۾ مڪران، ڪرمان ۽ ڪيڪانان، ۽ ڏکڻ ۾ سمنڊ تائين اثر جو ذڪر آهي. جديد مورخ اهڙين حدن کي احتياط سان پڙهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي لازمي طور مسلسل سڌي حڪمرانيءَ بدران سياسي اثر، ماتحتي يا خراجي لاڳاپا به ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lambrick" /> [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راڄ کي ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذ پرامن ۽ خوشحال دور طور بيان ڪن ٿا. ''چچ نامي'' ۾ ساهسيءَ کي اهڙو حڪمران ڏيکاريو ويو آهي جنهن پنهنجي ماتحت صوبائي حاڪمن کان وفاداري حاصل ڪئي ۽ جنهن جي حڪومت هيٺ ملڪ ۾ امن ۽ استحڪام برقرار رهيو.<ref name="Lambrick" /> == انتظام ۽ درٻار == راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت ''چچ نامي'' ۾ هڪ اهم شخص '''رام''' نالي برهمڻ وزير هو. روايت موجب رام درٻار جي اعليٰ انتظامي اختيارن جو مالڪ هو ۽ سندس ماتحت ئي نوجوان برهمڻ [[راجا چچ|چچ]] سرڪاري نوڪريءَ ۾ داخل ٿيو.<ref name="Lambrick" /> چچ کي هڪ پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي صلاحيت رکندڙ نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ هن شاهي خط و ڪتابت جو ڪم سنڀاليو ۽ راجا ساهسي سندس قابليت کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ چچ کي آهستي آهستي اهم سرڪاري ذميواريون مليون ۽ هو بادشاهه جي ويجهن عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016" /> پوئين سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ساهسيءَ سان ڪيترائي انتظامي اصول پڻ منسوب ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ: # فوجين کي وقت سر پگهار ڏيڻ؛ # زميني ڍل کي قسطن ۾ وصول ڪرڻ؛ # نقد رقم ڏيڻ کان لاچار رعيت کان سرڪاري تعميراتي ڪم يا محنت وٺڻ؛ # واپارين کان مقرر محصول وقت تي وصول ڪرڻ؛ # سرڪاري هنرمندن کي قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ استعمال ڪرڻ. اهي تفصيل [[تحفة الڪرام]] ۽ بعد جي سنڌي مؤرخن وٽ وڌيڪ تفصيل سان اچن ٿا، پر انهن کي 7هين صديءَ جي آزاد همعصر دستاويزن مان تصديق نٿي ملي.<ref name="Lambrick" /> == مذهب ۽ سماج == راءِ گهراڻي کي گهڻا سنڌي ۽ جديد ماخذ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] گهراڻو قرار ڏين ٿا، ۽ سنڌ ۾ ستين صديءَ دوران ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي ٻين تاريخي شاهديُن مان به معلوم ٿئي ٿي. ساڳئي وقت برهمڻ عملدارن ۽ هندو مذهبي ادارن جي سياسي ۽ سماجي موجودگي پڻ مضبوط هئي.<ref name="Dawn2022" /> ان دور ۾ سنڌ مذهبي طور هڪجهڙي رياست نه هئي. ٻڌ ڌرم، برهمڻ روايتون ۽ مختلف مقامي مذهبي طريقا گڏ موجود هئا. چيني ياتري [[شوان زانگ]] جي ستين صديءَ واري سفر جا بيان پڻ سنڌ ۽ ڀرپاسي ۾ ٻڌ مذهبي مرڪزن جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏين ٿا. ان ڪري “حڪومت جو سرڪاري مذهب ٻڌ ڌرم هو” جهڙي قطعي دعويٰ کي احتياط سان لکڻ گهرجي؛ بهتر اهو آهي تہ راءِ گهراڻي کي ٻڌ ڌرم سان مضبوط وابستگي رکندڙ حڪمران گهراڻو چيو وڃي. == چچ جو اڀار == [[راجا چچ]] جي اڀار جي ڪهاڻي راءِ ساهسي ٻئي جي تاريخ جو سڀ کان مشهور حصو آهي. ''چچ نامي'' موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندڙ نوجوان هو. سندس پيءُ سيلائج مذهبي پڙهائيءَ سان وابسته هو، جڏهن تہ چچ پاڻ سرڪاري خدمت اختيار ڪئي.<ref name="Lambrick" /> هو پهرين وزير رام وٽ منشي ٿيو، پوءِ پنهنجي خط نويسي، ذهانت ۽ انتظامي صلاحيت سبب ساهسيءَ جي نظر ۾ آيو. وقت سان گڏ کيس شاهي درٻار ۽ رياستي معاملن تائين غير معمولي رسائي ملي ۽ هو عملي طور حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻيو.<ref name="Asif2016" /> ''چچ نامي'' جو بيان چچ جي اخلاقي وصفن کي به اهميت ڏئي ٿو: کيس هوشيار، نرم گفتار، رعيت سان ڀلائي ڪندڙ ۽ انتظامي طور قابل شخص طور پيش ڪيو وڃي ٿو. جديد پڙهڻ ۾ اهي صفتون چچ جي بعد واري بادشاهيءَ کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ ادبي اوزار به سمجهيون ويون آهن.<ref name="Asif2016" /> == راڻي سُهاندي ۽ چچ == ساهسيءَ جي زال جو نالو مختلف متنن ۾ '''سُهندي'''، '''سوهاندي'''، '''سوهان ديوي''' يا ساڳين صورتن ۾ ملي ٿو. ''چچ نامي'' موجب راڻي سُهندي نوجوان چچ ڏانهن مائل ٿي ۽ کيس شادي يا تعلق جي آڇ ڪئي. روايت ۾ چچ شروعات ۾ پنهنجي برهمڻ مذهبي اصولن ۽ بادشاهه سان وفاداريءَ جي بنياد تي اهڙي تعلق کان انڪار ڪري ٿو، پر بعد ۾ راڻيءَ سان ويجهڙائپ برقرار رهي.<ref name="Asif2016" /> هي حصو ''چچ نامي'' جي سڀ کان داستاني حصن مان آهي. جديد مورخ ان کي محل جي تصديق ٿيل واقعي بدران سياسي انتقال جي ادبي تشريح طور پڻ ڏسن ٿا. منان احمد آصف جي پڙهڻ ۾ راڻي ۽ چچ جي ڪهاڻي اخلاق، حڪمراني، صلاحيت ۽ سياسي مشروعيت جي سوالن کي متن اندر ڳنڍي ٿي.<ref name="Asif2016" /> == وفات ۽ جانشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب سندس وفات قدرتي بيماريءَ کان پوءِ ٿي.<ref name="Lambrick" /> روايت ۾ راڻي سُهنديءَ کي خدشو هو تہ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ سندس ويجها مرد مائٽ تخت سنڀاليندا ۽ سندس حيثيت خطري ۾ پوندي. انڪري هن چچ سان گڏ سياسي انتظام ڪيو جنهن سان چچ کي شاهي اختيار هٿ ڪرڻ ۾ مدد ملي.<ref name="Lambrick" /> ''چچ نامو'' دعويٰ ڪري ٿو تہ بادشاهه جي موت کي ڪجهه وقت لڪايو ويو، طاقتور مائٽن کي دوکي سان محل ۾ گهرائي ختم ڪيو ويو، ۽ پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو. ان کان پوءِ وڏن جاگيردارن ۽ مقامي اشرافيه کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="Lambrick" /> لئمبرڪ هن تفصيلي سازشي ڪهاڻيءَ بابت واضح احتياط اختيار ڪري ٿو. سندس خيال ۾ ان جا ڪجهه سياسي عنصر ممڪن ٿي سگهن ٿا، پر مڪمل روايت کي آزاد شاهديءَ سان ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ چچ راڻيءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران ٿيو. ان سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ۽ [[چچ گهراڻو|برهمڻ يا چچ گهراڻي]] جو دور شروع ٿيو.<ref name="Asif2016" /> == راءِ گهراڻي جي خاتمي جي مزاحمت == چچ جو اقتدار مڪمل طور بي مخالفت نه هو. ''چچ نامي'' ۽ پوئين روايتن موجب ساهسيءَ جا ڪجهه مائٽ ۽ ماتحت حڪمران چچ جي اقتدار کي جائز نه سمجهندا هئا. انهن مان هڪ '''مهرٿ''' يا '''مهرت''' نالي ساهسيءَ جو مائٽ هو، جنهن کي چتور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ٻيو ملتان واري علائقي سان لاڳاپيل هڪ گورنر يا شاهي مائٽ هو. چچ کي پنهنجي نئين حڪومت مضبوط ڪرڻ لاءِ اهڙين مزاحمتن کي فوجي يا سياسي طور ختم ڪرڻو پيو.<ref name="Asif2016" /> هيءَ مزاحمت ڏيکاري ٿي تہ راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن منتقلي رڳو محل اندر شاديءَ يا نامزدگيءَ جو سادو عمل نه هئي؛ نئين حڪمران کي پراڻي گهراڻي سان وفادار مقامي طاقتور خاندانن کان پنهنجي اقتدار جي قبوليت حاصل ڪرڻي پئي. == تاريخي اهميت == راءِ ساهسي ٻئي جي اهميت بنيادي طور هن ڳالهه ۾ آهي تہ هو سنڌ جي راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران هو ۽ سندس وفات سان ستين صديءَ جي سنڌ ۾ هڪ اهم گهراڻوي تبديلي آئي. سندس دور کي تاريخي طور ٽن سببن ڪري اهم سمجهيو وڃي ٿو: * راءِ گهراڻي جي آخري سياسي مرحلي جي نمائندگي؛ * برهمڻ عملدار چچ جي درٻاري اڀار؛ * راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن اقتدار جي منتقلي. چچ جي قائم ڪيل گهراڻي ۾ پوءِ [[راجا ڏاهر]] حڪمران ٿيو، جنهن جي دور ۾ 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي فوج سنڌ تي حملو ڪيو. انڪري راءِ ساهسي ٻئي جي دور جي ڪهاڻي سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ کي سمجهڻ ۾ اهم ڪڙي بڻجي ٿي. == تاريخي تصوير ۽ چچ نامي جي روايت == راءِ ساهسي ٻئي جو ''چچ نامي'' ۾ مجموعي نقشو هڪ نسبتاً پرامن، معتبر ۽ پنهنجي عملدارن تي اعتماد ڪندڙ حڪمران جو آهي. سندس وڏي ڪمزوري طور متن ۾ چچ ۽ راڻيءَ کي غير معمولي اعتماد ڏيڻ ڏيکاريو ويو آهي. ان قسم جي پيشڪش کي جديد تاريخي تحقيق ۾ صرف شخصي ڪردار نگاري نه، پر اقتدار جي منتقلي بابت ادبي منطق طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. پراڻي بادشاهه کي نيڪ پر عمر رسيده، نئين حڪمران چچ کي ذهين ۽ انتظامي طور قابل، ۽ راڻيءَ کي سياسي تبديليءَ جي متحرڪ قوت بڻائڻ سان متن نئين گهراڻي جي اڀار لاءِ داستاني فريم ٺاهي ٿو.<ref name="Asif2016" /> == حڪومت سان منسوب انتظامي اصول == پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ ساهسي ٻئي کي ڪيترن انتظامي ۽ مالي اصولن سان منسوب ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي سان منسوب انتظامي اصول''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | روايت ۾ بيان ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي حيثيت |- | فوج | سپاهين کي وقت سر پگهار ڏيڻ | style="text-align:left;" | پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل |- | زميني ڍل | ڍل ٽن قسطن ۾ وصول ڪرڻ | style="text-align:left;" | آزاد همعصر شاهدي محدود |- | سرڪاري محنت | نقد ڍل نه ڏئي سگهندڙن کان قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ محنت وٺڻ | style="text-align:left;" | تحفة الڪرام ۽ پوئين مؤرخن سان منسوب |- | واپار | واپارين کان مقرر ٽيڪس وقت سر وٺڻ | style="text-align:left;" | انتظامي روايت جو حصو |- | تعمير | اروڙ، اُچ، سيوستان ۽ ٻين مرڪزن جي مرمت | style="text-align:left;" | هنڌن ۽ تفصيلن بابت متنن ۾ اختلاف |} انهن پاليسين کي سڌي طرح 7هين صديءَ جي سرڪاري دستاويزن مان ثابت نه ڪيو ويو آهي، تنهنڪري انهن کي “ساهسيءَ جا ثابت ٿيل قانون” بدران “پوئين تاريخي روايتن ۾ ساهسيءَ سان منسوب انتظامي اصول” لکڻ وڌيڪ درست آهي. == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''روايتي طور ڄاتل راءِ حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | حيثيت |- | 1 | [[راءِ ديوجي]] | گهراڻي جي شروعاتي حڪمرانن مان |- | 2 | [[راءِ سهيرس پهريون]] | — |- | 3 | [[راءِ ساهسي پهريون]] | — |- | 4 | [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] | ساهسي ٻئي جو پيءُ |- | 5 | style="background:#E8F5E9;" | '''راءِ ساهسي ٻيون''' | آخري راءِ حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[چچ گهراڻو]] * [[راجا چچ]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. * ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ''تاريخي سنڌو سنبت''، ''سنڌ صدين کان''. {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:اروڙ]] k7wt2whhvtbsqprff3rxgt8iolscay0 410799 410792 2026-09-09T08:19:25Z Intisar Ali 8681 /* راءِ گهراڻي جا حڪمران */ 410799 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ساهسي ٻيون | image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg | caption = ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ سان منسوب راءِ گهراڻي جي سلطنت جو نقشو | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] | successor = [[راجا چچ]] | reign = تقريباً 626ع–632ع{{efn|سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت، خاص ڪري ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ترتيب، راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت 626ع کان 652ع تائين ڄاڻائي ٿي؛ جڏهن تہ جديد تاريخي خلاصن ۾ راءِ گهراڻي جو خاتمو لڳ ڀڳ 632ع رکيو وڃي ٿو.}}<ref name="Dawn2022">{{cite news |last=Shaikh |first=Muhammad Ali |title=Sindh before the Arabs arrived |url=https://www.dawn.com/news/1673480 |work=[[ڊان]] |date=6 February 2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 |url=https://kitaab.sindh.org/Sindh_Before_The_Muslim_Conquest_%28HoSS_Vol_II%29-H_T_Lambrick-1996-cs.pdf |pages=155–166 |access-date=9 September 2026 }}</ref> | spouse = [[راڻي سھاندي]] | issue = ڄاتل اولاد ڪونه | full name = راءِ ساهسي ٻيون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = [[راء سھيرس ٻيون]] | death_place = [[اروڙ]] | religion = غالباً [[ٻڌ ڌرم]]{{efn|راءِ گهراڻي جي مذهبي سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ ڪيترائي جديد ۽ سنڌي ماخذ ان کي ٻڌ گهراڻو سڏين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه خلاصا ٻڌ ڌرم ۽ هندو ڌرم ٻنهي جي موجودگي ڄاڻائين ٿا.}} }} '''راءِ ساهسي ٻيون''' ({{langx|en|Rai Sahasi II}}) ستين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ تي حڪومت ڪندڙ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو آخري ڄاتل راجا هو. هن پنهنجي پيءُ [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] کان پوءِ [[اروڙ]] جي تخت تي حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ درٻار جي برهمڻ عملدار [[راجا چچ|چچ]]، راڻي [[راڻي سھاندي|سھاندي]] جي حمايت سان اقتدار سنڀاليو ۽ ان سان راءِ گهراڻي جي پڄاڻي ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جي شروعات ٿي.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ }}</ref> راءِ ساهسي ٻئي بابت تقريباً سموري تفصيلي روايت [[چچ نامو|چچ نامي]] مان ملي ٿي، جيڪو 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل متن آهي. ان ڪري سندس زندگي، حڪومت، راڻي سُهندي ۽ چچ سان لاڳاپيل واقعن بابت جديد تاريخ نويسي احتياط اختيار ڪري ٿي. منان احمد آصف موجب چچ نامي کي صرف 8هين صديءَ جي واقعن جو سادو ترجمو يا حرف بحرف تاريخي احوال سمجهڻ بدران، ان کي 13هين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي متن طور پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == راءِ ساهسي ٻئي جي باري ۾ بنيادي مسئلو اهو آهي تہ سندس دور جا آزاد همعصر تاريخي ماخذ تمام گهٽ آهن. راءِ گهراڻي جي آخري مرحلي، چچ جي درٻار ۾ اچڻ، راڻي سُهنديءَ سان سندس تعلق ۽ تخت جي منتقليءَ جو بنيادي تفصيلي بيان ''چچ نامي'' مان ملي ٿو.<ref name="Lambrick" /> [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] لکيو آهي تہ راءِ گهراڻي کان برهمڻ حڪمرانن ڏانهن اقتدار جي منتقليءَ بابت اسان وٽ بنيادي طور هڪ ئي روايت موجود آهي؛ تنهنڪري ان ۾ بيان ڪيل محل جي سازشن ۽ شخصي تعلقن کي مڪمل طور تصديق ٿيل سياسي تاريخ سمجهڻ مشڪل آهي.<ref name="Lambrick" /> جديد مورخ [[منان احمد آصف]] پڻ ''چچ نامي'' جي روايتي پڙهڻ تي سوال اٿاري ٿو. سندس مطالعي موجب هي متن رڳو عربن جي سنڌ فتح بابت پراڻي عربي ڪتاب جو ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ جي سياسي دنيا ۾ لکيل هڪ پيچيده ادبي ۽ سياسي تصنيف آهي.<ref name="Asif2016" /> انڪري راءِ ساهسي ٻئي بابت مضمون ۾ هي فرق رکڻ ضروري آهي: * سندس راڄ ۽ راءِ گهراڻي جو وجود تاريخي روايت جو حصو آهن؛ * چچ جو درٻار ۾ اڀار پڻ روايتن ۾ مستقل عنصر آهي؛ * پر راڻي سُهندي، مخفي محبت، محل جي سازش ۽ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ وارثن کي قتل ڪرائڻ جا تفصيلي واقعا بنيادي طور ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا. == تخت نشيني ۽ دور == راءِ ساهسي ٻيو پنهنجي پيءُ [[راءِ سهيرس ٻيون]] کان پوءِ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت موجب سهيرس ٻيون 626ع ڌاري نيمروز سان لاڳاپيل حملي خلاف جنگ ۾ مارجي ويو ۽ ساهسي پوءِ تخت سنڀاليو.<ref name="Dawn2022" /> سنڌي محقق [[نبي بخش خان بلوچ]] سان لاڳاپيل تاريخي ترتيب ساهسيءَ جي حڪومت 4 هجري، يعني 626ع، کان شروع ڪري 28 سالن تائين ڄاڻائي ٿي. ٻئي طرف جديد تاريخي خلاصا راءِ گهراڻي جي پڄاڻي لڳ ڀڳ 632ع ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات به ساڳئي وقت رکن ٿا.<ref name="Dawn2022" /><ref name="Lambrick" /> انهيءَ سبب سندس راڄ جي صحيح آخري تاريخ تاريخ نويسيءَ ۾ اختلاف جو موضوع آهي. === تاريخن بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت اهم تاريخي روايتون''' ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ / روايت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | سنڌي تاريخي سنبت واري روايت | 626ع–652ع | style="text-align:left;" | 28 سالن جي حڪومت ڄاڻائي وڃي ٿي؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب ترتيب ۾ ملي ٿي. |- | جديد عام تاريخي ترتيب | تقريباً 626ع–632ع | style="text-align:left;" | راءِ گهراڻي جو خاتمو ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات لڳ ڀڳ 632ع رکيا وڃن ٿا. |- | [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] | صحيح مدت غير يقيني | style="text-align:left;" | لئمبرڪ واضح ڪري ٿو تہ مدت جو تعين مجموعي سياسي زمان بنديءَ مان اندازي سان ڪرڻو پوي ٿو.<ref name="Lambrick" /> |} == راءِ گهراڻي جي سنڌ == [[File:The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg|thumb|راءِ گهراڻي جي سنڌ سان منسوب تاريخي نقشو]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ گهراڻي جي گادي [[اروڙ]] هئي ۽ سنڌ کي ڪيترن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهايو ويو هو. پوئين روايتن ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، ملتان ۽ اُچ يا اسڪند جهڙا مرڪز ذڪر ٿين ٿا.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي پيءُ راءِ سهيرس ٻئي جي دور بابت ''چچ نامو'' سنڌ جي سرحدن کي تمام وسيع ڏيکاري ٿو. ان ۾ اتر ۾ ڪشمير ۽ قنوج، اولهه ۾ مڪران، ڪرمان ۽ ڪيڪانان، ۽ ڏکڻ ۾ سمنڊ تائين اثر جو ذڪر آهي. جديد مورخ اهڙين حدن کي احتياط سان پڙهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي لازمي طور مسلسل سڌي حڪمرانيءَ بدران سياسي اثر، ماتحتي يا خراجي لاڳاپا به ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lambrick" /> [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راڄ کي ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذ پرامن ۽ خوشحال دور طور بيان ڪن ٿا. ''چچ نامي'' ۾ ساهسيءَ کي اهڙو حڪمران ڏيکاريو ويو آهي جنهن پنهنجي ماتحت صوبائي حاڪمن کان وفاداري حاصل ڪئي ۽ جنهن جي حڪومت هيٺ ملڪ ۾ امن ۽ استحڪام برقرار رهيو.<ref name="Lambrick" /> == انتظام ۽ درٻار == راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت ''چچ نامي'' ۾ هڪ اهم شخص '''رام''' نالي برهمڻ وزير هو. روايت موجب رام درٻار جي اعليٰ انتظامي اختيارن جو مالڪ هو ۽ سندس ماتحت ئي نوجوان برهمڻ [[راجا چچ|چچ]] سرڪاري نوڪريءَ ۾ داخل ٿيو.<ref name="Lambrick" /> چچ کي هڪ پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي صلاحيت رکندڙ نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ هن شاهي خط و ڪتابت جو ڪم سنڀاليو ۽ راجا ساهسي سندس قابليت کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ چچ کي آهستي آهستي اهم سرڪاري ذميواريون مليون ۽ هو بادشاهه جي ويجهن عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016" /> پوئين سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ساهسيءَ سان ڪيترائي انتظامي اصول پڻ منسوب ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ: # فوجين کي وقت سر پگهار ڏيڻ؛ # زميني ڍل کي قسطن ۾ وصول ڪرڻ؛ # نقد رقم ڏيڻ کان لاچار رعيت کان سرڪاري تعميراتي ڪم يا محنت وٺڻ؛ # واپارين کان مقرر محصول وقت تي وصول ڪرڻ؛ # سرڪاري هنرمندن کي قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ استعمال ڪرڻ. اهي تفصيل [[تحفة الڪرام]] ۽ بعد جي سنڌي مؤرخن وٽ وڌيڪ تفصيل سان اچن ٿا، پر انهن کي 7هين صديءَ جي آزاد همعصر دستاويزن مان تصديق نٿي ملي.<ref name="Lambrick" /> == مذهب ۽ سماج == راءِ گهراڻي کي گهڻا سنڌي ۽ جديد ماخذ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] گهراڻو قرار ڏين ٿا، ۽ سنڌ ۾ ستين صديءَ دوران ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي ٻين تاريخي شاهديُن مان به معلوم ٿئي ٿي. ساڳئي وقت برهمڻ عملدارن ۽ هندو مذهبي ادارن جي سياسي ۽ سماجي موجودگي پڻ مضبوط هئي.<ref name="Dawn2022" /> ان دور ۾ سنڌ مذهبي طور هڪجهڙي رياست نه هئي. ٻڌ ڌرم، برهمڻ روايتون ۽ مختلف مقامي مذهبي طريقا گڏ موجود هئا. چيني ياتري [[شوان زانگ]] جي ستين صديءَ واري سفر جا بيان پڻ سنڌ ۽ ڀرپاسي ۾ ٻڌ مذهبي مرڪزن جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏين ٿا. ان ڪري “حڪومت جو سرڪاري مذهب ٻڌ ڌرم هو” جهڙي قطعي دعويٰ کي احتياط سان لکڻ گهرجي؛ بهتر اهو آهي تہ راءِ گهراڻي کي ٻڌ ڌرم سان مضبوط وابستگي رکندڙ حڪمران گهراڻو چيو وڃي. == چچ جو اڀار == [[راجا چچ]] جي اڀار جي ڪهاڻي راءِ ساهسي ٻئي جي تاريخ جو سڀ کان مشهور حصو آهي. ''چچ نامي'' موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندڙ نوجوان هو. سندس پيءُ سيلائج مذهبي پڙهائيءَ سان وابسته هو، جڏهن تہ چچ پاڻ سرڪاري خدمت اختيار ڪئي.<ref name="Lambrick" /> هو پهرين وزير رام وٽ منشي ٿيو، پوءِ پنهنجي خط نويسي، ذهانت ۽ انتظامي صلاحيت سبب ساهسيءَ جي نظر ۾ آيو. وقت سان گڏ کيس شاهي درٻار ۽ رياستي معاملن تائين غير معمولي رسائي ملي ۽ هو عملي طور حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻيو.<ref name="Asif2016" /> ''چچ نامي'' جو بيان چچ جي اخلاقي وصفن کي به اهميت ڏئي ٿو: کيس هوشيار، نرم گفتار، رعيت سان ڀلائي ڪندڙ ۽ انتظامي طور قابل شخص طور پيش ڪيو وڃي ٿو. جديد پڙهڻ ۾ اهي صفتون چچ جي بعد واري بادشاهيءَ کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ ادبي اوزار به سمجهيون ويون آهن.<ref name="Asif2016" /> == راڻي سُهاندي ۽ چچ == ساهسيءَ جي زال جو نالو مختلف متنن ۾ '''سُهندي'''، '''سوهاندي'''، '''سوهان ديوي''' يا ساڳين صورتن ۾ ملي ٿو. ''چچ نامي'' موجب راڻي سُهندي نوجوان چچ ڏانهن مائل ٿي ۽ کيس شادي يا تعلق جي آڇ ڪئي. روايت ۾ چچ شروعات ۾ پنهنجي برهمڻ مذهبي اصولن ۽ بادشاهه سان وفاداريءَ جي بنياد تي اهڙي تعلق کان انڪار ڪري ٿو، پر بعد ۾ راڻيءَ سان ويجهڙائپ برقرار رهي.<ref name="Asif2016" /> هي حصو ''چچ نامي'' جي سڀ کان داستاني حصن مان آهي. جديد مورخ ان کي محل جي تصديق ٿيل واقعي بدران سياسي انتقال جي ادبي تشريح طور پڻ ڏسن ٿا. منان احمد آصف جي پڙهڻ ۾ راڻي ۽ چچ جي ڪهاڻي اخلاق، حڪمراني، صلاحيت ۽ سياسي مشروعيت جي سوالن کي متن اندر ڳنڍي ٿي.<ref name="Asif2016" /> == وفات ۽ جانشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب سندس وفات قدرتي بيماريءَ کان پوءِ ٿي.<ref name="Lambrick" /> روايت ۾ راڻي سُهنديءَ کي خدشو هو تہ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ سندس ويجها مرد مائٽ تخت سنڀاليندا ۽ سندس حيثيت خطري ۾ پوندي. انڪري هن چچ سان گڏ سياسي انتظام ڪيو جنهن سان چچ کي شاهي اختيار هٿ ڪرڻ ۾ مدد ملي.<ref name="Lambrick" /> ''چچ نامو'' دعويٰ ڪري ٿو تہ بادشاهه جي موت کي ڪجهه وقت لڪايو ويو، طاقتور مائٽن کي دوکي سان محل ۾ گهرائي ختم ڪيو ويو، ۽ پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو. ان کان پوءِ وڏن جاگيردارن ۽ مقامي اشرافيه کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="Lambrick" /> لئمبرڪ هن تفصيلي سازشي ڪهاڻيءَ بابت واضح احتياط اختيار ڪري ٿو. سندس خيال ۾ ان جا ڪجهه سياسي عنصر ممڪن ٿي سگهن ٿا، پر مڪمل روايت کي آزاد شاهديءَ سان ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ چچ راڻيءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران ٿيو. ان سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ۽ [[چچ گهراڻو|برهمڻ يا چچ گهراڻي]] جو دور شروع ٿيو.<ref name="Asif2016" /> == راءِ گهراڻي جي خاتمي جي مزاحمت == چچ جو اقتدار مڪمل طور بي مخالفت نه هو. ''چچ نامي'' ۽ پوئين روايتن موجب ساهسيءَ جا ڪجهه مائٽ ۽ ماتحت حڪمران چچ جي اقتدار کي جائز نه سمجهندا هئا. انهن مان هڪ '''مهرٿ''' يا '''مهرت''' نالي ساهسيءَ جو مائٽ هو، جنهن کي چتور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ٻيو ملتان واري علائقي سان لاڳاپيل هڪ گورنر يا شاهي مائٽ هو. چچ کي پنهنجي نئين حڪومت مضبوط ڪرڻ لاءِ اهڙين مزاحمتن کي فوجي يا سياسي طور ختم ڪرڻو پيو.<ref name="Asif2016" /> هيءَ مزاحمت ڏيکاري ٿي تہ راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن منتقلي رڳو محل اندر شاديءَ يا نامزدگيءَ جو سادو عمل نه هئي؛ نئين حڪمران کي پراڻي گهراڻي سان وفادار مقامي طاقتور خاندانن کان پنهنجي اقتدار جي قبوليت حاصل ڪرڻي پئي. == تاريخي اهميت == راءِ ساهسي ٻئي جي اهميت بنيادي طور هن ڳالهه ۾ آهي تہ هو سنڌ جي راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران هو ۽ سندس وفات سان ستين صديءَ جي سنڌ ۾ هڪ اهم گهراڻوي تبديلي آئي. سندس دور کي تاريخي طور ٽن سببن ڪري اهم سمجهيو وڃي ٿو: * راءِ گهراڻي جي آخري سياسي مرحلي جي نمائندگي؛ * برهمڻ عملدار چچ جي درٻاري اڀار؛ * راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن اقتدار جي منتقلي. چچ جي قائم ڪيل گهراڻي ۾ پوءِ [[راجا ڏاهر]] حڪمران ٿيو، جنهن جي دور ۾ 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي فوج سنڌ تي حملو ڪيو. انڪري راءِ ساهسي ٻئي جي دور جي ڪهاڻي سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ کي سمجهڻ ۾ اهم ڪڙي بڻجي ٿي. == تاريخي تصوير ۽ چچ نامي جي روايت == راءِ ساهسي ٻئي جو ''چچ نامي'' ۾ مجموعي نقشو هڪ نسبتاً پرامن، معتبر ۽ پنهنجي عملدارن تي اعتماد ڪندڙ حڪمران جو آهي. سندس وڏي ڪمزوري طور متن ۾ چچ ۽ راڻيءَ کي غير معمولي اعتماد ڏيڻ ڏيکاريو ويو آهي. ان قسم جي پيشڪش کي جديد تاريخي تحقيق ۾ صرف شخصي ڪردار نگاري نه، پر اقتدار جي منتقلي بابت ادبي منطق طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. پراڻي بادشاهه کي نيڪ پر عمر رسيده، نئين حڪمران چچ کي ذهين ۽ انتظامي طور قابل، ۽ راڻيءَ کي سياسي تبديليءَ جي متحرڪ قوت بڻائڻ سان متن نئين گهراڻي جي اڀار لاءِ داستاني فريم ٺاهي ٿو.<ref name="Asif2016" /> == حڪومت سان منسوب انتظامي اصول == پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ ساهسي ٻئي کي ڪيترن انتظامي ۽ مالي اصولن سان منسوب ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي سان منسوب انتظامي اصول''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | روايت ۾ بيان ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي حيثيت |- | فوج | سپاهين کي وقت سر پگهار ڏيڻ | style="text-align:left;" | پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل |- | زميني ڍل | ڍل ٽن قسطن ۾ وصول ڪرڻ | style="text-align:left;" | آزاد همعصر شاهدي محدود |- | سرڪاري محنت | نقد ڍل نه ڏئي سگهندڙن کان قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ محنت وٺڻ | style="text-align:left;" | تحفة الڪرام ۽ پوئين مؤرخن سان منسوب |- | واپار | واپارين کان مقرر ٽيڪس وقت سر وٺڻ | style="text-align:left;" | انتظامي روايت جو حصو |- | تعمير | اروڙ، اُچ، سيوستان ۽ ٻين مرڪزن جي مرمت | style="text-align:left;" | هنڌن ۽ تفصيلن بابت متنن ۾ اختلاف |} انهن پاليسين کي سڌي طرح 7هين صديءَ جي سرڪاري دستاويزن مان ثابت نه ڪيو ويو آهي، تنهنڪري انهن کي “ساهسيءَ جا ثابت ٿيل قانون” بدران “پوئين تاريخي روايتن ۾ ساهسيءَ سان منسوب انتظامي اصول” لکڻ وڌيڪ درست آهي. == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''روايتي طور ڄاتل راءِ حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | حيثيت |- | 1 | [[راءِ ديوجي]] | گهراڻي جي شروعاتي حڪمرانن مان |- | 2 | [[راءِ سهيرس پهريون]] | — |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | — |- | 4 | [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] | ساهسي ٻئي جو پيءُ |- | 5 | style="background:#E8F5E9;" | '''[[راء ساھسي ٻيون]] ''' | آخري راءِ حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[چچ گهراڻو]] * [[راجا چچ]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. * ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ''تاريخي سنڌو سنبت''، ''سنڌ صدين کان''. {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:اروڙ]] sxyfmz08tku9wqgcli0qo3jf0y1mc5e 410800 410799 2026-09-09T08:20:19Z Intisar Ali 8681 410800 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ساهسي ٻيون | image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg | caption = ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ سان منسوب راءِ گهراڻي جي سلطنت جو نقشو | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] | successor = [[راجا چچ]] | reign = تقريباً 626ع–632ع{{efn|سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت، خاص ڪري ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ترتيب، راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت 626ع کان 652ع تائين ڄاڻائي ٿي؛ جڏهن تہ جديد تاريخي خلاصن ۾ راءِ گهراڻي جو خاتمو لڳ ڀڳ 632ع رکيو وڃي ٿو.}}<ref name="Dawn2022">{{cite news |last=Shaikh |first=Muhammad Ali |title=Sindh before the Arabs arrived |url=https://www.dawn.com/news/1673480 |work=[[ڊان]] |date=6 February 2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 |url=https://kitaab.sindh.org/Sindh_Before_The_Muslim_Conquest_%28HoSS_Vol_II%29-H_T_Lambrick-1996-cs.pdf |pages=155–166 |access-date=9 September 2026 }}</ref> | spouse = [[راڻي سھاندي]] | issue = ڄاتل اولاد ڪونه | full name = راءِ ساهسي ٻيون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = [[راء سھيرس ٻيون]] | death_place = [[اروڙ]] | religion = غالباً [[ٻڌ ڌرم]]{{efn|راءِ گهراڻي جي مذهبي سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ ڪيترائي جديد ۽ سنڌي ماخذ ان کي ٻڌ گهراڻو سڏين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه خلاصا ٻڌ ڌرم ۽ هندو ڌرم ٻنهي جي موجودگي ڄاڻائين ٿا.}} }} '''راءِ ساهسي ٻيون''' ({{langx|en|Rai Sahasi II}}) ستين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ تي حڪومت ڪندڙ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو آخري ڄاتل راجا هو. هن پنهنجي پيءُ [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] کان پوءِ [[اروڙ]] جي تخت تي حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ درٻار جي برهمڻ عملدار [[راجا چچ|چچ]]، راڻي [[راڻي سھاندي|سھاندي]] جي حمايت سان اقتدار سنڀاليو ۽ ان سان راءِ گهراڻي جي پڄاڻي ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جي شروعات ٿي.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ }}</ref> راءِ ساهسي ٻئي بابت تقريباً سموري تفصيلي روايت [[چچ نامو|چچ نامي]] مان ملي ٿي، جيڪو 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل متن آهي. ان ڪري سندس زندگي، حڪومت، راڻي سُهندي ۽ چچ سان لاڳاپيل واقعن بابت جديد تاريخ نويسي احتياط اختيار ڪري ٿي. منان احمد آصف موجب چچ نامي کي صرف 8هين صديءَ جي واقعن جو سادو ترجمو يا حرف بحرف تاريخي احوال سمجهڻ بدران، ان کي 13هين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي متن طور پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == راءِ ساهسي ٻئي جي باري ۾ بنيادي مسئلو اهو آهي تہ سندس دور جا آزاد همعصر تاريخي ماخذ تمام گهٽ آهن. راءِ گهراڻي جي آخري مرحلي، چچ جي درٻار ۾ اچڻ، راڻي سُهنديءَ سان سندس تعلق ۽ تخت جي منتقليءَ جو بنيادي تفصيلي بيان ''چچ نامي'' مان ملي ٿو.<ref name="Lambrick" /> [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] لکيو آهي تہ راءِ گهراڻي کان برهمڻ حڪمرانن ڏانهن اقتدار جي منتقليءَ بابت اسان وٽ بنيادي طور هڪ ئي روايت موجود آهي؛ تنهنڪري ان ۾ بيان ڪيل محل جي سازشن ۽ شخصي تعلقن کي مڪمل طور تصديق ٿيل سياسي تاريخ سمجهڻ مشڪل آهي.<ref name="Lambrick" /> جديد مورخ [[منان احمد آصف]] پڻ ''چچ نامي'' جي روايتي پڙهڻ تي سوال اٿاري ٿو. سندس مطالعي موجب هي متن رڳو عربن جي سنڌ فتح بابت پراڻي عربي ڪتاب جو ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ جي سياسي دنيا ۾ لکيل هڪ پيچيده ادبي ۽ سياسي تصنيف آهي.<ref name="Asif2016" /> انڪري راءِ ساهسي ٻئي بابت مضمون ۾ هي فرق رکڻ ضروري آهي: * سندس راڄ ۽ راءِ گهراڻي جو وجود تاريخي روايت جو حصو آهن؛ * چچ جو درٻار ۾ اڀار پڻ روايتن ۾ مستقل عنصر آهي؛ * پر راڻي سُهندي، مخفي محبت، محل جي سازش ۽ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ وارثن کي قتل ڪرائڻ جا تفصيلي واقعا بنيادي طور ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا. == تخت نشيني ۽ دور == راءِ ساهسي ٻيو پنهنجي پيءُ [[راءِ سهيرس ٻيون]] کان پوءِ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت موجب سهيرس ٻيون 626ع ڌاري نيمروز سان لاڳاپيل حملي خلاف جنگ ۾ مارجي ويو ۽ ساهسي پوءِ تخت سنڀاليو.<ref name="Dawn2022" /> سنڌي محقق [[نبي بخش خان بلوچ]] سان لاڳاپيل تاريخي ترتيب ساهسيءَ جي حڪومت 4 هجري، يعني 626ع، کان شروع ڪري 28 سالن تائين ڄاڻائي ٿي. ٻئي طرف جديد تاريخي خلاصا راءِ گهراڻي جي پڄاڻي لڳ ڀڳ 632ع ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات به ساڳئي وقت رکن ٿا.<ref name="Dawn2022" /><ref name="Lambrick" /> انهيءَ سبب سندس راڄ جي صحيح آخري تاريخ تاريخ نويسيءَ ۾ اختلاف جو موضوع آهي. === تاريخن بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت اهم تاريخي روايتون''' ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ / روايت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | سنڌي تاريخي سنبت واري روايت | 626ع–652ع | style="text-align:left;" | 28 سالن جي حڪومت ڄاڻائي وڃي ٿي؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب ترتيب ۾ ملي ٿي. |- | جديد عام تاريخي ترتيب | تقريباً 626ع–632ع | style="text-align:left;" | راءِ گهراڻي جو خاتمو ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات لڳ ڀڳ 632ع رکيا وڃن ٿا. |- | [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] | صحيح مدت غير يقيني | style="text-align:left;" | لئمبرڪ واضح ڪري ٿو تہ مدت جو تعين مجموعي سياسي زمان بنديءَ مان اندازي سان ڪرڻو پوي ٿو.<ref name="Lambrick" /> |} == راءِ گهراڻي جي سنڌ == [[File:The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg|thumb|راءِ گهراڻي جي سنڌ سان منسوب تاريخي نقشو]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ گهراڻي جي گادي [[اروڙ]] هئي ۽ سنڌ کي ڪيترن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهايو ويو هو. پوئين روايتن ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، ملتان ۽ اُچ يا اسڪند جهڙا مرڪز ذڪر ٿين ٿا.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي پيءُ راءِ سهيرس ٻئي جي دور بابت ''چچ نامو'' سنڌ جي سرحدن کي تمام وسيع ڏيکاري ٿو. ان ۾ اتر ۾ ڪشمير ۽ قنوج، اولهه ۾ مڪران، ڪرمان ۽ ڪيڪانان، ۽ ڏکڻ ۾ سمنڊ تائين اثر جو ذڪر آهي. جديد مورخ اهڙين حدن کي احتياط سان پڙهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي لازمي طور مسلسل سڌي حڪمرانيءَ بدران سياسي اثر، ماتحتي يا خراجي لاڳاپا به ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lambrick" /> [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راڄ کي ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذ پرامن ۽ خوشحال دور طور بيان ڪن ٿا. ''چچ نامي'' ۾ ساهسيءَ کي اهڙو حڪمران ڏيکاريو ويو آهي جنهن پنهنجي ماتحت صوبائي حاڪمن کان وفاداري حاصل ڪئي ۽ جنهن جي حڪومت هيٺ ملڪ ۾ امن ۽ استحڪام برقرار رهيو.<ref name="Lambrick" /> == انتظام ۽ درٻار == راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت ''چچ نامي'' ۾ هڪ اهم شخص '''رام''' نالي برهمڻ وزير هو. روايت موجب رام درٻار جي اعليٰ انتظامي اختيارن جو مالڪ هو ۽ سندس ماتحت ئي نوجوان برهمڻ [[راجا چچ|چچ]] سرڪاري نوڪريءَ ۾ داخل ٿيو.<ref name="Lambrick" /> چچ کي هڪ پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي صلاحيت رکندڙ نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ هن شاهي خط و ڪتابت جو ڪم سنڀاليو ۽ راجا ساهسي سندس قابليت کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ چچ کي آهستي آهستي اهم سرڪاري ذميواريون مليون ۽ هو بادشاهه جي ويجهن عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016" /> پوئين سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ساهسيءَ سان ڪيترائي انتظامي اصول پڻ منسوب ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ: # فوجين کي وقت سر پگهار ڏيڻ؛ # زميني ڍل کي قسطن ۾ وصول ڪرڻ؛ # نقد رقم ڏيڻ کان لاچار رعيت کان سرڪاري تعميراتي ڪم يا محنت وٺڻ؛ # واپارين کان مقرر محصول وقت تي وصول ڪرڻ؛ # سرڪاري هنرمندن کي قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ استعمال ڪرڻ. اهي تفصيل [[تحفة الڪرام]] ۽ بعد جي سنڌي مؤرخن وٽ وڌيڪ تفصيل سان اچن ٿا، پر انهن کي 7هين صديءَ جي آزاد همعصر دستاويزن مان تصديق نٿي ملي.<ref name="Lambrick" /> == مذهب ۽ سماج == راءِ گهراڻي کي گهڻا سنڌي ۽ جديد ماخذ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] گهراڻو قرار ڏين ٿا، ۽ سنڌ ۾ ستين صديءَ دوران ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي ٻين تاريخي شاهديُن مان به معلوم ٿئي ٿي. ساڳئي وقت برهمڻ عملدارن ۽ هندو مذهبي ادارن جي سياسي ۽ سماجي موجودگي پڻ مضبوط هئي.<ref name="Dawn2022" /> ان دور ۾ سنڌ مذهبي طور هڪجهڙي رياست نه هئي. ٻڌ ڌرم، برهمڻ روايتون ۽ مختلف مقامي مذهبي طريقا گڏ موجود هئا. چيني ياتري [[شوان زانگ]] جي ستين صديءَ واري سفر جا بيان پڻ سنڌ ۽ ڀرپاسي ۾ ٻڌ مذهبي مرڪزن جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏين ٿا. ان ڪري “حڪومت جو سرڪاري مذهب ٻڌ ڌرم هو” جهڙي قطعي دعويٰ کي احتياط سان لکڻ گهرجي؛ بهتر اهو آهي تہ راءِ گهراڻي کي ٻڌ ڌرم سان مضبوط وابستگي رکندڙ حڪمران گهراڻو چيو وڃي. == چچ جو اڀار == [[راجا چچ]] جي اڀار جي ڪهاڻي راءِ ساهسي ٻئي جي تاريخ جو سڀ کان مشهور حصو آهي. ''چچ نامي'' موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندڙ نوجوان هو. سندس پيءُ سيلائج مذهبي پڙهائيءَ سان وابسته هو، جڏهن تہ چچ پاڻ سرڪاري خدمت اختيار ڪئي.<ref name="Lambrick" /> هو پهرين وزير رام وٽ منشي ٿيو، پوءِ پنهنجي خط نويسي، ذهانت ۽ انتظامي صلاحيت سبب ساهسيءَ جي نظر ۾ آيو. وقت سان گڏ کيس شاهي درٻار ۽ رياستي معاملن تائين غير معمولي رسائي ملي ۽ هو عملي طور حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻيو.<ref name="Asif2016" /> ''چچ نامي'' جو بيان چچ جي اخلاقي وصفن کي به اهميت ڏئي ٿو: کيس هوشيار، نرم گفتار، رعيت سان ڀلائي ڪندڙ ۽ انتظامي طور قابل شخص طور پيش ڪيو وڃي ٿو. جديد پڙهڻ ۾ اهي صفتون چچ جي بعد واري بادشاهيءَ کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ ادبي اوزار به سمجهيون ويون آهن.<ref name="Asif2016" /> == راڻي سُهاندي ۽ چچ == ساهسيءَ جي زال جو نالو مختلف متنن ۾ '''سُهندي'''، '''سوهاندي'''، '''سوهان ديوي''' يا ساڳين صورتن ۾ ملي ٿو. ''چچ نامي'' موجب راڻي سُهندي نوجوان چچ ڏانهن مائل ٿي ۽ کيس شادي يا تعلق جي آڇ ڪئي. روايت ۾ چچ شروعات ۾ پنهنجي برهمڻ مذهبي اصولن ۽ بادشاهه سان وفاداريءَ جي بنياد تي اهڙي تعلق کان انڪار ڪري ٿو، پر بعد ۾ راڻيءَ سان ويجهڙائپ برقرار رهي.<ref name="Asif2016" /> هي حصو ''چچ نامي'' جي سڀ کان داستاني حصن مان آهي. جديد مورخ ان کي محل جي تصديق ٿيل واقعي بدران سياسي انتقال جي ادبي تشريح طور پڻ ڏسن ٿا. منان احمد آصف جي پڙهڻ ۾ راڻي ۽ چچ جي ڪهاڻي اخلاق، حڪمراني، صلاحيت ۽ سياسي مشروعيت جي سوالن کي متن اندر ڳنڍي ٿي.<ref name="Asif2016" /> == وفات ۽ جانشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب سندس وفات قدرتي بيماريءَ کان پوءِ ٿي.<ref name="Lambrick" /> روايت ۾ راڻي سُهنديءَ کي خدشو هو تہ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ سندس ويجها مرد مائٽ تخت سنڀاليندا ۽ سندس حيثيت خطري ۾ پوندي. انڪري هن چچ سان گڏ سياسي انتظام ڪيو جنهن سان چچ کي شاهي اختيار هٿ ڪرڻ ۾ مدد ملي.<ref name="Lambrick" /> ''چچ نامو'' دعويٰ ڪري ٿو تہ بادشاهه جي موت کي ڪجهه وقت لڪايو ويو، طاقتور مائٽن کي دوکي سان محل ۾ گهرائي ختم ڪيو ويو، ۽ پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو. ان کان پوءِ وڏن جاگيردارن ۽ مقامي اشرافيه کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="Lambrick" /> لئمبرڪ هن تفصيلي سازشي ڪهاڻيءَ بابت واضح احتياط اختيار ڪري ٿو. سندس خيال ۾ ان جا ڪجهه سياسي عنصر ممڪن ٿي سگهن ٿا، پر مڪمل روايت کي آزاد شاهديءَ سان ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ چچ راڻيءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران ٿيو. ان سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ۽ [[چچ گهراڻو|برهمڻ يا چچ گهراڻي]] جو دور شروع ٿيو.<ref name="Asif2016" /> == راءِ گهراڻي جي خاتمي جي مزاحمت == چچ جو اقتدار مڪمل طور بي مخالفت نه هو. ''چچ نامي'' ۽ پوئين روايتن موجب ساهسيءَ جا ڪجهه مائٽ ۽ ماتحت حڪمران چچ جي اقتدار کي جائز نه سمجهندا هئا. انهن مان هڪ '''مهرٿ''' يا '''مهرت''' نالي ساهسيءَ جو مائٽ هو، جنهن کي چتور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ٻيو ملتان واري علائقي سان لاڳاپيل هڪ گورنر يا شاهي مائٽ هو. چچ کي پنهنجي نئين حڪومت مضبوط ڪرڻ لاءِ اهڙين مزاحمتن کي فوجي يا سياسي طور ختم ڪرڻو پيو.<ref name="Asif2016" /> هيءَ مزاحمت ڏيکاري ٿي تہ راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن منتقلي رڳو محل اندر شاديءَ يا نامزدگيءَ جو سادو عمل نه هئي؛ نئين حڪمران کي پراڻي گهراڻي سان وفادار مقامي طاقتور خاندانن کان پنهنجي اقتدار جي قبوليت حاصل ڪرڻي پئي. == تاريخي اهميت == راءِ ساهسي ٻئي جي اهميت بنيادي طور هن ڳالهه ۾ آهي تہ هو سنڌ جي راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران هو ۽ سندس وفات سان ستين صديءَ جي سنڌ ۾ هڪ اهم گهراڻوي تبديلي آئي. سندس دور کي تاريخي طور ٽن سببن ڪري اهم سمجهيو وڃي ٿو: * راءِ گهراڻي جي آخري سياسي مرحلي جي نمائندگي؛ * برهمڻ عملدار چچ جي درٻاري اڀار؛ * راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن اقتدار جي منتقلي. چچ جي قائم ڪيل گهراڻي ۾ پوءِ [[راجا ڏاهر]] حڪمران ٿيو، جنهن جي دور ۾ 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي فوج سنڌ تي حملو ڪيو. انڪري راءِ ساهسي ٻئي جي دور جي ڪهاڻي سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ کي سمجهڻ ۾ اهم ڪڙي بڻجي ٿي. == تاريخي تصوير ۽ چچ نامي جي روايت == راءِ ساهسي ٻئي جو ''چچ نامي'' ۾ مجموعي نقشو هڪ نسبتاً پرامن، معتبر ۽ پنهنجي عملدارن تي اعتماد ڪندڙ حڪمران جو آهي. سندس وڏي ڪمزوري طور متن ۾ چچ ۽ راڻيءَ کي غير معمولي اعتماد ڏيڻ ڏيکاريو ويو آهي. ان قسم جي پيشڪش کي جديد تاريخي تحقيق ۾ صرف شخصي ڪردار نگاري نه، پر اقتدار جي منتقلي بابت ادبي منطق طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. پراڻي بادشاهه کي نيڪ پر عمر رسيده، نئين حڪمران چچ کي ذهين ۽ انتظامي طور قابل، ۽ راڻيءَ کي سياسي تبديليءَ جي متحرڪ قوت بڻائڻ سان متن نئين گهراڻي جي اڀار لاءِ داستاني فريم ٺاهي ٿو.<ref name="Asif2016" /> == حڪومت سان منسوب انتظامي اصول == پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ ساهسي ٻئي کي ڪيترن انتظامي ۽ مالي اصولن سان منسوب ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي سان منسوب انتظامي اصول''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | روايت ۾ بيان ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي حيثيت |- | فوج | سپاهين کي وقت سر پگهار ڏيڻ | style="text-align:left;" | پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل |- | زميني ڍل | ڍل ٽن قسطن ۾ وصول ڪرڻ | style="text-align:left;" | آزاد همعصر شاهدي محدود |- | سرڪاري محنت | نقد ڍل نه ڏئي سگهندڙن کان قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ محنت وٺڻ | style="text-align:left;" | تحفة الڪرام ۽ پوئين مؤرخن سان منسوب |- | واپار | واپارين کان مقرر ٽيڪس وقت سر وٺڻ | style="text-align:left;" | انتظامي روايت جو حصو |- | تعمير | اروڙ، اُچ، سيوستان ۽ ٻين مرڪزن جي مرمت | style="text-align:left;" | هنڌن ۽ تفصيلن بابت متنن ۾ اختلاف |} انهن پاليسين کي سڌي طرح 7هين صديءَ جي سرڪاري دستاويزن مان ثابت نه ڪيو ويو آهي، تنهنڪري انهن کي “ساهسيءَ جا ثابت ٿيل قانون” بدران “پوئين تاريخي روايتن ۾ ساهسيءَ سان منسوب انتظامي اصول” لکڻ وڌيڪ درست آهي. == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''روايتي طور ڄاتل راءِ حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | حيثيت |- | 1 | [[راءِ ديوجي]] | گهراڻي جي شروعاتي حڪمرانن مان |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون]] | — |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | — |- | 4 | [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] | ساهسي ٻئي جو پيءُ |- | 5 | style="background:#E8F5E9;" | '''[[راء ساھسي ٻيون]] ''' | آخري راءِ حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[چچ گهراڻو]] * [[راجا چچ]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. * ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ''تاريخي سنڌو سنبت''، ''سنڌ صدين کان''. {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:اروڙ]] 7usrqcg8uzijle25tu5qe19mfizalk0 410801 410800 2026-09-09T08:21:01Z Intisar Ali 8681 410801 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ساهسي ٻيون | image = The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg | caption = ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ سان منسوب راءِ گهراڻي جي سلطنت جو نقشو | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] | successor = [[راجا چچ]] | reign = تقريباً 626ع–632ع{{efn|سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت، خاص ڪري ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ترتيب، راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت 626ع کان 652ع تائين ڄاڻائي ٿي؛ جڏهن تہ جديد تاريخي خلاصن ۾ راءِ گهراڻي جو خاتمو لڳ ڀڳ 632ع رکيو وڃي ٿو.}}<ref name="Dawn2022">{{cite news |last=Shaikh |first=Muhammad Ali |title=Sindh before the Arabs arrived |url=https://www.dawn.com/news/1673480 |work=[[ڊان]] |date=6 February 2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 |url=https://kitaab.sindh.org/Sindh_Before_The_Muslim_Conquest_%28HoSS_Vol_II%29-H_T_Lambrick-1996-cs.pdf |pages=155–166 |access-date=9 September 2026 }}</ref> | spouse = [[راڻي سھاندي]] | issue = ڄاتل اولاد ڪونه | full name = راءِ ساهسي ٻيون | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = [[راء سھيرس ٻيون]] | death_place = [[اروڙ]] | religion = غالباً [[ٻڌ ڌرم]]{{efn|راءِ گهراڻي جي مذهبي سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ ڪيترائي جديد ۽ سنڌي ماخذ ان کي ٻڌ گهراڻو سڏين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه خلاصا ٻڌ ڌرم ۽ هندو ڌرم ٻنهي جي موجودگي ڄاڻائين ٿا.}} }} '''راءِ ساهسي ٻيون''' ({{langx|en|Rai Sahasi II}}) ستين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ تي حڪومت ڪندڙ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو آخري ڄاتل راجا هو. هن پنهنجي پيءُ [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] کان پوءِ [[اروڙ]] جي تخت تي حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ درٻار جي برهمڻ عملدار [[راجا چچ|چچ]]، راڻي [[راڻي سھاندي|سھاندي]] جي حمايت سان اقتدار سنڀاليو ۽ ان سان راءِ گهراڻي جي پڄاڻي ۽ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] جي شروعات ٿي.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 |url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ }}</ref> راءِ ساهسي ٻئي بابت تقريباً سموري تفصيلي روايت [[چچ نامو|چچ نامي]] مان ملي ٿي، جيڪو 13هين صديءَ ۾ علي ڪوفيءَ طرفان فارسيءَ ۾ مرتب ڪيل متن آهي. ان ڪري سندس زندگي، حڪومت، راڻي سُهندي ۽ چچ سان لاڳاپيل واقعن بابت جديد تاريخ نويسي احتياط اختيار ڪري ٿي. منان احمد آصف موجب چچ نامي کي صرف 8هين صديءَ جي واقعن جو سادو ترجمو يا حرف بحرف تاريخي احوال سمجهڻ بدران، ان کي 13هين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي متن طور پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016" /> == ماخذ ۽ تاريخ نويسي == راءِ ساهسي ٻئي جي باري ۾ بنيادي مسئلو اهو آهي تہ سندس دور جا آزاد همعصر تاريخي ماخذ تمام گهٽ آهن. راءِ گهراڻي جي آخري مرحلي، چچ جي درٻار ۾ اچڻ، راڻي سُهنديءَ سان سندس تعلق ۽ تخت جي منتقليءَ جو بنيادي تفصيلي بيان ''چچ نامي'' مان ملي ٿو.<ref name="Lambrick" /> [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] لکيو آهي تہ راءِ گهراڻي کان برهمڻ حڪمرانن ڏانهن اقتدار جي منتقليءَ بابت اسان وٽ بنيادي طور هڪ ئي روايت موجود آهي؛ تنهنڪري ان ۾ بيان ڪيل محل جي سازشن ۽ شخصي تعلقن کي مڪمل طور تصديق ٿيل سياسي تاريخ سمجهڻ مشڪل آهي.<ref name="Lambrick" /> جديد مورخ [[منان احمد آصف]] پڻ ''چچ نامي'' جي روايتي پڙهڻ تي سوال اٿاري ٿو. سندس مطالعي موجب هي متن رڳو عربن جي سنڌ فتح بابت پراڻي عربي ڪتاب جو ترجمو نه، پر 13هين صديءَ جي سنڌ جي سياسي دنيا ۾ لکيل هڪ پيچيده ادبي ۽ سياسي تصنيف آهي.<ref name="Asif2016" /> انڪري راءِ ساهسي ٻئي بابت مضمون ۾ هي فرق رکڻ ضروري آهي: * سندس راڄ ۽ راءِ گهراڻي جو وجود تاريخي روايت جو حصو آهن؛ * چچ جو درٻار ۾ اڀار پڻ روايتن ۾ مستقل عنصر آهي؛ * پر راڻي سُهندي، مخفي محبت، محل جي سازش ۽ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ وارثن کي قتل ڪرائڻ جا تفصيلي واقعا بنيادي طور ''چچ نامي'' جي داستاني روايت مان اچن ٿا. == تخت نشيني ۽ دور == راءِ ساهسي ٻيو پنهنجي پيءُ [[راءِ سهيرس ٻيون]] کان پوءِ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي تاريخ نويسيءَ جي هڪ روايت موجب سهيرس ٻيون 626ع ڌاري نيمروز سان لاڳاپيل حملي خلاف جنگ ۾ مارجي ويو ۽ ساهسي پوءِ تخت سنڀاليو.<ref name="Dawn2022" /> سنڌي محقق [[نبي بخش خان بلوچ]] سان لاڳاپيل تاريخي ترتيب ساهسيءَ جي حڪومت 4 هجري، يعني 626ع، کان شروع ڪري 28 سالن تائين ڄاڻائي ٿي. ٻئي طرف جديد تاريخي خلاصا راءِ گهراڻي جي پڄاڻي لڳ ڀڳ 632ع ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات به ساڳئي وقت رکن ٿا.<ref name="Dawn2022" /><ref name="Lambrick" /> انهيءَ سبب سندس راڄ جي صحيح آخري تاريخ تاريخ نويسيءَ ۾ اختلاف جو موضوع آهي. === تاريخن بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت اهم تاريخي روايتون''' ! style="background:#264653;color:white;" | ماخذ / روايت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | حڪومت ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | سنڌي تاريخي سنبت واري روايت | 626ع–652ع | style="text-align:left;" | 28 سالن جي حڪومت ڄاڻائي وڃي ٿي؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب ترتيب ۾ ملي ٿي. |- | جديد عام تاريخي ترتيب | تقريباً 626ع–632ع | style="text-align:left;" | راءِ گهراڻي جو خاتمو ۽ چچ جي حڪومت جي شروعات لڳ ڀڳ 632ع رکيا وڃن ٿا. |- | [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] | صحيح مدت غير يقيني | style="text-align:left;" | لئمبرڪ واضح ڪري ٿو تہ مدت جو تعين مجموعي سياسي زمان بنديءَ مان اندازي سان ڪرڻو پوي ٿو.<ref name="Lambrick" /> |} == راءِ گهراڻي جي سنڌ == [[File:The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg|thumb|راءِ گهراڻي جي سنڌ سان منسوب تاريخي نقشو]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ گهراڻي جي گادي [[اروڙ]] هئي ۽ سنڌ کي ڪيترن وڏن انتظامي حصن ۾ ورهايو ويو هو. پوئين روايتن ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، ملتان ۽ اُچ يا اسڪند جهڙا مرڪز ذڪر ٿين ٿا.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي پيءُ راءِ سهيرس ٻئي جي دور بابت ''چچ نامو'' سنڌ جي سرحدن کي تمام وسيع ڏيکاري ٿو. ان ۾ اتر ۾ ڪشمير ۽ قنوج، اولهه ۾ مڪران، ڪرمان ۽ ڪيڪانان، ۽ ڏکڻ ۾ سمنڊ تائين اثر جو ذڪر آهي. جديد مورخ اهڙين حدن کي احتياط سان پڙهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي لازمي طور مسلسل سڌي حڪمرانيءَ بدران سياسي اثر، ماتحتي يا خراجي لاڳاپا به ٿي سگهن ٿا.<ref name="Lambrick" /> [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راڄ کي ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذ پرامن ۽ خوشحال دور طور بيان ڪن ٿا. ''چچ نامي'' ۾ ساهسيءَ کي اهڙو حڪمران ڏيکاريو ويو آهي جنهن پنهنجي ماتحت صوبائي حاڪمن کان وفاداري حاصل ڪئي ۽ جنهن جي حڪومت هيٺ ملڪ ۾ امن ۽ استحڪام برقرار رهيو.<ref name="Lambrick" /> == انتظام ۽ درٻار == راءِ ساهسي ٻئي جي حڪومت بابت ''چچ نامي'' ۾ هڪ اهم شخص '''رام''' نالي برهمڻ وزير هو. روايت موجب رام درٻار جي اعليٰ انتظامي اختيارن جو مالڪ هو ۽ سندس ماتحت ئي نوجوان برهمڻ [[راجا چچ|چچ]] سرڪاري نوڪريءَ ۾ داخل ٿيو.<ref name="Lambrick" /> چچ کي هڪ پڙهيل لکيل، خوشخط ۽ انتظامي صلاحيت رکندڙ نوجوان طور پيش ڪيو ويو آهي. هڪ موقعي تي رام جي غير موجودگيءَ ۾ هن شاهي خط و ڪتابت جو ڪم سنڀاليو ۽ راجا ساهسي سندس قابليت کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ چچ کي آهستي آهستي اهم سرڪاري ذميواريون مليون ۽ هو بادشاهه جي ويجهن عملدارن مان بڻجي ويو.<ref name="Lambrick" /><ref name="Asif2016" /> پوئين سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ساهسيءَ سان ڪيترائي انتظامي اصول پڻ منسوب ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ: # فوجين کي وقت سر پگهار ڏيڻ؛ # زميني ڍل کي قسطن ۾ وصول ڪرڻ؛ # نقد رقم ڏيڻ کان لاچار رعيت کان سرڪاري تعميراتي ڪم يا محنت وٺڻ؛ # واپارين کان مقرر محصول وقت تي وصول ڪرڻ؛ # سرڪاري هنرمندن کي قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ استعمال ڪرڻ. اهي تفصيل [[تحفة الڪرام]] ۽ بعد جي سنڌي مؤرخن وٽ وڌيڪ تفصيل سان اچن ٿا، پر انهن کي 7هين صديءَ جي آزاد همعصر دستاويزن مان تصديق نٿي ملي.<ref name="Lambrick" /> == مذهب ۽ سماج == راءِ گهراڻي کي گهڻا سنڌي ۽ جديد ماخذ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] گهراڻو قرار ڏين ٿا، ۽ سنڌ ۾ ستين صديءَ دوران ٻڌ ڌرم جي وڏي موجودگي ٻين تاريخي شاهديُن مان به معلوم ٿئي ٿي. ساڳئي وقت برهمڻ عملدارن ۽ هندو مذهبي ادارن جي سياسي ۽ سماجي موجودگي پڻ مضبوط هئي.<ref name="Dawn2022" /> ان دور ۾ سنڌ مذهبي طور هڪجهڙي رياست نه هئي. ٻڌ ڌرم، برهمڻ روايتون ۽ مختلف مقامي مذهبي طريقا گڏ موجود هئا. چيني ياتري [[شوان زانگ]] جي ستين صديءَ واري سفر جا بيان پڻ سنڌ ۽ ڀرپاسي ۾ ٻڌ مذهبي مرڪزن جي موجودگيءَ جي شاهدي ڏين ٿا. ان ڪري “حڪومت جو سرڪاري مذهب ٻڌ ڌرم هو” جهڙي قطعي دعويٰ کي احتياط سان لکڻ گهرجي؛ بهتر اهو آهي تہ راءِ گهراڻي کي ٻڌ ڌرم سان مضبوط وابستگي رکندڙ حڪمران گهراڻو چيو وڃي. == چچ جو اڀار == [[راجا چچ]] جي اڀار جي ڪهاڻي راءِ ساهسي ٻئي جي تاريخ جو سڀ کان مشهور حصو آهي. ''چچ نامي'' موجب چچ هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندڙ نوجوان هو. سندس پيءُ سيلائج مذهبي پڙهائيءَ سان وابسته هو، جڏهن تہ چچ پاڻ سرڪاري خدمت اختيار ڪئي.<ref name="Lambrick" /> هو پهرين وزير رام وٽ منشي ٿيو، پوءِ پنهنجي خط نويسي، ذهانت ۽ انتظامي صلاحيت سبب ساهسيءَ جي نظر ۾ آيو. وقت سان گڏ کيس شاهي درٻار ۽ رياستي معاملن تائين غير معمولي رسائي ملي ۽ هو عملي طور حڪومت جي اهم عملدارن مان بڻيو.<ref name="Asif2016" /> ''چچ نامي'' جو بيان چچ جي اخلاقي وصفن کي به اهميت ڏئي ٿو: کيس هوشيار، نرم گفتار، رعيت سان ڀلائي ڪندڙ ۽ انتظامي طور قابل شخص طور پيش ڪيو وڃي ٿو. جديد پڙهڻ ۾ اهي صفتون چچ جي بعد واري بادشاهيءَ کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ ادبي اوزار به سمجهيون ويون آهن.<ref name="Asif2016" /> == راڻي سُهاندي ۽ چچ == ساهسيءَ جي زال جو نالو مختلف متنن ۾ '''سُهندي'''، '''سوهاندي'''، '''سوهان ديوي''' يا ساڳين صورتن ۾ ملي ٿو. ''چچ نامي'' موجب راڻي سُهندي نوجوان چچ ڏانهن مائل ٿي ۽ کيس شادي يا تعلق جي آڇ ڪئي. روايت ۾ چچ شروعات ۾ پنهنجي برهمڻ مذهبي اصولن ۽ بادشاهه سان وفاداريءَ جي بنياد تي اهڙي تعلق کان انڪار ڪري ٿو، پر بعد ۾ راڻيءَ سان ويجهڙائپ برقرار رهي.<ref name="Asif2016" /> هي حصو ''چچ نامي'' جي سڀ کان داستاني حصن مان آهي. جديد مورخ ان کي محل جي تصديق ٿيل واقعي بدران سياسي انتقال جي ادبي تشريح طور پڻ ڏسن ٿا. منان احمد آصف جي پڙهڻ ۾ راڻي ۽ چچ جي ڪهاڻي اخلاق، حڪمراني، صلاحيت ۽ سياسي مشروعيت جي سوالن کي متن اندر ڳنڍي ٿي.<ref name="Asif2016" /> == وفات ۽ جانشيني == راءِ ساهسي ٻيو بي اولاد مري ويو. ''چچ نامي'' جي روايت موجب سندس وفات قدرتي بيماريءَ کان پوءِ ٿي.<ref name="Lambrick" /> روايت ۾ راڻي سُهنديءَ کي خدشو هو تہ ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ سندس ويجها مرد مائٽ تخت سنڀاليندا ۽ سندس حيثيت خطري ۾ پوندي. انڪري هن چچ سان گڏ سياسي انتظام ڪيو جنهن سان چچ کي شاهي اختيار هٿ ڪرڻ ۾ مدد ملي.<ref name="Lambrick" /> ''چچ نامو'' دعويٰ ڪري ٿو تہ بادشاهه جي موت کي ڪجهه وقت لڪايو ويو، طاقتور مائٽن کي دوکي سان محل ۾ گهرائي ختم ڪيو ويو، ۽ پوءِ چچ کي بادشاهه جو نائب ظاهر ڪيو ويو. ان کان پوءِ وڏن جاگيردارن ۽ مقامي اشرافيه کان سندس اطاعت ورتي وئي.<ref name="Lambrick" /> لئمبرڪ هن تفصيلي سازشي ڪهاڻيءَ بابت واضح احتياط اختيار ڪري ٿو. سندس خيال ۾ ان جا ڪجهه سياسي عنصر ممڪن ٿي سگهن ٿا، پر مڪمل روايت کي آزاد شاهديءَ سان ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Lambrick" /> ساهسيءَ جي وفات کان پوءِ چچ راڻيءَ سان شادي ڪئي ۽ سنڌ جو حڪمران ٿيو. ان سان [[راءِ گهراڻو]] ختم ۽ [[چچ گهراڻو|برهمڻ يا چچ گهراڻي]] جو دور شروع ٿيو.<ref name="Asif2016" /> == راءِ گهراڻي جي خاتمي جي مزاحمت == چچ جو اقتدار مڪمل طور بي مخالفت نه هو. ''چچ نامي'' ۽ پوئين روايتن موجب ساهسيءَ جا ڪجهه مائٽ ۽ ماتحت حڪمران چچ جي اقتدار کي جائز نه سمجهندا هئا. انهن مان هڪ '''مهرٿ''' يا '''مهرت''' نالي ساهسيءَ جو مائٽ هو، جنهن کي چتور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ٻيو ملتان واري علائقي سان لاڳاپيل هڪ گورنر يا شاهي مائٽ هو. چچ کي پنهنجي نئين حڪومت مضبوط ڪرڻ لاءِ اهڙين مزاحمتن کي فوجي يا سياسي طور ختم ڪرڻو پيو.<ref name="Asif2016" /> هيءَ مزاحمت ڏيکاري ٿي تہ راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن منتقلي رڳو محل اندر شاديءَ يا نامزدگيءَ جو سادو عمل نه هئي؛ نئين حڪمران کي پراڻي گهراڻي سان وفادار مقامي طاقتور خاندانن کان پنهنجي اقتدار جي قبوليت حاصل ڪرڻي پئي. == تاريخي اهميت == راءِ ساهسي ٻئي جي اهميت بنيادي طور هن ڳالهه ۾ آهي تہ هو سنڌ جي راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران هو ۽ سندس وفات سان ستين صديءَ جي سنڌ ۾ هڪ اهم گهراڻوي تبديلي آئي. سندس دور کي تاريخي طور ٽن سببن ڪري اهم سمجهيو وڃي ٿو: * راءِ گهراڻي جي آخري سياسي مرحلي جي نمائندگي؛ * برهمڻ عملدار چچ جي درٻاري اڀار؛ * راءِ گهراڻي کان چچ گهراڻي ڏانهن اقتدار جي منتقلي. چچ جي قائم ڪيل گهراڻي ۾ پوءِ [[راجا ڏاهر]] حڪمران ٿيو، جنهن جي دور ۾ 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي فوج سنڌ تي حملو ڪيو. انڪري راءِ ساهسي ٻئي جي دور جي ڪهاڻي سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ کي سمجهڻ ۾ اهم ڪڙي بڻجي ٿي. == تاريخي تصوير ۽ چچ نامي جي روايت == راءِ ساهسي ٻئي جو ''چچ نامي'' ۾ مجموعي نقشو هڪ نسبتاً پرامن، معتبر ۽ پنهنجي عملدارن تي اعتماد ڪندڙ حڪمران جو آهي. سندس وڏي ڪمزوري طور متن ۾ چچ ۽ راڻيءَ کي غير معمولي اعتماد ڏيڻ ڏيکاريو ويو آهي. ان قسم جي پيشڪش کي جديد تاريخي تحقيق ۾ صرف شخصي ڪردار نگاري نه، پر اقتدار جي منتقلي بابت ادبي منطق طور پڻ پڙهيو وڃي ٿو. پراڻي بادشاهه کي نيڪ پر عمر رسيده، نئين حڪمران چچ کي ذهين ۽ انتظامي طور قابل، ۽ راڻيءَ کي سياسي تبديليءَ جي متحرڪ قوت بڻائڻ سان متن نئين گهراڻي جي اڀار لاءِ داستاني فريم ٺاهي ٿو.<ref name="Asif2016" /> == حڪومت سان منسوب انتظامي اصول == پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ ساهسي ٻئي کي ڪيترن انتظامي ۽ مالي اصولن سان منسوب ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ساهسي ٻئي سان منسوب انتظامي اصول''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | روايت ۾ بيان ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي حيثيت |- | فوج | سپاهين کي وقت سر پگهار ڏيڻ | style="text-align:left;" | پوئين سنڌي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل |- | زميني ڍل | ڍل ٽن قسطن ۾ وصول ڪرڻ | style="text-align:left;" | آزاد همعصر شاهدي محدود |- | سرڪاري محنت | نقد ڍل نه ڏئي سگهندڙن کان قلعن ۽ شهرن جي مرمت ۾ محنت وٺڻ | style="text-align:left;" | تحفة الڪرام ۽ پوئين مؤرخن سان منسوب |- | واپار | واپارين کان مقرر ٽيڪس وقت سر وٺڻ | style="text-align:left;" | انتظامي روايت جو حصو |- | تعمير | اروڙ، اُچ، سيوستان ۽ ٻين مرڪزن جي مرمت | style="text-align:left;" | هنڌن ۽ تفصيلن بابت متنن ۾ اختلاف |} انهن پاليسين کي سڌي طرح 7هين صديءَ جي سرڪاري دستاويزن مان ثابت نه ڪيو ويو آهي، تنهنڪري انهن کي “ساهسيءَ جا ثابت ٿيل قانون” بدران “پوئين تاريخي روايتن ۾ ساهسيءَ سان منسوب انتظامي اصول” لکڻ وڌيڪ درست آهي. == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''روايتي طور ڄاتل راءِ حڪمران''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | # ! style="background:#00897B;color:white;" | حڪمران ! style="background:#D97706;color:white;" | حيثيت |- | 1 |[[راء ديواجي ]] | گهراڻي جي شروعاتي حڪمرانن مان |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون]] | — |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | — |- | 4 | [[راءِ سُهيرس - ٻيون]] | ساهسي ٻئي جو پيءُ |- | 5 | style="background:#E8F5E9;" | '''[[راء ساھسي ٻيون]] ''' | آخري راءِ حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[چچ گهراڻو]] * [[راجا چچ]] * [[راجا ڏاهر]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[محمد بن قاسم جي سنڌ فتح]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''. * اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ''. * ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ''تاريخي سنڌو سنبت''، ''سنڌ صدين کان''. {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:اروڙ]] 6enlyauzmk3dfn0ly1lf64a0h9laedh 0 45342 410802 384247 2026-09-09T08:25:40Z Intisar Ali 8681 410802 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ديواجي | native_name = | image = | caption = | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = نامعلوم | successor = [[راءِ سُهيرس پهريون]] | reign = تقريباً 489ع کان{{efn|راءِ گهراڻي جي شروعات لاءِ تقريباً 489ع جي تاريخ جديد تاريخي ترتيبن ۾ ڏني وڃي ٿي، پر راءِ ديواجي جي پنهنجي حڪومت جي صحيح شروعات ۽ پڄاڻي معلوم ناهي.}}<ref name="HarvardTimeline">{{cite web |url=https://timelinesouthasianhistory.hsites.harvard.edu/gupta-v%C4%81k%C4%81%E1%B9%ADaka-age-c-300-%E2%80%93-550-ce |title=Gupta-Vakataka Age [c. 300 CE–550 CE] |website=A Timeline of South Asian History |publisher=Harvard University |access-date=9 September 2026 }}</ref> | full_name = راءِ ديواجي | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | religion = غير يقيني؛ راءِ گهراڻو [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] ٻنهي سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو<ref name="RaiDynastyGeneral">{{cite web |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/history/dynastic-sindh/ |title=Regional Dynasties & Urban Heritage: The Story of Sindh's Rulers |website=SindhAtlas |access-date=9 September 2026 }}</ref> }} '''راءِ ديواجي''' ({{langx|en|Rai Diwaji}}؛ ڪجهه جديد علمي ترتيبن ۾ ممڪن سنسڪرت صورت '''ديوادتيه'''، ''Devaditya'') سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو سڀ کان پهريون ڄاتل حڪمران هو. جديد تاريخي ترتيبن ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت جي شروعات تقريباً '''489ع''' کان رکي وڃي ٿي، پر ديواجي جي پنهنجي حڪومت جي صحيح مدت، والدين، ابتدائي زندگي ۽ سياسي سرگرمين بابت معتبر تفصيلي ڄاڻ موجود ناهي.<ref name="HarvardTimeline" /> ديواجي جو نالو بنيادي طور [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن جي سلسلي ۾ اچي ٿو. ان متن ۾ راءِ ديواجي کان پوءِ [[راءِ سُهيرس پهريون]]، [[راءِ ساهسي پهريون]]، [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جا نالا ڏنا ويا آهن. پهرين ٽن حڪمرانن—ديواجي، سُهيرس پهريون ۽ ساهسي پهريون—بابت ان کان وڌيڪ تفصيلي بيان موجود ناهي.<ref name="RaiDynastyHistoriography">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تاريخي ماخذ == راءِ ديواجي بابت بنيادي مسئلو ماخذن جي کوٽ آهي. سنڌ جي راءِ گهراڻي بابت موجود تفصيلي روايت جو بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي، جيڪو موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ جو متن آهي. سنڌ جي هن گهراڻي بابت نه ڪو اهڙو همعصر شاهي ڪتبو مليو آهي، نه واضح سڪي وارو سلسلو ۽ نه ئي اهڙو آزاد تاريخي متن، جيڪو راءِ ديواجي جي حڪومت جي تفصيلن جي تصديق ڪري.<ref name="RaiDynastyHistoriography" /> جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان ڪري ديواجي بابت محدود ڳالهين کي نسبتاً محفوظ سمجهيو وڃي ٿو: * هو راءِ گهراڻي جو پهريون نالي سان ڄاتل حڪمران هو؛ * سندس جانشين راءِ سُهيرس پهريون هو؛ * هو انهيءَ حڪمران سلسلي جي شروعاتي دور سان تعلق رکي ٿو، جنهن جي گادي بعد ۾ [[اروڙ]] طور بيان ڪئي وڃي ٿي. ان کان وڌيڪ سندس جنگين، تعميراتي ڪمن، صوبائي انتظام يا مخصوص سرحدن بابت دعوائون موجود بنيادي ماخذن مان ثابت نٿيون ٿين. == نالي جون صورتون == هن حڪمران جو نالو انگريزي ۽ جديد ثانوي ماخذن ۾ مختلف صورتن ۾ ملي ٿو، جن ۾ '''Rai Diwaji''' ۽ '''Rai Dewaji''' شامل آهن. ڪجهه جديد محققن ۽ تاريخي ترتيبن ۾ اهو نالو ممڪن سنسڪرت صورت '''ديوادتيه''' (''Devaditya'') سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="HarvardTimeline" /> هي سڃاڻپ مڪمل طور يقيني ناهي. جديد numismatic بحثن ۾ پڻ اهو امڪان پيش ڪيو ويو آهي تہ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن جا نالا بعد واري فارسي روايت ۾ بگڙيل يا صوتي صورتن ۾ محفوظ ٿيا هجن.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> '''راءِ ڏياچ''' واري سنڌي صورت کي الڳ احتياط سان ڏسڻ گهرجي. سنڌي لوڪ روايت جو مشهور [[راءِ ڏياچ]] عام طور [[سورٺ راءِ ڏياچ]] واري داستان سان تعلق رکي ٿو ۽ ان کي راءِ ديواجي سان سڌو هڪ ئي تاريخي شخص سمجهڻ لاءِ مضبوط علمي ثبوت موجود ناهي. تنهنڪري مضمون جو بنيادي عنوان '''راءِ ديواجي''' رکڻ ۽ “راءِ ڏياچ” کي متبادل نالي طور صرف معتبر ماخذ ملڻ تي شامل ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == راءِ گهراڻي جي شروعات == جديد تاريخي ترتيبن ۾ راءِ گهراڻي کي تقريباً '''489ع کان 632ع''' تائين سنڌ تي حڪومت ڪندڙ گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="HarvardTimeline" /> اهو عرصو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي سياسي تبديليءَ جو دور هو، جڏهن [[ساساني سلطنت]]، هُن طاقت، گپتا دور کان پوءِ جون هندستاني رياستون ۽ مختلف مقامي حڪمران گهراڻا علائقائي اثر لاءِ سرگرم هئا. راءِ گهراڻي جي اصليت بابت به پڪ سان معلومات موجود ناهي. نه سندن ذاتي يا قبيلائي اصليت واضح آهي ۽ نه اهو معلوم آهي تہ هنن سنڌ ۾ اقتدار ڪهڙي طريقي سان حاصل ڪيو. جديد تحقيق ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي سنڌ جي تاريخي طور محفوظ ٿيل شروعاتي مقامي حڪمران سلسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/history/dynastic-sindh/ |title=Regional Dynasties & Urban Heritage: The Story of Sindh's Rulers |website=SindhAtlas |access-date=9 September 2026 }}</ref> == گادي ۽ سياسي مرڪز == [[File:Sukkur 4.jpg|thumb|[[اروڙ]] ڀرسان تاريخي کنڊر؛ اروڙ بعد واري راءِ گهراڻي جو گاديءَ وارو مرڪز هو]] راءِ گهراڻي جي سياسي گادي [[اروڙ]] يا الور طور ڄاڻائي وڃي ٿي. پر اهو خاص طور بعد جي راءِ حڪمرانن، خاص ڪري [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي روايتن ۾ واضح ٿئي ٿو. راءِ ديواجي جي پنهنجي دور ۾ اروڙ جي گادي هجڻ جو سڌو همعصر ثبوت موجود ناهي، تنهنڪري بهتر آهي تہ کيس “اروڙ مان حڪومت ڪندڙ” قطعي طور نه لکجي، پر اهو چيو وڃي تہ راءِ گهراڻي جي بعد واري سياسي مرڪز طور اروڙ مشهور هو. == مذهب == راءِ ديواجي جو ذاتي مذهب يقيني طور معلوم ناهي. راءِ گهراڻي کي مختلف ماخذن ۾ [[ٻڌ ڌرم]] يا [[هندومت]] سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ جديد تاريخي خلاصا گهراڻي جي مذهبي دنيا کي ٻنهي روايتن سان لاڳاپيل سمجهن ٿا.<ref name="RaiDynastyGeneral" /> پنجين کان ستين صديءَ واري سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي مضبوط موجودگي هئي، پر برهمڻ ۽ ٻين هندو مذهبي روايتن جي به نمايان سماجي حيثيت هئي. انڪري انفوباڪس ۾ ديواجي جو مذهب سڌو “ٻڌ ڌرم” لکڻ کان وڌيڪ محتاط صورت “غير يقيني؛ راءِ گهراڻو ٻڌ ۽ هندو روايتن سان لاڳاپيل” آهي. == سلطنت جي حدن بابت مسئلو == راءِ ديواجي جي پنهنجي حڪومت جون سرحدون معلوم ناهن. راءِ گهراڻي جي وسيع علائقائي حڪومت بابت جيڪي تفصيلي بيان ملن ٿا، اهي خاص طور [[راءِ سُهيرس ٻيون]] جي زماني سان لاڳاپيل آهن. ''چچ نامي'' ۾ سُهيرس ٻئي جي حڪومت لاءِ سنڌ، [[ديبل]]، [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[ملتان]] ۽ مڪران جي سرحد تائين هڪ وڏي انتظامي جوڙجڪ جو ذڪر ملي ٿو. ان ڪري انهيءَ بعد واري نظام کي ديواجي جي دور تي سڌي طرح لاڳو ڪرڻ تاريخي طور صحيح نه ٿيندو. == راءِ گهراڻي جي بعد واري انتظامي جوڙجڪ == {{Main|راءِ گهراڻو}} [[File:The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg|thumb|راءِ گهراڻي جي سنڌ کي ڏيکاريندڙ هڪ تاريخي نقشو؛ ڏيکاريل حدون بعد واري راءِ دور سان منسوب آهن، نه راءِ ديواجي جي ثابت ٿيل ذاتي حڪومت سان]] بعد واري راءِ حڪومت، خاص ڪري سُهيرس ٻئي جي دور بابت ''چچ نامي'' سنڌ کي چار وڏن صوبائي يا ماتحت انتظامي حصن ۾ ورهايل بيان ڪري ٿو. [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] انهن روايتي حدن کي جديد جاگرافي سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''بعد واري راءِ گهراڻي جي روايتي انتظامي جوڙجڪ''' ! style="background:#264653;color:white;" | مرڪز ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | روايتي علائقا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | لئمبرڪ جي اندازي موجب جديد جاگرافي |- | [[اروڙ]] | style="text-align:left;" | مرڪزي شاهي علائقو | style="text-align:left;" | مٿين سنڌ، ڏاکڻي ديراجات ۽ ڪڇيءَ سان لاڳاپيل حصا |- | [[برهمڻ آباد]] | style="text-align:left;" | نيرون، ديبل، لوهاڻا، لاکا ۽ سما | style="text-align:left;" | وچولي ۽ هيٺين سنڌ جو اوڀر وارو حصو، ممڪن طور ڪڇ تائين |- | [[سيوستان]] | style="text-align:left;" | ٻڌيا، جهنڪان، روجهاڻ ۽ مڪران جي سرحدي علائقا | style="text-align:left;" | وچ ۽ اولهندي سنڌ، تقريباً سيوهڻ ۽ ڪوهستان وارو خطو |- | اسڪلنده | style="text-align:left;" | ڀاٽيا، تلواريا، چچپور ۽ ٻين اترين علائقن سان لاڳاپيل | style="text-align:left;" | ممڪن طور بهاولپور ۽ ڏاکڻي پنجاب جا ڪجهه حصا |- | [[ملتان]] | style="text-align:left;" | سڪا، برهمپور، ڪرور ۽ ڪشمير جي سرحد تائين | style="text-align:left;" | ملتان ۽ مٿئين سنڌوءَ وارو پنجاب |} هيءَ جوڙجڪ '''راءِ ديواجي جي حڪومت لاءِ سڌو ثبوت نه آهي'''؛ اها راءِ گهراڻي جي بعد واري سياسي نظام بابت روايت آهي.<ref name="Lambrick" /> == تاريخي حيثيت == راءِ ديواجي جي تاريخي اهميت سندس ذاتي ڪارنامن کان وڌيڪ راءِ گهراڻي جي شروعاتي نسب ۾ سندس مقام سبب آهي. موجود ماخذن ۾ هو: * گهراڻي جو پهريون نالي سان محفوظ حڪمران؛ * [[راءِ سُهيرس پهريون]] جو اڳوڻو حڪمران؛ * ۽ انهيءَ سياسي سلسلي جو شروعاتي فرد آهي، جنهن بعد ۾ اروڙ، برهمڻ آباد، سيوستان ۽ ملتان جهڙن مرڪزن تي ٻڌل هڪ وسيع حڪومت قائم ڪئي. راءِ گهراڻي جي مجموعي دور کي جديد علمي تاريخي ترتيبن ۾ تقريباً 489ع کان 632ع تائين رکيو وڃي ٿو.<ref name="HarvardTimeline" /> == تاريخ نويسي ۽ ثبوتن جون حدون == راءِ ديواجي جي مضمون لاءِ هڪ خاص مسئلو اهو آهي تہ بعد واري گهراڻي بابت موجود تفصيل کي سندس ذاتي حياتيءَ سان ملائڻ آسان آهي. پر تاريخي طريقيڪار موجب ائين ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ديواجي بابت موجود ڄاڻ جي نوعيت''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | دعويٰ ! style="background:#00897B;color:white;" | ثبوت جي حيثيت ! style="background:#D97706;color:white;" | نوٽ |- | راءِ گهراڻي جو پهريون ڄاتل راجا | نسبتاً مضبوط روايتي شاهدي | ''چچ نامي'' جي حڪمران فهرست ۾ پهريون |- | نالو راءِ ديواجي | مضبوط روايتي شاهدي | مختلف صورتون: Diwaji، Dewaji |- | ممڪن سنسڪرت نالو ديوادتيه | علمي تجويز | قطعي ثابت ٿيل نه |- | حڪومت جي شروعات 489ع | جديد تقريبي زمان بندي | ذاتي تخت نشينيءَ جو همعصر رڪارڊ موجود ناهي |- | اروڙ سندس گادي هئي | گهراڻي بابت پوئين روايت | ديواجي لاءِ سڌو ثبوت گهٽ |- | ٻڌ ڌرم سندس ذاتي مذهب هو | غير يقيني | گهراڻي ۾ ٻڌ ۽ هندو ٻنهي عنصرن جو ذڪر |- | چئن صوبن ۾ حڪومت ورهايل هئي | سندس لاءِ ثابت نه | اها جوڙجڪ سُهيرس ٻئي سان لاڳاپيل آهي |- | وڏي سلطنت جو باني هو | ممڪن پر غير ثابت ٿيل | “باني” لفظ گهراڻي جي نسب لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، نه ثابت ٿيل سلطنت سازيءَ لاءِ |} == جانشيني == راءِ ديواجي کان پوءِ [[راءِ سُهيرس پهريون]] تخت تي آيو. ان کان پوءِ روايتي حڪمران سلسلو [[راءِ ساهسي پهريون]]، [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] تائين جاري رهيو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ [[راجا چچ]] اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] ورتي. == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''روايتي طور ڄاتل راءِ حڪمران''' ! style="background:#355070;color:white;" | # ! style="background:#6D597A;color:white;" | حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | حيثيت |- | 1 | style="background:#E8F5E9;" | '''راءِ ديواجي''' | پهريون ڄاتل حڪمران |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون]] | جانشين |- | 3 | [[راءِ ساهسي پهريون]] | — |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | نيمروز واري جنگ سان منسوب |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | آخري راءِ حڪمران |} {{راء گھراڻي جي راجائن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[راءِ سُهيرس پهريون]] * [[راءِ ساهسي پهريون]] * [[راءِ سُهيرس ٻيون]] * [[راءِ ساهسي ٻيون]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:پنجين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] 3drz9m1zz172jpipw2c3o9g7q5mnkmr 410803 410802 2026-09-09T08:26:43Z Intisar Ali 8681 /* راءِ گهراڻي جا حڪمران */ 410803 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ديواجي | native_name = | image = | caption = | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = نامعلوم | successor = [[راءِ سُهيرس پهريون]] | reign = تقريباً 489ع کان{{efn|راءِ گهراڻي جي شروعات لاءِ تقريباً 489ع جي تاريخ جديد تاريخي ترتيبن ۾ ڏني وڃي ٿي، پر راءِ ديواجي جي پنهنجي حڪومت جي صحيح شروعات ۽ پڄاڻي معلوم ناهي.}}<ref name="HarvardTimeline">{{cite web |url=https://timelinesouthasianhistory.hsites.harvard.edu/gupta-v%C4%81k%C4%81%E1%B9%ADaka-age-c-300-%E2%80%93-550-ce |title=Gupta-Vakataka Age [c. 300 CE–550 CE] |website=A Timeline of South Asian History |publisher=Harvard University |access-date=9 September 2026 }}</ref> | full_name = راءِ ديواجي | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | religion = غير يقيني؛ راءِ گهراڻو [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] ٻنهي سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو<ref name="RaiDynastyGeneral">{{cite web |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/history/dynastic-sindh/ |title=Regional Dynasties & Urban Heritage: The Story of Sindh's Rulers |website=SindhAtlas |access-date=9 September 2026 }}</ref> }} '''راءِ ديواجي''' ({{langx|en|Rai Diwaji}}؛ ڪجهه جديد علمي ترتيبن ۾ ممڪن سنسڪرت صورت '''ديوادتيه'''، ''Devaditya'') سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو سڀ کان پهريون ڄاتل حڪمران هو. جديد تاريخي ترتيبن ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت جي شروعات تقريباً '''489ع''' کان رکي وڃي ٿي، پر ديواجي جي پنهنجي حڪومت جي صحيح مدت، والدين، ابتدائي زندگي ۽ سياسي سرگرمين بابت معتبر تفصيلي ڄاڻ موجود ناهي.<ref name="HarvardTimeline" /> ديواجي جو نالو بنيادي طور [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن جي سلسلي ۾ اچي ٿو. ان متن ۾ راءِ ديواجي کان پوءِ [[راءِ سُهيرس پهريون]]، [[راءِ ساهسي پهريون]]، [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جا نالا ڏنا ويا آهن. پهرين ٽن حڪمرانن—ديواجي، سُهيرس پهريون ۽ ساهسي پهريون—بابت ان کان وڌيڪ تفصيلي بيان موجود ناهي.<ref name="RaiDynastyHistoriography">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تاريخي ماخذ == راءِ ديواجي بابت بنيادي مسئلو ماخذن جي کوٽ آهي. سنڌ جي راءِ گهراڻي بابت موجود تفصيلي روايت جو بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي، جيڪو موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ جو متن آهي. سنڌ جي هن گهراڻي بابت نه ڪو اهڙو همعصر شاهي ڪتبو مليو آهي، نه واضح سڪي وارو سلسلو ۽ نه ئي اهڙو آزاد تاريخي متن، جيڪو راءِ ديواجي جي حڪومت جي تفصيلن جي تصديق ڪري.<ref name="RaiDynastyHistoriography" /> جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان ڪري ديواجي بابت محدود ڳالهين کي نسبتاً محفوظ سمجهيو وڃي ٿو: * هو راءِ گهراڻي جو پهريون نالي سان ڄاتل حڪمران هو؛ * سندس جانشين راءِ سُهيرس پهريون هو؛ * هو انهيءَ حڪمران سلسلي جي شروعاتي دور سان تعلق رکي ٿو، جنهن جي گادي بعد ۾ [[اروڙ]] طور بيان ڪئي وڃي ٿي. ان کان وڌيڪ سندس جنگين، تعميراتي ڪمن، صوبائي انتظام يا مخصوص سرحدن بابت دعوائون موجود بنيادي ماخذن مان ثابت نٿيون ٿين. == نالي جون صورتون == هن حڪمران جو نالو انگريزي ۽ جديد ثانوي ماخذن ۾ مختلف صورتن ۾ ملي ٿو، جن ۾ '''Rai Diwaji''' ۽ '''Rai Dewaji''' شامل آهن. ڪجهه جديد محققن ۽ تاريخي ترتيبن ۾ اهو نالو ممڪن سنسڪرت صورت '''ديوادتيه''' (''Devaditya'') سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="HarvardTimeline" /> هي سڃاڻپ مڪمل طور يقيني ناهي. جديد numismatic بحثن ۾ پڻ اهو امڪان پيش ڪيو ويو آهي تہ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن جا نالا بعد واري فارسي روايت ۾ بگڙيل يا صوتي صورتن ۾ محفوظ ٿيا هجن.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> '''راءِ ڏياچ''' واري سنڌي صورت کي الڳ احتياط سان ڏسڻ گهرجي. سنڌي لوڪ روايت جو مشهور [[راءِ ڏياچ]] عام طور [[سورٺ راءِ ڏياچ]] واري داستان سان تعلق رکي ٿو ۽ ان کي راءِ ديواجي سان سڌو هڪ ئي تاريخي شخص سمجهڻ لاءِ مضبوط علمي ثبوت موجود ناهي. تنهنڪري مضمون جو بنيادي عنوان '''راءِ ديواجي''' رکڻ ۽ “راءِ ڏياچ” کي متبادل نالي طور صرف معتبر ماخذ ملڻ تي شامل ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == راءِ گهراڻي جي شروعات == جديد تاريخي ترتيبن ۾ راءِ گهراڻي کي تقريباً '''489ع کان 632ع''' تائين سنڌ تي حڪومت ڪندڙ گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="HarvardTimeline" /> اهو عرصو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي سياسي تبديليءَ جو دور هو، جڏهن [[ساساني سلطنت]]، هُن طاقت، گپتا دور کان پوءِ جون هندستاني رياستون ۽ مختلف مقامي حڪمران گهراڻا علائقائي اثر لاءِ سرگرم هئا. راءِ گهراڻي جي اصليت بابت به پڪ سان معلومات موجود ناهي. نه سندن ذاتي يا قبيلائي اصليت واضح آهي ۽ نه اهو معلوم آهي تہ هنن سنڌ ۾ اقتدار ڪهڙي طريقي سان حاصل ڪيو. جديد تحقيق ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي سنڌ جي تاريخي طور محفوظ ٿيل شروعاتي مقامي حڪمران سلسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/history/dynastic-sindh/ |title=Regional Dynasties & Urban Heritage: The Story of Sindh's Rulers |website=SindhAtlas |access-date=9 September 2026 }}</ref> == گادي ۽ سياسي مرڪز == [[File:Sukkur 4.jpg|thumb|[[اروڙ]] ڀرسان تاريخي کنڊر؛ اروڙ بعد واري راءِ گهراڻي جو گاديءَ وارو مرڪز هو]] راءِ گهراڻي جي سياسي گادي [[اروڙ]] يا الور طور ڄاڻائي وڃي ٿي. پر اهو خاص طور بعد جي راءِ حڪمرانن، خاص ڪري [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي روايتن ۾ واضح ٿئي ٿو. راءِ ديواجي جي پنهنجي دور ۾ اروڙ جي گادي هجڻ جو سڌو همعصر ثبوت موجود ناهي، تنهنڪري بهتر آهي تہ کيس “اروڙ مان حڪومت ڪندڙ” قطعي طور نه لکجي، پر اهو چيو وڃي تہ راءِ گهراڻي جي بعد واري سياسي مرڪز طور اروڙ مشهور هو. == مذهب == راءِ ديواجي جو ذاتي مذهب يقيني طور معلوم ناهي. راءِ گهراڻي کي مختلف ماخذن ۾ [[ٻڌ ڌرم]] يا [[هندومت]] سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ جديد تاريخي خلاصا گهراڻي جي مذهبي دنيا کي ٻنهي روايتن سان لاڳاپيل سمجهن ٿا.<ref name="RaiDynastyGeneral" /> پنجين کان ستين صديءَ واري سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي مضبوط موجودگي هئي، پر برهمڻ ۽ ٻين هندو مذهبي روايتن جي به نمايان سماجي حيثيت هئي. انڪري انفوباڪس ۾ ديواجي جو مذهب سڌو “ٻڌ ڌرم” لکڻ کان وڌيڪ محتاط صورت “غير يقيني؛ راءِ گهراڻو ٻڌ ۽ هندو روايتن سان لاڳاپيل” آهي. == سلطنت جي حدن بابت مسئلو == راءِ ديواجي جي پنهنجي حڪومت جون سرحدون معلوم ناهن. راءِ گهراڻي جي وسيع علائقائي حڪومت بابت جيڪي تفصيلي بيان ملن ٿا، اهي خاص طور [[راءِ سُهيرس ٻيون]] جي زماني سان لاڳاپيل آهن. ''چچ نامي'' ۾ سُهيرس ٻئي جي حڪومت لاءِ سنڌ، [[ديبل]]، [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[ملتان]] ۽ مڪران جي سرحد تائين هڪ وڏي انتظامي جوڙجڪ جو ذڪر ملي ٿو. ان ڪري انهيءَ بعد واري نظام کي ديواجي جي دور تي سڌي طرح لاڳو ڪرڻ تاريخي طور صحيح نه ٿيندو. == راءِ گهراڻي جي بعد واري انتظامي جوڙجڪ == {{Main|راءِ گهراڻو}} [[File:The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg|thumb|راءِ گهراڻي جي سنڌ کي ڏيکاريندڙ هڪ تاريخي نقشو؛ ڏيکاريل حدون بعد واري راءِ دور سان منسوب آهن، نه راءِ ديواجي جي ثابت ٿيل ذاتي حڪومت سان]] بعد واري راءِ حڪومت، خاص ڪري سُهيرس ٻئي جي دور بابت ''چچ نامي'' سنڌ کي چار وڏن صوبائي يا ماتحت انتظامي حصن ۾ ورهايل بيان ڪري ٿو. [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] انهن روايتي حدن کي جديد جاگرافي سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''بعد واري راءِ گهراڻي جي روايتي انتظامي جوڙجڪ''' ! style="background:#264653;color:white;" | مرڪز ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | روايتي علائقا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | لئمبرڪ جي اندازي موجب جديد جاگرافي |- | [[اروڙ]] | style="text-align:left;" | مرڪزي شاهي علائقو | style="text-align:left;" | مٿين سنڌ، ڏاکڻي ديراجات ۽ ڪڇيءَ سان لاڳاپيل حصا |- | [[برهمڻ آباد]] | style="text-align:left;" | نيرون، ديبل، لوهاڻا، لاکا ۽ سما | style="text-align:left;" | وچولي ۽ هيٺين سنڌ جو اوڀر وارو حصو، ممڪن طور ڪڇ تائين |- | [[سيوستان]] | style="text-align:left;" | ٻڌيا، جهنڪان، روجهاڻ ۽ مڪران جي سرحدي علائقا | style="text-align:left;" | وچ ۽ اولهندي سنڌ، تقريباً سيوهڻ ۽ ڪوهستان وارو خطو |- | اسڪلنده | style="text-align:left;" | ڀاٽيا، تلواريا، چچپور ۽ ٻين اترين علائقن سان لاڳاپيل | style="text-align:left;" | ممڪن طور بهاولپور ۽ ڏاکڻي پنجاب جا ڪجهه حصا |- | [[ملتان]] | style="text-align:left;" | سڪا، برهمپور، ڪرور ۽ ڪشمير جي سرحد تائين | style="text-align:left;" | ملتان ۽ مٿئين سنڌوءَ وارو پنجاب |} هيءَ جوڙجڪ '''راءِ ديواجي جي حڪومت لاءِ سڌو ثبوت نه آهي'''؛ اها راءِ گهراڻي جي بعد واري سياسي نظام بابت روايت آهي.<ref name="Lambrick" /> == تاريخي حيثيت == راءِ ديواجي جي تاريخي اهميت سندس ذاتي ڪارنامن کان وڌيڪ راءِ گهراڻي جي شروعاتي نسب ۾ سندس مقام سبب آهي. موجود ماخذن ۾ هو: * گهراڻي جو پهريون نالي سان محفوظ حڪمران؛ * [[راءِ سُهيرس پهريون]] جو اڳوڻو حڪمران؛ * ۽ انهيءَ سياسي سلسلي جو شروعاتي فرد آهي، جنهن بعد ۾ اروڙ، برهمڻ آباد، سيوستان ۽ ملتان جهڙن مرڪزن تي ٻڌل هڪ وسيع حڪومت قائم ڪئي. راءِ گهراڻي جي مجموعي دور کي جديد علمي تاريخي ترتيبن ۾ تقريباً 489ع کان 632ع تائين رکيو وڃي ٿو.<ref name="HarvardTimeline" /> == تاريخ نويسي ۽ ثبوتن جون حدون == راءِ ديواجي جي مضمون لاءِ هڪ خاص مسئلو اهو آهي تہ بعد واري گهراڻي بابت موجود تفصيل کي سندس ذاتي حياتيءَ سان ملائڻ آسان آهي. پر تاريخي طريقيڪار موجب ائين ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ديواجي بابت موجود ڄاڻ جي نوعيت''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | دعويٰ ! style="background:#00897B;color:white;" | ثبوت جي حيثيت ! style="background:#D97706;color:white;" | نوٽ |- | راءِ گهراڻي جو پهريون ڄاتل راجا | نسبتاً مضبوط روايتي شاهدي | ''چچ نامي'' جي حڪمران فهرست ۾ پهريون |- | نالو راءِ ديواجي | مضبوط روايتي شاهدي | مختلف صورتون: Diwaji، Dewaji |- | ممڪن سنسڪرت نالو ديوادتيه | علمي تجويز | قطعي ثابت ٿيل نه |- | حڪومت جي شروعات 489ع | جديد تقريبي زمان بندي | ذاتي تخت نشينيءَ جو همعصر رڪارڊ موجود ناهي |- | اروڙ سندس گادي هئي | گهراڻي بابت پوئين روايت | ديواجي لاءِ سڌو ثبوت گهٽ |- | ٻڌ ڌرم سندس ذاتي مذهب هو | غير يقيني | گهراڻي ۾ ٻڌ ۽ هندو ٻنهي عنصرن جو ذڪر |- | چئن صوبن ۾ حڪومت ورهايل هئي | سندس لاءِ ثابت نه | اها جوڙجڪ سُهيرس ٻئي سان لاڳاپيل آهي |- | وڏي سلطنت جو باني هو | ممڪن پر غير ثابت ٿيل | “باني” لفظ گهراڻي جي نسب لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، نه ثابت ٿيل سلطنت سازيءَ لاءِ |} == جانشيني == راءِ ديواجي کان پوءِ [[راءِ سُهيرس پهريون]] تخت تي آيو. ان کان پوءِ روايتي حڪمران سلسلو [[راءِ ساهسي پهريون]]، [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] تائين جاري رهيو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ [[راجا چچ]] اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] ورتي. == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''روايتي طور ڄاتل راءِ حڪمران''' ! style="background:#355070;color:white;" | # ! style="background:#6D597A;color:white;" | حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | حيثيت |- | 1 | style="background:#E8F5E9;" | '''راءِ ديواجي''' | پهريون ڄاتل حڪمران |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون]] | جانشين |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | — |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | نيمروز واري جنگ سان منسوب |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | آخري راءِ حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[راءِ سُهيرس پهريون]] * [[راءِ ساهسي پهريون]] * [[راءِ سُهيرس ٻيون]] * [[راءِ ساهسي ٻيون]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:پنجين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] 1ghlf4u7b4k1gm5r5lbb9s1nm5og75s 410804 410803 2026-09-09T08:28:49Z Intisar Ali 8681 /* */ 410804 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = راءِ ديواجي | native_name = | image = | caption = | succession = [[سنڌ]] جو راجا | predecessor = نامعلوم | successor = [[راء سھيرس پھريون]] | reign = تقريباً 489ع کان{{efn|راءِ گهراڻي جي شروعات لاءِ تقريباً 489ع جي تاريخ جديد تاريخي ترتيبن ۾ ڏني وڃي ٿي، پر راءِ ديواجي جي پنهنجي حڪومت جي صحيح شروعات ۽ پڄاڻي معلوم ناهي.}}<ref name="HarvardTimeline">{{cite web |url=https://timelinesouthasianhistory.hsites.harvard.edu/gupta-v%C4%81k%C4%81%E1%B9%ADaka-age-c-300-%E2%80%93-550-ce |title=Gupta-Vakataka Age [c. 300 CE–550 CE] |website=A Timeline of South Asian History |publisher=Harvard University |access-date=9 September 2026 }}</ref> | full_name = راءِ ديواجي | house = [[راءِ گهراڻو]] | dynasty = [[راءِ گهراڻو]] | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | religion = غير يقيني؛ راءِ گهراڻو [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] ٻنهي سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو<ref name="RaiDynastyGeneral">{{cite web |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/history/dynastic-sindh/ |title=Regional Dynasties & Urban Heritage: The Story of Sindh's Rulers |website=SindhAtlas |access-date=9 September 2026 }}</ref> }} '''راءِ ديواجي''' ({{langx|en|Rai Diwaji}}؛ ڪجهه جديد علمي ترتيبن ۾ ممڪن سنسڪرت صورت '''ديوادتيه'''، ''Devaditya'') سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جو سڀ کان پهريون ڄاتل حڪمران هو. جديد تاريخي ترتيبن ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت جي شروعات تقريباً '''489ع''' کان رکي وڃي ٿي، پر ديواجي جي پنهنجي حڪومت جي صحيح مدت، والدين، ابتدائي زندگي ۽ سياسي سرگرمين بابت معتبر تفصيلي ڄاڻ موجود ناهي.<ref name="HarvardTimeline" /> ديواجي جو نالو بنيادي طور [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن جي سلسلي ۾ اچي ٿو. ان متن ۾ راءِ ديواجي کان پوءِ [[راءِ سُهيرس پهريون]]، [[راءِ ساهسي پهريون]]، [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جا نالا ڏنا ويا آهن. پهرين ٽن حڪمرانن—ديواجي، سُهيرس پهريون ۽ ساهسي پهريون—بابت ان کان وڌيڪ تفصيلي بيان موجود ناهي.<ref name="RaiDynastyHistoriography">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تاريخي ماخذ == راءِ ديواجي بابت بنيادي مسئلو ماخذن جي کوٽ آهي. سنڌ جي راءِ گهراڻي بابت موجود تفصيلي روايت جو بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي، جيڪو موجوده فارسي صورت ۾ 13هين صديءَ جو متن آهي. سنڌ جي هن گهراڻي بابت نه ڪو اهڙو همعصر شاهي ڪتبو مليو آهي، نه واضح سڪي وارو سلسلو ۽ نه ئي اهڙو آزاد تاريخي متن، جيڪو راءِ ديواجي جي حڪومت جي تفصيلن جي تصديق ڪري.<ref name="RaiDynastyHistoriography" /> جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان ڪري ديواجي بابت محدود ڳالهين کي نسبتاً محفوظ سمجهيو وڃي ٿو: * هو راءِ گهراڻي جو پهريون نالي سان ڄاتل حڪمران هو؛ * سندس جانشين راءِ سُهيرس پهريون هو؛ * هو انهيءَ حڪمران سلسلي جي شروعاتي دور سان تعلق رکي ٿو، جنهن جي گادي بعد ۾ [[اروڙ]] طور بيان ڪئي وڃي ٿي. ان کان وڌيڪ سندس جنگين، تعميراتي ڪمن، صوبائي انتظام يا مخصوص سرحدن بابت دعوائون موجود بنيادي ماخذن مان ثابت نٿيون ٿين. == نالي جون صورتون == هن حڪمران جو نالو انگريزي ۽ جديد ثانوي ماخذن ۾ مختلف صورتن ۾ ملي ٿو، جن ۾ '''Rai Diwaji''' ۽ '''Rai Dewaji''' شامل آهن. ڪجهه جديد محققن ۽ تاريخي ترتيبن ۾ اهو نالو ممڪن سنسڪرت صورت '''ديوادتيه''' (''Devaditya'') سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="HarvardTimeline" /> هي سڃاڻپ مڪمل طور يقيني ناهي. جديد numismatic بحثن ۾ پڻ اهو امڪان پيش ڪيو ويو آهي تہ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن جا نالا بعد واري فارسي روايت ۾ بگڙيل يا صوتي صورتن ۾ محفوظ ٿيا هجن.<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rai_dynasty |title=Rai dynasty |access-date=9 September 2026 }}</ref> '''راءِ ڏياچ''' واري سنڌي صورت کي الڳ احتياط سان ڏسڻ گهرجي. سنڌي لوڪ روايت جو مشهور [[راءِ ڏياچ]] عام طور [[سورٺ راءِ ڏياچ]] واري داستان سان تعلق رکي ٿو ۽ ان کي راءِ ديواجي سان سڌو هڪ ئي تاريخي شخص سمجهڻ لاءِ مضبوط علمي ثبوت موجود ناهي. تنهنڪري مضمون جو بنيادي عنوان '''راءِ ديواجي''' رکڻ ۽ “راءِ ڏياچ” کي متبادل نالي طور صرف معتبر ماخذ ملڻ تي شامل ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == راءِ گهراڻي جي شروعات == جديد تاريخي ترتيبن ۾ راءِ گهراڻي کي تقريباً '''489ع کان 632ع''' تائين سنڌ تي حڪومت ڪندڙ گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="HarvardTimeline" /> اهو عرصو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي سياسي تبديليءَ جو دور هو، جڏهن [[ساساني سلطنت]]، هُن طاقت، گپتا دور کان پوءِ جون هندستاني رياستون ۽ مختلف مقامي حڪمران گهراڻا علائقائي اثر لاءِ سرگرم هئا. راءِ گهراڻي جي اصليت بابت به پڪ سان معلومات موجود ناهي. نه سندن ذاتي يا قبيلائي اصليت واضح آهي ۽ نه اهو معلوم آهي تہ هنن سنڌ ۾ اقتدار ڪهڙي طريقي سان حاصل ڪيو. جديد تحقيق ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي سنڌ جي تاريخي طور محفوظ ٿيل شروعاتي مقامي حڪمران سلسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/history/dynastic-sindh/ |title=Regional Dynasties & Urban Heritage: The Story of Sindh's Rulers |website=SindhAtlas |access-date=9 September 2026 }}</ref> == گادي ۽ سياسي مرڪز == [[File:Sukkur 4.jpg|thumb|[[اروڙ]] ڀرسان تاريخي کنڊر؛ اروڙ بعد واري راءِ گهراڻي جو گاديءَ وارو مرڪز هو]] راءِ گهراڻي جي سياسي گادي [[اروڙ]] يا الور طور ڄاڻائي وڃي ٿي. پر اهو خاص طور بعد جي راءِ حڪمرانن، خاص ڪري [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي روايتن ۾ واضح ٿئي ٿو. راءِ ديواجي جي پنهنجي دور ۾ اروڙ جي گادي هجڻ جو سڌو همعصر ثبوت موجود ناهي، تنهنڪري بهتر آهي تہ کيس “اروڙ مان حڪومت ڪندڙ” قطعي طور نه لکجي، پر اهو چيو وڃي تہ راءِ گهراڻي جي بعد واري سياسي مرڪز طور اروڙ مشهور هو. == مذهب == راءِ ديواجي جو ذاتي مذهب يقيني طور معلوم ناهي. راءِ گهراڻي کي مختلف ماخذن ۾ [[ٻڌ ڌرم]] يا [[هندومت]] سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ جديد تاريخي خلاصا گهراڻي جي مذهبي دنيا کي ٻنهي روايتن سان لاڳاپيل سمجهن ٿا.<ref name="RaiDynastyGeneral" /> پنجين کان ستين صديءَ واري سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي مضبوط موجودگي هئي، پر برهمڻ ۽ ٻين هندو مذهبي روايتن جي به نمايان سماجي حيثيت هئي. انڪري انفوباڪس ۾ ديواجي جو مذهب سڌو “ٻڌ ڌرم” لکڻ کان وڌيڪ محتاط صورت “غير يقيني؛ راءِ گهراڻو ٻڌ ۽ هندو روايتن سان لاڳاپيل” آهي. == سلطنت جي حدن بابت مسئلو == راءِ ديواجي جي پنهنجي حڪومت جون سرحدون معلوم ناهن. راءِ گهراڻي جي وسيع علائقائي حڪومت بابت جيڪي تفصيلي بيان ملن ٿا، اهي خاص طور [[راءِ سُهيرس ٻيون]] جي زماني سان لاڳاپيل آهن. ''چچ نامي'' ۾ سُهيرس ٻئي جي حڪومت لاءِ سنڌ، [[ديبل]]، [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[ملتان]] ۽ مڪران جي سرحد تائين هڪ وڏي انتظامي جوڙجڪ جو ذڪر ملي ٿو. ان ڪري انهيءَ بعد واري نظام کي ديواجي جي دور تي سڌي طرح لاڳو ڪرڻ تاريخي طور صحيح نه ٿيندو. == راءِ گهراڻي جي بعد واري انتظامي جوڙجڪ == {{Main|راءِ گهراڻو}} [[File:The Budhist Kingdom of Sindh 642 A.D.jpg|thumb|راءِ گهراڻي جي سنڌ کي ڏيکاريندڙ هڪ تاريخي نقشو؛ ڏيکاريل حدون بعد واري راءِ دور سان منسوب آهن، نه راءِ ديواجي جي ثابت ٿيل ذاتي حڪومت سان]] بعد واري راءِ حڪومت، خاص ڪري سُهيرس ٻئي جي دور بابت ''چچ نامي'' سنڌ کي چار وڏن صوبائي يا ماتحت انتظامي حصن ۾ ورهايل بيان ڪري ٿو. [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] انهن روايتي حدن کي جديد جاگرافي سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="Lambrick">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''بعد واري راءِ گهراڻي جي روايتي انتظامي جوڙجڪ''' ! style="background:#264653;color:white;" | مرڪز ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | روايتي علائقا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | لئمبرڪ جي اندازي موجب جديد جاگرافي |- | [[اروڙ]] | style="text-align:left;" | مرڪزي شاهي علائقو | style="text-align:left;" | مٿين سنڌ، ڏاکڻي ديراجات ۽ ڪڇيءَ سان لاڳاپيل حصا |- | [[برهمڻ آباد]] | style="text-align:left;" | نيرون، ديبل، لوهاڻا، لاکا ۽ سما | style="text-align:left;" | وچولي ۽ هيٺين سنڌ جو اوڀر وارو حصو، ممڪن طور ڪڇ تائين |- | [[سيوستان]] | style="text-align:left;" | ٻڌيا، جهنڪان، روجهاڻ ۽ مڪران جي سرحدي علائقا | style="text-align:left;" | وچ ۽ اولهندي سنڌ، تقريباً سيوهڻ ۽ ڪوهستان وارو خطو |- | اسڪلنده | style="text-align:left;" | ڀاٽيا، تلواريا، چچپور ۽ ٻين اترين علائقن سان لاڳاپيل | style="text-align:left;" | ممڪن طور بهاولپور ۽ ڏاکڻي پنجاب جا ڪجهه حصا |- | [[ملتان]] | style="text-align:left;" | سڪا، برهمپور، ڪرور ۽ ڪشمير جي سرحد تائين | style="text-align:left;" | ملتان ۽ مٿئين سنڌوءَ وارو پنجاب |} هيءَ جوڙجڪ '''راءِ ديواجي جي حڪومت لاءِ سڌو ثبوت نه آهي'''؛ اها راءِ گهراڻي جي بعد واري سياسي نظام بابت روايت آهي.<ref name="Lambrick" /> == تاريخي حيثيت == راءِ ديواجي جي تاريخي اهميت سندس ذاتي ڪارنامن کان وڌيڪ راءِ گهراڻي جي شروعاتي نسب ۾ سندس مقام سبب آهي. موجود ماخذن ۾ هو: * گهراڻي جو پهريون نالي سان محفوظ حڪمران؛ * [[راءِ سُهيرس پهريون]] جو اڳوڻو حڪمران؛ * ۽ انهيءَ سياسي سلسلي جو شروعاتي فرد آهي، جنهن بعد ۾ اروڙ، برهمڻ آباد، سيوستان ۽ ملتان جهڙن مرڪزن تي ٻڌل هڪ وسيع حڪومت قائم ڪئي. راءِ گهراڻي جي مجموعي دور کي جديد علمي تاريخي ترتيبن ۾ تقريباً 489ع کان 632ع تائين رکيو وڃي ٿو.<ref name="HarvardTimeline" /> == تاريخ نويسي ۽ ثبوتن جون حدون == راءِ ديواجي جي مضمون لاءِ هڪ خاص مسئلو اهو آهي تہ بعد واري گهراڻي بابت موجود تفصيل کي سندس ذاتي حياتيءَ سان ملائڻ آسان آهي. پر تاريخي طريقيڪار موجب ائين ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''راءِ ديواجي بابت موجود ڄاڻ جي نوعيت''' ! style="background:#3F51B5;color:white;" | دعويٰ ! style="background:#00897B;color:white;" | ثبوت جي حيثيت ! style="background:#D97706;color:white;" | نوٽ |- | راءِ گهراڻي جو پهريون ڄاتل راجا | نسبتاً مضبوط روايتي شاهدي | ''چچ نامي'' جي حڪمران فهرست ۾ پهريون |- | نالو راءِ ديواجي | مضبوط روايتي شاهدي | مختلف صورتون: Diwaji، Dewaji |- | ممڪن سنسڪرت نالو ديوادتيه | علمي تجويز | قطعي ثابت ٿيل نه |- | حڪومت جي شروعات 489ع | جديد تقريبي زمان بندي | ذاتي تخت نشينيءَ جو همعصر رڪارڊ موجود ناهي |- | اروڙ سندس گادي هئي | گهراڻي بابت پوئين روايت | ديواجي لاءِ سڌو ثبوت گهٽ |- | ٻڌ ڌرم سندس ذاتي مذهب هو | غير يقيني | گهراڻي ۾ ٻڌ ۽ هندو ٻنهي عنصرن جو ذڪر |- | چئن صوبن ۾ حڪومت ورهايل هئي | سندس لاءِ ثابت نه | اها جوڙجڪ سُهيرس ٻئي سان لاڳاپيل آهي |- | وڏي سلطنت جو باني هو | ممڪن پر غير ثابت ٿيل | “باني” لفظ گهراڻي جي نسب لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، نه ثابت ٿيل سلطنت سازيءَ لاءِ |} == جانشيني == راءِ ديواجي کان پوءِ [[راءِ سُهيرس پهريون]] تخت تي آيو. ان کان پوءِ روايتي حڪمران سلسلو [[راءِ ساهسي پهريون]]، [[راءِ سُهيرس ٻيون]] ۽ [[راءِ ساهسي ٻيون]] تائين جاري رهيو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ [[راجا چچ]] اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ راءِ گهراڻي جي جاءِ [[چچ گهراڻو|چچ يا برهمڻ گهراڻي]] ورتي. == راءِ گهراڻي جا حڪمران == {{Main|راءِ گهراڻو}} {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''روايتي طور ڄاتل راءِ حڪمران''' ! style="background:#355070;color:white;" | # ! style="background:#6D597A;color:white;" | حڪمران ! style="background:#B56576;color:white;" | حيثيت |- | 1 | style="background:#E8F5E9;" | '''راءِ ديواجي''' | پهريون ڄاتل حڪمران |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون]] | جانشين |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | — |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | نيمروز واري جنگ سان منسوب |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | آخري راءِ حڪمران |} == پڻ ڏسو == * [[راءِ گهراڻو]] * [[راءِ سُهيرس پهريون]] * [[راءِ ساهسي پهريون]] * [[راءِ سُهيرس ٻيون]] * [[راءِ ساهسي ٻيون]] * [[اروڙ]] * [[چچ نامو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1996 }} * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }} * {{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900 }} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:راءِ شاهي گهراڻو]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ جا راڄ ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا بادشاهه]] [[زمرو:پنجين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] fr2vhsix3b42im22e0921hjqk3cxylm 0 45556 410677 345177 2026-09-08T22:34:13Z Intisar Ali 8681 410677 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == [[File:Babur marching from Kabul to Hindustan.jpg|thumb|left|[[بابر]]؛ سندس ڪابل ۽ قنڌار ڏانهن توسيع ارغونن جي سياسي حڪمت عمليءَ تي وڏو اثر وڌو]] قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|[[سبي]] جو تاريخي قلعو؛ سيوي شاهه بيگ جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز بڻيو]] شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:Makli Hill Thatta Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ۽ مڪلي وارو علائقو؛ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما سلطنت جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis view.jpg|thumb|left|[[مڪلي]] جو قبرستان؛ سما ۽ پوءِ ارغون–ترخان دور جي تاريخي آثارن جو اهم مرڪز]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] وارو علائقو؛ ٽلٽي سيوهڻ کان چند ميلن جي فاصلي تي واقع آهي]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:Sukkur and Bukkur Island.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ سنڌو درياهه؛ مٿين سنڌ ۾ ارغونن جو اهم فوجي مرڪز]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == [[File:Agham Kot mosque ruins.jpg|thumb|[[اگهم ڪوٽ]] جي قديم آباديءَ جا کنڊر؛ شاهه بيگ ارغون پنهنجي آخري گجرات واري مهم دوران اگهم واري علائقي ۾ وفات ڪئي]] ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن شاهه بيگ جي اقتدار جي توسيع ۾ سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} gknbxumst7tycbzi7qmihbevni515ak 410678 410677 2026-09-08T22:35:29Z Intisar Ali 8681 410678 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == [[File:Babur marching from Kabul to Hindustan.jpg|thumb|left|[[بابر]]؛ سندس ڪابل ۽ قنڌار ڏانهن توسيع ارغونن جي سياسي حڪمت عمليءَ تي وڏو اثر وڌو]] قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|[[سبي]] جو تاريخي قلعو؛ سيوي شاهه بيگ جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز بڻيو]] شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:Makli Hill Thatta Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ۽ مڪلي وارو علائقو؛ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما سلطنت جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis view.jpg|thumb|left|[[مڪلي]] جو قبرستان؛ سما ۽ پوءِ ارغون–ترخان دور جي تاريخي آثارن جو اهم مرڪز]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] وارو علائقو؛ ٽلٽي سيوهڻ کان چند ميلن جي فاصلي تي واقع آهي]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:Sukkur and Bukkur Island.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ سنڌو درياهه؛ مٿين سنڌ ۾ ارغونن جو اهم فوجي مرڪز]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == [[File:Agham Kot mosque ruins.jpg|thumb|[[اگهم ڪوٽ]] جي قديم آباديءَ جا کنڊر؛ شاهه بيگ ارغون پنهنجي آخري گجرات واري مهم دوران اگهم واري علائقي ۾ وفات ڪئي]] ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن شاهه بيگ جي اقتدار جي توسيع ۾ سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bukkur Fort.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ شاهه بيگ ارغون مٿين سنڌ ۾ بکر کي اهم فوجي مرڪز بڻايو]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[Encyclopaedia Iranica]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاهه حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمو]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] 4cxc64sewzi10tofnylo2bmr7j84fqs 410679 410678 2026-09-08T22:36:05Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 410679 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == [[File:Babur marching from Kabul to Hindustan.jpg|thumb|left|[[بابر]]؛ سندس ڪابل ۽ قنڌار ڏانهن توسيع ارغونن جي سياسي حڪمت عمليءَ تي وڏو اثر وڌو]] قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|[[سبي]] جو تاريخي قلعو؛ سيوي شاهه بيگ جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز بڻيو]] شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:Makli Hill Thatta Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ۽ مڪلي وارو علائقو؛ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما سلطنت جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis view.jpg|thumb|left|[[مڪلي]] جو قبرستان؛ سما ۽ پوءِ ارغون–ترخان دور جي تاريخي آثارن جو اهم مرڪز]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] وارو علائقو؛ ٽلٽي سيوهڻ کان چند ميلن جي فاصلي تي واقع آهي]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:Sukkur and Bukkur Island.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ سنڌو درياهه؛ مٿين سنڌ ۾ ارغونن جو اهم فوجي مرڪز]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == [[File:Agham Kot mosque ruins.jpg|thumb|[[اگهم ڪوٽ]] جي قديم آباديءَ جا کنڊر؛ شاهه بيگ ارغون پنهنجي آخري گجرات واري مهم دوران اگهم واري علائقي ۾ وفات ڪئي]] ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن شاهه بيگ جي اقتدار جي توسيع ۾ سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bukkur Fort.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ شاهه بيگ ارغون مٿين سنڌ ۾ بکر کي اهم فوجي مرڪز بڻايو]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[Encyclopaedia Iranica]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] 5bc3wjwrukkbr1rnw301w5ecgq8wjrw 410680 410679 2026-09-08T22:37:13Z Intisar Ali 8681 410680 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == [[File:Babur marching from Kabul to Hindustan.jpg|thumb|left|[[بابر]]؛ سندس ڪابل ۽ قنڌار ڏانهن توسيع ارغونن جي سياسي حڪمت عمليءَ تي وڏو اثر وڌو]] قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|[[سبي]] جو تاريخي قلعو؛ سيوي شاهه بيگ جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز بڻيو]] شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:Makli Hill Thatta Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ۽ مڪلي وارو علائقو؛ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما سلطنت جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis view.jpg|thumb|left|[[مڪلي]] جو قبرستان؛ سما ۽ پوءِ ارغون–ترخان دور جي تاريخي آثارن جو اهم مرڪز]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] وارو علائقو؛ ٽلٽي سيوهڻ کان چند ميلن جي فاصلي تي واقع آهي]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:Sukkur and Bukkur Island.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ سنڌو درياهه؛ مٿين سنڌ ۾ ارغونن جو اهم فوجي مرڪز]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == [[File:Agham Kot mosque ruins.jpg|thumb|[[اگهم ڪوٽ]] جي قديم آباديءَ جا کنڊر؛ شاهه بيگ ارغون پنهنجي آخري گجرات واري مهم دوران اگهم واري علائقي ۾ وفات ڪئي]] ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن شاهه بيگ جي اقتدار جي توسيع ۾ سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bukkur Fort.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ شاهه بيگ ارغون مٿين سنڌ ۾ بکر کي اهم فوجي مرڪز بڻايو]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] daflhh1nptdk5zqgo6zoxzewg1aii2i 410681 410680 2026-09-08T22:38:33Z Intisar Ali 8681 /* انتظام ۽ حڪمراني */ 410681 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == [[File:Babur marching from Kabul to Hindustan.jpg|thumb|left|[[بابر]]؛ سندس ڪابل ۽ قنڌار ڏانهن توسيع ارغونن جي سياسي حڪمت عمليءَ تي وڏو اثر وڌو]] قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|[[سبي]] جو تاريخي قلعو؛ سيوي شاهه بيگ جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز بڻيو]] شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:Makli Hill Thatta Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ۽ مڪلي وارو علائقو؛ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما سلطنت جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis view.jpg|thumb|left|[[مڪلي]] جو قبرستان؛ سما ۽ پوءِ ارغون–ترخان دور جي تاريخي آثارن جو اهم مرڪز]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] وارو علائقو؛ ٽلٽي سيوهڻ کان چند ميلن جي فاصلي تي واقع آهي]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:Sukkur and Bukkur Island.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ سنڌو درياهه؛ مٿين سنڌ ۾ ارغونن جو اهم فوجي مرڪز]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == [[File:Agham Kot mosque ruins.jpg|thumb|[[اگهم ڪوٽ]] جي قديم آباديءَ جا کنڊر؛ شاهه بيگ ارغون پنهنجي آخري گجرات واري مهم دوران اگهم واري علائقي ۾ وفات ڪئي]] ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن شاهه بيگ جي اقتدار جي توسيع ۾ سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] relty77whvexeb1ymsysr3h93ye400i 410682 410681 2026-09-08T22:40:19Z Intisar Ali 8681 /* حڪمراني ۽ تاريخي اثر */ 410682 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == [[File:Babur marching from Kabul to Hindustan.jpg|thumb|left|[[بابر]]؛ سندس ڪابل ۽ قنڌار ڏانهن توسيع ارغونن جي سياسي حڪمت عمليءَ تي وڏو اثر وڌو]] قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|[[سبي]] جو تاريخي قلعو؛ سيوي شاهه بيگ جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز بڻيو]] شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:Makli Hill Thatta Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ۽ مڪلي وارو علائقو؛ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما سلطنت جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis view.jpg|thumb|left|[[مڪلي]] جو قبرستان؛ سما ۽ پوءِ ارغون–ترخان دور جي تاريخي آثارن جو اهم مرڪز]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] وارو علائقو؛ ٽلٽي سيوهڻ کان چند ميلن جي فاصلي تي واقع آهي]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:Sukkur and Bukkur Island.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ سنڌو درياهه؛ مٿين سنڌ ۾ ارغونن جو اهم فوجي مرڪز]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == [[File:Agham Kot mosque ruins.jpg|thumb|[[اگهم ڪوٽ]] جي قديم آباديءَ جا کنڊر؛ شاهه بيگ ارغون پنهنجي آخري گجرات واري مهم دوران اگهم واري علائقي ۾ وفات ڪئي]] ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi-fort-dehpal.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]]] [[File:Sibi-fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن [[شاهه بيگ ارغون]] جي اقتدار جي توسيع دوران سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو.]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] iy0952nwvynw48leu3jb5b2s4uwthlw 410683 410682 2026-09-08T22:43:10Z Intisar Ali 8681 410683 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == [[File:Babur marching from Kabul to Hindustan.jpg|thumb|left|[[بابر]]؛ سندس ڪابل ۽ قنڌار ڏانهن توسيع ارغونن جي سياسي حڪمت عمليءَ تي وڏو اثر وڌو]] قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|[[سبي]] جو تاريخي قلعو؛ سيوي شاهه بيگ جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز بڻيو]] شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:Makli Hill Thatta Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ۽ مڪلي وارو علائقو؛ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما سلطنت جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis view.jpg|thumb|left|[[مڪلي]] جو قبرستان؛ سما ۽ پوءِ ارغون–ترخان دور جي تاريخي آثارن جو اهم مرڪز]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] وارو علائقو؛ ٽلٽي سيوهڻ کان چند ميلن جي فاصلي تي واقع آهي]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:Sukkur and Bukkur Island.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ سنڌو درياهه؛ مٿين سنڌ ۾ ارغونن جو اهم فوجي مرڪز]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi-fort-dehpal.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]]] [[File:Sibi-fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن [[شاهه بيگ ارغون]] جي اقتدار جي توسيع دوران سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو.]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] h7alout021uzbyl09php0v6g8g7o2xb 410684 410683 2026-09-08T22:44:15Z Intisar Ali 8681 /* بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام */ 410684 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == [[File:Babur marching from Kabul to Hindustan.jpg|thumb|left|[[بابر]]؛ سندس ڪابل ۽ قنڌار ڏانهن توسيع ارغونن جي سياسي حڪمت عمليءَ تي وڏو اثر وڌو]] قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|[[سبي]] جو تاريخي قلعو؛ سيوي شاهه بيگ جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز بڻيو]] شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:Makli Hill Thatta Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ۽ مڪلي وارو علائقو؛ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما سلطنت جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis view.jpg|thumb|left|[[مڪلي]] جو قبرستان؛ سما ۽ پوءِ ارغون–ترخان دور جي تاريخي آثارن جو اهم مرڪز]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] وارو علائقو؛ ٽلٽي سيوهڻ کان چند ميلن جي فاصلي تي واقع آهي]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:The town of Roree, and the Fortress of Bukker on the Indus, by James Atkinson - British Library.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ قلعو، [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾؛ 1839ع ۾ جيمس ائٽڪنسن جي ٺاهيل منظرڪشي. شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر مٿين سنڌ جو اهم فوجي مرڪز هو.]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi-fort-dehpal.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]]] [[File:Sibi-fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن [[شاهه بيگ ارغون]] جي اقتدار جي توسيع دوران سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو.]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] fbe3a1wj4t7guebd6z4amxrsej0bw40 410685 410684 2026-09-08T22:46:10Z Intisar Ali 8681 /* ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت */ 410685 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == [[File:Babur marching from Kabul to Hindustan.jpg|thumb|left|[[بابر]]؛ سندس ڪابل ۽ قنڌار ڏانهن توسيع ارغونن جي سياسي حڪمت عمليءَ تي وڏو اثر وڌو]] قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|[[سبي]] جو تاريخي قلعو؛ سيوي شاهه بيگ جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز بڻيو]] شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:Makli Hill Thatta Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ۽ مڪلي وارو علائقو؛ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما سلطنت جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis view.jpg|thumb|left|[[مڪلي]] جو قبرستان؛ سما ۽ پوءِ ارغون–ترخان دور جي تاريخي آثارن جو اهم مرڪز]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] شريف؛ ٽلٽي سيوهڻ جي ڀرپاسي واري تاريخي علائقي ۾ واقع آهي.]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:The town of Roree, and the Fortress of Bukker on the Indus, by James Atkinson - British Library.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ قلعو، [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾؛ 1839ع ۾ جيمس ائٽڪنسن جي ٺاهيل منظرڪشي. شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر مٿين سنڌ جو اهم فوجي مرڪز هو.]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi-fort-dehpal.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]]] [[File:Sibi-fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن [[شاهه بيگ ارغون]] جي اقتدار جي توسيع دوران سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو.]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] gghocthqihk7gu1fel648finod9zh4b 410686 410685 2026-09-08T22:47:44Z Intisar Ali 8681 /* ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست */ 410686 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == [[File:Babur marching from Kabul to Hindustan.jpg|thumb|left|[[بابر]]؛ سندس ڪابل ۽ قنڌار ڏانهن توسيع ارغونن جي سياسي حڪمت عمليءَ تي وڏو اثر وڌو]] قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|[[سبي]] جو تاريخي قلعو؛ سيوي شاهه بيگ جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز بڻيو]] شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:Makli Hill Thatta Sindh Pakistan.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ۽ مڪلي وارو علائقو؛ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما سلطنت جو سياسي ۽ ثقافتي مرڪز]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|left|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] جو تاريخي قبرستان؛ سما، ارغون ۽ ترخان دورن سان لاڳاپيل مقبرن ۽ ٻين تاريخي آثارن جو اهم مرڪز.]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] شريف؛ ٽلٽي سيوهڻ جي ڀرپاسي واري تاريخي علائقي ۾ واقع آهي.]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:The town of Roree, and the Fortress of Bukker on the Indus, by James Atkinson - British Library.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ قلعو، [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾؛ 1839ع ۾ جيمس ائٽڪنسن جي ٺاهيل منظرڪشي. شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر مٿين سنڌ جو اهم فوجي مرڪز هو.]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi-fort-dehpal.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]]] [[File:Sibi-fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن [[شاهه بيگ ارغون]] جي اقتدار جي توسيع دوران سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو.]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] bm477gabs42ul37qsg3eiauukdvfryt 410687 410686 2026-09-08T22:49:12Z Intisar Ali 8681 /* ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ */ 410687 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == [[File:Babur marching from Kabul to Hindustan.jpg|thumb|left|[[بابر]]؛ سندس ڪابل ۽ قنڌار ڏانهن توسيع ارغونن جي سياسي حڪمت عمليءَ تي وڏو اثر وڌو]] قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == [[File:Sibi Fort.jpg|thumb|[[سبي]] جو تاريخي قلعو؛ سيوي شاهه بيگ جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز بڻيو]] شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:PK Thatta asv2020-02 img16 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ڀرسان [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] ۾ ديوان شرفا خان جو مقبرو؛ مڪلي سنڌ جي سما، ارغون ۽ ترخان دورن جي تعميري ۽ تدفيني ورثي جو اهم مرڪز آهي.]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|left|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] جو تاريخي قبرستان؛ سما، ارغون ۽ ترخان دورن سان لاڳاپيل مقبرن ۽ ٻين تاريخي آثارن جو اهم مرڪز.]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] شريف؛ ٽلٽي سيوهڻ جي ڀرپاسي واري تاريخي علائقي ۾ واقع آهي.]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:The town of Roree, and the Fortress of Bukker on the Indus, by James Atkinson - British Library.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ قلعو، [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾؛ 1839ع ۾ جيمس ائٽڪنسن جي ٺاهيل منظرڪشي. شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر مٿين سنڌ جو اهم فوجي مرڪز هو.]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi-fort-dehpal.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]]] [[File:Sibi-fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن [[شاهه بيگ ارغون]] جي اقتدار جي توسيع دوران سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو.]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] c7nf2f8x8ebzvwn7sms6o3na0iijhdi 410688 410687 2026-09-08T22:50:33Z Intisar Ali 8681 410688 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == [[File:Babur marching from Kabul to Hindustan.jpg|thumb|left|[[بابر]]؛ سندس ڪابل ۽ قنڌار ڏانهن توسيع ارغونن جي سياسي حڪمت عمليءَ تي وڏو اثر وڌو]] قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:PK Thatta asv2020-02 img16 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ڀرسان [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] ۾ ديوان شرفا خان جو مقبرو؛ مڪلي سنڌ جي سما، ارغون ۽ ترخان دورن جي تعميري ۽ تدفيني ورثي جو اهم مرڪز آهي.]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|left|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] جو تاريخي قبرستان؛ سما، ارغون ۽ ترخان دورن سان لاڳاپيل مقبرن ۽ ٻين تاريخي آثارن جو اهم مرڪز.]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] شريف؛ ٽلٽي سيوهڻ جي ڀرپاسي واري تاريخي علائقي ۾ واقع آهي.]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:The town of Roree, and the Fortress of Bukker on the Indus, by James Atkinson - British Library.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ قلعو، [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾؛ 1839ع ۾ جيمس ائٽڪنسن جي ٺاهيل منظرڪشي. شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر مٿين سنڌ جو اهم فوجي مرڪز هو.]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi-fort-dehpal.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]]] [[File:Sibi-fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن [[شاهه بيگ ارغون]] جي اقتدار جي توسيع دوران سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو.]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] 199p6p2ghzvbez8jys4kri13uztc035 410689 410688 2026-09-08T22:51:30Z Intisar Ali 8681 /* بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ */ 410689 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Kandahar, Afghanistan, 1890.jpg|thumb|[[قنڌار]]؛ شاهه بيگ جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:PK Thatta asv2020-02 img16 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ڀرسان [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] ۾ ديوان شرفا خان جو مقبرو؛ مڪلي سنڌ جي سما، ارغون ۽ ترخان دورن جي تعميري ۽ تدفيني ورثي جو اهم مرڪز آهي.]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|left|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] جو تاريخي قبرستان؛ سما، ارغون ۽ ترخان دورن سان لاڳاپيل مقبرن ۽ ٻين تاريخي آثارن جو اهم مرڪز.]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] شريف؛ ٽلٽي سيوهڻ جي ڀرپاسي واري تاريخي علائقي ۾ واقع آهي.]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:The town of Roree, and the Fortress of Bukker on the Indus, by James Atkinson - British Library.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ قلعو، [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾؛ 1839ع ۾ جيمس ائٽڪنسن جي ٺاهيل منظرڪشي. شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر مٿين سنڌ جو اهم فوجي مرڪز هو.]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi-fort-dehpal.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]]] [[File:Sibi-fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن [[شاهه بيگ ارغون]] جي اقتدار جي توسيع دوران سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو.]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] b5cq9eelq2qx68jboupv1mshr85t9c7 410690 410689 2026-09-08T22:52:30Z Intisar Ali 8681 /* قنڌار ۾ ارغون اقتدار */ 410690 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Panorama of Kandahar WDL11533.png|thumb|[[قنڌار]] جو تاريخي منظر؛ قنڌار شاهه بيگ ارغون جي شروعاتي سياسي ۽ فوجي طاقت جو اهم مرڪز هو.]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:PK Thatta asv2020-02 img16 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ڀرسان [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] ۾ ديوان شرفا خان جو مقبرو؛ مڪلي سنڌ جي سما، ارغون ۽ ترخان دورن جي تعميري ۽ تدفيني ورثي جو اهم مرڪز آهي.]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|left|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] جو تاريخي قبرستان؛ سما، ارغون ۽ ترخان دورن سان لاڳاپيل مقبرن ۽ ٻين تاريخي آثارن جو اهم مرڪز.]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] شريف؛ ٽلٽي سيوهڻ جي ڀرپاسي واري تاريخي علائقي ۾ واقع آهي.]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:The town of Roree, and the Fortress of Bukker on the Indus, by James Atkinson - British Library.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ قلعو، [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾؛ 1839ع ۾ جيمس ائٽڪنسن جي ٺاهيل منظرڪشي. شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر مٿين سنڌ جو اهم فوجي مرڪز هو.]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi-fort-dehpal.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]]] [[File:Sibi-fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن [[شاهه بيگ ارغون]] جي اقتدار جي توسيع دوران سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو.]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] 26m6nbd6zzkva6afpj13lj7htxeb8km 410691 410690 2026-09-08T22:53:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 410691 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاهه شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگهم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Panorama of Kandahar WDL11533.png|thumb|[[قنڌار]] جو تاريخي منظر؛ قنڌار شاهه بيگ ارغون جي شروعاتي سياسي ۽ فوجي طاقت جو اهم مرڪز هو.]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:PK Thatta asv2020-02 img16 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ڀرسان [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] ۾ ديوان شرفا خان جو مقبرو؛ مڪلي سنڌ جي سما، ارغون ۽ ترخان دورن جي تعميري ۽ تدفيني ورثي جو اهم مرڪز آهي.]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|left|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] جو تاريخي قبرستان؛ سما، ارغون ۽ ترخان دورن سان لاڳاپيل مقبرن ۽ ٻين تاريخي آثارن جو اهم مرڪز.]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] شريف؛ ٽلٽي سيوهڻ جي ڀرپاسي واري تاريخي علائقي ۾ واقع آهي.]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:The town of Roree, and the Fortress of Bukker on the Indus, by James Atkinson - British Library.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ قلعو، [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾؛ 1839ع ۾ جيمس ائٽڪنسن جي ٺاهيل منظرڪشي. شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر مٿين سنڌ جو اهم فوجي مرڪز هو.]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi-fort-dehpal.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]]] [[File:Sibi-fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن [[شاهه بيگ ارغون]] جي اقتدار جي توسيع دوران سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو.]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] c5vhv1j35ot66vdy7n9j2vb0oyjvxga 410692 410691 2026-09-08T22:55:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 410692 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[ظهيرالدين بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاھ شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگھم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[ظھيرالدين بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Panorama of Kandahar WDL11533.png|thumb|[[قنڌار]] جو تاريخي منظر؛ قنڌار شاهه بيگ ارغون جي شروعاتي سياسي ۽ فوجي طاقت جو اهم مرڪز هو.]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:PK Thatta asv2020-02 img16 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ڀرسان [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] ۾ ديوان شرفا خان جو مقبرو؛ مڪلي سنڌ جي سما، ارغون ۽ ترخان دورن جي تعميري ۽ تدفيني ورثي جو اهم مرڪز آهي.]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|left|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] جو تاريخي قبرستان؛ سما، ارغون ۽ ترخان دورن سان لاڳاپيل مقبرن ۽ ٻين تاريخي آثارن جو اهم مرڪز.]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] شريف؛ ٽلٽي سيوهڻ جي ڀرپاسي واري تاريخي علائقي ۾ واقع آهي.]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:The town of Roree, and the Fortress of Bukker on the Indus, by James Atkinson - British Library.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ قلعو، [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾؛ 1839ع ۾ جيمس ائٽڪنسن جي ٺاهيل منظرڪشي. شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر مٿين سنڌ جو اهم فوجي مرڪز هو.]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi-fort-dehpal.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]]] [[File:Sibi-fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن [[شاهه بيگ ارغون]] جي اقتدار جي توسيع دوران سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو.]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمون]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] ljj8c9blwnodb14zqbqwzw4ritzmc9q 410693 410692 2026-09-08T22:55:38Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 410693 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سورهين صديءَ جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ ارغون گھراڻي جو باني}} {{Infobox royalty | name = شاهه بيگ ارغون | title = شاهه شجاع | image = | caption = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو ارغون حڪمران]] | reign = 1520ع – 1522ع/1524ع | predecessor = [[ڄام فيروز سمو]] | successor = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | succession2 = [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران | reign2 = 1507ع – 1522ع | predecessor2 = [[امير ذوالنون ارغون]] | successor2 = [[ظهيرالدين بابر]] {{small|(مغل حڪمراني)}} | issue = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | full_name = شاھ شجاع بيگ ارغون بن امير ذوالنون ارغون | house = [[ارغون گھراڻو|ارغون]] | dynasty = [[ارغون گھراڻو]] | father = [[امير ذوالنون ارغون]] | mother = | birth_date = لڳ ڀڳ 1465ع | birth_place = [[هرات]] | death_date = 23 شعبان 928هه / 18 جولاءِ 1522ع<br />{{small|(ٻين ماخذن ۾ مختلف تاريخون)}} | death_place = [[اگھم ڪوٽ|اگهم]]، [[سنڌ]] | place of burial = پهرين سنڌ ۾ امانت طور؛ بعد ۾ [[مڪو|مڪي]] منتقل ڪيو ويو | religion = [[اسلام]] }} '''شاهه بيگ ارغون''' (انگريزي: ''Shah Beg Arghun''؛ لڳ ڀڳ 1465ع – 1522ع/1524ع)، جنهن کي '''شاهه شجاع بيگ ارغون''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[قنڌار]] جو ارغون حڪمران ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گھراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو باني هو. هو [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. [[ظھيرالدين بابر]] جي وڌندڙ طاقت سبب قنڌار تي ارغون اقتدار ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ شال ۽ سيوي کي پنهنجي طاقت جا مرڪز بڻايو ۽ پوءِ [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي سنڌ تي حملو ڪيو. 1520ع ۾ سندس فوج [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان سما فوج کي شڪست ڏني؛ ان ويڙهه ۾ [[دريا خان سمو]] مارجي ويو ۽ سنڌ ۾ سما اقتدار جي خاتمي ۽ ارغون اقتدار جي قيام جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205 }}</ref><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref> شاهه بيگ جي سنڌ تي سڌي حڪمراني مختصر رهي، پر سندس فتوحات سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي آندي. ارغونن جي اچڻ سان لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان هلندڙ سما حڪمرانيءَ جي جاءِ وچ ايشيا سان لاڳاپيل ارغون اشرافيه ورتي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] تخت تي ويٺو ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author-link=Henry Miers Elliot |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |pages=497–502 |url=https://archive.org/details/historyofindiaas01elli }}</ref> == نالو ۽ لقب == فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس نالو '''شاهه بيگ'''، '''شاهه بيگ ارغون''' ۽ '''شاهه شجاع''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هو ارغون سردار [[امير ذوالنون ارغون]] جو پٽ هو. ارغون خاندان تيموري دور جي آخري مرحلي ۾ خراسان، قنڌار ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي سياست ۾ نمايان حيثيت اختيار ڪئي هئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ پهريون ڇاپو 1994ع، ٻيو 2005ع؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> == خانداني ۽ سياسي پسمنظر == شاهه بيگ جو والد [[امير ذوالنون ارغون]] [[سلطان حسين بايقرا]] جي دور ۾ تيموري سياسي نظام سان لاڳاپيل اهم امير هو ۽ قنڌار سميت اوڀر خراسان جي سرحدي علائقن ۾ اثر رسوخ رکندو هو. پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ هرات، قنڌار ۽ ڪابل جو خطو تيمورين، ارغونن، ازبڪن ۽ پوءِ صفوين جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو ميدان بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |pages=302–303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> 1507ع ۾ ازبڪ حڪمران [[محمد شيباني خان]] خراسان تي حملو ڪيو ۽ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ رسايو. ان سياسي اٿل پٿل دوران امير ذوالنون مارجي ويو، جنهن کان پوءِ شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ مقيم ارغون قنڌار ۾ پنهنجي اقتدار کي بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. ٻئي طرف [[بابر]]، جيڪو 1504ع کان ڪابل تي قابض ٿي چڪو هو، قنڌار کي پنهنجي سلطنت جي دفاع ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن لاءِ انتهائي اهم سمجهندو هو.<ref>{{cite book |last=Dughlat |first=Mirza Muhammad Haidar |title=A History of the Moghuls of Central Asia: The Tarikh-i-Rashidi |publisher=Sampson Low, Marston and Company |location=London |year=1895 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ''ترخان نامي'' جي روايت موجب، شاهه بيگ هرات ۾ پنهنجي والد جي سرپرستيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. نوجوانيءَ کان ئي کيس ديني ۽ ادبي علمن سان دلچسپي هئي ۽ هو هرات جي عالمن جي مجلسن ۾ شرڪت ڪندو هو. روايت موجب هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا عالمن کي پنهنجي رهائشگاهه تي گڏ ڪري علمي بحث مباحثا ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ به شاهه بيگ کي صرف فوجي سردار نه، پر ديني علمن سان واقفيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي. ''Imperial Gazetteer of India'' کيس هڪ بهادر سپاهي سان گڏ عالم مسلمان ۽ تفسير جي علم سان واقفيت رکندڙ حڪمران قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> == قنڌار ۾ ارغون اقتدار == [[File:Panorama of Kandahar WDL11533.png|thumb|[[قنڌار]] جو تاريخي منظر؛ قنڌار شاهه بيگ ارغون جي شروعاتي سياسي ۽ فوجي طاقت جو اهم مرڪز هو.]] امير ذوالنون جي وفات کان پوءِ شاهه بيگ ارغون قنڌار جي حڪومت سنڀالي. ان وقت قنڌار وچ ايشيا، خراسان، افغانستان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ واپاري ۽ فوجي رستن جي سنگم تي واقع هجڻ سبب وڏي حڪمت عملي واري اهميت رکندو هو. شاهه بيگ اڳوڻي انتظامي ڍانچي جي ڪيترن عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو، جنهن سان اقتدار جي منتقليءَ دوران انتظامي تسلسل قائم رهيو.<ref name="ترخان نامو"/> محمد شيباني خان جي خراسان ۾ طاقت وڌڻ کان پوءِ شاهه بيگ ازبڪن سان سڌي جنگ کان پاسو ڪندي سياسي مفاهمت اختيار ڪئي. ''ترخان نامي'' موجب، جڏهن شيباني لشڪر فرهه جي حدن تائين پهتو، شاهه بيگ سفير موڪلي پنهنجي فرمانبرداريءَ جو اظهار ڪيو، جنهن کان پوءِ قنڌار خلاف فوري ازبڪ مهم نه هلي.<ref name="ترخان نامو"/> 1510ع ۾ [[شاهه اسماعيل پهريون|صفوي شاهه اسماعيل پهرئين]] جي فوج [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. شيباني طاقت جي عارضي پسپائي باوجود قنڌار تي شاهه بيگ جو اقتدار مستقل محفوظ نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان صفوي ۽ اتر اوڀر کان بابر جي طاقت وڌي رهي هئي. == بابر سان مقابلو ۽ سنڌ ڏانهن رخ == قنڌار تي شاهه بيگ ۽ بابر جي مقابلي شاهه بيگ جي سياسي مستقبل تي فيصلائتو اثر وڌو. بابر لاءِ قنڌار ڪابل جي حفاظت ۽ هندستان ڏانهن توسيع لاءِ اهم هو، جڏهن⁠تہ ارغونن لاءِ اهو سندن مکيه اقتداري مرڪز هو. جديد تحقيق موجب شاهه بيگ کي آخرڪار اهو احساس ٿيو ته بابر جي وڌندڙ فوجي طاقت آڏو قنڌار کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکڻ مشڪل ٿيندو؛ تنهنڪري هن شال، سيوي ۽ پوءِ سنڌ ۾ متبادل سياسي بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> قنڌار جي آخري منتقليءَ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه جديد تحقيق شاهه بيگ کي 1517ع ڌاري قنڌار مان نڪتل ڄاڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ بابر سان لاڳاپيل ٻين ماخذن موجب قنڌار 1522ع ۾ ڊگهي محاصري کان پوءِ بابر جي قبضي ۾ آيو. UNESCO جي ''History of Civilizations of Central Asia'' پڻ ٻنهي تاريخي روايتن جو ذڪر ڪندي هن مسئلي کي ماخذن جي تاريخي تضاد سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 |isbn=978-92-3-103876-1 }}</ref> == سيوي ۽ شال ۾ طاقت جو مرڪز == شاهه بيگ قنڌار تي وڌندڙ دٻاءَ کان اڳ ئي ڏکڻ اوڀر طرف پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو هو. سيوي (موجوده [[سبي]]) ۽ شال (موجوده [[ڪوئيٽا]]) بولان لڪ ذريعي قنڌار کي ڪڇي ۽ سنڌ سان ملائيندڙ اهم رستي تي واقع هئا. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب، سبي لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري شاهه بيگ ارغون جي قبضي هيٺ آيو ۽ قنڌار سان ڳنڍجي ويو.<ref>{{cite web |title=History of District: Sibi |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/sibi/introduction/history |publisher=Balochistan High Court |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''ترخان نامي'' ۾ سيويءَ خلاف هڪ بعد واري فوجي مهم 917هه سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان موجب شاهه بيگ قنڌار کان شال پهتو ۽ اتان سيويءَ ڏانهن وڌي قلعي جو گهيرو ڪيائين. مقامي فوج سان مقابلي کان پوءِ ارغونن سيويءَ تي قبضو ڪيو ۽ شاهه بيگ قلعي کي مضبوط ڪرائڻ ۽ نيون عمارتون اڏائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="ترخان نامو"/> سيوي ۽ شال تي ڪنٽرول شاهه بيگ لاءِ صرف علائقائي فتح نه هئي؛ انهن هنڌن کيس قنڌار وڃائڻ جي صورت ۾ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن منتقل ٿيڻ لاءِ محفوظ فوجي بنياد فراهم ڪيو. اهڙيءَ طرح سنڌ تي ارغون حملي کي رڳو هڪ الڳ فوجي مهم بدران قنڌار–شال–سيوي محور کان ڏکڻ طرف ٿيندڙ سياسي منتقليءَ جي حصي طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Asimov |first1=M. S. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=V |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |page=303 }}</ref> == سنڌ تي حملا ۽ سما اقتدار جو زوال == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ڏانهن اڳڀرائي هڪ ئي حملي جو نتيجو نه هئي، پر قنڌار، شال ۽ سيويءَ کان آهستي آهستي ڏکڻ اوڀر طرف وڌندڙ فوجي ۽ سياسي عمل جو حصو هئي. سنڌ ۾ ان وقت [[سما گھراڻو|سما گھراڻي]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز سمو]] جي حڪومت هئي، پر درٻار اندر اختلاف، ڄام فيروز ۽ سندس طاقتور وزير [[دريا خان سمو]] جي وچ ۾ ڇڪتاڻ، ۽ سما اشرافيه جي اندروني رقابتن مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي وزير دريا خان جي طاقت کان پريشان ٿي ارغون ۽ ٻين مغل نسل جي سپاهين کي پنهنجي درٻار ۾ جڳهه ڏني هئي. انهن مان مير قاسم ڪيبڪي بعد ۾ شاهه بيگ سان رابطي ۾ رهيو ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت کيس معلومات پهچائيندو رهيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ٺٽي جي مهم ۽ دريا خان سان جنگ == [[File:PK Thatta asv2020-02 img16 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[ٺٽو]] ڀرسان [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] ۾ ديوان شرفا خان جو مقبرو؛ مڪلي سنڌ جي سما، ارغون ۽ ترخان دورن جي تعميري ۽ تدفيني ورثي جو اهم مرڪز آهي.]] [[تاريخ معصومي]] مان ترجمو ڪيل بيان موجب شاهه بيگ پنهنجي لشڪر سان فتح پور ۽ گنجابه واري علائقي مان سنڌ طرف وڌيو. هن اڳواٽ مير فاضل ڪوڪلتاش جي اڳواڻيءَ ۾ سوارن جو دستو موڪليو ۽ پاڻ لڪي جبلن کان ٿيندو ٺٽي جي ڏکڻ طرف اچي [[خان واهه]] جي ڪناري تي منزل ڪئي. ان وقت سنڌو درياهه ٺٽي جي ڏکڻ طرف وهندو هو، تنهنڪري ارغون فوج کي شهر تائين پهچڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ماخذ موجب 15 محرم 926هه تي هڪ مقامي رهواسيءَ جي مدد سان درياهه جو گهٽ اونهو هنڌ معلوم ڪيو ويو، جتان شاهه بيگ پنهنجو لشڪر پار ڪرايو. [[دريا خان سمو]] ڄام فيروز کي ٺٽي ۾ ڇڏي وڏي سما فوج سان مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ ارغون فوج ڪامياب ٿي ۽ دريا خان مارجي ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Shahbeg's fight with Darya Khan |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> دريا خان جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب کيس جنگ دوران گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ''تاريخ طاهري'' ۾ هو جنگ ڪندي مارجي وڃڻ جي صورت ۾ بيان ٿئي ٿو. ان ڪري سندس موت جي صحيح حالت بابت ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. == ٺٽي جي ڦرلٽ == دريا خان جي شڪست ۽ موت کان پوءِ ڄام فيروز شهر ڇڏي درياهه جي ٻئي پاسي هليو ويو، جڏهن⁠تہ ارغون لشڪر ٺٽي ۾ داخل ٿيو. ''تاريخ معصومي'' موجب 20 محرم تائين شهر ۾ ڦرلٽ جاري رهي؛ ڪيترن خاندانن جون عورتون ۽ ٻار به قيد ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٺٽي جي نامياري عالم [[قاضي قاضن]] شاهه بيگ وٽ وڃي شهرين جي جان ۽ مال جي حفاظت لاءِ سفارش ڪئي. روايت موجب شاهه بيگ کيس پنهنجو تير ڏنو، جيڪو ارغون سپاهين کي ڏيکاري ڦرلٽ بند ڪرائڻ جي علامت طور استعمال ڪيو ويو، ۽ ان کان پوءِ شهر ۾ امن قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/><ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháhbeg Arghún in Sind |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ڄام فيروز جي تابعداري ۽ سنڌ جي ورهاست == [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|left|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] جو تاريخي قبرستان؛ سما، ارغون ۽ ترخان دورن سان لاڳاپيل مقبرن ۽ ٻين تاريخي آثارن جو اهم مرڪز.]] جنگ کان پوءِ ڄام فيروز ڪجهه ساٿين سان ''پيرار'' يا پير پٺي واري علائقي ۾ ترسيل هو. شاهه بيگ سندس خاندان جي رهائش جي حفاظت لاءِ پهرو مقرر ڪيو. نيٺ ڄام فيروز شاهه بيگ جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي حڪومت جي بقا لاءِ تابعداري قبول ڪئي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=Fight of Jám Feróz |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> معاهدي تحت سنڌ کي عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايو ويو. [[لڪي جبل]] کان ڏکڻ طرف ٺٽي تائين وارو علائقو ڄام فيروز وٽ رهيو، پر هو هاڻي شاهه بيگ جي بالادستي هيٺ حڪمران هو؛ لڪي کان اتر طرف سيوستان، بکر ۽ مٿين سنڌ وارو علائقو شاهه بيگ جي سڌي حڪمراني ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref><ref>{{cite thesis |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> هي بندوبست سما اقتدار کي مڪمل طور فوري ختم نه ڪندو هو، پر ڄام فيروز جي خودمختيار حيثيت ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جي سياسي مرڪز تي ارغون بالادستي قائم ٿي وئي. == سيوستان جي فتح == ٺٽي ۾ ابتدائي سياسي بندوبست ڪرڻ کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] ڏانهن وڌيو. فرانسيسي ۽ پاڪستاني آثار قديمه جي تحقيق موجب شاهه بيگ 928هه/1521–1522ع جي دور ۾ سيوستان جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ آندو؛ اتي تباهيءَ جو هڪ آثار قديمه وارو تهه پڻ ان دور سان جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient |pages=— }}</ref> ''ترخان نامي'' موجب، شاهه بيگ جي اچڻ تي سيوستان جا ڪي رهواسي [[ٽلٽي]] طرف هليا ويا، جڏهن⁠تہ سهتا ۽ سوڍا قبيلن جا ماڻهو ارغون فوج جي مقابلي لاءِ گڏ ٿيا. سخت مقابلي کان پوءِ سيوستان جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو.<ref name="ترخان نامو"/> قلعي تي قبضو ٿيڻ کان پوءِ شاهه بيگ اهم ارغون ۽ ترخان اميرن کي هتي مقرر ڪيو، جن ۾ [[مير عليڪ ارغون]]، سلطان مقيم بيگلار، ڪيبڪ ارغون ۽ احمد ترخان شامل هئا. انهن کي قلعي اندر رهائش ۽ دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> آثار قديمه جي تحقيق مان به معلوم ٿئي ٿو ته ارغون ۽ ترخان دور ۾ سيوستان فوجي ۽ انتظامي اهميت برقرار رکي ۽ پوءِ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي زماني ۾ به اهم دفاعي مرڪز رهيو.<ref>{{cite book |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |publisher=École française d’Extrême-Orient }}</ref> == ٽلٽيءَ جي جنگ ۽ مقامي مزاحمت == {{Main|ٽلٽيءَ جي جنگ}} [[File:Sehwan Sharif - Tomb of Lal Shahbaz Qalandar.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] شريف؛ ٽلٽي سيوهڻ جي ڀرپاسي واري تاريخي علائقي ۾ واقع آهي.]] سيوستان تي ارغون قبضي کان پوءِ مقامي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. [[ٽلٽي]]، جيڪو سيوهڻ کان لڳ ڀڳ ڇهه يا ست ميل پري هو، سما، سهتا ۽ سوڍا قوتن جي ٻيهر گڏ ٿيڻ جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/2 |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقامي مزاحمتي اڳواڻن ۾ دريا خان جا پٽ [[محمود دريا خان|محمود خان]] ۽ [[مٺڻ دريا خان|مٺڻ خان]]، [[ڄام سارنگ سهتو]] ۽ سوڍا سردار رڻمل جا نالا ماخذن ۾ ملن ٿا. روايتن ۾ [[مخدوم بلاول]] کي به ارغون اقتدار خلاف مزاحمت جي اخلاقي يا سياسي حمايت ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي؛ البت سندس سڌي فوجي ڪمان بابت ماخذ مڪمل اتفاق نٿا رکن.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |year=2020 }}</ref> شاهه بيگ پهريائين [[قاضي قاضن]] کي دريا خان جي پٽن ۽ ٻين اڳواڻن وٽ موڪليو ته هو مزاحمت ختم ڪري تابعداري قبول ڪن، پر ڳالهين مان نتيجو نه نڪتو. ان کان پوءِ شاهه بيگ فوج سان درياهه پار ڪري ٽلٽيءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> جنگ ۾ ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. سوڍا ۽ سما دستن کي سخت نقصان پهتو ۽ ڪيترائي مقامي اڳواڻ مارجي ويا. بعد واري روايت موجب ٽلٽيءَ جي ننڍڙي قلعي ۽ آبادين کي پڻ نقصان پهتو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |year=1972 }}</ref> ٽلٽيءَ جي جنگ کي سنڌ ۾ ارغون قبضي خلاف شروعاتي منظم مزاحمتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جديد قومي اصطلاحن بدران ان کي سما سياسي اقتدار، مقامي قبيلائي مفادن ۽ علائقائي خودمختياري جي دفاع سان ڳنڍيل مزاحمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ تاريخي طور درست آهي. == بکر ۾ ارغون اقتدار جو قيام == [[File:The town of Roree, and the Fortress of Bukker on the Indus, by James Atkinson - British Library.jpg|thumb|[[بکر]] جو ٻيٽ ۽ قلعو، [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾؛ 1839ع ۾ جيمس ائٽڪنسن جي ٺاهيل منظرڪشي. شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر مٿين سنڌ جو اهم فوجي مرڪز هو.]] سيوستان ۽ ٽلٽيءَ واري مزاحمت کي دٻائڻ کان پوءِ شاهه بيگ مٿين سنڌ طرف وڌيو ۽ [[بکر]] کي پنهنجي حڪومت جو اهم مرڪز بڻايو. بکر سنڌو درياهه جي وچ ۾ ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب فوجي لحاظ کان انتهائي محفوظ جاءِ هئي ۽ پنجاب، ملتان، سيوستان ۽ هيٺين سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي نگراني ڪري سگهندي هئي. ''Imperial Gazetteer of India'' موجب شاهه بيگ بکر جي قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرايو ۽ ان لاءِ قديم [[اروڙ]] جي قلعي مان سرون کڻائي استعمال ڪرايون.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=XXII |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 |page=397 }}</ref> ''ترخان نامي'' مطابق، بکر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ شهر ۽ قلعي اندر جايون ارغون اميرن ۽ سپاهين ۾ ورهايون ويون. قديم [[الور]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه پراڻين عمارتن جون سرون کڻائي بکر جي دفاعي تعميرات ۾ استعمال ڪيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]]، مير فاضل ڪوڪلتاش، سلطان محمد مهردار ۽ ٻين اهم اميرن کي بکر ۾ جايون ڏنيون. بعد ۾ پائينده محمد خان کي بکر جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.<ref name="ترخان نامو"/> بکر تي قبضو شاهه بيگ لاءِ خاص اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان سندس حڪمراني سيوستان کان مٿين سنڌ تائين مسلسل جغرافيائي شڪل اختيار ڪئي. بعد ۾ بکر شاهه حسن ارغون، سلطان محمود ڪوڪلتاش ۽ مغل دور ۾ به هڪ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. == ارغون فتحن جو سياسي نتيجو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#8B4513; color:white; padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي سنڌ ۾ اهم فوجي ۽ سياسي مرحلا''' |- ! style="background:#F4A460;" | دور ! style="background:#F4A460;" | هنڌ ! style="background:#F4A460;" | اهم واقعو ! style="background:#F4A460;" | نتيجو |- | 926هه / 1519–1520ع | [[ٺٽو]] | دريا خان سان جنگ | سما فوج جي شڪست؛ دريا خان جو موت |- | 926هه | ٺٽو | ارغون فوج جو شهر ۾ داخلا | ڦرلٽ کان پوءِ قاضي قاضن جي سفارش تي امن جو حڪم |- | 926–927هه | هيٺين ۽ مٿين سنڌ | ڄام فيروز سان ٺاهه | لڪي کان ڏکڻ ڄام فيروز وٽ؛ اتر سنڌ شاهه بيگ جي قبضي هيٺ |- | 927–928هه | [[سيوستان]] | قلعي تي قبضو | ارغون–ترخان فوجي عملدار مقرر |- | لڳ ڀڳ 927هه / 1521ع | [[ٽلٽي]] | سما، سهتا ۽ سوڍا مزاحمت | ارغون فوج جي فتح |- | 927–928هه | [[بکر]] | قلعي جي مرمت ۽ انتظامي بندوبست | مٿين سنڌ ۾ ارغون اقتدار مضبوط |} انهن فتوحات سان شاهه بيگ سنڌ جي وڏي حصي تي ارغون فوجي بالادستي قائم ڪئي، پر سما اقتدار جي باقيات فوري طور ختم نه ٿيون. ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ ماتحت حڪمران طور موجود رهيو، جڏهن⁠تہ [[ڄام صلاح الدين]] ۽ ٻين سما سردارن جي مزاحمت به جاري رهي. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] انهن باقي سياسي مخالفن خلاف مهمون جاري رکيون ۽ سما حڪمرانيءَ جي آخري آزاد سياسي بنيادن کي ختم ڪيو.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻيهر واپسي ۽ چيلهار جي جنگ == [[سما گھراڻو|سما]] اقتدار جي شڪست باوجود شاهه بيگ ارغون خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ڄام فيروز جي مائٽ ۽ اڳوڻي حريف [[ڄام صلاح الدين]] سنڌ جي حڪمراني ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات سلطنت|گجرات]] جي سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪئي. هن جاڙيجن، سوڍن ۽ ٻين راجپوت قبيلن مان لشڪر گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |pages=226, 374 }}</ref> نومبر 1521ع ڌاري ڄام صلاح الدين هيٺين سنڌ ۾ اڳتي وڌي ڄام فيروز جي ڪنٽرول هيٺ آيل ڪيترن علائقن تي قبضو ڪري ورتو. ڄام فيروز، جنهن جي حڪمراني ان وقت ارغون سرپرستيءَ هيٺ قائم هئي، مقابلي جي سگهه نه ڏسي [[سيوستان]] ڏانهن هٽي ويو ۽ شاهه بيگ کان مدد گهريائين.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> شاهه بيگ پنهنجي پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي فوج سان ڄام فيروز جي مدد لاءِ موڪليو. شاهه حسن 14 محرم 928هه ڌاري شال مان روانو ٿيو ۽ ڪجهه هفتن جي سفر کان پوءِ سيوستان پهتو. اتان گڏيل ارغون ۽ ڄام فيروز جا لشڪر ڄام صلاح الدين خلاف روانا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> === چيلهار جي جنگ === {{Main|چيلهار جي جنگ}} 1522ع جي شروعات ۾ [[چيلهار]] واري علائقي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. ڄام صلاح الدين جي فوج ۾ سندس پٽ هيبت خان، جاڙيجا، سوڍا ۽ گجراتي مددگار شامل هئا، جڏهن⁠تہ ارغون طرف شاهه حسن، مختلف ارغون امير ۽ ڄام فيروز جا ساٿي موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Williams |first=L. F. Rushbrook |title=The Black Hills: Kutch in History and Legend |location=London |year=1958 }}</ref><ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> جنگ دوران هيبت خان گرفتار ٿي قتل ڪيو ويو. سندس موت کان پوءِ ڄام صلاح الدين پاڻ شديد حملي جي اڳواڻي ڪئي، پر آخرڪار هو پڻ جنگ ۾ مارجي ويو. سندس لشڪر جا بچيل دستا ڪڇ ۽ گجرات ڏانهن واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=226 }}</ref> چيلهار جي جنگ سما گهراڻي طرفان سنڌ ۾ اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏين فوجي ڪوششن مان هڪ هئي. ڄام صلاح الدين جي وفات کان پوءِ سما اشرافيه جي منظم فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي، جڏهن⁠تہ ارغونن جي هيٺين سنڌ ۾ اثر رسوخ کي وڌيڪ استحڪام مليو.<ref>{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9694050782 }}</ref> == گجرات خلاف مهم جي رٿا == ڄام صلاح الدين جي شڪست کان پوءِ شاهه بيگ جي سياسي توجهه [[گجرات سلطنت]] ڏانهن ٿي. سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن موجب، هو خاص طور انهن جاڙيجن ۽ گجراتي قوتن کان ناراض هو، جن ڄام صلاح الدين جي ارغونن خلاف مهم ۾ مدد ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1983 |page=374 }}</ref> ان وقت گجرات تي [[مظفر شاهه ٻيون]] حڪومت ڪري رهيو هو. شاهه بيگ گجرات تي چڙهائيءَ کي رڳو انتقامي ڪارروائي نه، پر پنهنجي اقتدار لاءِ متبادل جغرافيائي مرڪز حاصل ڪرڻ جي رٿا طور به ڏسي رهيو هو. ''تاريخ معصومي'' جي روايت موجب، بکر ڇڏڻ کان پوءِ شاهه بيگ کي خبر پئي ته [[بابر]] ڀيره ۽ [[خوشاب]] تائين پهچي چڪو آهي ۽ هندستان فتح ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو. شاهه بيگ کي انديشو ٿيو ته جيڪڏهن بابر پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪري ٿو ته سنڌ تي به سندس توجهه ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ بيان ٿيل آهي ته شاهه بيگ ان سبب ڪنهن ٻئي ملڪ تي قبضو ڪري پنهنجي لاءِ محفوظ اقتداري مرڪز حاصل ڪرڻ بابت سوچي رهيو هو. اهڙيءَ ريت گجرات جي مهم سندس حڪمرانيءَ جي آخري وڏي سياسي منصوبي طور سامهون اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> == آخري سفر ۽ اگهم ۾ وفات == ڄام صلاح الدين خلاف ڪارروائين کان پوءِ شاهه بيگ [[سيوستان]] آيو، جتي ڪجهه وقت ترسڻ کان پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو. گجرات جي سفر دوران هن [[اگهم]]، جنهن کي بعد ۾ [[اگهم ڪوٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويو، وٽ ڇانوڻي ڪئي. هتي هو ڄام فيروز جي اچڻ جو انتظار به ڪري رهيو هو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reigns of Jám Feróz Sammah and Mírzá Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ انهيءَ قيام دوران بيمار ٿيو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ سندس وفات جي سن بابت پراڻو اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن ۽ بعد جي ترجمن ۾ شعبان 928هه ڏنو ويو آهي، پر جديد تاريخي تنقيد ان تاريخ کي واقعاتي ترتيب سان نه ٺهندڙ قرار ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ شاهه بيگ جي موت کان اڳ بيان ٿيل بابر جي ڀيره ۽ خوشاب واري مهم 930هه/1524ع جي واقعاتي سلسلي سان وڌيڪ ٺهڪي اچي ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 |pages=233–234 }}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب شاهه بيگ جي وفات '''22 شعبان 930هه، مطابق 26 جون 1524ع''' تي ٿي. اها تاريخ جديد تحقيق ۾ وڌيڪ قابل قبول سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#654321;color:white;padding:6px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي وفات بابت اهم تاريخي روايتون''' |- ! style="background:#E6CCB2;" | ماخذ يا محقق ! style="background:#E6CCB2;" | ڏنل تاريخ ! style="background:#E6CCB2;" | عيسوي برابر ! style="background:#E6CCB2;" | تبصرو |- | ''تاريخ معصومي'' جي ڪجهه نسخن جو متن | شعبان 928هه | 1522ع | پراڻي روايت؛ واقعاتي ترتيب سان اختلاف رکي ٿي |- | نظام الدين احمد ۽ فرشته | 930هه | 1523–1524ع | سال 930هه جي حمايت ڪن ٿا، پر ڏينهن واضح نٿا ڪن |- | ايم. ايڇ. پنهور / جديد سنڌي تحقيق | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد ترتيب ۾ وڌيڪ قبوليل |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | 22 شعبان 930هه | '''26 جون 1524ع''' | جديد تحقيق جي بنياد تي ڏنل تاريخ |} ان ڪري مضمون جي معلوماتي خاني ۾ '''26 جون 1524ع''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي 928هه واري روايت کي متن ۾ تاريخي اختلاف طور بيان ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تدفين == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس لاش پهريائين سنڌ ۾ امانت طور رکيو ويو. مختلف روايتن ۾ عارضي تدفين لاءِ [[بکر]] ۽ [[مڪلي]] ٻنهي جا نالا ملن ٿا. بعد ۾ سندس تابوت [[مڪو|مڪي شريف]] موڪليو ويو ۽ اتي مستقل طور دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ڪجهه روايتن موجب سندس لاش لڳ ڀڳ ٽن سالن کان پوءِ سنڌ مان ڪڍرائي صندوق ۾ رکي مڪي پهچايو ويو. مڪي ۾ سندس خاندان لاءِ دفن گاهه قائم ٿيو، جتي بعد ۾ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جو لاش به منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == شاهه حسن جي جانشيني == شاهه بيگ جي وفات واري رات ئي ارغون اميرن ۽ فوجي سردارن سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] کي جانشين طور قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |chapter=The Reign of Mírzá Sháh Hasan son of Sháh Beg Arghún |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all |access-date=9 September 2026 }}</ref> ايم. ايڇ. پنهور جي ترتيب موجب شاهه بيگ 26 جون 1524ع تي فوت ٿيو، جڏهن⁠تہ شاهه حسن جي باقاعده تخت نشيني 30 آگسٽ 1524ع تي [[نصرپور]] ۾ ٿي.<ref>{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }}</ref> شاهه حسن پنهنجي والد کان هڪ اهڙي رياست ورثي ۾ ورتي، جيڪا فوجي طور وسيع ٿي چڪي هئي پر سياسي طور اڃا مڪمل مستحڪم نه هئي. ڄام فيروز، ڪڇ جا جاڙيجا، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن جي مزاحمت برقرار هئي؛ ان ڪري شاهه حسن جي شروعاتي حڪمرانيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي ارغون ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ ۽ پاڙيسري علائقن ۾ توسيع ڪرڻ ۾ گذريو. == حڪمراني ۽ تاريخي اثر == شاهه بيگ ارغون جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب اهو آهي ته سندس فتوحات سان سنڌ ۾ [[سما گھراڻو|سما گهراڻي]] جي ڊگهي مقامي حڪمراني ختم ٿيڻ لڳي ۽ ارغون–ترخان دور جي شروعات ٿي. سندس حڪومت مختصر هئي، پر ان دوران ٺٽو، سيوستان ۽ بکر جهڙن مرڪزن تي ارغون فوجي بالادستي قائم ٿي.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Sibi-fort-dehpal.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]]] [[File:Sibi-fort.jpg|thumb|left|[[سبي قلعو]]؛ قنڌار کان سنڌ ڏانهن [[شاهه بيگ ارغون]] جي اقتدار جي توسيع دوران سبي هڪ اهم فوجي مرڪز هو.]] سندس فوجي مهمن جو سنڌي سماج تي وڏو انساني ۽ سياسي اثر پيو. ٺٽي، ٽلٽي ۽ ٻين علائقن جي لڙائين ۾ وڏي جاني نقصان، آباديءَ جي لڏپلاڻ ۽ مقامي سياسي اشرافيه جي تباهيءَ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. مير علي شير قانع بعد ۾ ارغون قبضي سان لاڳاپيل دور کي سنڌ لاءِ تباهي ۽ سياسي ابتريءَ جي شروعات طور پيش ڪيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ٻئي طرف، فارسي درٻاري ماخذ شاهه بيگ کي فوجي صلاحيت، علم دوستي، مذهبي رجحان ۽ عالمن جي سرپرستيءَ سبب پڻ ياد ڪن ٿا. ''روضۃ السلاطين'' ۽ ٻين روايتن موجب هو فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ سندس مجلسن ۾ عالم ۽ شاعر شريڪ ٿيندا هئا.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري شاهه بيگ جي دور بابت تاريخي جائزو ٻن متوازي رخن ۾ ڏٺو وڃي ٿو: هڪ طرف ارغون رياست جي قيام ۽ انتظامي توسيع، ۽ ٻي طرف سنڌ جي مقامي سما سياسي ڍانچي جي زوال، جنگين ۽ اقتداري تبديليءَ جا سخت سماجي نتيجا. == اهم واقعن جي وقتوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B3F00;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون جي زندگي ۽ حڪمرانيءَ جا اهم واقعا''' |- ! style="background:#F1D6B8;" | سال ! style="background:#F1D6B8;" | واقعو ! style="background:#F1D6B8;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1465ع | شاهه بيگ جي پيدائش | ارغون امير ذوالنون جو پٽ |- | 15هين صديءَ جي آخر | سبي ۽ ڀرپاسي ۾ ارغون فوجي توسيع | سنڌ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ فوجي بنياد |- | 926هه / 1519–1520ع | ٺٽي تي حملو ۽ دريا خان جي شڪست | سما فوجي طاقت کي فيصلائتو نقصان |- | 1520ع | سنڌ ۾ ارغون بالادستي | شاهه بيگ پهريون ارغون حڪمران بڻيو |- | 1521–1522ع | سيوستان، ٽلٽي ۽ مٿين سنڌ ۾ فوجي مهمون | ارغون ڪنٽرول جي توسيع |- | 1522ع | چيلهار جي جنگ | ڄام صلاح الدين جي آخري وڏي ڪوشش ناڪام |- | 1524ع | گجرات تي حملي جي تياري | بابر جي اڳڀرائيءَ سبب متبادل اقتدار جي ڳولا |- | '''26 جون 1524ع''' | اگهم ۾ وفات | شاهه حسن ارغون جانشين ٿيو |} == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي قبضي کان پوءِ سندس حڪومت جي هڪ اهم خصوصيت فوجي مرڪزن کي مضبوط ڪرڻ ۽ اهم شهرن ۾ قابلِ اعتماد ارغون ۽ ترخان امير مقرر ڪرڻ هئي. هن [[ٺٽو]]، [[سيوستان]] ۽ [[بکر]] جهڙن مرڪزن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي ۾ خاص اهميت ڏني. ارغون اقتدار جو بنياد ابتدا ۾ مقامي سما انتظامي ڍانچي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران، ان جي مٿان ارغون فوجي بالادستي قائم ڪرڻ تي ٻڌل هو، پر مزاحمت ڪندڙ مقامي سردارن ۽ قبيلن خلاف سخت ڪارروائيون پڻ ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|[[بکر جو قلعو]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع هي تاريخي قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو.]] === بکر جي فوجي اهميت === [[بکر]] شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ ۾ مٿين سنڌ جو سڀ کان اهم فوجي مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هجڻ سبب بکر قدرتي طور دفاعي حيثيت رکندڙ هو ۽ اتر کان ايندڙ رستن جي نگرانيءَ لاءِ موزون هو. شاهه بيگ قلعي کي نئين سر مضبوط ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي اميرن کي اندر رهائش لاءِ جايون ڏنيون.<ref name="ترخان نامو"/> سنڌي تاريخي روايتن موجب بکر جي قلعي جي تعمير ۽ مرمت لاءِ قديم [[اروڙ]] جي عمارتن ۽ قلعي مان سرون ڪڍيون ويون. ان عمل سبب اروڙ جي پراڻي آباديءَ کي نقصان پهتو. بعد ۾ بکر ارغونن ۽ پوءِ مغلن جي دور ۾ به هڪ اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز رهيو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> === مقامي مزاحمت خلاف ڪارروايون === شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي. سما سردارن کان سواءِ بلوچ، سهتا، سوڍا، جاڙيجا ۽ ٻين مقامي گروهن به ارغون اقتدار خلاف مختلف وقتن تي هٿياربند ردعمل ڏيکاريو. سنڌيانا موجب، بکر ۾ قيام دوران شاهه بيگ کي بلوچ آبادين ۾ بغاوت جا اطلاع مليا، جنهن کان پوءِ فوجي ڪارروائي ڪري ڪيترن ڳوٺن کي تباهه ڪيو ويو ۽ وڏي جاني نقصان جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> انهيءَ قسم جون ڪارروايون ظاهر ڪن ٿيون ته ارغون اقتدار رڳو هڪ تخت جي تبديلي نه هو، پر سنڌ جي سياسي اقتدار جي جوڙجڪ ۾ وڏي تبديلي آڻيندڙ فوجي فتح پڻ هئي. == قنڌار ۽ بابر سان لاڳاپا == [[File:Babur crossing the river Son.jpg|thumb|left|[[ظهيرالدين محمد بابر]]؛ قنڌار بابت ارغونن ۽ بابر وچ ۾ ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا]] شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ جو هڪ اهم رخ [[قنڌار]] تي قبضي لاءِ [[بابر]] سان سندس ڊگهو مقابلو هو. [[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] موجب، 1507ع ۾ بابر شاهه بيگ ۽ سندس ڀاءُ محمد مقيم کي شڪست ڏئي قنڌار تي قبضو ڪيو ۽ شهر پنهنجي ڀاءُ ناصر مرزا حوالي ڪيو، پر ٿوري ئي عرصي ۾ شاهه بيگ ۽ محمد مقيم قنڌار ٻيهر هٿ ڪري ورتو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1511ع ۾ صفوي قزلباش فوج پڻ قنڌار ڏانهن وڌي، پر قلعي جي مضبوطيءَ سبب شهر تي قبضو نه ڪري سگهي ۽ شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> 1520ع ۽ 1521ع ۾ بابر ٻيهر قنڌار تي دٻاءُ وڌايو. آخرڪار 1522ع ۾ شاهه بيگ قنڌار خالي ڪيو ۽ شهر بابر جي قبضي ۾ هليو ويو. ان کان پوءِ شاهه بيگ پنهنجي سياسي مرڪز کي مستقل طور سنڌ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/ |access-date=9 September 2026 }}</ref> هيءَ تبديلي شاهه بيگ جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم موڙ هئي. قنڌار وڃائڻ کان پوءِ سنڌ سندس لاءِ متبادل اقتداري مرڪز بڻجي وئي، جنهن کي هن فوجي طاقت، قلعن ۽ وفادار اميرن جي ذريعي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. == ارغون حڪمرانيءَ جو قيام == شاهه بيگ جي فتح سان سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جو بنياد پيو. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ارغونن کي ترڪ-منگول نسل جي خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو سياسي مرڪز پهرين قنڌار ۽ پوءِ سنڌ بڻيو.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }}</ref> شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن بيگ ارغون]] سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني 16هين صديءَ جي وچ تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ اقتدار [[ترخان گهراڻو|ترخان خاندان]] جي هٿ ۾ ويو.<ref>{{cite web |title=ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> == علمي ۽ ادبي سرپرستي == جيتوڻيڪ شاهه بيگ جي دور کي سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ جنگين، قبضي ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس علم دوستيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. هو عالمن، فاضلن، ديني شخصيتن ۽ شاعرن جي صحبت کي پسند ڪندو هو ۽ پنهنجي درٻار ۾ علمي مجلسون منعقد ڪرائيندو هو.<ref name="ترخان نامو"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، شاهه بيگ پاڻ به شاعري ڪندو هو ۽ سندس علمي ذوق بابت ''روضۃ السلاطين'' ۾ مواد ملي ٿو. سندس درٻار ۾ وچ ايشيا ۽ خراسان جي فارسي ادبي روايت جو اثر واضح هو.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه بيگ جي درٻاري ثقافت ارغون ۽ پوءِ ترخان دور ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري ۽ ادبي حيثيت جي مضبوطيءَ جو حصو بڻجي. ساڳئي وقت سنڌي ٻولي ۽ مقامي علمي روايتون به مذهبي مرڪزن، خانقاهن ۽ مڪاني عالمن جي حلقن ۾ جاري رهيون. == شخصيت ۽ تاريخي ماخذن جا رايا == شاهه بيگ بابت تاريخي ماخذن جا رايا هڪجهڙا ناهن. درٻاري ۽ فارسي ماخذ کيس علم دوست، ديندار، بهادر ۽ منتظم حڪمران طور پيش ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ سندس فوجي فتحن سان ڳنڍيل تباهي، قتل ۽ آباديءَ جي بي دخليءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سنڌ تي ارغون قبضي کي سخت منفي اثر رکندڙ واقعي طور پيش ڪيو. سنڌيانا ۾ پڻ شاهه بيگ جي دور بابت لکيو ويو آهي ته سندس حڪومت سنڌ جي ماڻهن لاءِ وڏي تڪليف ۽ سياسي انتشار جو دور هئي.<ref>{{cite web |title=شاھ بيگ ارغون |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A8%D9%8A%DA%AF+%D8%A7%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، ''ترخان نامو'' ۽ ٻين درٻاري روايتن ۾ سندس علمي مزاج، عالمن جي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي صلاحيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="ترخان نامو"/> انهيءَ ڪري جديد تاريخ نگاريءَ ۾ شاهه بيگ کي نه رڳو هڪ فاتح طور، پر هڪ اهڙي سياسي شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني سنڌ ۾ مقامي سما سلطنت کان وچ ايشيائي ارغون اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو بنيادي مرحلو هئي. == تاريخي اهميت == شاهه بيگ ارغون جي دور جي تاريخي اهميت هيٺين اهم تبديلين سان ڳنڍيل آهي: * [[سما گهراڻو|سما سلطنت]] جي سياسي زوال ۽ ارغون اقتدار جي قيام؛ * [[قنڌار]] کان سنڌ ڏانهن ارغون سياسي مرڪز جي منتقلي؛ * [[بکر]]، [[سيوستان]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي ارغون فوجي انتظام ۾ شامل ڪرڻ؛ * سنڌ جي پراڻي مقامي اشرافيه ۽ نون ارغون-ترخان اميرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست؛ * سنڌ ۾ فارسي درٻاري ثقافت ۽ وچ ايشيائي سياسي روايتن جي وڌندڙ اثر؛ * ۽ اهڙي سياسي تبديلي جنهن بعد سنڌ تي ترخان ۽ پوءِ مغل اقتدار قائم ٿيڻ لاءِ رستو هموار ٿيو. == شاهه بيگ جي حڪمرانيءَ جا اهم مرڪز == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4226;color:white;padding:7px;" | '''شاهه بيگ ارغون سان لاڳاپيل اهم سياسي ۽ فوجي مرڪز''' |- ! style="background:#F2D7B5;" | هنڌ ! style="background:#F2D7B5;" | موجوده علائقو ! style="background:#F2D7B5;" | شاهه بيگ جي دور ۾ اهميت |- | [[قنڌار]] | افغانستان | ارغونن جو ابتدائي سياسي مرڪز؛ 1522ع ۾ بابر حوالي ٿيو |- | [[سبي]] | بلوچستان، پاڪستان | سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ جو اهم مرڪز |- | [[ٺٽو]] | سنڌ، پاڪستان | سما سلطنت جي راڄڌاني؛ ارغون فتح جو اهم هدف |- | [[سيوستان]] | موجوده سيوهڻ، سنڌ | وچولي سنڌ جو اهم قلعو ۽ انتظامي مرڪز |- | [[بکر]] | سکر، سنڌ | مٿين سنڌ جو اهم فوجي ۽ دريائي قلعو |- | [[اگهم ڪوٽ]] | سنڌ، پاڪستان | شاهه بيگ جي آخري سفر ۽ وفات سان لاڳاپيل هنڌ |} == ورثو == شاهه بيگ جي حڪمراني مختصر هئي، پر ان جا اثر ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي سياسي تاريخ تي قائم رهيا. سندس قائم ڪيل ارغون اقتدار سندس پٽ شاهه حسن جي دور ۾ وڌيڪ مضبوط ٿيو، ۽ ان کان پوءِ ساڳي سياسي اشرافيه مان [[ترخان گهراڻو]] اڀريو. سنڌ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ جو نالو هڪ طرف فوجي فتح، سما اقتدار جي خاتمي ۽ وچ ايشيائي حڪمران طبقي جي آمد سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻي طرف سندس علمي سرپرستي ۽ فارسي درٻاري ثقافت کي پڻ سندس دور جي هڪ خاصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ارغون گهراڻو]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان سمو]] * [[ڄام صلاح الدين]] * [[سما گهراڻو]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[سبي قلعو]] * [[بکر جو قلعو]] * [[ٺٽو]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sind, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sind |location=Jamshoro |year=1972 }} * {{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1996 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Pre-History to 1539 AD |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |location=Karachi |year=2022 |orig-year=1983 }} * {{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=2005 }} * {{cite book |author=مير محمد معصوم بکري |title=تاريخ معصومي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} {{Authority control}} [[زمرو:1460ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1524ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:قنڌار جا حڪمران]] nkdqaavdqo6bdj8ufsg8leclz7mjljl 0 45560 410672 345178 2026-09-08T22:20:55Z Intisar Ali 8681 410672 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = شاهه حسن بيگ ارغون |title = |image = |succession = [[سنڌ]] جو حاڪم |predecessor = [[شاھ بيگ ارغون]] |successor = [[مرزا عيسا خان ترخان]] |regent = |reign = 930–962هه<br />1524ع–1555ع |spouses = [[ماهه بيگم]]<br />گلبرگ بيگم |issue = چوچڪ بيگم<br />ميرزا ابو المنصور |full name = مرزا شاهه حسن بيگ ارغون بن شاهه بيگ بن امير ذوالنون ارغون |house = [[ارغون]] |dynasty = [[ارغون گهراڻو]] |father = [[شاهه بيگ ارغون]] |mother = |birth_name = |birth_date = 896هه / لڳ ڀڳ 1490ع |birth_place = ممڪن طور [[قنڌار]] |death_date = 12 ربيع الاول 962هه / 1555ع |death_place = علي پوٽن جو ڳوٺ، [[سنڌ]] |date of burial = |place of burial = پهرين ٺٽي ۽ [[مڪلي]] ۾ امانت طور؛ پوءِ [[مڪو|مڪي معظمہ]] ۾ شاهه بيگ ارغون جي قبر ڀرسان |religion = [[اسلام]] }} '''مرزا شاهه حسن بيگ ارغون''' ({{lang-en|Shah Hasan Arghun}}؛ تاريخي انگريزي ماخذن ۾ ''Shah Husain Arghun'' پڻ) [[سنڌ]] ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جو ٻيو ۽ آخري حڪمران هو. هو [[شاهه بيگ ارغون]] جو پٽ ۽ جانشين هو. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ 930هه/1524ع ۾ هن سنڌ جي حڪومت سنڀالي ۽ لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين حڪومت ڪئي.<ref name="EI-Husayn">{{cite encyclopedia |title=Ḥusayn Shāh Arghūn |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=New Edition |volume=III |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |year=1971 |pages=632 }}</ref><ref name="SaleemAkhtar1985a">{{cite journal |last=Akhtar |first=M. Saleem |title=Mirza Shah Hasan Arghun: A Re-Appraisal of his Dealings with the House of Babur |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=VI |issue=1 |year=1985 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/2-Mirza-Shah-Hasan-Arghun-A-Re-Appraisal-of-his-Dealing-with-the-House-of-BaburM.Saleem-Akhtar.pdf }}</ref> شاهه حسن جي حڪومت سنڌ جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس دور ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي باقي سياسي طاقت ختم ٿي، [[ملتان]] تي ارغون مهمون هليون، شڪست کاڌل مغل بادشاهه [[همايون]] سنڌ ۾ پناهه ۽ سياسي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ حڪومت جي آخري سالن ۾ ارغون ۽ ترخان اميرن جي بغاوت سبب ملڪ عملي طور [[ٺٽو]] ۽ [[بکر]] جي ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي ويو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/><ref name="AHistorySind">{{cite book |author=ميرزا قليچ بيگ |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ نسب == ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[ترخان نامو]]'' ۽ ٻين روايتي ماخذن موجب شاهه حسن جو جنم 896هه/تقريباً 1490ع ڌاري ٿيو. ''Encyclopaedia of Islam'' موجب سندس جنم گهڻو ڪري [[قنڌار]] ۾ ٿيو، جتي سندس والد شاهه بيگ ۽ ڏاڏو [[امير ذوالنون ارغون]] تيموري سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.<ref name="EI-Husayn"/> ارغون خاندان پنهنجي نسب کي وچ ايشيا جي مغل-ترڪ اشرافيه سان ڳنڍيندو هو. قديم تاريخن ۾ ان خاندان کي [[ارغون خان]] سان نسبت ڏني وئي آهي، جيتوڻيڪ جديد مؤرخ هن نسب جي سڀني تفصيلن کي هڪجهڙي پڪ سان قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == بابر جي درٻار ۾ رهائش == 921هه/1515ع ڌاري شاهه حسن ڪنهن خانداني اختلاف سبب پنهنجي والد کان ناراض ٿي [[ڪابل]] ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر|بابر]] جي درٻار ۾ هليو ويو. هو اتي لڳ ڀڳ ٻن سالن تائين رهيو. بعد ۾ والد سان صلح ٿيڻ کان پوءِ واپس آيو.<ref name="EI-Husayn"/> ''ترخان نامي'' ۾ بابر سان منسوب هڪ روايت نقل ٿيل آهي ته بابر شاهه حسن بابت چوندو هو ته هو فقط ملازمت ڪرڻ لاءِ نه، پر حڪومت هلائڻ جا طريقا سکڻ لاءِ سندس درٻار ۾ آيو آهي.<ref name="ترخان نامو">{{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |edition=ٻيو |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> هيءَ رهائش شاهه حسن جي بعد واري سياست تي اثرانداز ٿي. سندس تخت نشينيءَ کان پوءِ هن پنهنجي نالي بدران بابر جي نالي ۾ خطبو پڙهائڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي جديد مؤرخ مغل طاقت سان سڌي ٽڪراءَ کان پاسو ڪرڻ ۽ پنهنجي نئين حڪومت کي سياسي تحفظ ڏيڻ جي حڪمت عملي سمجهن ٿا.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> == تخت نشيني == شاهه بيگ ارغون 22 شعبان 930هه/25 جون 1524ع تي وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ شاهه حسن سندس جانشين ٿيو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> سندس رسمي تخت نشيني [[نصرپور]] ۾ ٿي. مقامي سيد، قاضي، سردار ۽ معزز ماڻهو سندس درٻار ۾ حاضر ٿيا ۽ سندس نالي ۾ خطبي جي تجويز ڏنائون، پر شاهه حسن بابر جي نالي ۾ خطبو جاري رکڻ کي ترجيح ڏني.<ref name="AHistorySind"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#6b3e26;color:white;padding:7px;" | '''شاهه حسن ارغون جي حڪومت جا اهم مرحلا''' |- style="background:#e7c49f;" ! سال / هجري ! واقعو ! نتيجو |- | 930هه / 1524ع | تخت نشيني | ارغون حڪومت جو ٻيو مرحلو شروع |- | 931–933هه | [[اُچ]] ۽ [[ملتان]] جون مهمون | ارغون اثر اتر طرف وڌيو |- | 1525ع ڌاري | [[ڄام فيروز]] خلاف فيصلائتي جنگ | سما سياسي اقتدار جو خاتمو |- | 1541–1543ع | [[همايون]] جي سنڌ ۾ موجودگي | ارغون–مغل ڇڪتاڻ |- | 960–962هه | بيماري، درٻاري بغاوتون | مرڪزي اختيار ڪمزور |- | 962هه / 1555ع | وفات | سنڌ ٺٽي ۽ بکر جي سياسي حصن ۾ ورهائجي وئي |} == ڄام فيروز ۽ سما اقتدار جو خاتمو == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ [[ڄام فيروز]] ارغونن خلاف پنهنجي سياسي حيثيت ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. شاهه حسن گجرات ڏانهن وڃڻ بدران پهرين هيٺين سنڌ ۾ سما مزاحمت کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="AHistorySind"/> === ٺٽي تي قبضو === شاهه حسن جي اڳڀرائيءَ جي خبر ملڻ تي ڄام فيروز [[ٺٽو]] ڇڏي سنڌو درياهه پار ڪري [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. سندس ناٺي شيخ ابراهيم ۽ وزير مانيڪ ڪجهه ٻيڙين، تيراندازن ۽ هٿياربند ماڻهن سان ارغون فوج کي درياهه پار ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيا. شاهه حسن ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ شهر تي مڪمل قبضو قائم ڪيو.<ref name="AHistorySind"/> === ڪاري ڪٻرلو يا فيصلائتي جنگ === ڄام فيروز ڪڇ ۽ ڏاکڻي سنڌ مان سما ۽ ٻين ساٿين کي گڏ ڪري ٻيهر جنگ لاءِ تيار ٿيو. ''تاريخ معصومي'' ۽ ان جي انگريزي ترجمي موجب هن چاچڪن ۽ راهمن جي علائقي ۾ وڏي فوج گڏ ڪئي، جنهن جو انگ روايتي ماخذن ۾ 50,000 تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="AHistorySind"/> جنگ دوران سما ۽ سنڌي سپاهين بابت روايت ملي ٿي ته هنن گھوڙن تان لهي پنهنجا پٽڪا ۽ ڪپڙا هڪٻئي سان ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ظاهر ڪيو. سخت مقابلي کان پوءِ ارغون فوج غالب آئي. روايتي ماخذن ۾ ڄام فيروز جي فوج جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن جي مارجي وڃڻ جو انگ ڏنو ويو آهي، پر اهڙن عددي انگن کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="AHistorySind"/> ڄام فيروز شڪست کان پوءِ [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن باقي زندگي گذاري. هن جنگ کان پوءِ سما گهراڻي جي خودمختيار حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="EI-Husayn"/> == اُچ، ديراور ۽ ملتان جون مهمون == شاهه حسن پنهنجي حڪمرانيءَ جي شروعاتي سالن ۾ اتر ۽ اتر-اوڀر طرف فوجي توسيع ڪئي. سندس فوجن [[اُچ]] ۽ ان جي آس پاس جي لانگاهه، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن سان مقابلا ڪيا.<ref name="AHistorySind"/> 931هه ڌاري هن ديراور واري علائقي ڏانهن به فوج موڪلي. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب ريگستاني قلعي تائين پهچڻ لاءِ لشڪر کي پاڻي ۽ رسد جا خاص انتظام ڪرڻا پيا، ۽ فوج رستي ۾ وڏي تعداد ۾ کوهه کوٽايا.<ref name="AHistorySind"/> 932–933هه ۾ شاهه حسن [[ملتان]] تي چڙهائي ڪئي. شهر جو ڊگهو گهيرو ٿيو، جنهن کان پوءِ 11 ربيع الثاني 933هه ڌاري ارغون لشڪر شهر ۾ داخل ٿيو. روايتي بيانن ۾ فتح کان پوءِ وڏي قتل عام ۽ ماڻهن کي قيد ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AHistorySind"/> فتح کان پوءِ خواجه شمس الدين خافي کي 200 سوار، 100 پيادا ۽ 100 توپچين سان ملتان جو انتظام ڏنو ويو. شاهه حسن ملتان بابر کي پيش ڪرڻ لاءِ سفير پڻ موڪليا، ۽ بابر ان کي پنهنجي پٽ [[مرزا ڪامران]] جي اثر هيٺ رکيو.<ref name="AHistorySind"/><ref name="EI-Husayn"/> == ڪڇ سان جنگ == ملتان جي مهم کان پوءِ شاهه حسن کي خبر ملي ته [[رائو کينگار]] ڪڇ مان ٺٽي ڏانهن فوجي دٻاءُ وڌائي رهيو آهي. ''تاريخ معصومي'' ۾ ٻنهي وچ ۾ سخت خط و ڪتابت جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کان پوءِ شاهه حسن ڪڇ ڏانهن مهم ڪئي.<ref name="AHistorySind"/> ارغون لشڪر کي ڪيترن فوجي حصن ۾ ورهايو ويو، جن جي اڳواڻي سلطان محمود بکري، مير فرخ، شاهه حسن تقديري، مرزا عيسيٰ ترخان ۽ ٻين اميرن ڪئي. مقابلي ۾ ڪڇ جون فوجون شڪست کائي واپس ويون، جنهن کان پوءِ شاهه حسن ٺٽي موٽي آيو.<ref name="AHistorySind"/> ان واقعي بابت بعد واري سنڌي سياسي ادب ۾ ڄام کنگهار ۽ مقامي مزاحمت سان لاڳاپيل وڌيڪ روايتون ملن ٿيون، پر انهن مان سڀئي همعصر بنيادي ماخذن سان تصديق ٿيل نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي روايتي يا بعد واري تاريخنگاريءَ جي بيان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == همايون سان لاڳاپا == [[File:Humayun, detail of miniature from the Baburnama.jpg|thumb|[[همايون]]؛ شير شاهه سوري کان شڪست کان پوءِ 1541ع کان 1543ع تائين سنڌ ۾ رهيو]] شاهه حسن جي حڪمرانيءَ جو سڀ کان اهم خارجي سياسي بحران مغل بادشاهه [[همايون]] جي سنڌ ۾ اچڻ سان پيدا ٿيو. شير شاهه سوري کان شڪست کان پوءِ همايون 947هه/1541ع ۾ سنڌ پهتو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> شاهه حسن شروعات ۾ همايون سان سڌي فوجي ٽڪراءَ کان پاسو ڪيو، پر کيس اهڙي مدد ڏيڻ کان به انڪار ڪيو، جيڪا سنڌ ۾ مغل اثر وڌائي سگهي. بکر جو حاڪم [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] شاهه حسن جي حڪم کان سواءِ همايون کي قلعي ۾ داخل ٿيڻ يا وڏي فوجي مدد ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> شاهه حسن سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن، خاص طور [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين، رسد ۽ چوپائي مال کي محفوظ هنڌن تي منتقل ڪرڻ ۽ ڪجهه علائقن کي خالي ڪرائڻ جي حڪمت عملي اختيار ڪئي ته جيئن همايون جي فوج کي مقامي رسد نه ملي. ساڳئي وقت سيوهڻ جي قلعي کي مضبوط ڪيو ويو ۽ خوراڪ گڏ ڪئي وئي.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> همايون بکر ۽ سيوهڻ تي دٻاءُ وڌايو، پر سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪامياب نه ٿيو. آثارِ قديمه بابت جديد تحقيق پڻ 1541ع ۾ همايون جي سيوهڻ جي گهيري ۽ ارغون دفاع جو ذڪر ڪري ٿي.<ref>{{cite book |editor-last=Boivin |editor-first=Michel |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/Sindh_Through_History_and_Rrpresentations_French_Contributions_to_Sindhi_Studies_Edited_By_Michel_Boivin.pdf }}</ref> همايون آخرڪار 950هه/1543ع ۾ سنڌ ڇڏي ايران ڏانهن روانو ٿيو. جديد مؤرخ شاهه حسن جي حڪمت عملي کي سڌي وڏي جنگ بدران رسد روڪڻ، قلعن جي حفاظت ۽ وقت کي پنهنجي حق ۾ استعمال ڪرڻ واري پاليسي طور ڏسن ٿا.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> == مرزا ڪامران سان تعلق == شاهه حسن جا بابر جي خاندان سان لاڳاپا صرف همايون تائين محدود نه هئا. سندس ڌيءَ '''چوچڪ بيگم''' جي شادي همايون جي ڀاءُ [[مرزا ڪامران]] سان ٿي.<ref name="AHistorySind"/> جڏهن ڪامران سياسي شڪستن کان پوءِ سنڌ آيو ته شاهه حسن کيس پناهه ۽ مالي سهڪار ڏنو. ڪامران کي بعد ۾ مڪي ڏانهن وڃڻو پيو، ۽ چوچڪ بيگم به پنهنجي والد جي ابتدائي مخالفت باوجود مڙس سان گڏ سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ''تاريخ معصومي'' ۾ سندس اهو موقف نقل ٿيل آهي ته جڏهن ڪامران طاقتور هو تڏهن والد کيس سندس حوالي ڪيو هو، تنهنڪري هاڻي سندس نابينا ۽ ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ کيس ڇڏڻ مناسب نه ٿيندو.<ref name="AHistorySind"/> == شاديون ۽ اولاد == تاريخي ماخذن موجب شاهه حسن جون ٻه مشهور شاديون ٿيون. سندس هڪ زال [[ماهه بيگم]] هئي، جيڪا سندس چاچي مرزا محمد مقيم جي ڌيءَ هئي. ماهه بيگم جي اڳوڻي شادي قاسم ڪوڪا سان ٿي هئي. شاهه حسن ۽ ماهه بيگم مان '''چوچڪ بيگم''' ڄائي، جنهن جي شادي مرزا ڪامران سان ٿي.<ref name="AHistorySind"/> سندس ٻي زال '''گلبرگ بيگم'''، مير خليفه جي ڌيءَ ۽ محب علي خان جي ڀيڻ هئي. ٻنهي جي وچ ۾ اختلافن سبب ڪجهه وقت کان پوءِ طلاق ٿي. روايتي ذريعن موجب گلبرگ بيگم بعد ۾ هندستان هلي وئي ۽ دهلي ۾ وفات ڪيائين.<ref name="AHistorySind"/> شاهه حسن کي '''ابو المنصور''' نالي هڪ پٽ پڻ ڄائو، جيڪو ٻن سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. ان ڪري سندس وفات وقت ڪو زنده نرينو وارث موجود نه هو.<ref name="AHistorySind"/> == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه حسن جي حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن ۽ سرحدي مسئلن ۾ گذريو، پر ساڳئي وقت هن ٺٽي، بکر، سيوهڻ ۽ ٻين اهم مرڪزن تي پنهنجا گورنر ۽ فوجي عملدار مقرر ڪيا. سندس حڪومت ۾ فارسي درٻاري ۽ سرڪاري ٻولي طور وڌيڪ مضبوط ٿي، جڏهن ته مقامي سنڌي انتظامي ۽ سماجي سطح تي جاري رهي. ارغون حڪمرانن وچ ايشيا، خراسان ۽ ايران مان ڪيترن عالم، شاعرن، صوفين ۽ سرڪاري اهلڪارن کي سنڌ ۾ جاءِ ڏني. اهڙي لڏپلاڻ سان سورھين صديءَ ۾ ٺٽو فارسي علم، شاعري ۽ تاريخنگاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Persian Language and Literature in Sindh during the Arghun, Tarkhan and Mughal Period |journal=Karakoram Research Journal |url=https://www.krjsalbc.org.pk/index_htm_files/08-Humera%20Naz.pdf }}</ref> == علم ۽ ادب جي سرپرستي == شاهه حسن پاڻ به فارسي شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو. ''تحفة الڪرام'' ۾ سندس تخلص '''سپاهي''' ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق موجب سندس درٻار سان ڪيترائي فارسي شاعر، عالم ۽ صوفي وابسته هئا.<ref>{{cite journal |title=Tarkhān Nāmah |journal=Pakistan Journal of History and Culture |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/4-Tarkhan_Namah.pdf }}</ref> [[حيدر ڪلوچ]] انهن فارسي شاعرن مان هڪ هو جيڪو شاهه حسن جي دور ۾ سنڌ آيو ۽ ڪجهه وقت ٺٽي ۾ رهيو. سندس شاعريءَ ۾ شاهه حسن جي مدح جا قصيدا پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=حيدر ڪلوچ: سنڌ جو مشهور فارسي گو شاعر |author=مدد علي سنڌي |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |url=https://library.sindhila.org/book/6/read/62 |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه حسن ۽ مرزا عيسيٰ ترخان جي دور ۾ ٺٽي ۾ فخري هروي جهڙن عالمن ۽ شاعرن جون تصنيفون تيار ٿيون. ''روضة السلاطين'' ۽ ''جواهر العجائب'' جهڙيون فارسي تذڪره نگاريءَ جون تصنيفون به انهيءَ علمي ماحول سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |title=تذکرۀ روضة السلاطین و جواهر العجایب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1968 }}</ref> == آخري سال ۽ بيماري == شاهه حسن جي حڪومت جي آخري سالن ۾ سندس صحت تمام خراب ٿي وئي. ''آئين اڪبري'' ۾ لکيل آهي ته کيس هڪ اهڙي بيماري ٿي، جنهن ۾ سنڌو درياهه تي ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪرڻ سان کيس ڪجهه آرام محسوس ٿيندو هو، تنهنڪري هو سال جو وڏو حصو درياهه تي بکر ۽ ٺٽي جي وچ ۾ گذاريندو هو.<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |volume=I |translator=H. Blochmann |url=https://persian.packhum.org/text/000702051/7 }}</ref> جديد تاريخدان ايم. سليم اختر موجب همايون جي سنڌ مان روانگيءَ کان پوءِ ڪجهه سال شاهه حسن حڪومت تي مضبوط ڪنٽرول رکيو، پر بيماري وڌڻ سان انتظام ۾ ابتري اچڻ لڳي. هن پراڻن ارغون ۽ ترخان اميرن تي بي اعتمادي ڪندي ڪجهه نون مقامي ماڻهن کي اعليٰ عهدن تي مقرر ڪيو، جنهن سان درٻاري اشرافيه ۾ شديد ناراضگي پيدا ٿي.<ref name="SaleemAkhtarLater">{{cite journal |last=Akhtar |first=M. Saleem |title=Mirza Shah Hasan Arghun's Later Years and His Legacy: A Re-evaluation |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=VI |issue=2 |year=1985 |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/3-Mirza-Shah-Hasan-Arghuns-Later-Years-And-His-Legacy-A-Re-evaluationM.Saleem-Akhtar.pdf }}</ref> 960هه/1552–53ع ۾ عرب گاهي کي ٺٽي جو گورنر مقرر ڪيو ويو، جڏهن ته شنبه ۽ رقيق جهڙن ماڻهن کي ٻين عهدن تي آندو ويو. پراڻن اميرن انهن مقررين جي مخالفت ڪئي.<ref name="AHistorySind"/> == ارغون–ترخان بغاوت == آخرڪار ٺٽي جي ارغون ۽ ترخان اميرن [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کي پنهنجو اڳواڻ چونڊيو. باغين عرب گاهي، شنبه ۽ رقيق کي قتل ڪيو، ماهه بيگم کي حراست ۾ ورتو ۽ سرڪاري خزاني مان رقم فوجين ۾ ورهائي.<ref name="AHistorySind"/> شاهه حسن بکر جي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] کان مدد گهري. ٻنهي ڌرين ۾ ٺٽي ڀرسان جنگيون ٿيون، پر فيصلائتي نتيجي بدران سياسي ٺاهه ٿيو. 2 ربيع الاول 962هه تي مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ هڪ ڳجهو معاهدو ٿيو ته شاهه حسن جي حياتيءَ تائين سندس فرمانبرداري ڪندا، پر سندس وفات کان پوءِ سنڌ کي پاڻ ۾ ورهائيندا: لڪي جبلن کان ڏکڻ وارو حصو مرزا عيسيٰ ۽ اتر وارو حصو سلطان محمود جي قبضي ۾ ايندو.<ref name="AHistorySind"/> اهو معاهدو شاهه حسن جي مرڪزي حڪومت جي عملي خاتمي ۽ سنڌ ۾ ايندڙ ترخان دور جو بنياد بڻيو. == وفات == شاهه حسن جي وفات جي صحيح هجري تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' ۽ ميرزا قليچ بيگ جي ترجمي موجب هو سومر، '''12 ربيع الاول 962هه''' تي علي پوٽن نالي ڳوٺ وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="AHistorySind"/> ٻئي طرف [[سيدي علي رئيس]] جي بيانن مان ايم. ايڇ. صديقي وغيره '''9 جمادي الاول 962هه / 1 اپريل 1555ع''' کي متبادل تاريخ طور پيش ڪيو. جديد محقق ايم. سليم اختر مختلف روايتن جي تقابلي جائزي کان پوءِ 12 ربيع الاول 962هه کي وڌيڪ مضبوط قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تاريخ سومر سان ٺهڪي اچي ٿي.<ref name="SaleemAkhtarLater"/> ان ڪري مضمون ۾ 962هه/1555ع کي بنيادي وفات جو سال رکڻ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ مخصوص ڏينهن بابت اختلاف جو ذڪر ڪرڻ گهرجي. == تدفين == شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سندس لاش ٺٽي آندو ويو. پهرين مير احمد ولي جي حويليءَ جي احاطي ۾ درياهه ڀرسان امانت طور دفن ڪيو ويو. لڳ ڀڳ ٽن مهينن کان پوءِ [[مڪلي]] تي هڪ مقبرو تيار ڪري لاش اتي منتقل ڪيو ويو.<ref name="AHistorySind"/> ٻن سالن کان پوءِ سندس تابوت مڪليءَ مان ڪڍي [[مڪو|مڪي معظمہ]] موڪليو ويو، جتي کيس پنهنجي والد [[شاهه بيگ ارغون]] جي قبر ڀرسان دفن ڪيو ويو.<ref name="AHistorySind"/> == ارغون اقتدار جو خاتمو == شاهه حسن جي وفات سان سنڌ ۾ ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني ختم ٿي وئي. هن جو ڪو زنده نرينو وارث نه هو، تنهنڪري اڳواٽ ٿيل سياسي معاهدي موجب هيٺين سنڌ، ٺٽي سميت، [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] جي قبضي ۾ وئي، جڏهن ته اتر سنڌ ۽ [[بکر]] تي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جو اقتدار قائم ٿيو.<ref name="AHistorySind"/> [[آئين اڪبري]] پڻ لکي ٿو ته شاهه حسن جي آخري بيماريءَ دوران مرزا عيسيٰ ترخان طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار سندس وفات کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو عيسيٰ جي هٿ هيٺ آيو.<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |volume=I |translator=H. Blochmann |url=https://persian.packhum.org/text/000702051/7 }}</ref> هيءَ تبديلي سنڌ ۾ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جي شروعات هئي. == تاريخي جائزو == شاهه حسن ارغون جي حڪومت کي سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ هڪ عبوري دور طور ڏٺو وڃي ٿو. سندس شروعاتي حڪومت فوجي طور سرگرم ۽ نسبتاً مضبوط هئي؛ هن سما اقتدار جي باقيات ختم ڪيون، ملتان ۽ ڪڇ تائين فوجي مهمون هلايون ۽ همايون جهڙي مغل بادشاهه کي سنڌ ۾ مستقل سياسي بنياد ٺاهڻ کان روڪيو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> ٻئي پاسي سندس فوجي مهمن بابت قديم تاريخن ۾ وڏي تباهي، قتل عام، آباديءَ جي جلاوطني ۽ زراعت جي تباهيءَ جا بيان پڻ ملن ٿا. ان ڪري جديد تاريخنگاريءَ ۾ کيس فقط فاتح حڪمران طور نه، پر هڪ اهڙي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني فوجي طاقت، سياسي سفارتڪاري ۽ سخت جبري ڪارروائين جو ميلاپ هئي. سندس آخري دور ۾ بيماري، درٻاري بي اعتمادي ۽ انتظامي ڪمزوريءَ سبب اها رياست، جيڪا هن شروعاتي سالن ۾ مضبوط ڪئي هئي، اندروني گروهه بنديءَ سبب ورهائجي وئي.<ref name="SaleemAkhtarLater"/> == پڻ ڏسو == * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] * [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] * [[ڄام فيروز]] * [[همايون]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[ٺٽو]] * [[بکر]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:1555ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:1490ع ۾ ڄاول]] lnhqu3lj1iyghs7sffpm7eooedl9d8n 410673 410672 2026-09-08T22:22:25Z Intisar Ali 8681 /* همايون سان لاڳاپا */ 410673 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = شاهه حسن بيگ ارغون |title = |image = |succession = [[سنڌ]] جو حاڪم |predecessor = [[شاھ بيگ ارغون]] |successor = [[مرزا عيسا خان ترخان]] |regent = |reign = 930–962هه<br />1524ع–1555ع |spouses = [[ماهه بيگم]]<br />گلبرگ بيگم |issue = چوچڪ بيگم<br />ميرزا ابو المنصور |full name = مرزا شاهه حسن بيگ ارغون بن شاهه بيگ بن امير ذوالنون ارغون |house = [[ارغون]] |dynasty = [[ارغون گهراڻو]] |father = [[شاهه بيگ ارغون]] |mother = |birth_name = |birth_date = 896هه / لڳ ڀڳ 1490ع |birth_place = ممڪن طور [[قنڌار]] |death_date = 12 ربيع الاول 962هه / 1555ع |death_place = علي پوٽن جو ڳوٺ، [[سنڌ]] |date of burial = |place of burial = پهرين ٺٽي ۽ [[مڪلي]] ۾ امانت طور؛ پوءِ [[مڪو|مڪي معظمہ]] ۾ شاهه بيگ ارغون جي قبر ڀرسان |religion = [[اسلام]] }} '''مرزا شاهه حسن بيگ ارغون''' ({{lang-en|Shah Hasan Arghun}}؛ تاريخي انگريزي ماخذن ۾ ''Shah Husain Arghun'' پڻ) [[سنڌ]] ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جو ٻيو ۽ آخري حڪمران هو. هو [[شاهه بيگ ارغون]] جو پٽ ۽ جانشين هو. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ 930هه/1524ع ۾ هن سنڌ جي حڪومت سنڀالي ۽ لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين حڪومت ڪئي.<ref name="EI-Husayn">{{cite encyclopedia |title=Ḥusayn Shāh Arghūn |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=New Edition |volume=III |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |year=1971 |pages=632 }}</ref><ref name="SaleemAkhtar1985a">{{cite journal |last=Akhtar |first=M. Saleem |title=Mirza Shah Hasan Arghun: A Re-Appraisal of his Dealings with the House of Babur |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=VI |issue=1 |year=1985 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/2-Mirza-Shah-Hasan-Arghun-A-Re-Appraisal-of-his-Dealing-with-the-House-of-BaburM.Saleem-Akhtar.pdf }}</ref> شاهه حسن جي حڪومت سنڌ جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس دور ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي باقي سياسي طاقت ختم ٿي، [[ملتان]] تي ارغون مهمون هليون، شڪست کاڌل مغل بادشاهه [[همايون]] سنڌ ۾ پناهه ۽ سياسي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ حڪومت جي آخري سالن ۾ ارغون ۽ ترخان اميرن جي بغاوت سبب ملڪ عملي طور [[ٺٽو]] ۽ [[بکر]] جي ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي ويو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/><ref name="AHistorySind">{{cite book |author=ميرزا قليچ بيگ |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ نسب == ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[ترخان نامو]]'' ۽ ٻين روايتي ماخذن موجب شاهه حسن جو جنم 896هه/تقريباً 1490ع ڌاري ٿيو. ''Encyclopaedia of Islam'' موجب سندس جنم گهڻو ڪري [[قنڌار]] ۾ ٿيو، جتي سندس والد شاهه بيگ ۽ ڏاڏو [[امير ذوالنون ارغون]] تيموري سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.<ref name="EI-Husayn"/> ارغون خاندان پنهنجي نسب کي وچ ايشيا جي مغل-ترڪ اشرافيه سان ڳنڍيندو هو. قديم تاريخن ۾ ان خاندان کي [[ارغون خان]] سان نسبت ڏني وئي آهي، جيتوڻيڪ جديد مؤرخ هن نسب جي سڀني تفصيلن کي هڪجهڙي پڪ سان قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == بابر جي درٻار ۾ رهائش == 921هه/1515ع ڌاري شاهه حسن ڪنهن خانداني اختلاف سبب پنهنجي والد کان ناراض ٿي [[ڪابل]] ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر|بابر]] جي درٻار ۾ هليو ويو. هو اتي لڳ ڀڳ ٻن سالن تائين رهيو. بعد ۾ والد سان صلح ٿيڻ کان پوءِ واپس آيو.<ref name="EI-Husayn"/> ''ترخان نامي'' ۾ بابر سان منسوب هڪ روايت نقل ٿيل آهي ته بابر شاهه حسن بابت چوندو هو ته هو فقط ملازمت ڪرڻ لاءِ نه، پر حڪومت هلائڻ جا طريقا سکڻ لاءِ سندس درٻار ۾ آيو آهي.<ref name="ترخان نامو">{{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |edition=ٻيو |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> هيءَ رهائش شاهه حسن جي بعد واري سياست تي اثرانداز ٿي. سندس تخت نشينيءَ کان پوءِ هن پنهنجي نالي بدران بابر جي نالي ۾ خطبو پڙهائڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي جديد مؤرخ مغل طاقت سان سڌي ٽڪراءَ کان پاسو ڪرڻ ۽ پنهنجي نئين حڪومت کي سياسي تحفظ ڏيڻ جي حڪمت عملي سمجهن ٿا.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> == تخت نشيني == شاهه بيگ ارغون 22 شعبان 930هه/25 جون 1524ع تي وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ شاهه حسن سندس جانشين ٿيو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> سندس رسمي تخت نشيني [[نصرپور]] ۾ ٿي. مقامي سيد، قاضي، سردار ۽ معزز ماڻهو سندس درٻار ۾ حاضر ٿيا ۽ سندس نالي ۾ خطبي جي تجويز ڏنائون، پر شاهه حسن بابر جي نالي ۾ خطبو جاري رکڻ کي ترجيح ڏني.<ref name="AHistorySind"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#6b3e26;color:white;padding:7px;" | '''شاهه حسن ارغون جي حڪومت جا اهم مرحلا''' |- style="background:#e7c49f;" ! سال / هجري ! واقعو ! نتيجو |- | 930هه / 1524ع | تخت نشيني | ارغون حڪومت جو ٻيو مرحلو شروع |- | 931–933هه | [[اُچ]] ۽ [[ملتان]] جون مهمون | ارغون اثر اتر طرف وڌيو |- | 1525ع ڌاري | [[ڄام فيروز]] خلاف فيصلائتي جنگ | سما سياسي اقتدار جو خاتمو |- | 1541–1543ع | [[همايون]] جي سنڌ ۾ موجودگي | ارغون–مغل ڇڪتاڻ |- | 960–962هه | بيماري، درٻاري بغاوتون | مرڪزي اختيار ڪمزور |- | 962هه / 1555ع | وفات | سنڌ ٺٽي ۽ بکر جي سياسي حصن ۾ ورهائجي وئي |} == ڄام فيروز ۽ سما اقتدار جو خاتمو == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ [[ڄام فيروز]] ارغونن خلاف پنهنجي سياسي حيثيت ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. شاهه حسن گجرات ڏانهن وڃڻ بدران پهرين هيٺين سنڌ ۾ سما مزاحمت کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="AHistorySind"/> === ٺٽي تي قبضو === شاهه حسن جي اڳڀرائيءَ جي خبر ملڻ تي ڄام فيروز [[ٺٽو]] ڇڏي سنڌو درياهه پار ڪري [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. سندس ناٺي شيخ ابراهيم ۽ وزير مانيڪ ڪجهه ٻيڙين، تيراندازن ۽ هٿياربند ماڻهن سان ارغون فوج کي درياهه پار ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيا. شاهه حسن ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ شهر تي مڪمل قبضو قائم ڪيو.<ref name="AHistorySind"/> === ڪاري ڪٻرلو يا فيصلائتي جنگ === ڄام فيروز ڪڇ ۽ ڏاکڻي سنڌ مان سما ۽ ٻين ساٿين کي گڏ ڪري ٻيهر جنگ لاءِ تيار ٿيو. ''تاريخ معصومي'' ۽ ان جي انگريزي ترجمي موجب هن چاچڪن ۽ راهمن جي علائقي ۾ وڏي فوج گڏ ڪئي، جنهن جو انگ روايتي ماخذن ۾ 50,000 تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="AHistorySind"/> جنگ دوران سما ۽ سنڌي سپاهين بابت روايت ملي ٿي ته هنن گھوڙن تان لهي پنهنجا پٽڪا ۽ ڪپڙا هڪٻئي سان ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ظاهر ڪيو. سخت مقابلي کان پوءِ ارغون فوج غالب آئي. روايتي ماخذن ۾ ڄام فيروز جي فوج جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن جي مارجي وڃڻ جو انگ ڏنو ويو آهي، پر اهڙن عددي انگن کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="AHistorySind"/> ڄام فيروز شڪست کان پوءِ [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن باقي زندگي گذاري. هن جنگ کان پوءِ سما گهراڻي جي خودمختيار حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="EI-Husayn"/> == اُچ، ديراور ۽ ملتان جون مهمون == شاهه حسن پنهنجي حڪمرانيءَ جي شروعاتي سالن ۾ اتر ۽ اتر-اوڀر طرف فوجي توسيع ڪئي. سندس فوجن [[اُچ]] ۽ ان جي آس پاس جي لانگاهه، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن سان مقابلا ڪيا.<ref name="AHistorySind"/> 931هه ڌاري هن ديراور واري علائقي ڏانهن به فوج موڪلي. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب ريگستاني قلعي تائين پهچڻ لاءِ لشڪر کي پاڻي ۽ رسد جا خاص انتظام ڪرڻا پيا، ۽ فوج رستي ۾ وڏي تعداد ۾ کوهه کوٽايا.<ref name="AHistorySind"/> 932–933هه ۾ شاهه حسن [[ملتان]] تي چڙهائي ڪئي. شهر جو ڊگهو گهيرو ٿيو، جنهن کان پوءِ 11 ربيع الثاني 933هه ڌاري ارغون لشڪر شهر ۾ داخل ٿيو. روايتي بيانن ۾ فتح کان پوءِ وڏي قتل عام ۽ ماڻهن کي قيد ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AHistorySind"/> فتح کان پوءِ خواجه شمس الدين خافي کي 200 سوار، 100 پيادا ۽ 100 توپچين سان ملتان جو انتظام ڏنو ويو. شاهه حسن ملتان بابر کي پيش ڪرڻ لاءِ سفير پڻ موڪليا، ۽ بابر ان کي پنهنجي پٽ [[مرزا ڪامران]] جي اثر هيٺ رکيو.<ref name="AHistorySind"/><ref name="EI-Husayn"/> == ڪڇ سان جنگ == ملتان جي مهم کان پوءِ شاهه حسن کي خبر ملي ته [[رائو کينگار]] ڪڇ مان ٺٽي ڏانهن فوجي دٻاءُ وڌائي رهيو آهي. ''تاريخ معصومي'' ۾ ٻنهي وچ ۾ سخت خط و ڪتابت جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کان پوءِ شاهه حسن ڪڇ ڏانهن مهم ڪئي.<ref name="AHistorySind"/> ارغون لشڪر کي ڪيترن فوجي حصن ۾ ورهايو ويو، جن جي اڳواڻي سلطان محمود بکري، مير فرخ، شاهه حسن تقديري، مرزا عيسيٰ ترخان ۽ ٻين اميرن ڪئي. مقابلي ۾ ڪڇ جون فوجون شڪست کائي واپس ويون، جنهن کان پوءِ شاهه حسن ٺٽي موٽي آيو.<ref name="AHistorySind"/> ان واقعي بابت بعد واري سنڌي سياسي ادب ۾ ڄام کنگهار ۽ مقامي مزاحمت سان لاڳاپيل وڌيڪ روايتون ملن ٿيون، پر انهن مان سڀئي همعصر بنيادي ماخذن سان تصديق ٿيل نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي روايتي يا بعد واري تاريخنگاريءَ جي بيان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == همايون سان لاڳاپا == [[File:Mughal Emperor Humayun (Mughal art, circa 1650).jpg|thumb|[[همايون]]؛ شير شاهه سوري کان شڪست کان پوءِ 1541ع کان 1543ع تائين سنڌ ۾ رهيو]] شاهه حسن جي حڪمرانيءَ جو سڀ کان اهم خارجي سياسي بحران مغل بادشاهه [[همايون]] جي سنڌ ۾ اچڻ سان پيدا ٿيو. شير شاهه سوري کان شڪست کان پوءِ همايون 947هه/1541ع ۾ سنڌ پهتو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> شاهه حسن شروعات ۾ همايون سان سڌي فوجي ٽڪراءَ کان پاسو ڪيو، پر کيس اهڙي مدد ڏيڻ کان به انڪار ڪيو، جيڪا سنڌ ۾ مغل اثر وڌائي سگهي. بکر جو حاڪم [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] شاهه حسن جي حڪم کان سواءِ همايون کي قلعي ۾ داخل ٿيڻ يا وڏي فوجي مدد ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> شاهه حسن سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن، خاص طور [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين، رسد ۽ چوپائي مال کي محفوظ هنڌن تي منتقل ڪرڻ ۽ ڪجهه علائقن کي خالي ڪرائڻ جي حڪمت عملي اختيار ڪئي ته جيئن همايون جي فوج کي مقامي رسد نه ملي. ساڳئي وقت سيوهڻ جي قلعي کي مضبوط ڪيو ويو ۽ خوراڪ گڏ ڪئي وئي.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> همايون بکر ۽ سيوهڻ تي دٻاءُ وڌايو، پر سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪامياب نه ٿيو. آثارِ قديمه بابت جديد تحقيق پڻ 1541ع ۾ همايون جي سيوهڻ جي گهيري ۽ ارغون دفاع جو ذڪر ڪري ٿي.<ref>{{cite book |editor-last=Boivin |editor-first=Michel |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/Sindh_Through_History_and_Rrpresentations_French_Contributions_to_Sindhi_Studies_Edited_By_Michel_Boivin.pdf }}</ref> همايون آخرڪار 950هه/1543ع ۾ سنڌ ڇڏي ايران ڏانهن روانو ٿيو. جديد مؤرخ شاهه حسن جي حڪمت عملي کي سڌي وڏي جنگ بدران رسد روڪڻ، قلعن جي حفاظت ۽ وقت کي پنهنجي حق ۾ استعمال ڪرڻ واري پاليسي طور ڏسن ٿا.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> == مرزا ڪامران سان تعلق == شاهه حسن جا بابر جي خاندان سان لاڳاپا صرف همايون تائين محدود نه هئا. سندس ڌيءَ '''چوچڪ بيگم''' جي شادي همايون جي ڀاءُ [[مرزا ڪامران]] سان ٿي.<ref name="AHistorySind"/> جڏهن ڪامران سياسي شڪستن کان پوءِ سنڌ آيو ته شاهه حسن کيس پناهه ۽ مالي سهڪار ڏنو. ڪامران کي بعد ۾ مڪي ڏانهن وڃڻو پيو، ۽ چوچڪ بيگم به پنهنجي والد جي ابتدائي مخالفت باوجود مڙس سان گڏ سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ''تاريخ معصومي'' ۾ سندس اهو موقف نقل ٿيل آهي ته جڏهن ڪامران طاقتور هو تڏهن والد کيس سندس حوالي ڪيو هو، تنهنڪري هاڻي سندس نابينا ۽ ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ کيس ڇڏڻ مناسب نه ٿيندو.<ref name="AHistorySind"/> == شاديون ۽ اولاد == تاريخي ماخذن موجب شاهه حسن جون ٻه مشهور شاديون ٿيون. سندس هڪ زال [[ماهه بيگم]] هئي، جيڪا سندس چاچي مرزا محمد مقيم جي ڌيءَ هئي. ماهه بيگم جي اڳوڻي شادي قاسم ڪوڪا سان ٿي هئي. شاهه حسن ۽ ماهه بيگم مان '''چوچڪ بيگم''' ڄائي، جنهن جي شادي مرزا ڪامران سان ٿي.<ref name="AHistorySind"/> سندس ٻي زال '''گلبرگ بيگم'''، مير خليفه جي ڌيءَ ۽ محب علي خان جي ڀيڻ هئي. ٻنهي جي وچ ۾ اختلافن سبب ڪجهه وقت کان پوءِ طلاق ٿي. روايتي ذريعن موجب گلبرگ بيگم بعد ۾ هندستان هلي وئي ۽ دهلي ۾ وفات ڪيائين.<ref name="AHistorySind"/> شاهه حسن کي '''ابو المنصور''' نالي هڪ پٽ پڻ ڄائو، جيڪو ٻن سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. ان ڪري سندس وفات وقت ڪو زنده نرينو وارث موجود نه هو.<ref name="AHistorySind"/> == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه حسن جي حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن ۽ سرحدي مسئلن ۾ گذريو، پر ساڳئي وقت هن ٺٽي، بکر، سيوهڻ ۽ ٻين اهم مرڪزن تي پنهنجا گورنر ۽ فوجي عملدار مقرر ڪيا. سندس حڪومت ۾ فارسي درٻاري ۽ سرڪاري ٻولي طور وڌيڪ مضبوط ٿي، جڏهن ته مقامي سنڌي انتظامي ۽ سماجي سطح تي جاري رهي. ارغون حڪمرانن وچ ايشيا، خراسان ۽ ايران مان ڪيترن عالم، شاعرن، صوفين ۽ سرڪاري اهلڪارن کي سنڌ ۾ جاءِ ڏني. اهڙي لڏپلاڻ سان سورھين صديءَ ۾ ٺٽو فارسي علم، شاعري ۽ تاريخنگاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Persian Language and Literature in Sindh during the Arghun, Tarkhan and Mughal Period |journal=Karakoram Research Journal |url=https://www.krjsalbc.org.pk/index_htm_files/08-Humera%20Naz.pdf }}</ref> == علم ۽ ادب جي سرپرستي == شاهه حسن پاڻ به فارسي شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو. ''تحفة الڪرام'' ۾ سندس تخلص '''سپاهي''' ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق موجب سندس درٻار سان ڪيترائي فارسي شاعر، عالم ۽ صوفي وابسته هئا.<ref>{{cite journal |title=Tarkhān Nāmah |journal=Pakistan Journal of History and Culture |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/4-Tarkhan_Namah.pdf }}</ref> [[حيدر ڪلوچ]] انهن فارسي شاعرن مان هڪ هو جيڪو شاهه حسن جي دور ۾ سنڌ آيو ۽ ڪجهه وقت ٺٽي ۾ رهيو. سندس شاعريءَ ۾ شاهه حسن جي مدح جا قصيدا پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=حيدر ڪلوچ: سنڌ جو مشهور فارسي گو شاعر |author=مدد علي سنڌي |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |url=https://library.sindhila.org/book/6/read/62 |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه حسن ۽ مرزا عيسيٰ ترخان جي دور ۾ ٺٽي ۾ فخري هروي جهڙن عالمن ۽ شاعرن جون تصنيفون تيار ٿيون. ''روضة السلاطين'' ۽ ''جواهر العجائب'' جهڙيون فارسي تذڪره نگاريءَ جون تصنيفون به انهيءَ علمي ماحول سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |title=تذکرۀ روضة السلاطین و جواهر العجایب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1968 }}</ref> == آخري سال ۽ بيماري == شاهه حسن جي حڪومت جي آخري سالن ۾ سندس صحت تمام خراب ٿي وئي. ''آئين اڪبري'' ۾ لکيل آهي ته کيس هڪ اهڙي بيماري ٿي، جنهن ۾ سنڌو درياهه تي ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪرڻ سان کيس ڪجهه آرام محسوس ٿيندو هو، تنهنڪري هو سال جو وڏو حصو درياهه تي بکر ۽ ٺٽي جي وچ ۾ گذاريندو هو.<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |volume=I |translator=H. Blochmann |url=https://persian.packhum.org/text/000702051/7 }}</ref> جديد تاريخدان ايم. سليم اختر موجب همايون جي سنڌ مان روانگيءَ کان پوءِ ڪجهه سال شاهه حسن حڪومت تي مضبوط ڪنٽرول رکيو، پر بيماري وڌڻ سان انتظام ۾ ابتري اچڻ لڳي. هن پراڻن ارغون ۽ ترخان اميرن تي بي اعتمادي ڪندي ڪجهه نون مقامي ماڻهن کي اعليٰ عهدن تي مقرر ڪيو، جنهن سان درٻاري اشرافيه ۾ شديد ناراضگي پيدا ٿي.<ref name="SaleemAkhtarLater">{{cite journal |last=Akhtar |first=M. Saleem |title=Mirza Shah Hasan Arghun's Later Years and His Legacy: A Re-evaluation |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=VI |issue=2 |year=1985 |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/3-Mirza-Shah-Hasan-Arghuns-Later-Years-And-His-Legacy-A-Re-evaluationM.Saleem-Akhtar.pdf }}</ref> 960هه/1552–53ع ۾ عرب گاهي کي ٺٽي جو گورنر مقرر ڪيو ويو، جڏهن ته شنبه ۽ رقيق جهڙن ماڻهن کي ٻين عهدن تي آندو ويو. پراڻن اميرن انهن مقررين جي مخالفت ڪئي.<ref name="AHistorySind"/> == ارغون–ترخان بغاوت == آخرڪار ٺٽي جي ارغون ۽ ترخان اميرن [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کي پنهنجو اڳواڻ چونڊيو. باغين عرب گاهي، شنبه ۽ رقيق کي قتل ڪيو، ماهه بيگم کي حراست ۾ ورتو ۽ سرڪاري خزاني مان رقم فوجين ۾ ورهائي.<ref name="AHistorySind"/> شاهه حسن بکر جي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] کان مدد گهري. ٻنهي ڌرين ۾ ٺٽي ڀرسان جنگيون ٿيون، پر فيصلائتي نتيجي بدران سياسي ٺاهه ٿيو. 2 ربيع الاول 962هه تي مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ هڪ ڳجهو معاهدو ٿيو ته شاهه حسن جي حياتيءَ تائين سندس فرمانبرداري ڪندا، پر سندس وفات کان پوءِ سنڌ کي پاڻ ۾ ورهائيندا: لڪي جبلن کان ڏکڻ وارو حصو مرزا عيسيٰ ۽ اتر وارو حصو سلطان محمود جي قبضي ۾ ايندو.<ref name="AHistorySind"/> اهو معاهدو شاهه حسن جي مرڪزي حڪومت جي عملي خاتمي ۽ سنڌ ۾ ايندڙ ترخان دور جو بنياد بڻيو. == وفات == شاهه حسن جي وفات جي صحيح هجري تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' ۽ ميرزا قليچ بيگ جي ترجمي موجب هو سومر، '''12 ربيع الاول 962هه''' تي علي پوٽن نالي ڳوٺ وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="AHistorySind"/> ٻئي طرف [[سيدي علي رئيس]] جي بيانن مان ايم. ايڇ. صديقي وغيره '''9 جمادي الاول 962هه / 1 اپريل 1555ع''' کي متبادل تاريخ طور پيش ڪيو. جديد محقق ايم. سليم اختر مختلف روايتن جي تقابلي جائزي کان پوءِ 12 ربيع الاول 962هه کي وڌيڪ مضبوط قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تاريخ سومر سان ٺهڪي اچي ٿي.<ref name="SaleemAkhtarLater"/> ان ڪري مضمون ۾ 962هه/1555ع کي بنيادي وفات جو سال رکڻ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ مخصوص ڏينهن بابت اختلاف جو ذڪر ڪرڻ گهرجي. == تدفين == شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سندس لاش ٺٽي آندو ويو. پهرين مير احمد ولي جي حويليءَ جي احاطي ۾ درياهه ڀرسان امانت طور دفن ڪيو ويو. لڳ ڀڳ ٽن مهينن کان پوءِ [[مڪلي]] تي هڪ مقبرو تيار ڪري لاش اتي منتقل ڪيو ويو.<ref name="AHistorySind"/> ٻن سالن کان پوءِ سندس تابوت مڪليءَ مان ڪڍي [[مڪو|مڪي معظمہ]] موڪليو ويو، جتي کيس پنهنجي والد [[شاهه بيگ ارغون]] جي قبر ڀرسان دفن ڪيو ويو.<ref name="AHistorySind"/> == ارغون اقتدار جو خاتمو == شاهه حسن جي وفات سان سنڌ ۾ ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني ختم ٿي وئي. هن جو ڪو زنده نرينو وارث نه هو، تنهنڪري اڳواٽ ٿيل سياسي معاهدي موجب هيٺين سنڌ، ٺٽي سميت، [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] جي قبضي ۾ وئي، جڏهن ته اتر سنڌ ۽ [[بکر]] تي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جو اقتدار قائم ٿيو.<ref name="AHistorySind"/> [[آئين اڪبري]] پڻ لکي ٿو ته شاهه حسن جي آخري بيماريءَ دوران مرزا عيسيٰ ترخان طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار سندس وفات کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو عيسيٰ جي هٿ هيٺ آيو.<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |volume=I |translator=H. Blochmann |url=https://persian.packhum.org/text/000702051/7 }}</ref> هيءَ تبديلي سنڌ ۾ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جي شروعات هئي. == تاريخي جائزو == شاهه حسن ارغون جي حڪومت کي سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ هڪ عبوري دور طور ڏٺو وڃي ٿو. سندس شروعاتي حڪومت فوجي طور سرگرم ۽ نسبتاً مضبوط هئي؛ هن سما اقتدار جي باقيات ختم ڪيون، ملتان ۽ ڪڇ تائين فوجي مهمون هلايون ۽ همايون جهڙي مغل بادشاهه کي سنڌ ۾ مستقل سياسي بنياد ٺاهڻ کان روڪيو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> ٻئي پاسي سندس فوجي مهمن بابت قديم تاريخن ۾ وڏي تباهي، قتل عام، آباديءَ جي جلاوطني ۽ زراعت جي تباهيءَ جا بيان پڻ ملن ٿا. ان ڪري جديد تاريخنگاريءَ ۾ کيس فقط فاتح حڪمران طور نه، پر هڪ اهڙي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني فوجي طاقت، سياسي سفارتڪاري ۽ سخت جبري ڪارروائين جو ميلاپ هئي. سندس آخري دور ۾ بيماري، درٻاري بي اعتمادي ۽ انتظامي ڪمزوريءَ سبب اها رياست، جيڪا هن شروعاتي سالن ۾ مضبوط ڪئي هئي، اندروني گروهه بنديءَ سبب ورهائجي وئي.<ref name="SaleemAkhtarLater"/> == پڻ ڏسو == * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] * [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] * [[ڄام فيروز]] * [[همايون]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[ٺٽو]] * [[بکر]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:1555ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:1490ع ۾ ڄاول]] tp01912ztyps5zswnh4iq39ghwyh2fb 410674 410673 2026-09-08T22:23:14Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 410674 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = شاهه حسن بيگ ارغون |title = |image = |succession = [[سنڌ]] جو حاڪم |predecessor = [[شاھ بيگ ارغون]] |successor = [[مرزا عيسا خان ترخان]] |regent = |reign = 930–962هه<br />1524ع–1555ع |spouses = [[ماهه بيگم]]<br />گلبرگ بيگم |issue = چوچڪ بيگم<br />ميرزا ابو المنصور |full name = مرزا شاهه حسن بيگ ارغون بن شاهه بيگ بن امير ذوالنون ارغون |house = [[ارغون]] |dynasty = [[ارغون گهراڻو]] |father = [[شاهه بيگ ارغون]] |mother = |birth_name = |birth_date = 896هه / لڳ ڀڳ 1490ع |birth_place = ممڪن طور [[قنڌار]] |death_date = 12 ربيع الاول 962هه / 1555ع |death_place = علي پوٽن جو ڳوٺ، [[سنڌ]] |date of burial = |place of burial = پهرين ٺٽي ۽ [[مڪلي]] ۾ امانت طور؛ پوءِ [[مڪو|مڪي معظمہ]] ۾ شاهه بيگ ارغون جي قبر ڀرسان |religion = [[اسلام]] }} '''مرزا شاهه حسن بيگ ارغون''' ({{lang-en|Shah Hasan Arghun}}؛ تاريخي انگريزي ماخذن ۾ ''Shah Husain Arghun'' پڻ) [[سنڌ]] ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جو ٻيو ۽ آخري حڪمران هو. هو [[شاهه بيگ ارغون]] جو پٽ ۽ جانشين هو. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ 930هه/1524ع ۾ هن سنڌ جي حڪومت سنڀالي ۽ لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين حڪومت ڪئي.<ref name="EI-Husayn">{{cite encyclopedia |title=Ḥusayn Shāh Arghūn |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=New Edition |volume=III |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |year=1971 |pages=632 }}</ref><ref name="SaleemAkhtar1985a">{{cite journal |last=Akhtar |first=M. Saleem |title=Mirza Shah Hasan Arghun: A Re-Appraisal of his Dealings with the House of Babur |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=VI |issue=1 |year=1985 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/2-Mirza-Shah-Hasan-Arghun-A-Re-Appraisal-of-his-Dealing-with-the-House-of-BaburM.Saleem-Akhtar.pdf }}</ref> شاهه حسن جي حڪومت سنڌ جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس دور ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي باقي سياسي طاقت ختم ٿي، [[ملتان]] تي ارغون مهمون هليون، شڪست کاڌل مغل بادشاهه [[همايون]] سنڌ ۾ پناهه ۽ سياسي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ حڪومت جي آخري سالن ۾ ارغون ۽ ترخان اميرن جي بغاوت سبب ملڪ عملي طور [[ٺٽو]] ۽ [[بکر]] جي ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي ويو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/><ref name="AHistorySind">{{cite book |author=ميرزا قليچ بيگ |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ نسب == ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[ترخان نامو]]'' ۽ ٻين روايتي ماخذن موجب شاهه حسن جو جنم 896هه/تقريباً 1490ع ڌاري ٿيو. ''Encyclopaedia of Islam'' موجب سندس جنم گهڻو ڪري [[قنڌار]] ۾ ٿيو، جتي سندس والد شاهه بيگ ۽ ڏاڏو [[امير ذوالنون ارغون]] تيموري سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.<ref name="EI-Husayn"/> ارغون خاندان پنهنجي نسب کي وچ ايشيا جي مغل-ترڪ اشرافيه سان ڳنڍيندو هو. قديم تاريخن ۾ ان خاندان کي [[ارغون خان]] سان نسبت ڏني وئي آهي، جيتوڻيڪ جديد مؤرخ هن نسب جي سڀني تفصيلن کي هڪجهڙي پڪ سان قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == بابر جي درٻار ۾ رهائش == 921هه/1515ع ڌاري شاهه حسن ڪنهن خانداني اختلاف سبب پنهنجي والد کان ناراض ٿي [[ڪابل]] ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر|بابر]] جي درٻار ۾ هليو ويو. هو اتي لڳ ڀڳ ٻن سالن تائين رهيو. بعد ۾ والد سان صلح ٿيڻ کان پوءِ واپس آيو.<ref name="EI-Husayn"/> ''ترخان نامي'' ۾ بابر سان منسوب هڪ روايت نقل ٿيل آهي ته بابر شاهه حسن بابت چوندو هو ته هو فقط ملازمت ڪرڻ لاءِ نه، پر حڪومت هلائڻ جا طريقا سکڻ لاءِ سندس درٻار ۾ آيو آهي.<ref name="ترخان نامو">{{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |edition=ٻيو |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> هيءَ رهائش شاهه حسن جي بعد واري سياست تي اثرانداز ٿي. سندس تخت نشينيءَ کان پوءِ هن پنهنجي نالي بدران بابر جي نالي ۾ خطبو پڙهائڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي جديد مؤرخ مغل طاقت سان سڌي ٽڪراءَ کان پاسو ڪرڻ ۽ پنهنجي نئين حڪومت کي سياسي تحفظ ڏيڻ جي حڪمت عملي سمجهن ٿا.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> == تخت نشيني == شاهه بيگ ارغون 22 شعبان 930هه/25 جون 1524ع تي وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ شاهه حسن سندس جانشين ٿيو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> سندس رسمي تخت نشيني [[نصرپور]] ۾ ٿي. مقامي سيد، قاضي، سردار ۽ معزز ماڻهو سندس درٻار ۾ حاضر ٿيا ۽ سندس نالي ۾ خطبي جي تجويز ڏنائون، پر شاهه حسن بابر جي نالي ۾ خطبو جاري رکڻ کي ترجيح ڏني.<ref name="AHistorySind"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#6b3e26;color:white;padding:7px;" | '''شاهه حسن ارغون جي حڪومت جا اهم مرحلا''' |- style="background:#e7c49f;" ! سال / هجري ! واقعو ! نتيجو |- | 930هه / 1524ع | تخت نشيني | ارغون حڪومت جو ٻيو مرحلو شروع |- | 931–933هه | [[اُچ]] ۽ [[ملتان]] جون مهمون | ارغون اثر اتر طرف وڌيو |- | 1525ع ڌاري | [[ڄام فيروز]] خلاف فيصلائتي جنگ | سما سياسي اقتدار جو خاتمو |- | 1541–1543ع | [[همايون]] جي سنڌ ۾ موجودگي | ارغون–مغل ڇڪتاڻ |- | 960–962هه | بيماري، درٻاري بغاوتون | مرڪزي اختيار ڪمزور |- | 962هه / 1555ع | وفات | سنڌ ٺٽي ۽ بکر جي سياسي حصن ۾ ورهائجي وئي |} == ڄام فيروز ۽ سما اقتدار جو خاتمو == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ [[ڄام فيروز]] ارغونن خلاف پنهنجي سياسي حيثيت ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. شاهه حسن گجرات ڏانهن وڃڻ بدران پهرين هيٺين سنڌ ۾ سما مزاحمت کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="AHistorySind"/> === ٺٽي تي قبضو === شاهه حسن جي اڳڀرائيءَ جي خبر ملڻ تي ڄام فيروز [[ٺٽو]] ڇڏي سنڌو درياهه پار ڪري [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. سندس ناٺي شيخ ابراهيم ۽ وزير مانيڪ ڪجهه ٻيڙين، تيراندازن ۽ هٿياربند ماڻهن سان ارغون فوج کي درياهه پار ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيا. شاهه حسن ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ شهر تي مڪمل قبضو قائم ڪيو.<ref name="AHistorySind"/> === ڪاري ڪٻرلو يا فيصلائتي جنگ === ڄام فيروز ڪڇ ۽ ڏاکڻي سنڌ مان سما ۽ ٻين ساٿين کي گڏ ڪري ٻيهر جنگ لاءِ تيار ٿيو. ''تاريخ معصومي'' ۽ ان جي انگريزي ترجمي موجب هن چاچڪن ۽ راهمن جي علائقي ۾ وڏي فوج گڏ ڪئي، جنهن جو انگ روايتي ماخذن ۾ 50,000 تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="AHistorySind"/> جنگ دوران سما ۽ سنڌي سپاهين بابت روايت ملي ٿي ته هنن گھوڙن تان لهي پنهنجا پٽڪا ۽ ڪپڙا هڪٻئي سان ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ظاهر ڪيو. سخت مقابلي کان پوءِ ارغون فوج غالب آئي. روايتي ماخذن ۾ ڄام فيروز جي فوج جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن جي مارجي وڃڻ جو انگ ڏنو ويو آهي، پر اهڙن عددي انگن کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="AHistorySind"/> ڄام فيروز شڪست کان پوءِ [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن باقي زندگي گذاري. هن جنگ کان پوءِ سما گهراڻي جي خودمختيار حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="EI-Husayn"/> == اُچ، ديراور ۽ ملتان جون مهمون == شاهه حسن پنهنجي حڪمرانيءَ جي شروعاتي سالن ۾ اتر ۽ اتر-اوڀر طرف فوجي توسيع ڪئي. سندس فوجن [[اُچ]] ۽ ان جي آس پاس جي لانگاهه، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن سان مقابلا ڪيا.<ref name="AHistorySind"/> 931هه ڌاري هن ديراور واري علائقي ڏانهن به فوج موڪلي. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب ريگستاني قلعي تائين پهچڻ لاءِ لشڪر کي پاڻي ۽ رسد جا خاص انتظام ڪرڻا پيا، ۽ فوج رستي ۾ وڏي تعداد ۾ کوهه کوٽايا.<ref name="AHistorySind"/> 932–933هه ۾ شاهه حسن [[ملتان]] تي چڙهائي ڪئي. شهر جو ڊگهو گهيرو ٿيو، جنهن کان پوءِ 11 ربيع الثاني 933هه ڌاري ارغون لشڪر شهر ۾ داخل ٿيو. روايتي بيانن ۾ فتح کان پوءِ وڏي قتل عام ۽ ماڻهن کي قيد ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AHistorySind"/> فتح کان پوءِ خواجه شمس الدين خافي کي 200 سوار، 100 پيادا ۽ 100 توپچين سان ملتان جو انتظام ڏنو ويو. شاهه حسن ملتان بابر کي پيش ڪرڻ لاءِ سفير پڻ موڪليا، ۽ بابر ان کي پنهنجي پٽ [[مرزا ڪامران]] جي اثر هيٺ رکيو.<ref name="AHistorySind"/><ref name="EI-Husayn"/> == ڪڇ سان جنگ == ملتان جي مهم کان پوءِ شاهه حسن کي خبر ملي ته [[رائو کينگار]] ڪڇ مان ٺٽي ڏانهن فوجي دٻاءُ وڌائي رهيو آهي. ''تاريخ معصومي'' ۾ ٻنهي وچ ۾ سخت خط و ڪتابت جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کان پوءِ شاهه حسن ڪڇ ڏانهن مهم ڪئي.<ref name="AHistorySind"/> ارغون لشڪر کي ڪيترن فوجي حصن ۾ ورهايو ويو، جن جي اڳواڻي سلطان محمود بکري، مير فرخ، شاهه حسن تقديري، مرزا عيسيٰ ترخان ۽ ٻين اميرن ڪئي. مقابلي ۾ ڪڇ جون فوجون شڪست کائي واپس ويون، جنهن کان پوءِ شاهه حسن ٺٽي موٽي آيو.<ref name="AHistorySind"/> ان واقعي بابت بعد واري سنڌي سياسي ادب ۾ ڄام کنگهار ۽ مقامي مزاحمت سان لاڳاپيل وڌيڪ روايتون ملن ٿيون، پر انهن مان سڀئي همعصر بنيادي ماخذن سان تصديق ٿيل نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي روايتي يا بعد واري تاريخنگاريءَ جي بيان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == همايون سان لاڳاپا == [[File:Mughal Emperor Humayun (Mughal art, circa 1650).jpg|thumb|[[همايون]]؛ شير شاهه سوري کان شڪست کان پوءِ 1541ع کان 1543ع تائين سنڌ ۾ رهيو]] شاهه حسن جي حڪمرانيءَ جو سڀ کان اهم خارجي سياسي بحران مغل بادشاهه [[همايون]] جي سنڌ ۾ اچڻ سان پيدا ٿيو. شير شاهه سوري کان شڪست کان پوءِ همايون 947هه/1541ع ۾ سنڌ پهتو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> شاهه حسن شروعات ۾ همايون سان سڌي فوجي ٽڪراءَ کان پاسو ڪيو، پر کيس اهڙي مدد ڏيڻ کان به انڪار ڪيو، جيڪا سنڌ ۾ مغل اثر وڌائي سگهي. بکر جو حاڪم [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] شاهه حسن جي حڪم کان سواءِ همايون کي قلعي ۾ داخل ٿيڻ يا وڏي فوجي مدد ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> شاهه حسن سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن، خاص طور [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين، رسد ۽ چوپائي مال کي محفوظ هنڌن تي منتقل ڪرڻ ۽ ڪجهه علائقن کي خالي ڪرائڻ جي حڪمت عملي اختيار ڪئي ته جيئن همايون جي فوج کي مقامي رسد نه ملي. ساڳئي وقت سيوهڻ جي قلعي کي مضبوط ڪيو ويو ۽ خوراڪ گڏ ڪئي وئي.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> همايون بکر ۽ سيوهڻ تي دٻاءُ وڌايو، پر سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪامياب نه ٿيو. آثارِ قديمه بابت جديد تحقيق پڻ 1541ع ۾ همايون جي سيوهڻ جي گهيري ۽ ارغون دفاع جو ذڪر ڪري ٿي.<ref>{{cite book |editor-last=Boivin |editor-first=Michel |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/Sindh_Through_History_and_Rrpresentations_French_Contributions_to_Sindhi_Studies_Edited_By_Michel_Boivin.pdf }}</ref> همايون آخرڪار 950هه/1543ع ۾ سنڌ ڇڏي ايران ڏانهن روانو ٿيو. جديد مؤرخ شاهه حسن جي حڪمت عملي کي سڌي وڏي جنگ بدران رسد روڪڻ، قلعن جي حفاظت ۽ وقت کي پنهنجي حق ۾ استعمال ڪرڻ واري پاليسي طور ڏسن ٿا.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> == مرزا ڪامران سان تعلق == شاهه حسن جا بابر جي خاندان سان لاڳاپا صرف همايون تائين محدود نه هئا. سندس ڌيءَ '''چوچڪ بيگم''' جي شادي همايون جي ڀاءُ [[مرزا ڪامران]] سان ٿي.<ref name="AHistorySind"/> جڏهن ڪامران سياسي شڪستن کان پوءِ سنڌ آيو ته شاهه حسن کيس پناهه ۽ مالي سهڪار ڏنو. ڪامران کي بعد ۾ مڪي ڏانهن وڃڻو پيو، ۽ چوچڪ بيگم به پنهنجي والد جي ابتدائي مخالفت باوجود مڙس سان گڏ سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ''تاريخ معصومي'' ۾ سندس اهو موقف نقل ٿيل آهي ته جڏهن ڪامران طاقتور هو تڏهن والد کيس سندس حوالي ڪيو هو، تنهنڪري هاڻي سندس نابينا ۽ ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ کيس ڇڏڻ مناسب نه ٿيندو.<ref name="AHistorySind"/> == شاديون ۽ اولاد == تاريخي ماخذن موجب شاهه حسن جون ٻه مشهور شاديون ٿيون. سندس هڪ زال [[ماهه بيگم]] هئي، جيڪا سندس چاچي مرزا محمد مقيم جي ڌيءَ هئي. ماهه بيگم جي اڳوڻي شادي قاسم ڪوڪا سان ٿي هئي. شاهه حسن ۽ ماهه بيگم مان '''چوچڪ بيگم''' ڄائي، جنهن جي شادي مرزا ڪامران سان ٿي.<ref name="AHistorySind"/> سندس ٻي زال '''گلبرگ بيگم'''، مير خليفه جي ڌيءَ ۽ محب علي خان جي ڀيڻ هئي. ٻنهي جي وچ ۾ اختلافن سبب ڪجهه وقت کان پوءِ طلاق ٿي. روايتي ذريعن موجب گلبرگ بيگم بعد ۾ هندستان هلي وئي ۽ دهلي ۾ وفات ڪيائين.<ref name="AHistorySind"/> شاهه حسن کي '''ابو المنصور''' نالي هڪ پٽ پڻ ڄائو، جيڪو ٻن سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. ان ڪري سندس وفات وقت ڪو زنده نرينو وارث موجود نه هو.<ref name="AHistorySind"/> == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه حسن جي حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن ۽ سرحدي مسئلن ۾ گذريو، پر ساڳئي وقت هن ٺٽي، بکر، سيوهڻ ۽ ٻين اهم مرڪزن تي پنهنجا گورنر ۽ فوجي عملدار مقرر ڪيا. سندس حڪومت ۾ فارسي درٻاري ۽ سرڪاري ٻولي طور وڌيڪ مضبوط ٿي، جڏهن ته مقامي سنڌي انتظامي ۽ سماجي سطح تي جاري رهي. ارغون حڪمرانن وچ ايشيا، خراسان ۽ ايران مان ڪيترن عالم، شاعرن، صوفين ۽ سرڪاري اهلڪارن کي سنڌ ۾ جاءِ ڏني. اهڙي لڏپلاڻ سان سورھين صديءَ ۾ ٺٽو فارسي علم، شاعري ۽ تاريخنگاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Persian Language and Literature in Sindh during the Arghun, Tarkhan and Mughal Period |journal=Karakoram Research Journal |url=https://www.krjsalbc.org.pk/index_htm_files/08-Humera%20Naz.pdf }}</ref> == علم ۽ ادب جي سرپرستي == شاهه حسن پاڻ به فارسي شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو. ''تحفة الڪرام'' ۾ سندس تخلص '''سپاهي''' ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق موجب سندس درٻار سان ڪيترائي فارسي شاعر، عالم ۽ صوفي وابسته هئا.<ref>{{cite journal |title=Tarkhān Nāmah |journal=Pakistan Journal of History and Culture |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/4-Tarkhan_Namah.pdf }}</ref> [[حيدر ڪلوچ]] انهن فارسي شاعرن مان هڪ هو جيڪو شاهه حسن جي دور ۾ سنڌ آيو ۽ ڪجهه وقت ٺٽي ۾ رهيو. سندس شاعريءَ ۾ شاهه حسن جي مدح جا قصيدا پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=حيدر ڪلوچ: سنڌ جو مشهور فارسي گو شاعر |author=مدد علي سنڌي |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |url=https://library.sindhila.org/book/6/read/62 |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه حسن ۽ مرزا عيسيٰ ترخان جي دور ۾ ٺٽي ۾ فخري هروي جهڙن عالمن ۽ شاعرن جون تصنيفون تيار ٿيون. ''روضة السلاطين'' ۽ ''جواهر العجائب'' جهڙيون فارسي تذڪره نگاريءَ جون تصنيفون به انهيءَ علمي ماحول سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |title=تذکرۀ روضة السلاطین و جواهر العجایب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1968 }}</ref> == آخري سال ۽ بيماري == شاهه حسن جي حڪومت جي آخري سالن ۾ سندس صحت تمام خراب ٿي وئي. ''آئين اڪبري'' ۾ لکيل آهي ته کيس هڪ اهڙي بيماري ٿي، جنهن ۾ سنڌو درياهه تي ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪرڻ سان کيس ڪجهه آرام محسوس ٿيندو هو، تنهنڪري هو سال جو وڏو حصو درياهه تي بکر ۽ ٺٽي جي وچ ۾ گذاريندو هو.<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |volume=I |translator=H. Blochmann |url=https://persian.packhum.org/text/000702051/7 }}</ref> جديد تاريخدان ايم. سليم اختر موجب همايون جي سنڌ مان روانگيءَ کان پوءِ ڪجهه سال شاهه حسن حڪومت تي مضبوط ڪنٽرول رکيو، پر بيماري وڌڻ سان انتظام ۾ ابتري اچڻ لڳي. هن پراڻن ارغون ۽ ترخان اميرن تي بي اعتمادي ڪندي ڪجهه نون مقامي ماڻهن کي اعليٰ عهدن تي مقرر ڪيو، جنهن سان درٻاري اشرافيه ۾ شديد ناراضگي پيدا ٿي.<ref name="SaleemAkhtarLater">{{cite journal |last=Akhtar |first=M. Saleem |title=Mirza Shah Hasan Arghun's Later Years and His Legacy: A Re-evaluation |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=VI |issue=2 |year=1985 |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/3-Mirza-Shah-Hasan-Arghuns-Later-Years-And-His-Legacy-A-Re-evaluationM.Saleem-Akhtar.pdf }}</ref> 960هه/1552–53ع ۾ عرب گاهي کي ٺٽي جو گورنر مقرر ڪيو ويو، جڏهن ته شنبه ۽ رقيق جهڙن ماڻهن کي ٻين عهدن تي آندو ويو. پراڻن اميرن انهن مقررين جي مخالفت ڪئي.<ref name="AHistorySind"/> == ارغون–ترخان بغاوت == آخرڪار ٺٽي جي ارغون ۽ ترخان اميرن [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کي پنهنجو اڳواڻ چونڊيو. باغين عرب گاهي، شنبه ۽ رقيق کي قتل ڪيو، ماهه بيگم کي حراست ۾ ورتو ۽ سرڪاري خزاني مان رقم فوجين ۾ ورهائي.<ref name="AHistorySind"/> شاهه حسن بکر جي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] کان مدد گهري. ٻنهي ڌرين ۾ ٺٽي ڀرسان جنگيون ٿيون، پر فيصلائتي نتيجي بدران سياسي ٺاهه ٿيو. 2 ربيع الاول 962هه تي مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ هڪ ڳجهو معاهدو ٿيو ته شاهه حسن جي حياتيءَ تائين سندس فرمانبرداري ڪندا، پر سندس وفات کان پوءِ سنڌ کي پاڻ ۾ ورهائيندا: لڪي جبلن کان ڏکڻ وارو حصو مرزا عيسيٰ ۽ اتر وارو حصو سلطان محمود جي قبضي ۾ ايندو.<ref name="AHistorySind"/> اهو معاهدو شاهه حسن جي مرڪزي حڪومت جي عملي خاتمي ۽ سنڌ ۾ ايندڙ ترخان دور جو بنياد بڻيو. == وفات == شاهه حسن جي وفات جي صحيح هجري تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' ۽ ميرزا قليچ بيگ جي ترجمي موجب هو سومر، '''12 ربيع الاول 962هه''' تي علي پوٽن نالي ڳوٺ وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="AHistorySind"/> ٻئي طرف [[سيدي علي رئيس]] جي بيانن مان ايم. ايڇ. صديقي وغيره '''9 جمادي الاول 962هه / 1 اپريل 1555ع''' کي متبادل تاريخ طور پيش ڪيو. جديد محقق ايم. سليم اختر مختلف روايتن جي تقابلي جائزي کان پوءِ 12 ربيع الاول 962هه کي وڌيڪ مضبوط قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تاريخ سومر سان ٺهڪي اچي ٿي.<ref name="SaleemAkhtarLater"/> ان ڪري مضمون ۾ 962هه/1555ع کي بنيادي وفات جو سال رکڻ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ مخصوص ڏينهن بابت اختلاف جو ذڪر ڪرڻ گهرجي. == تدفين == شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سندس لاش ٺٽي آندو ويو. پهرين مير احمد ولي جي حويليءَ جي احاطي ۾ درياهه ڀرسان امانت طور دفن ڪيو ويو. لڳ ڀڳ ٽن مهينن کان پوءِ [[مڪلي]] تي هڪ مقبرو تيار ڪري لاش اتي منتقل ڪيو ويو.<ref name="AHistorySind"/> ٻن سالن کان پوءِ سندس تابوت مڪليءَ مان ڪڍي [[مڪو|مڪي معظمہ]] موڪليو ويو، جتي کيس پنهنجي والد [[شاهه بيگ ارغون]] جي قبر ڀرسان دفن ڪيو ويو.<ref name="AHistorySind"/> == ارغون اقتدار جو خاتمو == شاهه حسن جي وفات سان سنڌ ۾ ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني ختم ٿي وئي. هن جو ڪو زنده نرينو وارث نه هو، تنهنڪري اڳواٽ ٿيل سياسي معاهدي موجب هيٺين سنڌ، ٺٽي سميت، [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] جي قبضي ۾ وئي، جڏهن ته اتر سنڌ ۽ [[بکر]] تي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جو اقتدار قائم ٿيو.<ref name="AHistorySind"/> [[آئين اڪبري]] پڻ لکي ٿو ته شاهه حسن جي آخري بيماريءَ دوران مرزا عيسيٰ ترخان طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار سندس وفات کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو عيسيٰ جي هٿ هيٺ آيو.<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |volume=I |translator=H. Blochmann |url=https://persian.packhum.org/text/000702051/7 }}</ref> هيءَ تبديلي سنڌ ۾ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جي شروعات هئي. == تاريخي جائزو == شاهه حسن ارغون جي حڪومت کي سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ هڪ عبوري دور طور ڏٺو وڃي ٿو. سندس شروعاتي حڪومت فوجي طور سرگرم ۽ نسبتاً مضبوط هئي؛ هن سما اقتدار جي باقيات ختم ڪيون، ملتان ۽ ڪڇ تائين فوجي مهمون هلايون ۽ همايون جهڙي مغل بادشاهه کي سنڌ ۾ مستقل سياسي بنياد ٺاهڻ کان روڪيو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> ٻئي پاسي سندس فوجي مهمن بابت قديم تاريخن ۾ وڏي تباهي، قتل عام، آباديءَ جي جلاوطني ۽ زراعت جي تباهيءَ جا بيان پڻ ملن ٿا. ان ڪري جديد تاريخنگاريءَ ۾ کيس فقط فاتح حڪمران طور نه، پر هڪ اهڙي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني فوجي طاقت، سياسي سفارتڪاري ۽ سخت جبري ڪارروائين جو ميلاپ هئي. سندس آخري دور ۾ بيماري، درٻاري بي اعتمادي ۽ انتظامي ڪمزوريءَ سبب اها رياست، جيڪا هن شروعاتي سالن ۾ مضبوط ڪئي هئي، اندروني گروهه بنديءَ سبب ورهائجي وئي.<ref name="SaleemAkhtarLater"/> == پڻ ڏسو == * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[مرزا عيسا خان ترخان]] * [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] * [[ڄام فيروز]] * [[همايون]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[ٺٽو]] * [[بکر]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:1555ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:1490ع ۾ ڄاول]] 74wufdv66z2u1fx1szdeod11d51l0mt 410675 410674 2026-09-08T22:24:30Z Intisar Ali 8681 /* */ 410675 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = شاهه حسن بيگ ارغون |title = |image = |succession = [[سنڌ]] جو حاڪم |predecessor = [[شاھ بيگ ارغون]] |successor = [[مرزا عيسا خان ترخان]] |regent = |reign = 930–962هه<br />1524ع–1555ع |spouses = [[ماهه بيگم]]<br />گلبرگ بيگم |issue = چوچڪ بيگم<br />ميرزا ابو المنصور |full name = مرزا شاهه حسن بيگ ارغون بن شاهه بيگ بن امير ذوالنون ارغون |house = [[ارغون]] |dynasty = [[ارغون گهراڻو]] |father = [[شاهه بيگ ارغون]] |mother = |birth_name = |birth_date = 896هه / لڳ ڀڳ 1490ع |birth_place = ممڪن طور [[قنڌار]] |death_date = 12 ربيع الاول 962هه / 1555ع |death_place = علي پوٽن جو ڳوٺ، [[سنڌ]] |date of burial = |place of burial = پهرين ٺٽي ۽ [[مڪلي]] ۾ امانت طور؛ پوءِ [[مڪو|مڪي معظمہ]] ۾ شاهه بيگ ارغون جي قبر ڀرسان |religion = [[اسلام]] }} '''مرزا شاهه حسن بيگ ارغون''' ({{lang-en|Shah Hasan Arghun}}؛ تاريخي انگريزي ماخذن ۾ ''Shah Husain Arghun'' پڻ) [[سنڌ]] ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جو ٻيو ۽ آخري حڪمران هو. هو [[شاھ بيگ ارغون]] جو پٽ ۽ جانشين هو. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ 930هه/1524ع ۾ هن سنڌ جي حڪومت سنڀالي ۽ لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين حڪومت ڪئي.<ref name="EI-Husayn">{{cite encyclopedia |title=Ḥusayn Shāh Arghūn |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=New Edition |volume=III |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |year=1971 |pages=632 }}</ref><ref name="SaleemAkhtar1985a">{{cite journal |last=Akhtar |first=M. Saleem |title=Mirza Shah Hasan Arghun: A Re-Appraisal of his Dealings with the House of Babur |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=VI |issue=1 |year=1985 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/2-Mirza-Shah-Hasan-Arghun-A-Re-Appraisal-of-his-Dealing-with-the-House-of-BaburM.Saleem-Akhtar.pdf }}</ref> شاهه حسن جي حڪومت سنڌ جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس دور ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي باقي سياسي طاقت ختم ٿي، [[ملتان]] تي ارغون مهمون هليون، شڪست کاڌل مغل بادشاهه [[همايون]] سنڌ ۾ پناهه ۽ سياسي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ حڪومت جي آخري سالن ۾ ارغون ۽ ترخان اميرن جي بغاوت سبب ملڪ عملي طور [[ٺٽو]] ۽ [[بکر]] جي ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي ويو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/><ref name="AHistorySind">{{cite book |author=ميرزا قليچ بيگ |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ نسب == ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[ترخان نامو]]'' ۽ ٻين روايتي ماخذن موجب شاهه حسن جو جنم 896هه/تقريباً 1490ع ڌاري ٿيو. ''Encyclopaedia of Islam'' موجب سندس جنم گهڻو ڪري [[قنڌار]] ۾ ٿيو، جتي سندس والد شاهه بيگ ۽ ڏاڏو [[امير ذوالنون ارغون]] تيموري سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.<ref name="EI-Husayn"/> ارغون خاندان پنهنجي نسب کي وچ ايشيا جي مغل-ترڪ اشرافيه سان ڳنڍيندو هو. قديم تاريخن ۾ ان خاندان کي [[ارغون خان]] سان نسبت ڏني وئي آهي، جيتوڻيڪ جديد مؤرخ هن نسب جي سڀني تفصيلن کي هڪجهڙي پڪ سان قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == بابر جي درٻار ۾ رهائش == 921هه/1515ع ڌاري شاهه حسن ڪنهن خانداني اختلاف سبب پنهنجي والد کان ناراض ٿي [[ڪابل]] ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر|بابر]] جي درٻار ۾ هليو ويو. هو اتي لڳ ڀڳ ٻن سالن تائين رهيو. بعد ۾ والد سان صلح ٿيڻ کان پوءِ واپس آيو.<ref name="EI-Husayn"/> ''ترخان نامي'' ۾ بابر سان منسوب هڪ روايت نقل ٿيل آهي ته بابر شاهه حسن بابت چوندو هو ته هو فقط ملازمت ڪرڻ لاءِ نه، پر حڪومت هلائڻ جا طريقا سکڻ لاءِ سندس درٻار ۾ آيو آهي.<ref name="ترخان نامو">{{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |edition=ٻيو |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> هيءَ رهائش شاهه حسن جي بعد واري سياست تي اثرانداز ٿي. سندس تخت نشينيءَ کان پوءِ هن پنهنجي نالي بدران بابر جي نالي ۾ خطبو پڙهائڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي جديد مؤرخ مغل طاقت سان سڌي ٽڪراءَ کان پاسو ڪرڻ ۽ پنهنجي نئين حڪومت کي سياسي تحفظ ڏيڻ جي حڪمت عملي سمجهن ٿا.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> == تخت نشيني == شاهه بيگ ارغون 22 شعبان 930هه/25 جون 1524ع تي وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ شاهه حسن سندس جانشين ٿيو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> سندس رسمي تخت نشيني [[نصرپور]] ۾ ٿي. مقامي سيد، قاضي، سردار ۽ معزز ماڻهو سندس درٻار ۾ حاضر ٿيا ۽ سندس نالي ۾ خطبي جي تجويز ڏنائون، پر شاهه حسن بابر جي نالي ۾ خطبو جاري رکڻ کي ترجيح ڏني.<ref name="AHistorySind"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#6b3e26;color:white;padding:7px;" | '''شاهه حسن ارغون جي حڪومت جا اهم مرحلا''' |- style="background:#e7c49f;" ! سال / هجري ! واقعو ! نتيجو |- | 930هه / 1524ع | تخت نشيني | ارغون حڪومت جو ٻيو مرحلو شروع |- | 931–933هه | [[اُچ]] ۽ [[ملتان]] جون مهمون | ارغون اثر اتر طرف وڌيو |- | 1525ع ڌاري | [[ڄام فيروز]] خلاف فيصلائتي جنگ | سما سياسي اقتدار جو خاتمو |- | 1541–1543ع | [[همايون]] جي سنڌ ۾ موجودگي | ارغون–مغل ڇڪتاڻ |- | 960–962هه | بيماري، درٻاري بغاوتون | مرڪزي اختيار ڪمزور |- | 962هه / 1555ع | وفات | سنڌ ٺٽي ۽ بکر جي سياسي حصن ۾ ورهائجي وئي |} == ڄام فيروز ۽ سما اقتدار جو خاتمو == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ [[ڄام فيروز]] ارغونن خلاف پنهنجي سياسي حيثيت ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. شاهه حسن گجرات ڏانهن وڃڻ بدران پهرين هيٺين سنڌ ۾ سما مزاحمت کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="AHistorySind"/> === ٺٽي تي قبضو === شاهه حسن جي اڳڀرائيءَ جي خبر ملڻ تي ڄام فيروز [[ٺٽو]] ڇڏي سنڌو درياهه پار ڪري [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. سندس ناٺي شيخ ابراهيم ۽ وزير مانيڪ ڪجهه ٻيڙين، تيراندازن ۽ هٿياربند ماڻهن سان ارغون فوج کي درياهه پار ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيا. شاهه حسن ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ شهر تي مڪمل قبضو قائم ڪيو.<ref name="AHistorySind"/> === ڪاري ڪٻرلو يا فيصلائتي جنگ === ڄام فيروز ڪڇ ۽ ڏاکڻي سنڌ مان سما ۽ ٻين ساٿين کي گڏ ڪري ٻيهر جنگ لاءِ تيار ٿيو. ''تاريخ معصومي'' ۽ ان جي انگريزي ترجمي موجب هن چاچڪن ۽ راهمن جي علائقي ۾ وڏي فوج گڏ ڪئي، جنهن جو انگ روايتي ماخذن ۾ 50,000 تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="AHistorySind"/> جنگ دوران سما ۽ سنڌي سپاهين بابت روايت ملي ٿي ته هنن گھوڙن تان لهي پنهنجا پٽڪا ۽ ڪپڙا هڪٻئي سان ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ظاهر ڪيو. سخت مقابلي کان پوءِ ارغون فوج غالب آئي. روايتي ماخذن ۾ ڄام فيروز جي فوج جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن جي مارجي وڃڻ جو انگ ڏنو ويو آهي، پر اهڙن عددي انگن کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="AHistorySind"/> ڄام فيروز شڪست کان پوءِ [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن باقي زندگي گذاري. هن جنگ کان پوءِ سما گهراڻي جي خودمختيار حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="EI-Husayn"/> == اُچ، ديراور ۽ ملتان جون مهمون == شاهه حسن پنهنجي حڪمرانيءَ جي شروعاتي سالن ۾ اتر ۽ اتر-اوڀر طرف فوجي توسيع ڪئي. سندس فوجن [[اُچ]] ۽ ان جي آس پاس جي لانگاهه، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن سان مقابلا ڪيا.<ref name="AHistorySind"/> 931هه ڌاري هن ديراور واري علائقي ڏانهن به فوج موڪلي. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب ريگستاني قلعي تائين پهچڻ لاءِ لشڪر کي پاڻي ۽ رسد جا خاص انتظام ڪرڻا پيا، ۽ فوج رستي ۾ وڏي تعداد ۾ کوهه کوٽايا.<ref name="AHistorySind"/> 932–933هه ۾ شاهه حسن [[ملتان]] تي چڙهائي ڪئي. شهر جو ڊگهو گهيرو ٿيو، جنهن کان پوءِ 11 ربيع الثاني 933هه ڌاري ارغون لشڪر شهر ۾ داخل ٿيو. روايتي بيانن ۾ فتح کان پوءِ وڏي قتل عام ۽ ماڻهن کي قيد ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AHistorySind"/> فتح کان پوءِ خواجه شمس الدين خافي کي 200 سوار، 100 پيادا ۽ 100 توپچين سان ملتان جو انتظام ڏنو ويو. شاهه حسن ملتان بابر کي پيش ڪرڻ لاءِ سفير پڻ موڪليا، ۽ بابر ان کي پنهنجي پٽ [[مرزا ڪامران]] جي اثر هيٺ رکيو.<ref name="AHistorySind"/><ref name="EI-Husayn"/> == ڪڇ سان جنگ == ملتان جي مهم کان پوءِ شاهه حسن کي خبر ملي ته [[رائو کينگار]] ڪڇ مان ٺٽي ڏانهن فوجي دٻاءُ وڌائي رهيو آهي. ''تاريخ معصومي'' ۾ ٻنهي وچ ۾ سخت خط و ڪتابت جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کان پوءِ شاهه حسن ڪڇ ڏانهن مهم ڪئي.<ref name="AHistorySind"/> ارغون لشڪر کي ڪيترن فوجي حصن ۾ ورهايو ويو، جن جي اڳواڻي سلطان محمود بکري، مير فرخ، شاهه حسن تقديري، مرزا عيسيٰ ترخان ۽ ٻين اميرن ڪئي. مقابلي ۾ ڪڇ جون فوجون شڪست کائي واپس ويون، جنهن کان پوءِ شاهه حسن ٺٽي موٽي آيو.<ref name="AHistorySind"/> ان واقعي بابت بعد واري سنڌي سياسي ادب ۾ ڄام کنگهار ۽ مقامي مزاحمت سان لاڳاپيل وڌيڪ روايتون ملن ٿيون، پر انهن مان سڀئي همعصر بنيادي ماخذن سان تصديق ٿيل نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي روايتي يا بعد واري تاريخنگاريءَ جي بيان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == همايون سان لاڳاپا == [[File:Mughal Emperor Humayun (Mughal art, circa 1650).jpg|thumb|[[همايون]]؛ شير شاهه سوري کان شڪست کان پوءِ 1541ع کان 1543ع تائين سنڌ ۾ رهيو]] شاهه حسن جي حڪمرانيءَ جو سڀ کان اهم خارجي سياسي بحران مغل بادشاهه [[همايون]] جي سنڌ ۾ اچڻ سان پيدا ٿيو. شير شاهه سوري کان شڪست کان پوءِ همايون 947هه/1541ع ۾ سنڌ پهتو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> شاهه حسن شروعات ۾ همايون سان سڌي فوجي ٽڪراءَ کان پاسو ڪيو، پر کيس اهڙي مدد ڏيڻ کان به انڪار ڪيو، جيڪا سنڌ ۾ مغل اثر وڌائي سگهي. بکر جو حاڪم [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] شاهه حسن جي حڪم کان سواءِ همايون کي قلعي ۾ داخل ٿيڻ يا وڏي فوجي مدد ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> شاهه حسن سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن، خاص طور [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين، رسد ۽ چوپائي مال کي محفوظ هنڌن تي منتقل ڪرڻ ۽ ڪجهه علائقن کي خالي ڪرائڻ جي حڪمت عملي اختيار ڪئي ته جيئن همايون جي فوج کي مقامي رسد نه ملي. ساڳئي وقت سيوهڻ جي قلعي کي مضبوط ڪيو ويو ۽ خوراڪ گڏ ڪئي وئي.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> همايون بکر ۽ سيوهڻ تي دٻاءُ وڌايو، پر سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪامياب نه ٿيو. آثارِ قديمه بابت جديد تحقيق پڻ 1541ع ۾ همايون جي سيوهڻ جي گهيري ۽ ارغون دفاع جو ذڪر ڪري ٿي.<ref>{{cite book |editor-last=Boivin |editor-first=Michel |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/Sindh_Through_History_and_Rrpresentations_French_Contributions_to_Sindhi_Studies_Edited_By_Michel_Boivin.pdf }}</ref> همايون آخرڪار 950هه/1543ع ۾ سنڌ ڇڏي ايران ڏانهن روانو ٿيو. جديد مؤرخ شاهه حسن جي حڪمت عملي کي سڌي وڏي جنگ بدران رسد روڪڻ، قلعن جي حفاظت ۽ وقت کي پنهنجي حق ۾ استعمال ڪرڻ واري پاليسي طور ڏسن ٿا.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> == مرزا ڪامران سان تعلق == شاهه حسن جا بابر جي خاندان سان لاڳاپا صرف همايون تائين محدود نه هئا. سندس ڌيءَ '''چوچڪ بيگم''' جي شادي همايون جي ڀاءُ [[مرزا ڪامران]] سان ٿي.<ref name="AHistorySind"/> جڏهن ڪامران سياسي شڪستن کان پوءِ سنڌ آيو ته شاهه حسن کيس پناهه ۽ مالي سهڪار ڏنو. ڪامران کي بعد ۾ مڪي ڏانهن وڃڻو پيو، ۽ چوچڪ بيگم به پنهنجي والد جي ابتدائي مخالفت باوجود مڙس سان گڏ سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ''تاريخ معصومي'' ۾ سندس اهو موقف نقل ٿيل آهي ته جڏهن ڪامران طاقتور هو تڏهن والد کيس سندس حوالي ڪيو هو، تنهنڪري هاڻي سندس نابينا ۽ ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ کيس ڇڏڻ مناسب نه ٿيندو.<ref name="AHistorySind"/> == شاديون ۽ اولاد == تاريخي ماخذن موجب شاهه حسن جون ٻه مشهور شاديون ٿيون. سندس هڪ زال [[ماهه بيگم]] هئي، جيڪا سندس چاچي مرزا محمد مقيم جي ڌيءَ هئي. ماهه بيگم جي اڳوڻي شادي قاسم ڪوڪا سان ٿي هئي. شاهه حسن ۽ ماهه بيگم مان '''چوچڪ بيگم''' ڄائي، جنهن جي شادي مرزا ڪامران سان ٿي.<ref name="AHistorySind"/> سندس ٻي زال '''گلبرگ بيگم'''، مير خليفه جي ڌيءَ ۽ محب علي خان جي ڀيڻ هئي. ٻنهي جي وچ ۾ اختلافن سبب ڪجهه وقت کان پوءِ طلاق ٿي. روايتي ذريعن موجب گلبرگ بيگم بعد ۾ هندستان هلي وئي ۽ دهلي ۾ وفات ڪيائين.<ref name="AHistorySind"/> شاهه حسن کي '''ابو المنصور''' نالي هڪ پٽ پڻ ڄائو، جيڪو ٻن سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. ان ڪري سندس وفات وقت ڪو زنده نرينو وارث موجود نه هو.<ref name="AHistorySind"/> == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه حسن جي حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن ۽ سرحدي مسئلن ۾ گذريو، پر ساڳئي وقت هن ٺٽي، بکر، سيوهڻ ۽ ٻين اهم مرڪزن تي پنهنجا گورنر ۽ فوجي عملدار مقرر ڪيا. سندس حڪومت ۾ فارسي درٻاري ۽ سرڪاري ٻولي طور وڌيڪ مضبوط ٿي، جڏهن ته مقامي سنڌي انتظامي ۽ سماجي سطح تي جاري رهي. ارغون حڪمرانن وچ ايشيا، خراسان ۽ ايران مان ڪيترن عالم، شاعرن، صوفين ۽ سرڪاري اهلڪارن کي سنڌ ۾ جاءِ ڏني. اهڙي لڏپلاڻ سان سورھين صديءَ ۾ ٺٽو فارسي علم، شاعري ۽ تاريخنگاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Persian Language and Literature in Sindh during the Arghun, Tarkhan and Mughal Period |journal=Karakoram Research Journal |url=https://www.krjsalbc.org.pk/index_htm_files/08-Humera%20Naz.pdf }}</ref> == علم ۽ ادب جي سرپرستي == شاهه حسن پاڻ به فارسي شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو. ''تحفة الڪرام'' ۾ سندس تخلص '''سپاهي''' ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق موجب سندس درٻار سان ڪيترائي فارسي شاعر، عالم ۽ صوفي وابسته هئا.<ref>{{cite journal |title=Tarkhān Nāmah |journal=Pakistan Journal of History and Culture |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/4-Tarkhan_Namah.pdf }}</ref> [[حيدر ڪلوچ]] انهن فارسي شاعرن مان هڪ هو جيڪو شاهه حسن جي دور ۾ سنڌ آيو ۽ ڪجهه وقت ٺٽي ۾ رهيو. سندس شاعريءَ ۾ شاهه حسن جي مدح جا قصيدا پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=حيدر ڪلوچ: سنڌ جو مشهور فارسي گو شاعر |author=مدد علي سنڌي |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |url=https://library.sindhila.org/book/6/read/62 |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه حسن ۽ مرزا عيسيٰ ترخان جي دور ۾ ٺٽي ۾ فخري هروي جهڙن عالمن ۽ شاعرن جون تصنيفون تيار ٿيون. ''روضة السلاطين'' ۽ ''جواهر العجائب'' جهڙيون فارسي تذڪره نگاريءَ جون تصنيفون به انهيءَ علمي ماحول سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |title=تذکرۀ روضة السلاطین و جواهر العجایب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1968 }}</ref> == آخري سال ۽ بيماري == شاهه حسن جي حڪومت جي آخري سالن ۾ سندس صحت تمام خراب ٿي وئي. ''آئين اڪبري'' ۾ لکيل آهي ته کيس هڪ اهڙي بيماري ٿي، جنهن ۾ سنڌو درياهه تي ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪرڻ سان کيس ڪجهه آرام محسوس ٿيندو هو، تنهنڪري هو سال جو وڏو حصو درياهه تي بکر ۽ ٺٽي جي وچ ۾ گذاريندو هو.<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |volume=I |translator=H. Blochmann |url=https://persian.packhum.org/text/000702051/7 }}</ref> جديد تاريخدان ايم. سليم اختر موجب همايون جي سنڌ مان روانگيءَ کان پوءِ ڪجهه سال شاهه حسن حڪومت تي مضبوط ڪنٽرول رکيو، پر بيماري وڌڻ سان انتظام ۾ ابتري اچڻ لڳي. هن پراڻن ارغون ۽ ترخان اميرن تي بي اعتمادي ڪندي ڪجهه نون مقامي ماڻهن کي اعليٰ عهدن تي مقرر ڪيو، جنهن سان درٻاري اشرافيه ۾ شديد ناراضگي پيدا ٿي.<ref name="SaleemAkhtarLater">{{cite journal |last=Akhtar |first=M. Saleem |title=Mirza Shah Hasan Arghun's Later Years and His Legacy: A Re-evaluation |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=VI |issue=2 |year=1985 |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/3-Mirza-Shah-Hasan-Arghuns-Later-Years-And-His-Legacy-A-Re-evaluationM.Saleem-Akhtar.pdf }}</ref> 960هه/1552–53ع ۾ عرب گاهي کي ٺٽي جو گورنر مقرر ڪيو ويو، جڏهن ته شنبه ۽ رقيق جهڙن ماڻهن کي ٻين عهدن تي آندو ويو. پراڻن اميرن انهن مقررين جي مخالفت ڪئي.<ref name="AHistorySind"/> == ارغون–ترخان بغاوت == آخرڪار ٺٽي جي ارغون ۽ ترخان اميرن [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کي پنهنجو اڳواڻ چونڊيو. باغين عرب گاهي، شنبه ۽ رقيق کي قتل ڪيو، ماهه بيگم کي حراست ۾ ورتو ۽ سرڪاري خزاني مان رقم فوجين ۾ ورهائي.<ref name="AHistorySind"/> شاهه حسن بکر جي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] کان مدد گهري. ٻنهي ڌرين ۾ ٺٽي ڀرسان جنگيون ٿيون، پر فيصلائتي نتيجي بدران سياسي ٺاهه ٿيو. 2 ربيع الاول 962هه تي مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ هڪ ڳجهو معاهدو ٿيو ته شاهه حسن جي حياتيءَ تائين سندس فرمانبرداري ڪندا، پر سندس وفات کان پوءِ سنڌ کي پاڻ ۾ ورهائيندا: لڪي جبلن کان ڏکڻ وارو حصو مرزا عيسيٰ ۽ اتر وارو حصو سلطان محمود جي قبضي ۾ ايندو.<ref name="AHistorySind"/> اهو معاهدو شاهه حسن جي مرڪزي حڪومت جي عملي خاتمي ۽ سنڌ ۾ ايندڙ ترخان دور جو بنياد بڻيو. == وفات == شاهه حسن جي وفات جي صحيح هجري تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' ۽ ميرزا قليچ بيگ جي ترجمي موجب هو سومر، '''12 ربيع الاول 962هه''' تي علي پوٽن نالي ڳوٺ وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="AHistorySind"/> ٻئي طرف [[سيدي علي رئيس]] جي بيانن مان ايم. ايڇ. صديقي وغيره '''9 جمادي الاول 962هه / 1 اپريل 1555ع''' کي متبادل تاريخ طور پيش ڪيو. جديد محقق ايم. سليم اختر مختلف روايتن جي تقابلي جائزي کان پوءِ 12 ربيع الاول 962هه کي وڌيڪ مضبوط قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تاريخ سومر سان ٺهڪي اچي ٿي.<ref name="SaleemAkhtarLater"/> ان ڪري مضمون ۾ 962هه/1555ع کي بنيادي وفات جو سال رکڻ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ مخصوص ڏينهن بابت اختلاف جو ذڪر ڪرڻ گهرجي. == تدفين == شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سندس لاش ٺٽي آندو ويو. پهرين مير احمد ولي جي حويليءَ جي احاطي ۾ درياهه ڀرسان امانت طور دفن ڪيو ويو. لڳ ڀڳ ٽن مهينن کان پوءِ [[مڪلي]] تي هڪ مقبرو تيار ڪري لاش اتي منتقل ڪيو ويو.<ref name="AHistorySind"/> ٻن سالن کان پوءِ سندس تابوت مڪليءَ مان ڪڍي [[مڪو|مڪي معظمہ]] موڪليو ويو، جتي کيس پنهنجي والد [[شاهه بيگ ارغون]] جي قبر ڀرسان دفن ڪيو ويو.<ref name="AHistorySind"/> == ارغون اقتدار جو خاتمو == شاهه حسن جي وفات سان سنڌ ۾ ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني ختم ٿي وئي. هن جو ڪو زنده نرينو وارث نه هو، تنهنڪري اڳواٽ ٿيل سياسي معاهدي موجب هيٺين سنڌ، ٺٽي سميت، [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] جي قبضي ۾ وئي، جڏهن ته اتر سنڌ ۽ [[بکر]] تي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جو اقتدار قائم ٿيو.<ref name="AHistorySind"/> [[آئين اڪبري]] پڻ لکي ٿو ته شاهه حسن جي آخري بيماريءَ دوران مرزا عيسيٰ ترخان طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار سندس وفات کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو عيسيٰ جي هٿ هيٺ آيو.<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |volume=I |translator=H. Blochmann |url=https://persian.packhum.org/text/000702051/7 }}</ref> هيءَ تبديلي سنڌ ۾ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جي شروعات هئي. == تاريخي جائزو == شاهه حسن ارغون جي حڪومت کي سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ هڪ عبوري دور طور ڏٺو وڃي ٿو. سندس شروعاتي حڪومت فوجي طور سرگرم ۽ نسبتاً مضبوط هئي؛ هن سما اقتدار جي باقيات ختم ڪيون، ملتان ۽ ڪڇ تائين فوجي مهمون هلايون ۽ همايون جهڙي مغل بادشاهه کي سنڌ ۾ مستقل سياسي بنياد ٺاهڻ کان روڪيو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> ٻئي پاسي سندس فوجي مهمن بابت قديم تاريخن ۾ وڏي تباهي، قتل عام، آباديءَ جي جلاوطني ۽ زراعت جي تباهيءَ جا بيان پڻ ملن ٿا. ان ڪري جديد تاريخنگاريءَ ۾ کيس فقط فاتح حڪمران طور نه، پر هڪ اهڙي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني فوجي طاقت، سياسي سفارتڪاري ۽ سخت جبري ڪارروائين جو ميلاپ هئي. سندس آخري دور ۾ بيماري، درٻاري بي اعتمادي ۽ انتظامي ڪمزوريءَ سبب اها رياست، جيڪا هن شروعاتي سالن ۾ مضبوط ڪئي هئي، اندروني گروهه بنديءَ سبب ورهائجي وئي.<ref name="SaleemAkhtarLater"/> == پڻ ڏسو == * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[مرزا عيسا خان ترخان]] * [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] * [[ڄام فيروز]] * [[همايون]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[ٺٽو]] * [[بکر]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:1555ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:1490ع ۾ ڄاول]] sr6nbfvyfv3urkwwpbxr1e7b96bodbs 410676 410675 2026-09-08T22:25:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 410676 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = شاهه حسن بيگ ارغون |title = |image = |succession = [[سنڌ]] جو حاڪم |predecessor = [[شاھ بيگ ارغون]] |successor = [[مرزا عيسا خان ترخان]] |regent = |reign = 930–962هه<br />1524ع–1555ع |spouses = [[ماهه بيگم]]<br />گلبرگ بيگم |issue = چوچڪ بيگم<br />ميرزا ابو المنصور |full name = مرزا شاهه حسن بيگ ارغون بن شاهه بيگ بن امير ذوالنون ارغون |house = [[ارغون]] |dynasty = [[ارغون گهراڻو]] |father = [[شاهه بيگ ارغون]] |mother = |birth_name = |birth_date = 896هه / لڳ ڀڳ 1490ع |birth_place = ممڪن طور [[قنڌار]] |death_date = 12 ربيع الاول 962هه / 1555ع |death_place = علي پوٽن جو ڳوٺ، [[سنڌ]] |date of burial = |place of burial = پهرين ٺٽي ۽ [[مڪلي]] ۾ امانت طور؛ پوءِ [[مڪو|مڪي معظمہ]] ۾ شاهه بيگ ارغون جي قبر ڀرسان |religion = [[اسلام]] }} '''مرزا شاهه حسن بيگ ارغون''' ({{lang-en|Shah Hasan Arghun}}؛ تاريخي انگريزي ماخذن ۾ ''Shah Husain Arghun'' پڻ) [[سنڌ]] ۾ [[ارغون گھراڻو|ارغون گهراڻي]] جو ٻيو ۽ آخري حڪمران هو. هو [[شاھ بيگ ارغون]] جو پٽ ۽ جانشين هو. شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ 930هه/1524ع ۾ هن سنڌ جي حڪومت سنڀالي ۽ لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن تائين حڪومت ڪئي.<ref name="EI-Husayn">{{cite encyclopedia |title=Ḥusayn Shāh Arghūn |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |edition=New Edition |volume=III |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |year=1971 |pages=632 }}</ref><ref name="SaleemAkhtar1985a">{{cite journal |last=Akhtar |first=M. Saleem |title=Mirza Shah Hasan Arghun: A Re-Appraisal of his Dealings with the House of Babur |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=VI |issue=1 |year=1985 |publisher=National Institute of Historical and Cultural Research |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/2-Mirza-Shah-Hasan-Arghun-A-Re-Appraisal-of-his-Dealing-with-the-House-of-BaburM.Saleem-Akhtar.pdf }}</ref> شاهه حسن جي حڪومت سنڌ جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس دور ۾ [[سما گهراڻو|سمن]] جي باقي سياسي طاقت ختم ٿي، [[ملتان]] تي ارغون مهمون هليون، شڪست کاڌل مغل بادشاهه [[همايون]] سنڌ ۾ پناهه ۽ سياسي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ حڪومت جي آخري سالن ۾ ارغون ۽ ترخان اميرن جي بغاوت سبب ملڪ عملي طور [[ٺٽو]] ۽ [[بکر]] جي ٻن سياسي مرڪزن ۾ ورهائجي ويو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/><ref name="AHistorySind">{{cite book |author=ميرزا قليچ بيگ |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/all }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ نسب == ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[ترخان نامو]]'' ۽ ٻين روايتي ماخذن موجب شاهه حسن جو جنم 896هه/تقريباً 1490ع ڌاري ٿيو. ''Encyclopaedia of Islam'' موجب سندس جنم گهڻو ڪري [[قنڌار]] ۾ ٿيو، جتي سندس والد شاهه بيگ ۽ ڏاڏو [[امير ذوالنون ارغون]] تيموري سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.<ref name="EI-Husayn"/> ارغون خاندان پنهنجي نسب کي وچ ايشيا جي مغل-ترڪ اشرافيه سان ڳنڍيندو هو. قديم تاريخن ۾ ان خاندان کي [[ارغون خان]] سان نسبت ڏني وئي آهي، جيتوڻيڪ جديد مؤرخ هن نسب جي سڀني تفصيلن کي هڪجهڙي پڪ سان قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=I |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }}</ref> == بابر جي درٻار ۾ رهائش == 921هه/1515ع ڌاري شاهه حسن ڪنهن خانداني اختلاف سبب پنهنجي والد کان ناراض ٿي [[ڪابل]] ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر|بابر]] جي درٻار ۾ هليو ويو. هو اتي لڳ ڀڳ ٻن سالن تائين رهيو. بعد ۾ والد سان صلح ٿيڻ کان پوءِ واپس آيو.<ref name="EI-Husayn"/> ''ترخان نامي'' ۾ بابر سان منسوب هڪ روايت نقل ٿيل آهي ته بابر شاهه حسن بابت چوندو هو ته هو فقط ملازمت ڪرڻ لاءِ نه، پر حڪومت هلائڻ جا طريقا سکڻ لاءِ سندس درٻار ۾ آيو آهي.<ref name="ترخان نامو">{{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |edition=ٻيو |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> هيءَ رهائش شاهه حسن جي بعد واري سياست تي اثرانداز ٿي. سندس تخت نشينيءَ کان پوءِ هن پنهنجي نالي بدران بابر جي نالي ۾ خطبو پڙهائڻ جو حڪم ڏنو، جنهن کي جديد مؤرخ مغل طاقت سان سڌي ٽڪراءَ کان پاسو ڪرڻ ۽ پنهنجي نئين حڪومت کي سياسي تحفظ ڏيڻ جي حڪمت عملي سمجهن ٿا.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> == تخت نشيني == شاهه بيگ ارغون 22 شعبان 930هه/25 جون 1524ع تي وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ شاهه حسن سندس جانشين ٿيو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> سندس رسمي تخت نشيني [[نصرپور]] ۾ ٿي. مقامي سيد، قاضي، سردار ۽ معزز ماڻهو سندس درٻار ۾ حاضر ٿيا ۽ سندس نالي ۾ خطبي جي تجويز ڏنائون، پر شاهه حسن بابر جي نالي ۾ خطبو جاري رکڻ کي ترجيح ڏني.<ref name="AHistorySind"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#6b3e26;color:white;padding:7px;" | '''شاهه حسن ارغون جي حڪومت جا اهم مرحلا''' |- style="background:#e7c49f;" ! سال / هجري ! واقعو ! نتيجو |- | 930هه / 1524ع | تخت نشيني | ارغون حڪومت جو ٻيو مرحلو شروع |- | 931–933هه | [[اُچ]] ۽ [[ملتان]] جون مهمون | ارغون اثر اتر طرف وڌيو |- | 1525ع ڌاري | [[ڄام فيروز]] خلاف فيصلائتي جنگ | سما سياسي اقتدار جو خاتمو |- | 1541–1543ع | [[همايون]] جي سنڌ ۾ موجودگي | ارغون–مغل ڇڪتاڻ |- | 960–962هه | بيماري، درٻاري بغاوتون | مرڪزي اختيار ڪمزور |- | 962هه / 1555ع | وفات | سنڌ ٺٽي ۽ بکر جي سياسي حصن ۾ ورهائجي وئي |} == ڄام فيروز ۽ سما اقتدار جو خاتمو == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ [[ڄام فيروز]] ارغونن خلاف پنهنجي سياسي حيثيت ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. شاهه حسن گجرات ڏانهن وڃڻ بدران پهرين هيٺين سنڌ ۾ سما مزاحمت کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="AHistorySind"/> === ٺٽي تي قبضو === شاهه حسن جي اڳڀرائيءَ جي خبر ملڻ تي ڄام فيروز [[ٺٽو]] ڇڏي سنڌو درياهه پار ڪري [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. سندس ناٺي شيخ ابراهيم ۽ وزير مانيڪ ڪجهه ٻيڙين، تيراندازن ۽ هٿياربند ماڻهن سان ارغون فوج کي درياهه پار ڪرڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيا. شاهه حسن ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ شهر تي مڪمل قبضو قائم ڪيو.<ref name="AHistorySind"/> === ڪاري ڪٻرلو يا فيصلائتي جنگ === ڄام فيروز ڪڇ ۽ ڏاکڻي سنڌ مان سما ۽ ٻين ساٿين کي گڏ ڪري ٻيهر جنگ لاءِ تيار ٿيو. ''تاريخ معصومي'' ۽ ان جي انگريزي ترجمي موجب هن چاچڪن ۽ راهمن جي علائقي ۾ وڏي فوج گڏ ڪئي، جنهن جو انگ روايتي ماخذن ۾ 50,000 تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="AHistorySind"/> جنگ دوران سما ۽ سنڌي سپاهين بابت روايت ملي ٿي ته هنن گھوڙن تان لهي پنهنجا پٽڪا ۽ ڪپڙا هڪٻئي سان ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ظاهر ڪيو. سخت مقابلي کان پوءِ ارغون فوج غالب آئي. روايتي ماخذن ۾ ڄام فيروز جي فوج جي لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهن جي مارجي وڃڻ جو انگ ڏنو ويو آهي، پر اهڙن عددي انگن کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="AHistorySind"/> ڄام فيروز شڪست کان پوءِ [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن باقي زندگي گذاري. هن جنگ کان پوءِ سما گهراڻي جي خودمختيار حڪمراني عملي طور ختم ٿي وئي.<ref name="EI-Husayn"/> == اُچ، ديراور ۽ ملتان جون مهمون == شاهه حسن پنهنجي حڪمرانيءَ جي شروعاتي سالن ۾ اتر ۽ اتر-اوڀر طرف فوجي توسيع ڪئي. سندس فوجن [[اُچ]] ۽ ان جي آس پاس جي لانگاهه، بلوچ ۽ ٻين مقامي قوتن سان مقابلا ڪيا.<ref name="AHistorySind"/> 931هه ڌاري هن ديراور واري علائقي ڏانهن به فوج موڪلي. ''تاريخ معصومي'' جي بيان موجب ريگستاني قلعي تائين پهچڻ لاءِ لشڪر کي پاڻي ۽ رسد جا خاص انتظام ڪرڻا پيا، ۽ فوج رستي ۾ وڏي تعداد ۾ کوهه کوٽايا.<ref name="AHistorySind"/> 932–933هه ۾ شاهه حسن [[ملتان]] تي چڙهائي ڪئي. شهر جو ڊگهو گهيرو ٿيو، جنهن کان پوءِ 11 ربيع الثاني 933هه ڌاري ارغون لشڪر شهر ۾ داخل ٿيو. روايتي بيانن ۾ فتح کان پوءِ وڏي قتل عام ۽ ماڻهن کي قيد ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AHistorySind"/> فتح کان پوءِ خواجه شمس الدين خافي کي 200 سوار، 100 پيادا ۽ 100 توپچين سان ملتان جو انتظام ڏنو ويو. شاهه حسن ملتان بابر کي پيش ڪرڻ لاءِ سفير پڻ موڪليا، ۽ بابر ان کي پنهنجي پٽ [[مرزا ڪامران]] جي اثر هيٺ رکيو.<ref name="AHistorySind"/><ref name="EI-Husayn"/> == ڪڇ سان جنگ == ملتان جي مهم کان پوءِ شاهه حسن کي خبر ملي ته [[رائو کينگار]] ڪڇ مان ٺٽي ڏانهن فوجي دٻاءُ وڌائي رهيو آهي. ''تاريخ معصومي'' ۾ ٻنهي وچ ۾ سخت خط و ڪتابت جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کان پوءِ شاهه حسن ڪڇ ڏانهن مهم ڪئي.<ref name="AHistorySind"/> ارغون لشڪر کي ڪيترن فوجي حصن ۾ ورهايو ويو، جن جي اڳواڻي سلطان محمود بکري، مير فرخ، شاهه حسن تقديري، مرزا عيسيٰ ترخان ۽ ٻين اميرن ڪئي. مقابلي ۾ ڪڇ جون فوجون شڪست کائي واپس ويون، جنهن کان پوءِ شاهه حسن ٺٽي موٽي آيو.<ref name="AHistorySind"/> ان واقعي بابت بعد واري سنڌي سياسي ادب ۾ ڄام کنگهار ۽ مقامي مزاحمت سان لاڳاپيل وڌيڪ روايتون ملن ٿيون، پر انهن مان سڀئي همعصر بنيادي ماخذن سان تصديق ٿيل نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي روايتي يا بعد واري تاريخنگاريءَ جي بيان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == همايون سان لاڳاپا == [[File:Mughal Emperor Humayun (Mughal art, circa 1650).jpg|thumb|[[همايون]]؛ شير شاهه سوري کان شڪست کان پوءِ 1541ع کان 1543ع تائين سنڌ ۾ رهيو]] شاهه حسن جي حڪمرانيءَ جو سڀ کان اهم خارجي سياسي بحران مغل بادشاهه [[همايون]] جي سنڌ ۾ اچڻ سان پيدا ٿيو. شير شاهه سوري کان شڪست کان پوءِ همايون 947هه/1541ع ۾ سنڌ پهتو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> شاهه حسن شروعات ۾ همايون سان سڌي فوجي ٽڪراءَ کان پاسو ڪيو، پر کيس اهڙي مدد ڏيڻ کان به انڪار ڪيو، جيڪا سنڌ ۾ مغل اثر وڌائي سگهي. بکر جو حاڪم [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] شاهه حسن جي حڪم کان سواءِ همايون کي قلعي ۾ داخل ٿيڻ يا وڏي فوجي مدد ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> شاهه حسن سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن، خاص طور [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين، رسد ۽ چوپائي مال کي محفوظ هنڌن تي منتقل ڪرڻ ۽ ڪجهه علائقن کي خالي ڪرائڻ جي حڪمت عملي اختيار ڪئي ته جيئن همايون جي فوج کي مقامي رسد نه ملي. ساڳئي وقت سيوهڻ جي قلعي کي مضبوط ڪيو ويو ۽ خوراڪ گڏ ڪئي وئي.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> همايون بکر ۽ سيوهڻ تي دٻاءُ وڌايو، پر سيوهڻ جو ڊگهو گهيرو ڪامياب نه ٿيو. آثارِ قديمه بابت جديد تحقيق پڻ 1541ع ۾ همايون جي سيوهڻ جي گهيري ۽ ارغون دفاع جو ذڪر ڪري ٿي.<ref>{{cite book |editor-last=Boivin |editor-first=Michel |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |chapter=Sehwan during the Arghun and Tarkhan Period |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/Sindh_Through_History_and_Rrpresentations_French_Contributions_to_Sindhi_Studies_Edited_By_Michel_Boivin.pdf }}</ref> همايون آخرڪار 950هه/1543ع ۾ سنڌ ڇڏي ايران ڏانهن روانو ٿيو. جديد مؤرخ شاهه حسن جي حڪمت عملي کي سڌي وڏي جنگ بدران رسد روڪڻ، قلعن جي حفاظت ۽ وقت کي پنهنجي حق ۾ استعمال ڪرڻ واري پاليسي طور ڏسن ٿا.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> == مرزا ڪامران سان تعلق == شاهه حسن جا بابر جي خاندان سان لاڳاپا صرف همايون تائين محدود نه هئا. سندس ڌيءَ '''چوچڪ بيگم''' جي شادي همايون جي ڀاءُ [[مرزا ڪامران]] سان ٿي.<ref name="AHistorySind"/> جڏهن ڪامران سياسي شڪستن کان پوءِ سنڌ آيو ته شاهه حسن کيس پناهه ۽ مالي سهڪار ڏنو. ڪامران کي بعد ۾ مڪي ڏانهن وڃڻو پيو، ۽ چوچڪ بيگم به پنهنجي والد جي ابتدائي مخالفت باوجود مڙس سان گڏ سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ''تاريخ معصومي'' ۾ سندس اهو موقف نقل ٿيل آهي ته جڏهن ڪامران طاقتور هو تڏهن والد کيس سندس حوالي ڪيو هو، تنهنڪري هاڻي سندس نابينا ۽ ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ کيس ڇڏڻ مناسب نه ٿيندو.<ref name="AHistorySind"/> == شاديون ۽ اولاد == تاريخي ماخذن موجب شاهه حسن جون ٻه مشهور شاديون ٿيون. سندس هڪ زال [[ماهه بيگم]] هئي، جيڪا سندس چاچي مرزا محمد مقيم جي ڌيءَ هئي. ماهه بيگم جي اڳوڻي شادي قاسم ڪوڪا سان ٿي هئي. شاهه حسن ۽ ماهه بيگم مان '''چوچڪ بيگم''' ڄائي، جنهن جي شادي مرزا ڪامران سان ٿي.<ref name="AHistorySind"/> سندس ٻي زال '''گلبرگ بيگم'''، مير خليفه جي ڌيءَ ۽ محب علي خان جي ڀيڻ هئي. ٻنهي جي وچ ۾ اختلافن سبب ڪجهه وقت کان پوءِ طلاق ٿي. روايتي ذريعن موجب گلبرگ بيگم بعد ۾ هندستان هلي وئي ۽ دهلي ۾ وفات ڪيائين.<ref name="AHistorySind"/> شاهه حسن کي '''ابو المنصور''' نالي هڪ پٽ پڻ ڄائو، جيڪو ٻن سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. ان ڪري سندس وفات وقت ڪو زنده نرينو وارث موجود نه هو.<ref name="AHistorySind"/> == انتظام ۽ حڪمراني == شاهه حسن جي حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن ۽ سرحدي مسئلن ۾ گذريو، پر ساڳئي وقت هن ٺٽي، بکر، سيوهڻ ۽ ٻين اهم مرڪزن تي پنهنجا گورنر ۽ فوجي عملدار مقرر ڪيا. سندس حڪومت ۾ فارسي درٻاري ۽ سرڪاري ٻولي طور وڌيڪ مضبوط ٿي، جڏهن ته مقامي سنڌي انتظامي ۽ سماجي سطح تي جاري رهي. ارغون حڪمرانن وچ ايشيا، خراسان ۽ ايران مان ڪيترن عالم، شاعرن، صوفين ۽ سرڪاري اهلڪارن کي سنڌ ۾ جاءِ ڏني. اهڙي لڏپلاڻ سان سورھين صديءَ ۾ ٺٽو فارسي علم، شاعري ۽ تاريخنگاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو.<ref>{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Persian Language and Literature in Sindh during the Arghun, Tarkhan and Mughal Period |journal=Karakoram Research Journal |url=https://www.krjsalbc.org.pk/index_htm_files/08-Humera%20Naz.pdf }}</ref> == علم ۽ ادب جي سرپرستي == شاهه حسن پاڻ به فارسي شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو. ''تحفة الڪرام'' ۾ سندس تخلص '''سپاهي''' ڄاڻايو ويو آهي. جديد تحقيق موجب سندس درٻار سان ڪيترائي فارسي شاعر، عالم ۽ صوفي وابسته هئا.<ref>{{cite journal |title=Tarkhān Nāmah |journal=Pakistan Journal of History and Culture |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/4-Tarkhan_Namah.pdf }}</ref> [[حيدر ڪلوچ]] انهن فارسي شاعرن مان هڪ هو جيڪو شاهه حسن جي دور ۾ سنڌ آيو ۽ ڪجهه وقت ٺٽي ۾ رهيو. سندس شاعريءَ ۾ شاهه حسن جي مدح جا قصيدا پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=حيدر ڪلوچ: سنڌ جو مشهور فارسي گو شاعر |author=مدد علي سنڌي |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |url=https://library.sindhila.org/book/6/read/62 |access-date=9 September 2026 }}</ref> شاهه حسن ۽ مرزا عيسيٰ ترخان جي دور ۾ ٺٽي ۾ فخري هروي جهڙن عالمن ۽ شاعرن جون تصنيفون تيار ٿيون. ''روضة السلاطين'' ۽ ''جواهر العجائب'' جهڙيون فارسي تذڪره نگاريءَ جون تصنيفون به انهيءَ علمي ماحول سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |title=تذکرۀ روضة السلاطین و جواهر العجایب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1968 }}</ref> == آخري سال ۽ بيماري == شاهه حسن جي حڪومت جي آخري سالن ۾ سندس صحت تمام خراب ٿي وئي. ''آئين اڪبري'' ۾ لکيل آهي ته کيس هڪ اهڙي بيماري ٿي، جنهن ۾ سنڌو درياهه تي ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪرڻ سان کيس ڪجهه آرام محسوس ٿيندو هو، تنهنڪري هو سال جو وڏو حصو درياهه تي بکر ۽ ٺٽي جي وچ ۾ گذاريندو هو.<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |volume=I |translator=H. Blochmann |url=https://persian.packhum.org/text/000702051/7 }}</ref> جديد تاريخدان ايم. سليم اختر موجب همايون جي سنڌ مان روانگيءَ کان پوءِ ڪجهه سال شاهه حسن حڪومت تي مضبوط ڪنٽرول رکيو، پر بيماري وڌڻ سان انتظام ۾ ابتري اچڻ لڳي. هن پراڻن ارغون ۽ ترخان اميرن تي بي اعتمادي ڪندي ڪجهه نون مقامي ماڻهن کي اعليٰ عهدن تي مقرر ڪيو، جنهن سان درٻاري اشرافيه ۾ شديد ناراضگي پيدا ٿي.<ref name="SaleemAkhtarLater">{{cite journal |last=Akhtar |first=M. Saleem |title=Mirza Shah Hasan Arghun's Later Years and His Legacy: A Re-evaluation |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=VI |issue=2 |year=1985 |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/3-Mirza-Shah-Hasan-Arghuns-Later-Years-And-His-Legacy-A-Re-evaluationM.Saleem-Akhtar.pdf }}</ref> 960هه/1552–53ع ۾ عرب گاهي کي ٺٽي جو گورنر مقرر ڪيو ويو، جڏهن ته شنبه ۽ رقيق جهڙن ماڻهن کي ٻين عهدن تي آندو ويو. پراڻن اميرن انهن مقررين جي مخالفت ڪئي.<ref name="AHistorySind"/> == ارغون–ترخان بغاوت == آخرڪار ٺٽي جي ارغون ۽ ترخان اميرن [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کي پنهنجو اڳواڻ چونڊيو. باغين عرب گاهي، شنبه ۽ رقيق کي قتل ڪيو، ماهه بيگم کي حراست ۾ ورتو ۽ سرڪاري خزاني مان رقم فوجين ۾ ورهائي.<ref name="AHistorySind"/> شاهه حسن بکر جي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] کان مدد گهري. ٻنهي ڌرين ۾ ٺٽي ڀرسان جنگيون ٿيون، پر فيصلائتي نتيجي بدران سياسي ٺاهه ٿيو. 2 ربيع الاول 962هه تي مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ هڪ ڳجهو معاهدو ٿيو ته شاهه حسن جي حياتيءَ تائين سندس فرمانبرداري ڪندا، پر سندس وفات کان پوءِ سنڌ کي پاڻ ۾ ورهائيندا: لڪي جبلن کان ڏکڻ وارو حصو مرزا عيسيٰ ۽ اتر وارو حصو سلطان محمود جي قبضي ۾ ايندو.<ref name="AHistorySind"/> اهو معاهدو شاهه حسن جي مرڪزي حڪومت جي عملي خاتمي ۽ سنڌ ۾ ايندڙ ترخان دور جو بنياد بڻيو. == وفات == شاهه حسن جي وفات جي صحيح هجري تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''تاريخ معصومي'' ۽ ميرزا قليچ بيگ جي ترجمي موجب هو سومر، '''12 ربيع الاول 962هه''' تي علي پوٽن نالي ڳوٺ وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="AHistorySind"/> ٻئي طرف [[سيدي علي رئيس]] جي بيانن مان ايم. ايڇ. صديقي وغيره '''9 جمادي الاول 962هه / 1 اپريل 1555ع''' کي متبادل تاريخ طور پيش ڪيو. جديد محقق ايم. سليم اختر مختلف روايتن جي تقابلي جائزي کان پوءِ 12 ربيع الاول 962هه کي وڌيڪ مضبوط قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تاريخ سومر سان ٺهڪي اچي ٿي.<ref name="SaleemAkhtarLater"/> ان ڪري مضمون ۾ 962هه/1555ع کي بنيادي وفات جو سال رکڻ مناسب آهي، جڏهن⁠تہ مخصوص ڏينهن بابت اختلاف جو ذڪر ڪرڻ گهرجي. == تدفين == شاهه حسن جي وفات کان پوءِ سندس لاش ٺٽي آندو ويو. پهرين مير احمد ولي جي حويليءَ جي احاطي ۾ درياهه ڀرسان امانت طور دفن ڪيو ويو. لڳ ڀڳ ٽن مهينن کان پوءِ [[مڪلي]] تي هڪ مقبرو تيار ڪري لاش اتي منتقل ڪيو ويو.<ref name="AHistorySind"/> ٻن سالن کان پوءِ سندس تابوت مڪليءَ مان ڪڍي [[مڪو|مڪي معظمہ]] موڪليو ويو، جتي کيس پنهنجي والد [[شاهه بيگ ارغون]] جي قبر ڀرسان دفن ڪيو ويو.<ref name="AHistorySind"/> == ارغون اقتدار جو خاتمو == شاهه حسن جي وفات سان سنڌ ۾ ارغون گهراڻي جي سڌي حڪمراني ختم ٿي وئي. هن جو ڪو زنده نرينو وارث نه هو، تنهنڪري اڳواٽ ٿيل سياسي معاهدي موجب هيٺين سنڌ، ٺٽي سميت، [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] جي قبضي ۾ وئي، جڏهن ته اتر سنڌ ۽ [[بکر]] تي [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جو اقتدار قائم ٿيو.<ref name="AHistorySind"/> [[آئين اڪبري]] پڻ لکي ٿو ته شاهه حسن جي آخري بيماريءَ دوران مرزا عيسيٰ ترخان طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار سندس وفات کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو عيسيٰ جي هٿ هيٺ آيو.<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |volume=I |translator=H. Blochmann |url=https://persian.packhum.org/text/000702051/7 }}</ref> هيءَ تبديلي سنڌ ۾ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ جي شروعات هئي. == تاريخي جائزو == شاهه حسن ارغون جي حڪومت کي سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ هڪ عبوري دور طور ڏٺو وڃي ٿو. سندس شروعاتي حڪومت فوجي طور سرگرم ۽ نسبتاً مضبوط هئي؛ هن سما اقتدار جي باقيات ختم ڪيون، ملتان ۽ ڪڇ تائين فوجي مهمون هلايون ۽ همايون جهڙي مغل بادشاهه کي سنڌ ۾ مستقل سياسي بنياد ٺاهڻ کان روڪيو.<ref name="SaleemAkhtar1985a"/> ٻئي پاسي سندس فوجي مهمن بابت قديم تاريخن ۾ وڏي تباهي، قتل عام، آباديءَ جي جلاوطني ۽ زراعت جي تباهيءَ جا بيان پڻ ملن ٿا. ان ڪري جديد تاريخنگاريءَ ۾ کيس فقط فاتح حڪمران طور نه، پر هڪ اهڙي حڪمران طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن جي حڪمراني فوجي طاقت، سياسي سفارتڪاري ۽ سخت جبري ڪارروائين جو ميلاپ هئي. سندس آخري دور ۾ بيماري، درٻاري بي اعتمادي ۽ انتظامي ڪمزوريءَ سبب اها رياست، جيڪا هن شروعاتي سالن ۾ مضبوط ڪئي هئي، اندروني گروهه بنديءَ سبب ورهائجي وئي.<ref name="SaleemAkhtarLater"/> == پڻ ڏسو == * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[مرزا عيسا خان ترخان]] * [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] * [[ڄام فيروز]] * [[همايون]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[ٺٽو]] * [[بکر]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:1555ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:1490ع ۾ ڄاول]] mllgkezd69hb3m94hm312mucy8wy7j1 0 45580 410667 347451 2026-09-08T22:00:46Z Intisar Ali 8681 410667 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = مرزا عيسيٰ خان ترخان پهريون |title = سنڌ جو حاڪم |image = PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg |caption = مڪليءَ ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان سان منسوب مقبري جو منظر |succession = [[سنڌ]] جو حاڪم |predecessor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] |successor = [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] |reign = 963–973هه<br />1555ع–1565ع |spouses = [[ماهه بيگم]] |issue = [[مرزا محمد صالح ترخان]]، [[مرزا جان بابا ترخان]]، [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] |full name = مرزا محمد عيسيٰ ترخان بن مرزا عبدالعلي ترخان بن ميرزا عبدالخالق ترخان |house = [[ترخان گهراڻو]] |dynasty = [[ترخان گهراڻو]] |father = [[مرزا عبدالعلي ترخان]] |birth_date = |birth_place = |death_date = 973هه / 1565ع |death_place = [[ٺٽو]] |place of burial = [[مڪلي]] |religion = [[اسلام]] }} '''مرزا محمد عيسيٰ خان ترخان پهريون''' ({{lang-en|Mirza Muhammad Isa Tarkhan I}})، عام طور '''مرزا عيسيٰ ترخان''' يا '''عيسيٰ خان ترخان'''، سورھين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جو حاڪم ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي آزاد حڪمرانيءَ جو باني هو. [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي آخري دور ۾ ارغون اميرن جي اندروني تڪرارن کان پوءِ مرزا عيسيٰ سياسي طور نمايان ٿيو ۽ تقريباً 963هه/1555ع ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هيٺين سنڌ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيائين.<ref name="ترخان نامو">{{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |edition=ٻيو |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref><ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-mirza-essa-khan-tarkhan-the-younger-thatta/ |title=Tomb of Mirza Essa Khan Tarkhan, Makli – Thatta |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> جديد تحقيق موجب مرزا عيسيٰ پهرئين جو اقتدار تقريباً 1554–55ع کان 1565ع تائين رهيو. سندس وفات واري سال بابت پراڻن تاريخي بيانن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو، پر مڪليءَ واري مقبري، سنڌ جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۽ جديد ورثي جي فهرستن ۾ 973هه/1565ع کي وڌيڪ قبول ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> مرزا عيسيٰ جو دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] کان ترخانن ڏانهن اقتدار جي منتقلي، [[بکر]] جي حاڪم [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] سان سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ، ارغون اميرن جي بغاوتن، ۽ 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگيزن]] جي ٺٽي تي تباهه ڪندڙ حملي سبب اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == نسب ۽ شروعاتي زندگي == ''ترخان نامي'' ۽ ٻين روايتي سنڌي تاريخن موجب مرزا عيسيٰ جو والد [[مرزا عبدالعلي ترخان]] هو. خاندان جو تعلق وچ ايشيا جي ترخان اميرن سان هو، جيڪي ارغون حڪمرانن سان گڏ سنڌ ۾ آيا هئا. مرزا عبدالعلي کي بخارا ۽ وچ ايشيا جي سياسي تڪرارن سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. روايت موجب جڏهن مرزا عيسيٰ ننڍي عمر ۾ يتيم ٿيو ته [[امير ذوالنون ارغون]] کيس سنڀاليو ۽ ارغون درٻار سان وابسته رکيو.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا عيسيٰ پنهنجي جوانيءَ ۾ ارغون انتظاميه ۽ فوجي اشرافيه اندر اثر رسوخ حاصل ڪيو. شاهه حسن ارغون جي آخري سالن ۾ جڏهن درٻاري اميرن ۽ حڪمران وچ ۾ اختلاف وڌيا، تڏهن مرزا عيسيٰ انهن اميرن جو مرڪزي اڳواڻ بڻجي اڀريو، جن بعد ۾ کيس سنڌ جي هيٺئين حصي جو حاڪم قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |year=1894 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. |location=London |url=https://archive.org/details/indusdeltacount00haiggoog }}</ref> == اقتدار ۾ اچڻ == شاهه حسن ارغون جي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سندس جسماني ڪمزوري ۽ ارغون اميرن سان مسلسل اختلافن سبب سنڌ ۾ گهرو سياسي بحران پيدا ٿيو. ڪجهه اثرائتن اميرن مرزا عيسيٰ کي حڪومت لاءِ منتخب ڪيو. نتيجي ۾ ارغون اقتدار عملي طور ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو: هيٺين سنڌ ۾ مرزا عيسيٰ جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، جڏهن ته اتر سنڌ ۾ [[بکر]] جي حڪمران [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جو اثر رهيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> 963هه/1555ع ڌاري مرزا عيسيٰ جي اقتدار سان سنڌ ۾ آزاد ترخان حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي. جديد تاريخي خلاصن ۾ کيس ترخان گهراڻي جو پهريون حڪمران شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ارغون اميرن سان ڇڪتاڻ == ''تاريخ طاهري'' ۽ ''ترخان نامي'' ۾ بيان ٿيل آهي ته مرزا عيسيٰ کي تخت تي ويهارڻ ۾ مدد ڪندڙ ڪجهه ارغون امير جلد ئي سندس مخالف بڻجي ويا. ڪيبڪ خان، فرخ تيمور ۽ ٻين اميرن تي الزام آهي ته هو هٿياربند ماڻهن سان مرزا عيسيٰ جي رهائشگاهه تي پهچي شاهه حسن ارغون جي خزاني مان حصي جو مطالبو ڪندا هئا. مرزا عيسيٰ شروع ۾ انهن سان ٽڪراءَ کان پاسو ڪري مفاهمت ۽ برداشت جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref name="ترخان نامو" /> هي تڪرار رڳو ذاتي نه هو؛ ان جي پويان ارغون فوجي اشرافيه ۽ نئين ترخان حڪمران خاندان وچ ۾ اقتدار ۽ مالياتي وسيلن جي ورڇ جو مسئلو به هو. ان ڪري مرزا عيسيٰ جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ مرڪزي اختيار مڪمل طور مستحڪم نه رهيو. == سلطان محمود بکري سان جنگ ۽ سياسي ورهاست == [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|مڪليءَ جو تاريخي قبرستان؛ ترخان حڪمرانن جي ڪيترن يادگارن جو مرڪز]] مرزا عيسيٰ جي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن سياسي مسئلن مان هڪ [[بکر]] جي حڪمران [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] سان مقابلو هو. 961هه ۾ [[سيوهڻ]] جي قلعي تي قبضي کان پوءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي. محرم 962هه/1554–55ع ۾ مرزا عيسيٰ بکر ڏانهن لشڪر وٺي ويو ۽ قلعي کي گهيرو ڪيو. ٻنهي طرفن ۾ ڪيترائي مقابلا ٿيا ۽ جاني نقصان ٿيو.<ref name="ترخان نامو" /> آخرڪار سيد مير ڪلان ۽ ٻين ثالثن جي ڪوششن سان ٺاهه ٿيو. سياسي مفاهمت جي بنيادي صورت اها ٿي ته [[بکر]] ۽ اتر سنڌ سلطان محمود وٽ رهي، جڏهن ته [[سيوهڻ]] سميت هيٺيون سنڌ مرزا عيسيٰ جي اثر هيٺ تسليم ڪيو ويو. جديد تاريخدان هن ٺاهه کي ان دور ۾ سنڌ جي عملي طور اتر ۽ ڏکڻ سياسي مرڪزن ۾ ورهاست طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == ٺٽي تي پورچوگيز حملو == {{Main|ٺٽي جي ڦرلٽ}} مرزا عيسيٰ جي دور جو سڀ کان تباهه ڪندڙ واقعو [[پورچوگيز]] فوج طرفان [[ٺٽو|ٺٽي]] تي حملو هو. بکر خلاف جدوجهد دوران مرزا عيسيٰ پورچوگيز هندستان جي اختيارين کان فوجي مدد گهري هئي. ان درخواست جي جواب ۾ پيڊرو باريٽو روليم جي قيادت هيٺ تقريباً 700 هٿياربند سپاهي ڪيترن جهازن ۾ سنڌ ڏانهن موڪليا ويا.<ref>{{cite book |last=Danvers |first=Frederick Charles |title=The Portuguese in India |volume=1 |year=1894 |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |page=508 }}</ref> پورچوگيز لشڪر جڏهن ٺٽي پهتو ته مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ ٺاهه ٿي چڪو هو، تنهنڪري سندن فوجي مدد جي ضرورت ختم ٿي وئي هئي. پورچوگيز ڪمانڊر خرچ ۽ معاوضي جي ادائيگيءَ بابت تڪرار کان پوءِ شهر تي حملو ڪيو. يورپي بيانن موجب شهر ۾ وڏي قتل عام، ڦرلٽ ۽ باهه لڳائڻ جو واقعو پيش آيو، جنهن سان ٺٽي کي شديد جاني ۽ معاشي نقصان پهتو.<ref>{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635 |journal=Revista de Cultura |publisher=Instituto Cultural de Macau }}</ref> ڪجهه پراڻن پورچوگيز ذريعن ۾ 8,000 ماڻهن جي قتل ۽ تمام وڏي مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ جا انگ ڏنا ويا آهن؛ اهي انگ بعد جي تاريخي ادب ۾ بار بار نقل ٿيا آهن، پر انهن کي contemporary Portuguese accounts جا دعوائي انگ سمجهي احتياط سان پيش ڪرڻ گهرجي.<ref name="عبدالغفور">{{cite book |author=محمد عبدالغفور |title=ٺٽي جا ڪاتب |year=2004 |pages=12–13 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> پورچوگيزن سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تي به ڪارروائي ڪئي ۽ [[لاهري بندر]] کي نقصان پهچايو. هي واقعو سنڌ ۽ پورچوگيز سامونڊي طاقت جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Danvers |first=Frederick Charles |title=The Portuguese in India |volume=1 |year=1894 |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |page=508 }}</ref> == ٺٽي جي ٻيهر آبادي ۽ انتظام == پورچوگيز حملي کان پوءِ مرزا عيسيٰ ٺٽي واپس اچي شهر جي مرمت، آبادي ۽ انتظامي استحڪام تي ڌيان ڏنو. ان دور ۾ ٺٽو سنڌ جو نه رڳو سياسي مرڪز، پر ڪپڙي، هٿ جي هنر، زرعي شين ۽ سامونڊي واپار جو به اهم شهر هو. لاهري بندر ۽ سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي رستن ذريعي ٺٽي جا واپاري [[گجرات]]، [[هرمز]]، [[مسقط]] ۽ فارسي نار جي ٻين بندرن سان ڳنڍيل هئا. ان ڪري مرزا عيسيٰ لاءِ ٺٽي جي بحالي سياسي ضرورت سان گڏ معاشي ضرورت پڻ هئي. == مرزا محمد صالح ترخان == مرزا عيسيٰ پنهنجي پٽ [[مرزا محمد صالح ترخان]] کي وليعهد بڻائي حڪومت جي ڪيترن انتظامي ۽ فوجي معاملن جون واڳون سندس حوالي ڪيون.<ref name="ترخان نامو" /> محمد صالح پنهنجي پيءُ جي حڪومت جي فوجي پاليسيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، خاص طور سيوهڻ ۽ بکر سان لاڳاپيل مهمن ۾. ''ترخان نامي'' موجب هو سخت مزاج ۽ فوجي نظم قائم رکڻ وارو شهزادو هو. 970هه ۾ هڪ بلوچ شخص، جنهن جو نالو روايتن ۾ ''مريد'' ڄاڻايل آهي، مرزا صالح کي خنجر هڻي قتل ڪيو. روايت موجب قاتل پنهنجي قبيلي جي ماڻهن جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ فرياديءَ جي صورت ۾ سندس ويجهو پهتو ۽ درخواست ڏيڻ دوران حملو ڪيائين.<ref name="ترخان نامو" /> == مرزا محمد باقيءَ جي بغاوت == 967هه ڌاري مرزا عيسيٰ جي پٽ [[مرزا محمد باقي خان ترخان|مرزا محمد باقي]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي. سندس دعويٰ هئي ته هو عمر ۽ خانداني حيثيت جي بنياد تي حڪومت جو وڌيڪ حقدار آهي، جڏهن ته مرزا صالح کي وليعهد بڻايو ويو هو. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ باقي پهرين مقامي راجپوت علائقن ڏانهن ويو ۽ پوءِ [[عمرڪوٽ]] ۽ [[جيسلمير]] جي رستي بکر پهتو، جتي سلطان محمود کيس پناهه ڏني.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا صالح جي قتل کان پوءِ مرزا عيسيٰ [[مرزا جان بابا ترخان]] کي وليعهد بڻايو، پر ڪجهه عرصي کان پوءِ اميرن ۽ سلطان محمود جي سفارش تي محمد باقيءَ کي معاف ڪيو ويو. کيس [[سيوهڻ]] جي جاگير ڏني وئي. بعد ۾ مرزا عيسيٰ جي وفات کان پوءِ عملي طور محمد باقي ئي تخت تي ويٺو.<ref name="ترخان نامو" /> == ارغونن جي بغاوت == مرزا عيسيٰ جي حڪومت دوران ارغون ۽ ترخان سياسي اشرافيه وچ ۾ تڪرار ٻيهر شدت اختيار ڪئي. ارغون اميرن جو هڪ گروهه بغاوت ڪري بکر ڏانهن ويو ۽ سلطان محمود کان مدد گهري. گڏيل فوجن سيوهڻ طرف فوجي ڪارروائي ڪئي. مرزا عيسيٰ به ٺٽي مان لشڪر وٺي نڪتو ۽ مختلف هنڌن تي مقابلا ٿيا. ''ترخان نامي'' موجب ڳوٺ رفيان ۽ درٻيلي جي ڀرسان اهم جهڙپون ٿيون. آخرڪار [[ماهه بيگم]] ۽ شيخ عبدالوهاب پوراني جي وچ ۾ پوڻ سان ٺاهه ٿيو ۽ مرزا عيسيٰ ٺٽي واپس موٽي آيو.<ref name="ترخان نامو" /> == خاندان ۽ جانشيني == مرزا عيسيٰ جي گهرو سياست ۾ سندس پٽن جي وچ ۾ جانشينيءَ جو مسئلو تمام اهم رهيو. پهرين [[مرزا محمد صالح ترخان]] وليعهد هو. سندس قتل کان پوءِ [[مرزا جان بابا ترخان]] کي اڳيان آندو ويو، پر آخرڪار [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] سياسي ۽ فوجي طاقت حاصل ڪري جانشين بڻيو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7a3e00;color:white;padding:7px;" | '''مرزا عيسيٰ خان ترخان جو ويجهو خاندان''' |- style="background:#f0c98d;" ! شخصيت ! تعلق ! سياسي حيثيت ! انجام يا ڪردار |- | [[ماهه بيگم]] | زال | ارغون-ترخان درٻار جي بااثر خاتون | جانشيني ۽ سياسي ٺاهن ۾ اهم ڪردار |- | [[مرزا محمد صالح ترخان]] | پٽ | پهريون وليعهد | 970هه ۾ قتل |- | [[مرزا جان بابا ترخان]] | پٽ | صالح کان پوءِ نامزد وليعهد | مڪليءَ ۾ مدفون |- | [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] | پٽ | بغاوت کان پوءِ صلح؛ سيوهڻ جو جاگيردار | پيءُ کان پوءِ سنڌ جو حاڪم |} == وفات == مرزا عيسيٰ جي وفات جي تاريخ بابت پراڻن تاريخي ماخذن ۾ 973هه ۽ 974هه ٻئي تاريخون ملن ٿيون، پر مڪليءَ جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۽ سندس قبر جي ڪتبي کي بنياد بڻائيندي 973هه/1565ع وڌيڪ مضبوط تاريخ سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس آخري بيماريءَ دوران جانشيني ٻيهر اهم مسئلو بڻجي وئي. ''ترخان نامي'' موجب هو چاهيندو هو ته ارغون، ترخان ۽ ملڪ جا امير [[مرزا جان بابا]] جي وليعهدي جي حمايت ڪن، پر [[ماهه بيگم]] سياسي طور [[مرزا محمد باقي خان ترخان|محمد باقي]] کي واپس گهرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا عيسيٰ جي وفات کان پوءِ محمد باقي ترخان اقتدار سنڀاليو. == مقبرو == [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|مرزا عيسيٰ خان ترخان سان منسوب مڪليءَ جي پٿر جي تعمير]] مرزا عيسيٰ خان پهرئين کي [[مڪلي]] جي تاريخي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ ''Tomb of Mirza Muhammad Isa Tarkhan I'' کي الڳ محفوظ يادگار طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://media.unesco.org/sites/default/files/webform/mhm001/pakistan_act7_1975_eng_orof.pdf |title=List of Protected Antiquities in Sindh |publisher=Government of Pakistan / UNESCO Cultural Heritage Laws Database |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقبري جو احاطو پٿر جي اڏاوت تي مشتمل آهي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب هي مقبرو سما دور جي فنِ تعمير کان پوءِ مڪليءَ جي سنگ تراشيءَ ۾ هڪ نئين فني مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿو. مستطيل احاطي، سينگاريل محرابن، پٿر جي قبرن ۽ شاهانه خاندان لاءِ مخصوص ننڍن احاطن ۾ ترخان دور جي فنِ تعمير جون خاصيتون ڏسي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> مڪليءَ ۾ ''عيسيٰ خان ترخان'' نالي هڪ کان وڌيڪ ترخان شخصيتن سان منسوب يادگار موجود هجڻ سبب تصويرن ۽ مقبرن جي سڃاڻپ ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو پيدا ٿئي ٿو. خاص طور ''نawab Isa Khan Tarkhan the Younger'' جو سترهين صديءَ وارو وڏو مقبرو مرزا عيسيٰ پهرئين جي قبر کان الڳ آهي. ان ڪري وڪيميڊيا ڪامنز جون ڪيتريون مشهور ''Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan'' تصويرون اصل ۾ ننڍي عيسيٰ خان ترخان سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tomb_of_Nawab_Isa_Khan_Tarkhan.jpg |title=File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تاريخي اهميت == مرزا عيسيٰ جي حڪمراني سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ٽن بنيادي سببن ڪري اهم آهي: ارغون اقتدار کان آزاد ترخان حڪمرانيءَ جي قيام، هيٺين ۽ اتر سنڌ وچ ۾ نئين سياسي طاقت جي توازن، ۽ ٺٽي جي سامونڊي واپار کي عالمي يورپي-ايشيائي تجارتي مقابلي سان سڌي نموني ڳنڍجڻ. سندس حڪومت مڪمل امن جو دور نه هئي. اندروني ارغون بغاوتون، پٽن جي جانشينيءَ جا اختلاف، بکر سان جنگ ۽ پورچوگيز حملو مسلسل بحران پيدا ڪندا رهيا. تنهن هوندي به ٺٽو سندس دور ۾ سنڌ جو وڏو سياسي ۽ واپاري مرڪز رهيو ۽ سندس گهراڻي ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن تائين هيٺين سنڌ تي حڪمراني ڪئي. == پڻ ڏسو == * [[ترخان گهراڻو]] * [[شاهه حسن بيگ ارغون]] * [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي]] * [[لاهري بندر]] * [[ٺٽي جي ڦرلٽ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ترخان گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:مڪلي ۾ دفن ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:1565ع ۾ وفات ڪندڙ]] ium1j10c2zxe29afqzyo3n7do29ku4z 410668 410667 2026-09-08T22:03:13Z Intisar Ali 8681 410668 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = مرزا عيسيٰ خان ترخان پهريون |title = سنڌ جو حاڪم |image = PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg |caption = مڪليءَ ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان سان منسوب مقبري جو منظر |succession = [[سنڌ]] جو حاڪم |predecessor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] |successor = [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] |reign = 963–973هه<br />1555ع–1565ع |spouses = [[ماهه بيگم]] |issue = [[مرزا محمد صالح ترخان]]، [[مرزا جان بابا ترخان]]، [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] |full name = مرزا محمد عيسيٰ ترخان بن مرزا عبدالعلي ترخان بن ميرزا عبدالخالق ترخان |house = [[ترخان گهراڻو]] |dynasty = [[ترخان گهراڻو]] |father = [[مرزا عبدالعلي ترخان]] |birth_date = |birth_place = |death_date = 973هه / 1565ع |death_place = [[ٺٽو]] |place of burial = [[مڪلي]] |religion = [[اسلام]] }} '''مرزا محمد عيسيٰ خان ترخان پهريون''' ({{lang-en|Mirza Muhammad Isa Tarkhan I}})، عام طور '''مرزا عيسيٰ ترخان''' يا '''عيسيٰ خان ترخان'''، سورھين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جو حاڪم ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي آزاد حڪمرانيءَ جو باني هو. [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي آخري دور ۾ ارغون اميرن جي اندروني تڪرارن کان پوءِ مرزا عيسيٰ سياسي طور نمايان ٿيو ۽ تقريباً 963هه/1555ع ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هيٺين سنڌ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيائين.<ref name="ترخان نامو">{{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |edition=ٻيو |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref><ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-mirza-essa-khan-tarkhan-the-younger-thatta/ |title=Tomb of Mirza Essa Khan Tarkhan, Makli – Thatta |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> جديد تحقيق موجب مرزا عيسيٰ پهرئين جو اقتدار تقريباً 1554–55ع کان 1565ع تائين رهيو. سندس وفات واري سال بابت پراڻن تاريخي بيانن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو، پر مڪليءَ واري مقبري، سنڌ جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۽ جديد ورثي جي فهرستن ۾ 973هه/1565ع کي وڌيڪ قبول ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> مرزا عيسيٰ جو دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] کان ترخانن ڏانهن اقتدار جي منتقلي، [[بکر]] جي حاڪم [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] سان سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ، ارغون اميرن جي بغاوتن، ۽ 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگيزن]] جي ٺٽي تي تباهه ڪندڙ حملي سبب اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == نسب ۽ شروعاتي زندگي == ''ترخان نامي'' ۽ ٻين روايتي سنڌي تاريخن موجب مرزا عيسيٰ جو والد [[مرزا عبدالعلي ترخان]] هو. خاندان جو تعلق وچ ايشيا جي ترخان اميرن سان هو، جيڪي ارغون حڪمرانن سان گڏ سنڌ ۾ آيا هئا. مرزا عبدالعلي کي بخارا ۽ وچ ايشيا جي سياسي تڪرارن سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. روايت موجب جڏهن مرزا عيسيٰ ننڍي عمر ۾ يتيم ٿيو ته [[امير ذوالنون ارغون]] کيس سنڀاليو ۽ ارغون درٻار سان وابسته رکيو.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا عيسيٰ پنهنجي جوانيءَ ۾ ارغون انتظاميه ۽ فوجي اشرافيه اندر اثر رسوخ حاصل ڪيو. شاهه حسن ارغون جي آخري سالن ۾ جڏهن درٻاري اميرن ۽ حڪمران وچ ۾ اختلاف وڌيا، تڏهن مرزا عيسيٰ انهن اميرن جو مرڪزي اڳواڻ بڻجي اڀريو، جن بعد ۾ کيس سنڌ جي هيٺئين حصي جو حاڪم قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |year=1894 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. |location=London |url=https://archive.org/details/indusdeltacount00haiggoog }}</ref> == اقتدار ۾ اچڻ == شاهه حسن ارغون جي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سندس جسماني ڪمزوري ۽ ارغون اميرن سان مسلسل اختلافن سبب سنڌ ۾ گهرو سياسي بحران پيدا ٿيو. ڪجهه اثرائتن اميرن مرزا عيسيٰ کي حڪومت لاءِ منتخب ڪيو. نتيجي ۾ ارغون اقتدار عملي طور ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو: هيٺين سنڌ ۾ مرزا عيسيٰ جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، جڏهن ته اتر سنڌ ۾ [[بکر]] جي حڪمران [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جو اثر رهيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> 963هه/1555ع ڌاري مرزا عيسيٰ جي اقتدار سان سنڌ ۾ آزاد ترخان حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي. جديد تاريخي خلاصن ۾ کيس ترخان گهراڻي جو پهريون حڪمران شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ارغون اميرن سان ڇڪتاڻ == ''تاريخ طاهري'' ۽ ''ترخان نامي'' ۾ بيان ٿيل آهي ته مرزا عيسيٰ کي تخت تي ويهارڻ ۾ مدد ڪندڙ ڪجهه ارغون امير جلد ئي سندس مخالف بڻجي ويا. ڪيبڪ خان، فرخ تيمور ۽ ٻين اميرن تي الزام آهي ته هو هٿياربند ماڻهن سان مرزا عيسيٰ جي رهائشگاهه تي پهچي شاهه حسن ارغون جي خزاني مان حصي جو مطالبو ڪندا هئا. مرزا عيسيٰ شروع ۾ انهن سان ٽڪراءَ کان پاسو ڪري مفاهمت ۽ برداشت جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref name="ترخان نامو" /> هي تڪرار رڳو ذاتي نه هو؛ ان جي پويان ارغون فوجي اشرافيه ۽ نئين ترخان حڪمران خاندان وچ ۾ اقتدار ۽ مالياتي وسيلن جي ورڇ جو مسئلو به هو. ان ڪري مرزا عيسيٰ جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ مرڪزي اختيار مڪمل طور مستحڪم نه رهيو. == سلطان محمود بکري سان جنگ ۽ سياسي ورهاست == [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|مڪليءَ جو تاريخي قبرستان؛ ترخان حڪمرانن جي ڪيترن يادگارن جو مرڪز]] مرزا عيسيٰ جي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن سياسي مسئلن مان هڪ [[بکر]] جي حڪمران [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] سان مقابلو هو. 961هه ۾ [[سيوهڻ]] جي قلعي تي قبضي کان پوءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي. محرم 962هه/1554–55ع ۾ مرزا عيسيٰ بکر ڏانهن لشڪر وٺي ويو ۽ قلعي کي گهيرو ڪيو. ٻنهي طرفن ۾ ڪيترائي مقابلا ٿيا ۽ جاني نقصان ٿيو.<ref name="ترخان نامو" /> آخرڪار سيد مير ڪلان ۽ ٻين ثالثن جي ڪوششن سان ٺاهه ٿيو. سياسي مفاهمت جي بنيادي صورت اها ٿي ته [[بکر]] ۽ اتر سنڌ سلطان محمود وٽ رهي، جڏهن ته [[سيوهڻ]] سميت هيٺيون سنڌ مرزا عيسيٰ جي اثر هيٺ تسليم ڪيو ويو. جديد تاريخدان هن ٺاهه کي ان دور ۾ سنڌ جي عملي طور اتر ۽ ڏکڻ سياسي مرڪزن ۾ ورهاست طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == ٺٽي تي پورچوگيز حملو == {{Main|ٺٽي جي ڦرلٽ}} مرزا عيسيٰ جي دور جو سڀ کان تباهه ڪندڙ واقعو [[پورچوگيز]] فوج طرفان [[ٺٽو|ٺٽي]] تي حملو هو. بکر خلاف جدوجهد دوران مرزا عيسيٰ پورچوگيز هندستان جي اختيارين کان فوجي مدد گهري هئي. ان درخواست جي جواب ۾ پيڊرو باريٽو روليم جي قيادت هيٺ تقريباً 700 هٿياربند سپاهي ڪيترن جهازن ۾ سنڌ ڏانهن موڪليا ويا.<ref>{{cite book |last=Danvers |first=Frederick Charles |title=The Portuguese in India |volume=1 |year=1894 |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |page=508 }}</ref> پورچوگيز لشڪر جڏهن ٺٽي پهتو ته مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ ٺاهه ٿي چڪو هو، تنهنڪري سندن فوجي مدد جي ضرورت ختم ٿي وئي هئي. پورچوگيز ڪمانڊر خرچ ۽ معاوضي جي ادائيگيءَ بابت تڪرار کان پوءِ شهر تي حملو ڪيو. يورپي بيانن موجب شهر ۾ وڏي قتل عام، ڦرلٽ ۽ باهه لڳائڻ جو واقعو پيش آيو، جنهن سان ٺٽي کي شديد جاني ۽ معاشي نقصان پهتو.<ref>{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635 |journal=Revista de Cultura |publisher=Instituto Cultural de Macau }}</ref> ڪجهه پراڻن پورچوگيز ذريعن ۾ 8,000 ماڻهن جي قتل ۽ تمام وڏي مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ جا انگ ڏنا ويا آهن؛ اهي انگ بعد جي تاريخي ادب ۾ بار بار نقل ٿيا آهن، پر انهن کي contemporary Portuguese accounts جا دعوائي انگ سمجهي احتياط سان پيش ڪرڻ گهرجي.<ref name="عبدالغفور">{{cite book |author=محمد عبدالغفور |title=ٺٽي جا ڪاتب |year=2004 |pages=12–13 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> پورچوگيزن سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تي به ڪارروائي ڪئي ۽ [[لاهري بندر]] کي نقصان پهچايو. هي واقعو سنڌ ۽ پورچوگيز سامونڊي طاقت جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Danvers |first=Frederick Charles |title=The Portuguese in India |volume=1 |year=1894 |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |page=508 }}</ref> == ٺٽي جي ٻيهر آبادي ۽ انتظام == پورچوگيز حملي کان پوءِ مرزا عيسيٰ ٺٽي واپس اچي شهر جي مرمت، آبادي ۽ انتظامي استحڪام تي ڌيان ڏنو. ان دور ۾ ٺٽو سنڌ جو نه رڳو سياسي مرڪز، پر ڪپڙي، هٿ جي هنر، زرعي شين ۽ سامونڊي واپار جو به اهم شهر هو. لاهري بندر ۽ سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي رستن ذريعي ٺٽي جا واپاري [[گجرات]]، [[هرمز]]، [[مسقط]] ۽ فارسي نار جي ٻين بندرن سان ڳنڍيل هئا. ان ڪري مرزا عيسيٰ لاءِ ٺٽي جي بحالي سياسي ضرورت سان گڏ معاشي ضرورت پڻ هئي. == مرزا محمد صالح ترخان == مرزا عيسيٰ پنهنجي پٽ [[مرزا محمد صالح ترخان]] کي وليعهد بڻائي حڪومت جي ڪيترن انتظامي ۽ فوجي معاملن جون واڳون سندس حوالي ڪيون.<ref name="ترخان نامو" /> محمد صالح پنهنجي پيءُ جي حڪومت جي فوجي پاليسيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، خاص طور سيوهڻ ۽ بکر سان لاڳاپيل مهمن ۾. ''ترخان نامي'' موجب هو سخت مزاج ۽ فوجي نظم قائم رکڻ وارو شهزادو هو. 970هه ۾ هڪ بلوچ شخص، جنهن جو نالو روايتن ۾ ''مريد'' ڄاڻايل آهي، مرزا صالح کي خنجر هڻي قتل ڪيو. روايت موجب قاتل پنهنجي قبيلي جي ماڻهن جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ فرياديءَ جي صورت ۾ سندس ويجهو پهتو ۽ درخواست ڏيڻ دوران حملو ڪيائين.<ref name="ترخان نامو" /> == مرزا محمد باقيءَ جي بغاوت == 967هه ڌاري مرزا عيسيٰ جي پٽ [[مرزا محمد باقي خان ترخان|مرزا محمد باقي]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي. سندس دعويٰ هئي ته هو عمر ۽ خانداني حيثيت جي بنياد تي حڪومت جو وڌيڪ حقدار آهي، جڏهن ته مرزا صالح کي وليعهد بڻايو ويو هو. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ باقي پهرين مقامي راجپوت علائقن ڏانهن ويو ۽ پوءِ [[عمرڪوٽ]] ۽ [[جيسلمير]] جي رستي بکر پهتو، جتي سلطان محمود کيس پناهه ڏني.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا صالح جي قتل کان پوءِ مرزا عيسيٰ [[مرزا جان بابا ترخان]] کي وليعهد بڻايو، پر ڪجهه عرصي کان پوءِ اميرن ۽ سلطان محمود جي سفارش تي محمد باقيءَ کي معاف ڪيو ويو. کيس [[سيوهڻ]] جي جاگير ڏني وئي. بعد ۾ مرزا عيسيٰ جي وفات کان پوءِ عملي طور محمد باقي ئي تخت تي ويٺو.<ref name="ترخان نامو" /> == ارغونن جي بغاوت == مرزا عيسيٰ جي حڪومت دوران ارغون ۽ ترخان سياسي اشرافيه وچ ۾ تڪرار ٻيهر شدت اختيار ڪئي. ارغون اميرن جو هڪ گروهه بغاوت ڪري بکر ڏانهن ويو ۽ سلطان محمود کان مدد گهري. گڏيل فوجن سيوهڻ طرف فوجي ڪارروائي ڪئي. مرزا عيسيٰ به ٺٽي مان لشڪر وٺي نڪتو ۽ مختلف هنڌن تي مقابلا ٿيا. ''ترخان نامي'' موجب ڳوٺ رفيان ۽ درٻيلي جي ڀرسان اهم جهڙپون ٿيون. آخرڪار [[ماهه بيگم]] ۽ شيخ عبدالوهاب پوراني جي وچ ۾ پوڻ سان ٺاهه ٿيو ۽ مرزا عيسيٰ ٺٽي واپس موٽي آيو.<ref name="ترخان نامو" /> == خاندان ۽ جانشيني == مرزا عيسيٰ جي گهرو سياست ۾ سندس پٽن جي وچ ۾ جانشينيءَ جو مسئلو تمام اهم رهيو. پهرين [[مرزا محمد صالح ترخان]] وليعهد هو. سندس قتل کان پوءِ [[مرزا جان بابا ترخان]] کي اڳيان آندو ويو، پر آخرڪار [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] سياسي ۽ فوجي طاقت حاصل ڪري جانشين بڻيو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7a3e00;color:white;padding:7px;" | '''مرزا عيسيٰ خان ترخان جو ويجهو خاندان''' |- style="background:#f0c98d;" ! شخصيت ! تعلق ! سياسي حيثيت ! انجام يا ڪردار |- | [[ماهه بيگم]] | زال | ارغون-ترخان درٻار جي بااثر خاتون | جانشيني ۽ سياسي ٺاهن ۾ اهم ڪردار |- | [[مرزا محمد صالح ترخان]] | پٽ | پهريون وليعهد | 970هه ۾ قتل |- | [[مرزا جان بابا ترخان]] | پٽ | صالح کان پوءِ نامزد وليعهد | مڪليءَ ۾ مدفون |- | [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] | پٽ | بغاوت کان پوءِ صلح؛ سيوهڻ جو جاگيردار | پيءُ کان پوءِ سنڌ جو حاڪم |} == وفات == مرزا عيسيٰ جي وفات جي تاريخ بابت پراڻن تاريخي ماخذن ۾ 973هه ۽ 974هه ٻئي تاريخون ملن ٿيون، پر مڪليءَ جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۽ سندس قبر جي ڪتبي کي بنياد بڻائيندي 973هه/1565ع وڌيڪ مضبوط تاريخ سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس آخري بيماريءَ دوران جانشيني ٻيهر اهم مسئلو بڻجي وئي. ''ترخان نامي'' موجب هو چاهيندو هو ته ارغون، ترخان ۽ ملڪ جا امير [[مرزا جان بابا]] جي وليعهدي جي حمايت ڪن، پر [[ماهه بيگم]] سياسي طور [[مرزا محمد باقي خان ترخان|محمد باقي]] کي واپس گهرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا عيسيٰ جي وفات کان پوءِ محمد باقي ترخان اقتدار سنڀاليو. == مقبرو == [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|مرزا عيسيٰ خان ترخان سان منسوب مڪليءَ جي پٿر جي تعمير]] مرزا عيسيٰ خان پهرئين کي [[مڪلي]] جي تاريخي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ ''ٽومب آف مرزا محمد عيسيٰ ترخان I'' کي الڳ محفوظ يادگار طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://media.unesco.org/sites/default/files/webform/mhm001/pakistan_act7_1975_eng_orof.pdf |title=List of Protected Antiquities in Sindh |publisher=Government of Pakistan / UNESCO Cultural Heritage Laws Database |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقبري جو احاطو پٿر جي اڏاوت تي مشتمل آهي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب هي مقبرو سما دور جي فنِ تعمير کان پوءِ مڪليءَ جي سنگ تراشيءَ ۾ هڪ نئين فني مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿو. مستطيل احاطي، سينگاريل محرابن، پٿر جي قبرن ۽ شاهانه خاندان لاءِ مخصوص ننڍن احاطن ۾ ترخان دور جي فنِ تعمير جون خاصيتون ڏسي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> مڪليءَ ۾ ''عيسيٰ خان ترخان'' نالي هڪ کان وڌيڪ ترخان شخصيتن سان منسوب يادگار موجود هجڻ سبب تصويرن ۽ مقبرن جي سڃاڻپ ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو پيدا ٿئي ٿو. خاص طور ''نawab Isa Khan Tarkhan the Younger'' جو سترهين صديءَ وارو وڏو مقبرو مرزا عيسيٰ پهرئين جي قبر کان الڳ آهي. ان ڪري وڪيميڊيا ڪامنز جون ڪيتريون مشهور ''Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan'' تصويرون اصل ۾ ننڍي عيسيٰ خان ترخان سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tomb_of_Nawab_Isa_Khan_Tarkhan.jpg |title=File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تاريخي اهميت == مرزا عيسيٰ جي حڪمراني سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ٽن بنيادي سببن ڪري اهم آهي: ارغون اقتدار کان آزاد ترخان حڪمرانيءَ جي قيام، هيٺين ۽ اتر سنڌ وچ ۾ نئين سياسي طاقت جي توازن، ۽ ٺٽي جي سامونڊي واپار کي عالمي يورپي-ايشيائي تجارتي مقابلي سان سڌي نموني ڳنڍجڻ. سندس حڪومت مڪمل امن جو دور نه هئي. اندروني ارغون بغاوتون، پٽن جي جانشينيءَ جا اختلاف، بکر سان جنگ ۽ پورچوگيز حملو مسلسل بحران پيدا ڪندا رهيا. تنهن هوندي به ٺٽو سندس دور ۾ سنڌ جو وڏو سياسي ۽ واپاري مرڪز رهيو ۽ سندس گهراڻي ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن تائين هيٺين سنڌ تي حڪمراني ڪئي. == پڻ ڏسو == * [[ترخان گهراڻو]] * [[شاهه حسن بيگ ارغون]] * [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي]] * [[لاهري بندر]] * [[ٺٽي جي ڦرلٽ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ترخان گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:مڪلي ۾ دفن ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:1565ع ۾ وفات ڪندڙ]] hcxk64j7yl5bzayhte039q5dkm07k6m 410669 410668 2026-09-08T22:05:57Z Intisar Ali 8681 410669 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = مرزا عيسيٰ خان ترخان پهريون |title = سنڌ جو حاڪم |image = PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg |caption = مڪليءَ ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان سان منسوب مقبري جو منظر |succession = [[سنڌ]] جو حاڪم |predecessor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] |successor = [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] |reign = 963–973هه<br />1555ع–1565ع |spouses = [[ماهه بيگم]] |issue = [[مرزا محمد صالح ترخان]]، [[مرزا جان بابا ترخان]]، [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] |full name = مرزا محمد عيسيٰ ترخان بن مرزا عبدالعلي ترخان بن ميرزا عبدالخالق ترخان |house = [[ترخان گهراڻو]] |dynasty = [[ترخان گهراڻو]] |father = [[مرزا عبدالعلي ترخان]] |birth_date = |birth_place = |death_date = 973هه / 1565ع |death_place = [[ٺٽو]] |place of burial = [[مڪلي]] |religion = [[اسلام]] }} '''مرزا محمد عيسيٰ خان ترخان پهريون''' ({{lang-en|Mirza Muhammad Isa Tarkhan I}})، عام طور '''مرزا عيسيٰ ترخان''' يا '''عيسيٰ خان ترخان'''، سورھين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جو حاڪم ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي آزاد حڪمرانيءَ جو باني هو. [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي آخري دور ۾ ارغون اميرن جي اندروني تڪرارن کان پوءِ مرزا عيسيٰ سياسي طور نمايان ٿيو ۽ تقريباً 963هه/1555ع ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هيٺين سنڌ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيائين.<ref name="ترخان نامو">{{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |edition=ٻيو |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref><ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-mirza-essa-khan-tarkhan-the-younger-thatta/ |title=Tomb of Mirza Essa Khan Tarkhan, Makli – Thatta |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> جديد تحقيق موجب مرزا عيسيٰ پهرئين جو اقتدار تقريباً 1554–55ع کان 1565ع تائين رهيو. سندس وفات واري سال بابت پراڻن تاريخي بيانن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو، پر مڪليءَ واري مقبري، سنڌ جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۽ جديد ورثي جي فهرستن ۾ 973هه/1565ع کي وڌيڪ قبول ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> مرزا عيسيٰ جو دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] کان ترخانن ڏانهن اقتدار جي منتقلي، [[بکر]] جي حاڪم [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] سان سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ، ارغون اميرن جي بغاوتن، ۽ 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگيزن]] جي ٺٽي تي تباهه ڪندڙ حملي سبب اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == نسب ۽ شروعاتي زندگي == ''ترخان نامي'' ۽ ٻين روايتي سنڌي تاريخن موجب مرزا عيسيٰ جو والد [[مرزا عبدالعلي ترخان]] هو. خاندان جو تعلق وچ ايشيا جي ترخان اميرن سان هو، جيڪي ارغون حڪمرانن سان گڏ سنڌ ۾ آيا هئا. مرزا عبدالعلي کي بخارا ۽ وچ ايشيا جي سياسي تڪرارن سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. روايت موجب جڏهن مرزا عيسيٰ ننڍي عمر ۾ يتيم ٿيو ته [[امير ذوالنون ارغون]] کيس سنڀاليو ۽ ارغون درٻار سان وابسته رکيو.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا عيسيٰ پنهنجي جوانيءَ ۾ ارغون انتظاميه ۽ فوجي اشرافيه اندر اثر رسوخ حاصل ڪيو. شاهه حسن ارغون جي آخري سالن ۾ جڏهن درٻاري اميرن ۽ حڪمران وچ ۾ اختلاف وڌيا، تڏهن مرزا عيسيٰ انهن اميرن جو مرڪزي اڳواڻ بڻجي اڀريو، جن بعد ۾ کيس سنڌ جي هيٺئين حصي جو حاڪم قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |year=1894 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. |location=London |url=https://archive.org/details/indusdeltacount00haiggoog }}</ref> == اقتدار ۾ اچڻ == شاهه حسن ارغون جي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سندس جسماني ڪمزوري ۽ ارغون اميرن سان مسلسل اختلافن سبب سنڌ ۾ گهرو سياسي بحران پيدا ٿيو. ڪجهه اثرائتن اميرن مرزا عيسيٰ کي حڪومت لاءِ منتخب ڪيو. نتيجي ۾ ارغون اقتدار عملي طور ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو: هيٺين سنڌ ۾ مرزا عيسيٰ جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، جڏهن ته اتر سنڌ ۾ [[بکر]] جي حڪمران [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جو اثر رهيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> 963هه/1555ع ڌاري مرزا عيسيٰ جي اقتدار سان سنڌ ۾ آزاد ترخان حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي. جديد تاريخي خلاصن ۾ کيس ترخان گهراڻي جو پهريون حڪمران شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ارغون اميرن سان ڇڪتاڻ == ''تاريخ طاهري'' ۽ ''ترخان نامي'' ۾ بيان ٿيل آهي ته مرزا عيسيٰ کي تخت تي ويهارڻ ۾ مدد ڪندڙ ڪجهه ارغون امير جلد ئي سندس مخالف بڻجي ويا. ڪيبڪ خان، فرخ تيمور ۽ ٻين اميرن تي الزام آهي ته هو هٿياربند ماڻهن سان مرزا عيسيٰ جي رهائشگاهه تي پهچي شاهه حسن ارغون جي خزاني مان حصي جو مطالبو ڪندا هئا. مرزا عيسيٰ شروع ۾ انهن سان ٽڪراءَ کان پاسو ڪري مفاهمت ۽ برداشت جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref name="ترخان نامو" /> هي تڪرار رڳو ذاتي نه هو؛ ان جي پويان ارغون فوجي اشرافيه ۽ نئين ترخان حڪمران خاندان وچ ۾ اقتدار ۽ مالياتي وسيلن جي ورڇ جو مسئلو به هو. ان ڪري مرزا عيسيٰ جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ مرڪزي اختيار مڪمل طور مستحڪم نه رهيو. == سلطان محمود بکري سان جنگ ۽ سياسي ورهاست == [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|مڪليءَ جو تاريخي قبرستان؛ ترخان حڪمرانن جي ڪيترن يادگارن جو مرڪز]] مرزا عيسيٰ جي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن سياسي مسئلن مان هڪ [[بکر]] جي حڪمران [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] سان مقابلو هو. 961هه ۾ [[سيوهڻ]] جي قلعي تي قبضي کان پوءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي. محرم 962هه/1554–55ع ۾ مرزا عيسيٰ بکر ڏانهن لشڪر وٺي ويو ۽ قلعي کي گهيرو ڪيو. ٻنهي طرفن ۾ ڪيترائي مقابلا ٿيا ۽ جاني نقصان ٿيو.<ref name="ترخان نامو" /> آخرڪار سيد مير ڪلان ۽ ٻين ثالثن جي ڪوششن سان ٺاهه ٿيو. سياسي مفاهمت جي بنيادي صورت اها ٿي ته [[بکر]] ۽ اتر سنڌ سلطان محمود وٽ رهي، جڏهن ته [[سيوهڻ]] سميت هيٺيون سنڌ مرزا عيسيٰ جي اثر هيٺ تسليم ڪيو ويو. جديد تاريخدان هن ٺاهه کي ان دور ۾ سنڌ جي عملي طور اتر ۽ ڏکڻ سياسي مرڪزن ۾ ورهاست طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == ٺٽي تي پورچوگيز حملو == {{Main|ٺٽي جي ڦرلٽ}} مرزا عيسيٰ جي دور جو سڀ کان تباهه ڪندڙ واقعو [[پورچوگيز]] فوج طرفان [[ٺٽو|ٺٽي]] تي حملو هو. بکر خلاف جدوجهد دوران مرزا عيسيٰ پورچوگيز هندستان جي اختيارين کان فوجي مدد گهري هئي. ان درخواست جي جواب ۾ پيڊرو باريٽو روليم جي قيادت هيٺ تقريباً 700 هٿياربند سپاهي ڪيترن جهازن ۾ سنڌ ڏانهن موڪليا ويا.<ref>{{cite book |last=Danvers |first=Frederick Charles |title=The Portuguese in India |volume=1 |year=1894 |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |page=508 }}</ref> پورچوگيز لشڪر جڏهن ٺٽي پهتو ته مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ ٺاهه ٿي چڪو هو، تنهنڪري سندن فوجي مدد جي ضرورت ختم ٿي وئي هئي. پورچوگيز ڪمانڊر خرچ ۽ معاوضي جي ادائيگيءَ بابت تڪرار کان پوءِ شهر تي حملو ڪيو. يورپي بيانن موجب شهر ۾ وڏي قتل عام، ڦرلٽ ۽ باهه لڳائڻ جو واقعو پيش آيو، جنهن سان ٺٽي کي شديد جاني ۽ معاشي نقصان پهتو.<ref>{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635 |journal=Revista de Cultura |publisher=Instituto Cultural de Macau }}</ref> ڪجهه پراڻن پورچوگيز ذريعن ۾ 8,000 ماڻهن جي قتل ۽ تمام وڏي مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ جا انگ ڏنا ويا آهن؛ اهي انگ بعد جي تاريخي ادب ۾ بار بار نقل ٿيا آهن، پر انهن کي contemporary Portuguese accounts جا دعوائي انگ سمجهي احتياط سان پيش ڪرڻ گهرجي.<ref name="عبدالغفور">{{cite book |author=محمد عبدالغفور |title=ٺٽي جا ڪاتب |year=2004 |pages=12–13 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> پورچوگيزن سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تي به ڪارروائي ڪئي ۽ [[لاهري بندر]] کي نقصان پهچايو. هي واقعو سنڌ ۽ پورچوگيز سامونڊي طاقت جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Danvers |first=Frederick Charles |title=The Portuguese in India |volume=1 |year=1894 |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |page=508 }}</ref> == ٺٽي جي ٻيهر آبادي ۽ انتظام == پورچوگيز حملي کان پوءِ مرزا عيسيٰ ٺٽي واپس اچي شهر جي مرمت، آبادي ۽ انتظامي استحڪام تي ڌيان ڏنو. ان دور ۾ ٺٽو سنڌ جو نه رڳو سياسي مرڪز، پر ڪپڙي، هٿ جي هنر، زرعي شين ۽ سامونڊي واپار جو به اهم شهر هو. لاهري بندر ۽ سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي رستن ذريعي ٺٽي جا واپاري [[گجرات]]، [[هرمز]]، [[مسقط]] ۽ فارسي نار جي ٻين بندرن سان ڳنڍيل هئا. ان ڪري مرزا عيسيٰ لاءِ ٺٽي جي بحالي سياسي ضرورت سان گڏ معاشي ضرورت پڻ هئي. == مرزا محمد صالح ترخان == مرزا عيسيٰ پنهنجي پٽ [[مرزا محمد صالح ترخان]] کي وليعهد بڻائي حڪومت جي ڪيترن انتظامي ۽ فوجي معاملن جون واڳون سندس حوالي ڪيون.<ref name="ترخان نامو" /> محمد صالح پنهنجي پيءُ جي حڪومت جي فوجي پاليسيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، خاص طور سيوهڻ ۽ بکر سان لاڳاپيل مهمن ۾. ''ترخان نامي'' موجب هو سخت مزاج ۽ فوجي نظم قائم رکڻ وارو شهزادو هو. 970هه ۾ هڪ بلوچ شخص، جنهن جو نالو روايتن ۾ ''مريد'' ڄاڻايل آهي، مرزا صالح کي خنجر هڻي قتل ڪيو. روايت موجب قاتل پنهنجي قبيلي جي ماڻهن جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ فرياديءَ جي صورت ۾ سندس ويجهو پهتو ۽ درخواست ڏيڻ دوران حملو ڪيائين.<ref name="ترخان نامو" /> == مرزا محمد باقيءَ جي بغاوت == 967هه ڌاري مرزا عيسيٰ جي پٽ [[مرزا محمد باقي خان ترخان|مرزا محمد باقي]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي. سندس دعويٰ هئي ته هو عمر ۽ خانداني حيثيت جي بنياد تي حڪومت جو وڌيڪ حقدار آهي، جڏهن ته مرزا صالح کي وليعهد بڻايو ويو هو. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ باقي پهرين مقامي راجپوت علائقن ڏانهن ويو ۽ پوءِ [[عمرڪوٽ]] ۽ [[جيسلمير]] جي رستي بکر پهتو، جتي سلطان محمود کيس پناهه ڏني.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا صالح جي قتل کان پوءِ مرزا عيسيٰ [[مرزا جان بابا ترخان]] کي وليعهد بڻايو، پر ڪجهه عرصي کان پوءِ اميرن ۽ سلطان محمود جي سفارش تي محمد باقيءَ کي معاف ڪيو ويو. کيس [[سيوهڻ]] جي جاگير ڏني وئي. بعد ۾ مرزا عيسيٰ جي وفات کان پوءِ عملي طور محمد باقي ئي تخت تي ويٺو.<ref name="ترخان نامو" /> == ارغونن جي بغاوت == مرزا عيسيٰ جي حڪومت دوران ارغون ۽ ترخان سياسي اشرافيه وچ ۾ تڪرار ٻيهر شدت اختيار ڪئي. ارغون اميرن جو هڪ گروهه بغاوت ڪري بکر ڏانهن ويو ۽ سلطان محمود کان مدد گهري. گڏيل فوجن سيوهڻ طرف فوجي ڪارروائي ڪئي. مرزا عيسيٰ به ٺٽي مان لشڪر وٺي نڪتو ۽ مختلف هنڌن تي مقابلا ٿيا. ''ترخان نامي'' موجب ڳوٺ رفيان ۽ درٻيلي جي ڀرسان اهم جهڙپون ٿيون. آخرڪار [[ماهه بيگم]] ۽ شيخ عبدالوهاب پوراني جي وچ ۾ پوڻ سان ٺاهه ٿيو ۽ مرزا عيسيٰ ٺٽي واپس موٽي آيو.<ref name="ترخان نامو" /> == خاندان ۽ جانشيني == مرزا عيسيٰ جي گهرو سياست ۾ سندس پٽن جي وچ ۾ جانشينيءَ جو مسئلو تمام اهم رهيو. پهرين [[مرزا محمد صالح ترخان]] وليعهد هو. سندس قتل کان پوءِ [[مرزا جان بابا ترخان]] کي اڳيان آندو ويو، پر آخرڪار [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] سياسي ۽ فوجي طاقت حاصل ڪري جانشين بڻيو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7a3e00;color:white;padding:7px;" | '''مرزا عيسيٰ خان ترخان جو ويجهو خاندان''' |- style="background:#f0c98d;" ! شخصيت ! تعلق ! سياسي حيثيت ! انجام يا ڪردار |- | [[ماهه بيگم]] | زال | ارغون-ترخان درٻار جي بااثر خاتون | جانشيني ۽ سياسي ٺاهن ۾ اهم ڪردار |- | [[مرزا محمد صالح ترخان]] | پٽ | پهريون وليعهد | 970هه ۾ قتل |- | [[مرزا جان بابا ترخان]] | پٽ | صالح کان پوءِ نامزد وليعهد | مڪليءَ ۾ مدفون |- | [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] | پٽ | بغاوت کان پوءِ صلح؛ سيوهڻ جو جاگيردار | پيءُ کان پوءِ سنڌ جو حاڪم |} == وفات == مرزا عيسيٰ جي وفات جي تاريخ بابت پراڻن تاريخي ماخذن ۾ 973هه ۽ 974هه ٻئي تاريخون ملن ٿيون، پر مڪليءَ جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۽ سندس قبر جي ڪتبي کي بنياد بڻائيندي 973هه/1565ع وڌيڪ مضبوط تاريخ سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس آخري بيماريءَ دوران جانشيني ٻيهر اهم مسئلو بڻجي وئي. ''ترخان نامي'' موجب هو چاهيندو هو ته ارغون، ترخان ۽ ملڪ جا امير [[مرزا جان بابا]] جي وليعهدي جي حمايت ڪن، پر [[ماهه بيگم]] سياسي طور [[مرزا محمد باقي خان ترخان|محمد باقي]] کي واپس گهرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا عيسيٰ جي وفات کان پوءِ محمد باقي ترخان اقتدار سنڀاليو. == مقبرو == [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|مرزا عيسيٰ خان ترخان سان منسوب مڪليءَ جي پٿر جي تعمير]] مرزا عيسيٰ خان پهرئين کي [[مڪلي]] جي تاريخي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ ''ٽومب آف مرزا محمد عيسيٰ ترخان I'' کي الڳ محفوظ يادگار طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://media.unesco.org/sites/default/files/webform/mhm001/pakistan_act7_1975_eng_orof.pdf |title=List of Protected Antiquities in Sindh |publisher=Government of Pakistan / UNESCO Cultural Heritage Laws Database |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقبري جو احاطو پٿر جي اڏاوت تي مشتمل آهي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب هي مقبرو سما دور جي فنِ تعمير کان پوءِ مڪليءَ جي سنگ تراشيءَ ۾ هڪ نئين فني مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿو. مستطيل احاطي، سينگاريل محرابن، پٿر جي قبرن ۽ شاهانه خاندان لاءِ مخصوص ننڍن احاطن ۾ ترخان دور جي فنِ تعمير جون خاصيتون ڏسي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> مڪليءَ ۾ ''عيسيٰ خان ترخان'' نالي هڪ کان وڌيڪ ترخان شخصيتن سان منسوب يادگار موجود هجڻ سبب تصويرن ۽ مقبرن جي سڃاڻپ ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو پيدا ٿئي ٿو. خاص طور ''نواب عيسيٰ خان ترخان دي يينگر'' جو سترهين صديءَ وارو وڏو مقبرو مرزا عيسيٰ پهرئين جي قبر کان الڳ آهي. ان ڪري وڪيميڊيا ڪامنز جون ڪيتريون مشهور ''ٽومب آف نواب عيسيٰ خان ترخان'' تصويرون اصل ۾ ننڍي عيسيٰ خان ترخان سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tomb_of_Nawab_Isa_Khan_Tarkhan.jpg |title=File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تاريخي اهميت == مرزا عيسيٰ جي حڪمراني سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ٽن بنيادي سببن ڪري اهم آهي: ارغون اقتدار کان آزاد ترخان حڪمرانيءَ جي قيام، هيٺين ۽ اتر سنڌ وچ ۾ نئين سياسي طاقت جي توازن، ۽ ٺٽي جي سامونڊي واپار کي عالمي يورپي-ايشيائي تجارتي مقابلي سان سڌي نموني ڳنڍجڻ. سندس حڪومت مڪمل امن جو دور نه هئي. اندروني ارغون بغاوتون، پٽن جي جانشينيءَ جا اختلاف، بکر سان جنگ ۽ پورچوگيز حملو مسلسل بحران پيدا ڪندا رهيا. تنهن هوندي به ٺٽو سندس دور ۾ سنڌ جو وڏو سياسي ۽ واپاري مرڪز رهيو ۽ سندس گهراڻي ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن تائين هيٺين سنڌ تي حڪمراني ڪئي. == پڻ ڏسو == * [[ترخان گهراڻو]] * [[شاهه حسن بيگ ارغون]] * [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي]] * [[لاهري بندر]] * [[ٺٽي جي ڦرلٽ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ترخان گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:مڪلي ۾ دفن ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:1565ع ۾ وفات ڪندڙ]] d0gwq66tbfhy3fg768i2glybw6l7ug1 410670 410669 2026-09-08T22:07:51Z Intisar Ali 8681 410670 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = مرزا عيسيٰ خان ترخان پهريون |title = سنڌ جو حاڪم |image = PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg |caption = مڪليءَ ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان سان منسوب مقبري جو منظر |succession = [[سنڌ]] جو حاڪم |predecessor = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] |successor = [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] |reign = 963–973هه<br />1555ع–1565ع |spouses = [[ماهه بيگم]] |issue = [[مرزا محمد صالح ترخان]]، [[مرزا جان بابا ترخان]]، [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] |full name = مرزا محمد عيسيٰ ترخان بن مرزا عبدالعلي ترخان بن ميرزا عبدالخالق ترخان |house = [[ترخان گهراڻو]] |dynasty = [[ترخان گهراڻو]] |father = [[مرزا عبدالعلي ترخان]] |birth_date = |birth_place = |death_date = 973هه / 1565ع |death_place = [[ٺٽو]] |place of burial = [[مڪلي]] |religion = [[اسلام]] }} '''مرزا محمد عيسيٰ خان ترخان پهريون''' ({{lang-en|Mirza Muhammad Isa Tarkhan I}})، عام طور '''مرزا عيسيٰ ترخان''' يا '''عيسيٰ خان ترخان'''، سورھين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جو حاڪم ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي آزاد حڪمرانيءَ جو باني هو. [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي آخري دور ۾ ارغون اميرن جي اندروني تڪرارن کان پوءِ مرزا عيسيٰ سياسي طور نمايان ٿيو ۽ تقريباً 963هه/1555ع ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هيٺين سنڌ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيائين.<ref name="ترخان نامو">{{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |edition=ٻيو |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref><ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-mirza-essa-khan-tarkhan-the-younger-thatta/ |title=Tomb of Mirza Essa Khan Tarkhan, Makli – Thatta |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> جديد تحقيق موجب مرزا عيسيٰ پهرئين جو اقتدار تقريباً 1554–55ع کان 1565ع تائين رهيو. سندس وفات واري سال بابت پراڻن تاريخي بيانن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو، پر مڪليءَ واري مقبري، سنڌ جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۽ جديد ورثي جي فهرستن ۾ 973هه/1565ع کي وڌيڪ قبول ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> مرزا عيسيٰ جو دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] کان ترخانن ڏانهن اقتدار جي منتقلي، [[بکر]] جي حاڪم [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] سان سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ، ارغون اميرن جي بغاوتن، ۽ 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگيزن]] جي ٺٽي تي تباهه ڪندڙ حملي سبب اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == نسب ۽ شروعاتي زندگي == ''ترخان نامي'' ۽ ٻين روايتي سنڌي تاريخن موجب مرزا عيسيٰ جو والد [[مرزا عبدالعلي ترخان]] هو. خاندان جو تعلق وچ ايشيا جي ترخان اميرن سان هو، جيڪي ارغون حڪمرانن سان گڏ سنڌ ۾ آيا هئا. مرزا عبدالعلي کي بخارا ۽ وچ ايشيا جي سياسي تڪرارن سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. روايت موجب جڏهن مرزا عيسيٰ ننڍي عمر ۾ يتيم ٿيو ته [[امير ذوالنون ارغون]] کيس سنڀاليو ۽ ارغون درٻار سان وابسته رکيو.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا عيسيٰ پنهنجي جوانيءَ ۾ ارغون انتظاميه ۽ فوجي اشرافيه اندر اثر رسوخ حاصل ڪيو. شاهه حسن ارغون جي آخري سالن ۾ جڏهن درٻاري اميرن ۽ حڪمران وچ ۾ اختلاف وڌيا، تڏهن مرزا عيسيٰ انهن اميرن جو مرڪزي اڳواڻ بڻجي اڀريو، جن بعد ۾ کيس سنڌ جي هيٺئين حصي جو حاڪم قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |year=1894 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. |location=London |url=https://archive.org/details/indusdeltacount00haiggoog }}</ref> == اقتدار ۾ اچڻ == شاهه حسن ارغون جي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سندس جسماني ڪمزوري ۽ ارغون اميرن سان مسلسل اختلافن سبب سنڌ ۾ گهرو سياسي بحران پيدا ٿيو. ڪجهه اثرائتن اميرن مرزا عيسيٰ کي حڪومت لاءِ منتخب ڪيو. نتيجي ۾ ارغون اقتدار عملي طور ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو: هيٺين سنڌ ۾ مرزا عيسيٰ جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، جڏهن ته اتر سنڌ ۾ [[بکر]] جي حڪمران [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جو اثر رهيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> 963هه/1555ع ڌاري مرزا عيسيٰ جي اقتدار سان سنڌ ۾ آزاد ترخان حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي. جديد تاريخي خلاصن ۾ کيس ترخان گهراڻي جو پهريون حڪمران شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ارغون اميرن سان ڇڪتاڻ == ''تاريخ طاهري'' ۽ ''ترخان نامي'' ۾ بيان ٿيل آهي ته مرزا عيسيٰ کي تخت تي ويهارڻ ۾ مدد ڪندڙ ڪجهه ارغون امير جلد ئي سندس مخالف بڻجي ويا. ڪيبڪ خان، فرخ تيمور ۽ ٻين اميرن تي الزام آهي ته هو هٿياربند ماڻهن سان مرزا عيسيٰ جي رهائشگاهه تي پهچي شاهه حسن ارغون جي خزاني مان حصي جو مطالبو ڪندا هئا. مرزا عيسيٰ شروع ۾ انهن سان ٽڪراءَ کان پاسو ڪري مفاهمت ۽ برداشت جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref name="ترخان نامو" /> هي تڪرار رڳو ذاتي نه هو؛ ان جي پويان ارغون فوجي اشرافيه ۽ نئين ترخان حڪمران خاندان وچ ۾ اقتدار ۽ مالياتي وسيلن جي ورڇ جو مسئلو به هو. ان ڪري مرزا عيسيٰ جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ مرڪزي اختيار مڪمل طور مستحڪم نه رهيو. == سلطان محمود بکري سان جنگ ۽ سياسي ورهاست == [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|مڪليءَ جو تاريخي قبرستان؛ ترخان حڪمرانن جي ڪيترن يادگارن جو مرڪز]] مرزا عيسيٰ جي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن سياسي مسئلن مان هڪ [[بکر]] جي حڪمران [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] سان مقابلو هو. 961هه ۾ [[سيوهڻ]] جي قلعي تي قبضي کان پوءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي. محرم 962هه/1554–55ع ۾ مرزا عيسيٰ بکر ڏانهن لشڪر وٺي ويو ۽ قلعي کي گهيرو ڪيو. ٻنهي طرفن ۾ ڪيترائي مقابلا ٿيا ۽ جاني نقصان ٿيو.<ref name="ترخان نامو" /> آخرڪار سيد مير ڪلان ۽ ٻين ثالثن جي ڪوششن سان ٺاهه ٿيو. سياسي مفاهمت جي بنيادي صورت اها ٿي ته [[بکر]] ۽ اتر سنڌ سلطان محمود وٽ رهي، جڏهن ته [[سيوهڻ]] سميت هيٺيون سنڌ مرزا عيسيٰ جي اثر هيٺ تسليم ڪيو ويو. جديد تاريخدان هن ٺاهه کي ان دور ۾ سنڌ جي عملي طور اتر ۽ ڏکڻ سياسي مرڪزن ۾ ورهاست طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == ٺٽي تي پورچوگيز حملو == {{Main|ٺٽي جي ڦرلٽ}} مرزا عيسيٰ جي دور جو سڀ کان تباهه ڪندڙ واقعو [[پورچوگيز]] فوج طرفان [[ٺٽو|ٺٽي]] تي حملو هو. بکر خلاف جدوجهد دوران مرزا عيسيٰ پورچوگيز هندستان جي اختيارين کان فوجي مدد گهري هئي. ان درخواست جي جواب ۾ پيڊرو باريٽو روليم جي قيادت هيٺ تقريباً 700 هٿياربند سپاهي ڪيترن جهازن ۾ سنڌ ڏانهن موڪليا ويا.<ref>{{cite book |last=Danvers |first=Frederick Charles |title=The Portuguese in India |volume=1 |year=1894 |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |page=508 }}</ref> پورچوگيز لشڪر جڏهن ٺٽي پهتو ته مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ ٺاهه ٿي چڪو هو، تنهنڪري سندن فوجي مدد جي ضرورت ختم ٿي وئي هئي. پورچوگيز ڪمانڊر خرچ ۽ معاوضي جي ادائيگيءَ بابت تڪرار کان پوءِ شهر تي حملو ڪيو. يورپي بيانن موجب شهر ۾ وڏي قتل عام، ڦرلٽ ۽ باهه لڳائڻ جو واقعو پيش آيو، جنهن سان ٺٽي کي شديد جاني ۽ معاشي نقصان پهتو.<ref>{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635 |journal=Revista de Cultura |publisher=Instituto Cultural de Macau }}</ref> ڪجهه پراڻن پورچوگيز ذريعن ۾ 8,000 ماڻهن جي قتل ۽ تمام وڏي مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ جا انگ ڏنا ويا آهن؛ اهي انگ بعد جي تاريخي ادب ۾ بار بار نقل ٿيا آهن، پر انهن کي "ڪنٽيمپورري پورچوگيزي اڪائونٽس" جا دعوائي انگ سمجهي احتياط سان پيش ڪرڻ گهرجي.<ref name="عبدالغفور">{{cite book |author=محمد عبدالغفور |title=ٺٽي جا ڪاتب |year=2004 |pages=12–13 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> پورچوگيزن سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تي به ڪارروائي ڪئي ۽ [[لاهري بندر]] کي نقصان پهچايو. هي واقعو سنڌ ۽ پورچوگيز سامونڊي طاقت جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Danvers |first=Frederick Charles |title=The Portuguese in India |volume=1 |year=1894 |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |page=508 }}</ref> == ٺٽي جي ٻيهر آبادي ۽ انتظام == پورچوگيز حملي کان پوءِ مرزا عيسيٰ ٺٽي واپس اچي شهر جي مرمت، آبادي ۽ انتظامي استحڪام تي ڌيان ڏنو. ان دور ۾ ٺٽو سنڌ جو نه رڳو سياسي مرڪز، پر ڪپڙي، هٿ جي هنر، زرعي شين ۽ سامونڊي واپار جو به اهم شهر هو. لاهري بندر ۽ سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي رستن ذريعي ٺٽي جا واپاري [[گجرات]]، [[هرمز]]، [[مسقط]] ۽ فارسي نار جي ٻين بندرن سان ڳنڍيل هئا. ان ڪري مرزا عيسيٰ لاءِ ٺٽي جي بحالي سياسي ضرورت سان گڏ معاشي ضرورت پڻ هئي. == مرزا محمد صالح ترخان == مرزا عيسيٰ پنهنجي پٽ [[مرزا محمد صالح ترخان]] کي وليعهد بڻائي حڪومت جي ڪيترن انتظامي ۽ فوجي معاملن جون واڳون سندس حوالي ڪيون.<ref name="ترخان نامو" /> محمد صالح پنهنجي پيءُ جي حڪومت جي فوجي پاليسيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، خاص طور سيوهڻ ۽ بکر سان لاڳاپيل مهمن ۾. ''ترخان نامي'' موجب هو سخت مزاج ۽ فوجي نظم قائم رکڻ وارو شهزادو هو. 970هه ۾ هڪ بلوچ شخص، جنهن جو نالو روايتن ۾ ''مريد'' ڄاڻايل آهي، مرزا صالح کي خنجر هڻي قتل ڪيو. روايت موجب قاتل پنهنجي قبيلي جي ماڻهن جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ فرياديءَ جي صورت ۾ سندس ويجهو پهتو ۽ درخواست ڏيڻ دوران حملو ڪيائين.<ref name="ترخان نامو" /> == مرزا محمد باقيءَ جي بغاوت == 967هه ڌاري مرزا عيسيٰ جي پٽ [[مرزا محمد باقي خان ترخان|مرزا محمد باقي]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي. سندس دعويٰ هئي ته هو عمر ۽ خانداني حيثيت جي بنياد تي حڪومت جو وڌيڪ حقدار آهي، جڏهن ته مرزا صالح کي وليعهد بڻايو ويو هو. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ باقي پهرين مقامي راجپوت علائقن ڏانهن ويو ۽ پوءِ [[عمرڪوٽ]] ۽ [[جيسلمير]] جي رستي بکر پهتو، جتي سلطان محمود کيس پناهه ڏني.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا صالح جي قتل کان پوءِ مرزا عيسيٰ [[مرزا جان بابا ترخان]] کي وليعهد بڻايو، پر ڪجهه عرصي کان پوءِ اميرن ۽ سلطان محمود جي سفارش تي محمد باقيءَ کي معاف ڪيو ويو. کيس [[سيوهڻ]] جي جاگير ڏني وئي. بعد ۾ مرزا عيسيٰ جي وفات کان پوءِ عملي طور محمد باقي ئي تخت تي ويٺو.<ref name="ترخان نامو" /> == ارغونن جي بغاوت == مرزا عيسيٰ جي حڪومت دوران ارغون ۽ ترخان سياسي اشرافيه وچ ۾ تڪرار ٻيهر شدت اختيار ڪئي. ارغون اميرن جو هڪ گروهه بغاوت ڪري بکر ڏانهن ويو ۽ سلطان محمود کان مدد گهري. گڏيل فوجن سيوهڻ طرف فوجي ڪارروائي ڪئي. مرزا عيسيٰ به ٺٽي مان لشڪر وٺي نڪتو ۽ مختلف هنڌن تي مقابلا ٿيا. ''ترخان نامي'' موجب ڳوٺ رفيان ۽ درٻيلي جي ڀرسان اهم جهڙپون ٿيون. آخرڪار [[ماهه بيگم]] ۽ شيخ عبدالوهاب پوراني جي وچ ۾ پوڻ سان ٺاهه ٿيو ۽ مرزا عيسيٰ ٺٽي واپس موٽي آيو.<ref name="ترخان نامو" /> == خاندان ۽ جانشيني == مرزا عيسيٰ جي گهرو سياست ۾ سندس پٽن جي وچ ۾ جانشينيءَ جو مسئلو تمام اهم رهيو. پهرين [[مرزا محمد صالح ترخان]] وليعهد هو. سندس قتل کان پوءِ [[مرزا جان بابا ترخان]] کي اڳيان آندو ويو، پر آخرڪار [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] سياسي ۽ فوجي طاقت حاصل ڪري جانشين بڻيو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7a3e00;color:white;padding:7px;" | '''مرزا عيسيٰ خان ترخان جو ويجهو خاندان''' |- style="background:#f0c98d;" ! شخصيت ! تعلق ! سياسي حيثيت ! انجام يا ڪردار |- | [[ماهه بيگم]] | زال | ارغون-ترخان درٻار جي بااثر خاتون | جانشيني ۽ سياسي ٺاهن ۾ اهم ڪردار |- | [[مرزا محمد صالح ترخان]] | پٽ | پهريون وليعهد | 970هه ۾ قتل |- | [[مرزا جان بابا ترخان]] | پٽ | صالح کان پوءِ نامزد وليعهد | مڪليءَ ۾ مدفون |- | [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] | پٽ | بغاوت کان پوءِ صلح؛ سيوهڻ جو جاگيردار | پيءُ کان پوءِ سنڌ جو حاڪم |} == وفات == مرزا عيسيٰ جي وفات جي تاريخ بابت پراڻن تاريخي ماخذن ۾ 973هه ۽ 974هه ٻئي تاريخون ملن ٿيون، پر مڪليءَ جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۽ سندس قبر جي ڪتبي کي بنياد بڻائيندي 973هه/1565ع وڌيڪ مضبوط تاريخ سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس آخري بيماريءَ دوران جانشيني ٻيهر اهم مسئلو بڻجي وئي. ''ترخان نامي'' موجب هو چاهيندو هو ته ارغون، ترخان ۽ ملڪ جا امير [[مرزا جان بابا]] جي وليعهدي جي حمايت ڪن، پر [[ماهه بيگم]] سياسي طور [[مرزا محمد باقي خان ترخان|محمد باقي]] کي واپس گهرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا عيسيٰ جي وفات کان پوءِ محمد باقي ترخان اقتدار سنڀاليو. == مقبرو == [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|مرزا عيسيٰ خان ترخان سان منسوب مڪليءَ جي پٿر جي تعمير]] مرزا عيسيٰ خان پهرئين کي [[مڪلي]] جي تاريخي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ ''ٽومب آف مرزا محمد عيسيٰ ترخان I'' کي الڳ محفوظ يادگار طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://media.unesco.org/sites/default/files/webform/mhm001/pakistan_act7_1975_eng_orof.pdf |title=List of Protected Antiquities in Sindh |publisher=Government of Pakistan / UNESCO Cultural Heritage Laws Database |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقبري جو احاطو پٿر جي اڏاوت تي مشتمل آهي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب هي مقبرو سما دور جي فنِ تعمير کان پوءِ مڪليءَ جي سنگ تراشيءَ ۾ هڪ نئين فني مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿو. مستطيل احاطي، سينگاريل محرابن، پٿر جي قبرن ۽ شاهانه خاندان لاءِ مخصوص ننڍن احاطن ۾ ترخان دور جي فنِ تعمير جون خاصيتون ڏسي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> مڪليءَ ۾ ''عيسيٰ خان ترخان'' نالي هڪ کان وڌيڪ ترخان شخصيتن سان منسوب يادگار موجود هجڻ سبب تصويرن ۽ مقبرن جي سڃاڻپ ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو پيدا ٿئي ٿو. خاص طور ''نواب عيسيٰ خان ترخان دي يينگر'' جو سترهين صديءَ وارو وڏو مقبرو مرزا عيسيٰ پهرئين جي قبر کان الڳ آهي. ان ڪري وڪيميڊيا ڪامنز جون ڪيتريون مشهور ''ٽومب آف نواب عيسيٰ خان ترخان'' تصويرون اصل ۾ ننڍي عيسيٰ خان ترخان سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tomb_of_Nawab_Isa_Khan_Tarkhan.jpg |title=File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تاريخي اهميت == مرزا عيسيٰ جي حڪمراني سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ٽن بنيادي سببن ڪري اهم آهي: ارغون اقتدار کان آزاد ترخان حڪمرانيءَ جي قيام، هيٺين ۽ اتر سنڌ وچ ۾ نئين سياسي طاقت جي توازن، ۽ ٺٽي جي سامونڊي واپار کي عالمي يورپي-ايشيائي تجارتي مقابلي سان سڌي نموني ڳنڍجڻ. سندس حڪومت مڪمل امن جو دور نه هئي. اندروني ارغون بغاوتون، پٽن جي جانشينيءَ جا اختلاف، بکر سان جنگ ۽ پورچوگيز حملو مسلسل بحران پيدا ڪندا رهيا. تنهن هوندي به ٺٽو سندس دور ۾ سنڌ جو وڏو سياسي ۽ واپاري مرڪز رهيو ۽ سندس گهراڻي ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن تائين هيٺين سنڌ تي حڪمراني ڪئي. == پڻ ڏسو == * [[ترخان گهراڻو]] * [[شاهه حسن بيگ ارغون]] * [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي]] * [[لاهري بندر]] * [[ٺٽي جي ڦرلٽ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ترخان گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:مڪلي ۾ دفن ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:1565ع ۾ وفات ڪندڙ]] 8gcwcdg9w06puimnojoqlaqjmc35aha 410671 410670 2026-09-08T22:12:40Z Intisar Ali 8681 /* */ 410671 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = مرزا عيسيٰ خان ترخان پهريون |title = سنڌ جو حاڪم |image = PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg |caption = مڪليءَ ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان سان منسوب مقبري جو منظر |succession = [[سنڌ]] جو حاڪم |predecessor = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] |successor = [[مرزا باقي خان ترخان]] |reign = 963–973هه<br />1555ع–1565ع |spouses = [[ماهه بيگم]] |issue = [[مرزا محمد صالح ترخان]]، [[مرزا جان بابا ترخان]]، [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] |full name = مرزا محمد عيسيٰ ترخان بن مرزا عبدالعلي ترخان بن ميرزا عبدالخالق ترخان |house = [[ترخان گهراڻو]] |dynasty = [[ترخان گهراڻو]] |father = [[مرزا عبدالعلي ترخان]] |birth_date = |birth_place = |death_date = 973هه / 1565ع |death_place = [[ٺٽو]] |place of burial = [[مڪلي]] |religion = [[اسلام]] }} '''مرزا محمد عيسيٰ خان ترخان پهريون''' ({{lang-en|Mirza Muhammad Isa Tarkhan I}})، عام طور '''مرزا عيسيٰ ترخان''' يا '''عيسيٰ خان ترخان'''، سورھين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جو حاڪم ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي آزاد حڪمرانيءَ جو باني هو. [[شاهه حسن بيگ ارغون]] جي آخري دور ۾ ارغون اميرن جي اندروني تڪرارن کان پوءِ مرزا عيسيٰ سياسي طور نمايان ٿيو ۽ تقريباً 963هه/1555ع ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هيٺين سنڌ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيائين.<ref name="ترخان نامو">{{cite book |author=سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي |title=ترخان نامو |editor=سيد حسام الدين راشدي |translator=ميرزا عباس علي بيگ |edition=ٻيو |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref><ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-mirza-essa-khan-tarkhan-the-younger-thatta/ |title=Tomb of Mirza Essa Khan Tarkhan, Makli – Thatta |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> جديد تحقيق موجب مرزا عيسيٰ پهرئين جو اقتدار تقريباً 1554–55ع کان 1565ع تائين رهيو. سندس وفات واري سال بابت پراڻن تاريخي بيانن ۾ ڪجهه اختلاف ملي ٿو، پر مڪليءَ واري مقبري، سنڌ جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۽ جديد ورثي جي فهرستن ۾ 973هه/1565ع کي وڌيڪ قبول ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> مرزا عيسيٰ جو دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] کان ترخانن ڏانهن اقتدار جي منتقلي، [[بکر]] جي حاڪم [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] سان سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ، ارغون اميرن جي بغاوتن، ۽ 1550ع واري ڏهاڪي ۾ [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگيزن]] جي ٺٽي تي تباهه ڪندڙ حملي سبب اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == نسب ۽ شروعاتي زندگي == ''ترخان نامي'' ۽ ٻين روايتي سنڌي تاريخن موجب مرزا عيسيٰ جو والد [[مرزا عبدالعلي ترخان]] هو. خاندان جو تعلق وچ ايشيا جي ترخان اميرن سان هو، جيڪي ارغون حڪمرانن سان گڏ سنڌ ۾ آيا هئا. مرزا عبدالعلي کي بخارا ۽ وچ ايشيا جي سياسي تڪرارن سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. روايت موجب جڏهن مرزا عيسيٰ ننڍي عمر ۾ يتيم ٿيو ته [[امير ذوالنون ارغون]] کيس سنڀاليو ۽ ارغون درٻار سان وابسته رکيو.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا عيسيٰ پنهنجي جوانيءَ ۾ ارغون انتظاميه ۽ فوجي اشرافيه اندر اثر رسوخ حاصل ڪيو. شاهه حسن ارغون جي آخري سالن ۾ جڏهن درٻاري اميرن ۽ حڪمران وچ ۾ اختلاف وڌيا، تڏهن مرزا عيسيٰ انهن اميرن جو مرڪزي اڳواڻ بڻجي اڀريو، جن بعد ۾ کيس سنڌ جي هيٺئين حصي جو حاڪم قبول ڪيو.<ref>{{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |year=1894 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. |location=London |url=https://archive.org/details/indusdeltacount00haiggoog }}</ref> == اقتدار ۾ اچڻ == شاهه حسن ارغون جي حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سندس جسماني ڪمزوري ۽ ارغون اميرن سان مسلسل اختلافن سبب سنڌ ۾ گهرو سياسي بحران پيدا ٿيو. ڪجهه اثرائتن اميرن مرزا عيسيٰ کي حڪومت لاءِ منتخب ڪيو. نتيجي ۾ ارغون اقتدار عملي طور ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو: هيٺين سنڌ ۾ مرزا عيسيٰ جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، جڏهن ته اتر سنڌ ۾ [[بکر]] جي حڪمران [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جو اثر رهيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> 963هه/1555ع ڌاري مرزا عيسيٰ جي اقتدار سان سنڌ ۾ آزاد ترخان حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي. جديد تاريخي خلاصن ۾ کيس ترخان گهراڻي جو پهريون حڪمران شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> == ارغون اميرن سان ڇڪتاڻ == ''تاريخ طاهري'' ۽ ''ترخان نامي'' ۾ بيان ٿيل آهي ته مرزا عيسيٰ کي تخت تي ويهارڻ ۾ مدد ڪندڙ ڪجهه ارغون امير جلد ئي سندس مخالف بڻجي ويا. ڪيبڪ خان، فرخ تيمور ۽ ٻين اميرن تي الزام آهي ته هو هٿياربند ماڻهن سان مرزا عيسيٰ جي رهائشگاهه تي پهچي شاهه حسن ارغون جي خزاني مان حصي جو مطالبو ڪندا هئا. مرزا عيسيٰ شروع ۾ انهن سان ٽڪراءَ کان پاسو ڪري مفاهمت ۽ برداشت جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref name="ترخان نامو" /> هي تڪرار رڳو ذاتي نه هو؛ ان جي پويان ارغون فوجي اشرافيه ۽ نئين ترخان حڪمران خاندان وچ ۾ اقتدار ۽ مالياتي وسيلن جي ورڇ جو مسئلو به هو. ان ڪري مرزا عيسيٰ جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ مرڪزي اختيار مڪمل طور مستحڪم نه رهيو. == سلطان محمود بکري سان جنگ ۽ سياسي ورهاست == [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|مڪليءَ جو تاريخي قبرستان؛ ترخان حڪمرانن جي ڪيترن يادگارن جو مرڪز]] مرزا عيسيٰ جي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن سياسي مسئلن مان هڪ [[بکر]] جي حڪمران [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] سان مقابلو هو. 961هه ۾ [[سيوهڻ]] جي قلعي تي قبضي کان پوءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي. محرم 962هه/1554–55ع ۾ مرزا عيسيٰ بکر ڏانهن لشڪر وٺي ويو ۽ قلعي کي گهيرو ڪيو. ٻنهي طرفن ۾ ڪيترائي مقابلا ٿيا ۽ جاني نقصان ٿيو.<ref name="ترخان نامو" /> آخرڪار سيد مير ڪلان ۽ ٻين ثالثن جي ڪوششن سان ٺاهه ٿيو. سياسي مفاهمت جي بنيادي صورت اها ٿي ته [[بکر]] ۽ اتر سنڌ سلطان محمود وٽ رهي، جڏهن ته [[سيوهڻ]] سميت هيٺيون سنڌ مرزا عيسيٰ جي اثر هيٺ تسليم ڪيو ويو. جديد تاريخدان هن ٺاهه کي ان دور ۾ سنڌ جي عملي طور اتر ۽ ڏکڻ سياسي مرڪزن ۾ ورهاست طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hassan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=1972 }}</ref> == ٺٽي تي پورچوگيز حملو == {{Main|ٺٽي جي ڦرلٽ}} مرزا عيسيٰ جي دور جو سڀ کان تباهه ڪندڙ واقعو [[پورچوگيز]] فوج طرفان [[ٺٽو|ٺٽي]] تي حملو هو. بکر خلاف جدوجهد دوران مرزا عيسيٰ پورچوگيز هندستان جي اختيارين کان فوجي مدد گهري هئي. ان درخواست جي جواب ۾ پيڊرو باريٽو روليم جي قيادت هيٺ تقريباً 700 هٿياربند سپاهي ڪيترن جهازن ۾ سنڌ ڏانهن موڪليا ويا.<ref>{{cite book |last=Danvers |first=Frederick Charles |title=The Portuguese in India |volume=1 |year=1894 |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |page=508 }}</ref> پورچوگيز لشڪر جڏهن ٺٽي پهتو ته مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ ٺاهه ٿي چڪو هو، تنهنڪري سندن فوجي مدد جي ضرورت ختم ٿي وئي هئي. پورچوگيز ڪمانڊر خرچ ۽ معاوضي جي ادائيگيءَ بابت تڪرار کان پوءِ شهر تي حملو ڪيو. يورپي بيانن موجب شهر ۾ وڏي قتل عام، ڦرلٽ ۽ باهه لڳائڻ جو واقعو پيش آيو، جنهن سان ٺٽي کي شديد جاني ۽ معاشي نقصان پهتو.<ref>{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635 |journal=Revista de Cultura |publisher=Instituto Cultural de Macau }}</ref> ڪجهه پراڻن پورچوگيز ذريعن ۾ 8,000 ماڻهن جي قتل ۽ تمام وڏي مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ جا انگ ڏنا ويا آهن؛ اهي انگ بعد جي تاريخي ادب ۾ بار بار نقل ٿيا آهن، پر انهن کي "ڪنٽيمپورري پورچوگيزي اڪائونٽس" جا دعوائي انگ سمجهي احتياط سان پيش ڪرڻ گهرجي.<ref name="عبدالغفور">{{cite book |author=محمد عبدالغفور |title=ٺٽي جا ڪاتب |year=2004 |pages=12–13 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> پورچوگيزن سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تي به ڪارروائي ڪئي ۽ [[لاهري بندر]] کي نقصان پهچايو. هي واقعو سنڌ ۽ پورچوگيز سامونڊي طاقت جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Danvers |first=Frederick Charles |title=The Portuguese in India |volume=1 |year=1894 |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |page=508 }}</ref> == ٺٽي جي ٻيهر آبادي ۽ انتظام == پورچوگيز حملي کان پوءِ مرزا عيسيٰ ٺٽي واپس اچي شهر جي مرمت، آبادي ۽ انتظامي استحڪام تي ڌيان ڏنو. ان دور ۾ ٺٽو سنڌ جو نه رڳو سياسي مرڪز، پر ڪپڙي، هٿ جي هنر، زرعي شين ۽ سامونڊي واپار جو به اهم شهر هو. لاهري بندر ۽ سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي رستن ذريعي ٺٽي جا واپاري [[گجرات]]، [[هرمز]]، [[مسقط]] ۽ فارسي نار جي ٻين بندرن سان ڳنڍيل هئا. ان ڪري مرزا عيسيٰ لاءِ ٺٽي جي بحالي سياسي ضرورت سان گڏ معاشي ضرورت پڻ هئي. == مرزا محمد صالح ترخان == مرزا عيسيٰ پنهنجي پٽ [[مرزا محمد صالح ترخان]] کي وليعهد بڻائي حڪومت جي ڪيترن انتظامي ۽ فوجي معاملن جون واڳون سندس حوالي ڪيون.<ref name="ترخان نامو" /> محمد صالح پنهنجي پيءُ جي حڪومت جي فوجي پاليسيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، خاص طور سيوهڻ ۽ بکر سان لاڳاپيل مهمن ۾. ''ترخان نامي'' موجب هو سخت مزاج ۽ فوجي نظم قائم رکڻ وارو شهزادو هو. 970هه ۾ هڪ بلوچ شخص، جنهن جو نالو روايتن ۾ ''مريد'' ڄاڻايل آهي، مرزا صالح کي خنجر هڻي قتل ڪيو. روايت موجب قاتل پنهنجي قبيلي جي ماڻهن جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ فرياديءَ جي صورت ۾ سندس ويجهو پهتو ۽ درخواست ڏيڻ دوران حملو ڪيائين.<ref name="ترخان نامو" /> == مرزا محمد باقيءَ جي بغاوت == 967هه ڌاري مرزا عيسيٰ جي پٽ [[مرزا محمد باقي خان ترخان|مرزا محمد باقي]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي. سندس دعويٰ هئي ته هو عمر ۽ خانداني حيثيت جي بنياد تي حڪومت جو وڌيڪ حقدار آهي، جڏهن ته مرزا صالح کي وليعهد بڻايو ويو هو. جنگ ۾ شڪست کان پوءِ باقي پهرين مقامي راجپوت علائقن ڏانهن ويو ۽ پوءِ [[عمرڪوٽ]] ۽ [[جيسلمير]] جي رستي بکر پهتو، جتي سلطان محمود کيس پناهه ڏني.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا صالح جي قتل کان پوءِ مرزا عيسيٰ [[مرزا جان بابا ترخان]] کي وليعهد بڻايو، پر ڪجهه عرصي کان پوءِ اميرن ۽ سلطان محمود جي سفارش تي محمد باقيءَ کي معاف ڪيو ويو. کيس [[سيوهڻ]] جي جاگير ڏني وئي. بعد ۾ مرزا عيسيٰ جي وفات کان پوءِ عملي طور محمد باقي ئي تخت تي ويٺو.<ref name="ترخان نامو" /> == ارغونن جي بغاوت == مرزا عيسيٰ جي حڪومت دوران ارغون ۽ ترخان سياسي اشرافيه وچ ۾ تڪرار ٻيهر شدت اختيار ڪئي. ارغون اميرن جو هڪ گروهه بغاوت ڪري بکر ڏانهن ويو ۽ سلطان محمود کان مدد گهري. گڏيل فوجن سيوهڻ طرف فوجي ڪارروائي ڪئي. مرزا عيسيٰ به ٺٽي مان لشڪر وٺي نڪتو ۽ مختلف هنڌن تي مقابلا ٿيا. ''ترخان نامي'' موجب ڳوٺ رفيان ۽ درٻيلي جي ڀرسان اهم جهڙپون ٿيون. آخرڪار [[ماهه بيگم]] ۽ شيخ عبدالوهاب پوراني جي وچ ۾ پوڻ سان ٺاهه ٿيو ۽ مرزا عيسيٰ ٺٽي واپس موٽي آيو.<ref name="ترخان نامو" /> == خاندان ۽ جانشيني == مرزا عيسيٰ جي گهرو سياست ۾ سندس پٽن جي وچ ۾ جانشينيءَ جو مسئلو تمام اهم رهيو. پهرين [[مرزا محمد صالح ترخان]] وليعهد هو. سندس قتل کان پوءِ [[مرزا جان بابا ترخان]] کي اڳيان آندو ويو، پر آخرڪار [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] سياسي ۽ فوجي طاقت حاصل ڪري جانشين بڻيو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#7a3e00;color:white;padding:7px;" | '''مرزا عيسيٰ خان ترخان جو ويجهو خاندان''' |- style="background:#f0c98d;" ! شخصيت ! تعلق ! سياسي حيثيت ! انجام يا ڪردار |- | [[ماهه بيگم]] | زال | ارغون-ترخان درٻار جي بااثر خاتون | جانشيني ۽ سياسي ٺاهن ۾ اهم ڪردار |- | [[مرزا محمد صالح ترخان]] | پٽ | پهريون وليعهد | 970هه ۾ قتل |- | [[مرزا جان بابا ترخان]] | پٽ | صالح کان پوءِ نامزد وليعهد | مڪليءَ ۾ مدفون |- | [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] | پٽ | بغاوت کان پوءِ صلح؛ سيوهڻ جو جاگيردار | پيءُ کان پوءِ سنڌ جو حاڪم |} == وفات == مرزا عيسيٰ جي وفات جي تاريخ بابت پراڻن تاريخي ماخذن ۾ 973هه ۽ 974هه ٻئي تاريخون ملن ٿيون، پر مڪليءَ جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۽ سندس قبر جي ڪتبي کي بنياد بڻائيندي 973هه/1565ع وڌيڪ مضبوط تاريخ سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> سندس آخري بيماريءَ دوران جانشيني ٻيهر اهم مسئلو بڻجي وئي. ''ترخان نامي'' موجب هو چاهيندو هو ته ارغون، ترخان ۽ ملڪ جا امير [[مرزا جان بابا]] جي وليعهدي جي حمايت ڪن، پر [[ماهه بيگم]] سياسي طور [[مرزا محمد باقي خان ترخان|محمد باقي]] کي واپس گهرائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ترخان نامو" /> مرزا عيسيٰ جي وفات کان پوءِ محمد باقي ترخان اقتدار سنڀاليو. == مقبرو == [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|مرزا عيسيٰ خان ترخان سان منسوب مڪليءَ جي پٿر جي تعمير]] مرزا عيسيٰ خان پهرئين کي [[مڪلي]] جي تاريخي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ ''ٽومب آف مرزا محمد عيسيٰ ترخان I'' کي الڳ محفوظ يادگار طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://media.unesco.org/sites/default/files/webform/mhm001/pakistan_act7_1975_eng_orof.pdf |title=List of Protected Antiquities in Sindh |publisher=Government of Pakistan / UNESCO Cultural Heritage Laws Database |access-date=9 September 2026 }}</ref> مقبري جو احاطو پٿر جي اڏاوت تي مشتمل آهي. سنڌ جي ورثي واري اداري موجب هي مقبرو سما دور جي فنِ تعمير کان پوءِ مڪليءَ جي سنگ تراشيءَ ۾ هڪ نئين فني مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿو. مستطيل احاطي، سينگاريل محرابن، پٿر جي قبرن ۽ شاهانه خاندان لاءِ مخصوص ننڍن احاطن ۾ ترخان دور جي فنِ تعمير جون خاصيتون ڏسي سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1095/thatta/isa-khan-tarkhan-1 |title=Isa Khan Tarkhan I, Thatta |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=9 September 2026 }}</ref> مڪليءَ ۾ ''عيسيٰ خان ترخان'' نالي هڪ کان وڌيڪ ترخان شخصيتن سان منسوب يادگار موجود هجڻ سبب تصويرن ۽ مقبرن جي سڃاڻپ ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو پيدا ٿئي ٿو. خاص طور ''نواب عيسيٰ خان ترخان دي يينگر'' جو سترهين صديءَ وارو وڏو مقبرو مرزا عيسيٰ پهرئين جي قبر کان الڳ آهي. ان ڪري وڪيميڊيا ڪامنز جون ڪيتريون مشهور ''ٽومب آف نواب عيسيٰ خان ترخان'' تصويرون اصل ۾ ننڍي عيسيٰ خان ترخان سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tomb_of_Nawab_Isa_Khan_Tarkhan.jpg |title=File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=9 September 2026 }}</ref> == تاريخي اهميت == مرزا عيسيٰ جي حڪمراني سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ٽن بنيادي سببن ڪري اهم آهي: ارغون اقتدار کان آزاد ترخان حڪمرانيءَ جي قيام، هيٺين ۽ اتر سنڌ وچ ۾ نئين سياسي طاقت جي توازن، ۽ ٺٽي جي سامونڊي واپار کي عالمي يورپي-ايشيائي تجارتي مقابلي سان سڌي نموني ڳنڍجڻ. سندس حڪومت مڪمل امن جو دور نه هئي. اندروني ارغون بغاوتون، پٽن جي جانشينيءَ جا اختلاف، بکر سان جنگ ۽ پورچوگيز حملو مسلسل بحران پيدا ڪندا رهيا. تنهن هوندي به ٺٽو سندس دور ۾ سنڌ جو وڏو سياسي ۽ واپاري مرڪز رهيو ۽ سندس گهراڻي ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن تائين هيٺين سنڌ تي حڪمراني ڪئي. == پڻ ڏسو == * [[ترخان گهراڻو]] * [[شاهه حسن بيگ ارغون]] * [[مرزا محمد باقي خان ترخان]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي]] * [[لاهري بندر]] * [[ٺٽي جي ڦرلٽ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ترخان گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:مڪلي ۾ دفن ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:1565ع ۾ وفات ڪندڙ]] jfwlfrnbechg1fmk73b35glla4zp5ok 0 45581 410694 255946 2026-09-08T23:01:12Z Intisar Ali 8681 410694 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = مرزا محمد باقي ترخان | title = مرزا | image = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو حاڪم]] | predecessor = [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | successor = [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | reign = 1567ع–1585ع<br />(975هه–993هه) | spouses = رائحه بيگم | issue = [[مرزا پائينده محمد ترخان]]<br />مرزا مظفر محمد ترخان | full name = مرزا محمد باقي بيگ بن مرزا محمد عيسيٰ ترخان | house = [[ترخان گھراڻو|ترخان]] | dynasty = [[ترخان گھراڻو]] | father = [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = 8 شوال 993هه<br />(1585ع) | death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | place of burial = [[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]] | religion = [[اسلام]] }} '''مرزا محمد باقي ترخان''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Mirza Muhammad Baqi Tarkhan}} (وفات 993هه/1585ع) [[ترخان گھراڻو|ترخان گهراڻي]] جو سنڌ جو ٻيو حڪمران هو، جنهن پنهنجي والد [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کان پوءِ 975هه/1567ع ۾ اقتدار سنڀاليو ۽ 993هه/1585ع تائين هيٺين سنڌ تي حڪومت ڪئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ ڇاپو پهريون 1994ع، ٻيو 2005ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> سندس دور ۾ ترخان خاندان جي اندروني اقتداري ڇڪتاڻ، ٺٽي جي ارغون اميرن سان مقابلا ۽ مٿين سنڌ تي [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ اثر سبب سنڌ جي سياسي جوڙجڪ ۾ اهم تبديليون آيون. [[File:Tarkhans. temp. Mirza Muhammad Baqi Tarkhan. AH 975-993 AD 1567-1585 Tatta mint. Dated AH 985 (1577-8).jpg|thumb|left|مرزا محمد باقي ترخان جي دور جو ٺٽي مان جاري ٿيل سڪو، 985هه (1577–78ع).]] محمد باقي جي دور جا ٺٽي مان ضرب ٿيل سڪا سندس حڪمرانيءَ جي تاريخن لاءِ اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. وڪيميڊيا ڪامنز ۾ محفوظ هڪ سڪو 985هه (1577–78ع) جو آهي ۽ ان کي مرزا محمد باقي ترخان جي 975–993هه (1567–1585ع) واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tarkhans._temp._Mirza_Muhammad_Baqi_Tarkhan._AH_975-993_AD_1567-1585_Tatta_mint._Dated_AH_985_(1577-8).jpg |title=Tarkhans. temp. Mirza Muhammad Baqi Tarkhan. AH 975-993 AD 1567-1585 Tatta mint |website=Wikimedia Commons |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> == خانداني پسمنظر == مرزا محمد باقي، [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] جو پٽ هو. مرزا عيسيٰ، [[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي آخري دور ۾ پيدا ٿيل سياسي انتشار کان پوءِ هيٺين سنڌ ۾ ترخان اقتدار قائم ڪيو هو. ارغون–ترخان دور ۾ سنڌ سياسي طور ٻن وڏن مرڪزن ۾ ورهايل هئي: هيٺين سنڌ جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ [[بکر]] سلطان محمود ڪوڪلتاش جي اثر هيٺ رهيو. اهڙيءَ طرح محمد باقي کي ورثي ۾ اهڙي رياست ملي، جنهن جي طاقت بنيادي طور ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تائين محدود هئي.<ref name="ترخان نامو"/> محمد باقي جي ڀائرن ۾ [[مرزا محمد صالح ترخان]] ۽ [[مرزا جان بابا ترخان]] خاص اهميت رکن ٿا. محمد صالح کي شروعات ۾ سندن والد جانشينيءَ لاءِ ترجيح ڏني هئي، پر سندس قتل کان پوءِ جان بابا کي ولي عهد بڻايو ويو. محمد باقي اڳ ئي پنهنجي والد خلاف بغاوت ڪري چڪو هو ۽ ڪجهه وقت لاءِ بکر جي حڪمران سلطان محمود وٽ رهيو هو. بعد ۾ والد سان ٺاهه ٿيڻ تي کيس واپس گهرايو ويو ۽ سيوستان سان لاڳاپيل علائقو سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> == تخت نشيني == مرزا عيسيٰ خان ترخان جي وفات کان پوءِ 975هه/1567ع ۾ محمد باقي اقتدار سنڀاليو. سندس تخت نشيني سادي جانشينيءَ جو نتيجو نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان اندر جانشينيءَ بابت اڳ ئي اختلاف موجود هئا. جان بابا، جنهن کي مرزا عيسيٰ پنهنجي آخري دور ۾ ولي عهد مقرر ڪيو هو، محمد باقي جي اقتدار کي قبول نه ڪيو. ان ڪري محمد باقي جي حڪومت جي شروعات کان ئي خانداني رقابت سندس اقتدار لاءِ بنيادي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="ترخان نامو"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#8B4513; color:white;" | '''مرزا محمد باقي ترخان جي دور جا اهم واقعا''' ! style="background:#D2B48C;" | هجري سال ! style="background:#D2B48C;" | عيسوي سال ! style="background:#D2B48C;" | واقعو |- | 975هه | 1567ع | مرزا عيسيٰ خان ترخان جي وفات کان پوءِ محمد باقي جي تخت نشيني |- | 978هه | 1570ع | مرزا جان بابا جو قتل؛ مڪليءَ تي سندس قبر جي ڪتبي ۾ پڻ 978هه/1570ع درج آهي |- | 985هه | 1577–78ع | ٺٽي مان محمد باقي جي نالي سان سڪن جي ضرب |- | 993هه | 1585ع | محمد باقي جي وفات ۽ جانشينيءَ جو بحران |- | 993هه | 1585ع | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جو اقتدار سنڀالڻ |} == ٺٽي ۾ ارغون–ترخان ڇڪتاڻ == محمد باقي جي اقتدار جي شروعات ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] اندر ارغون امير اڃا به هڪ طاقتور فوجي ۽ سياسي گروهه هئا. ''ترخان نامي'' موجب حڪومت جي انتظام ۾ مير قاسم بيگلار، مير جوجڪ ۽ ٻين اميرن جو اثر موجود هو، پر شهر جي مختلف پاڙن ۽ وسيلن جي ڪنٽرول بابت ارغونن ۽ محمد باقي جي ڌر ۾ ڇڪتاڻ وڌندي وئي.<ref name="ترخان نامو"/> روايتي بيان موجب ارغون اميرن شهر ۽ خزاني ۾ حصي جي مطالبي تائين پهچي ويا ۽ محمد باقي جي عملدارن جي ڪجهه پاڙن ۾ اچ وڃ تي به اعتراض ڪيائون. محمد باقي ان صورتحال کي پنهنجي مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو سمجهيو. ''ترخان نامو'' بيان ڪري ٿو ته هن سنڌ جي مختلف علائقن مان لڳ ڀڳ ٻه هزار هٿياربند ماڻهو گهرائي پنهنجي فوجي قوت وڌائي ۽ پوءِ ارغون اميرن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي.<ref name="ترخان نامو"/> انهن واقعن جي نتيجي ۾ ٺٽي جي ارغون اشرافيه جي سياسي ۽ فوجي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ بچيل ارغونن مان ڪيترائي شهر ڇڏي بکر ۽ ٻين علائقن ڏانهن هليا ويا.<ref name="ترخان نامو"/> هي واقعو محمد باقي جي دور ۾ ترخان اقتدار جي مرڪزيت وڌائڻ جي ڪوشش طور ڏسي سگهجي ٿو، پر ساڳئي وقت ان سان خاندان ۽ پراڻي ارغون اشرافيه وچ ۾ دشمني وڌيڪ گهري ٿي. == مرزا جان بابا سان اقتداري جنگ == [[File:Mirza Jan Baba Tomb, Makli, Thatta, Pakistan.jpg|thumb|[[مرزا جان بابا ترخان]] جو مڪليءَ تي مقبرو؛ جان بابا ۽ محمد باقي وچ ۾ ترخان تخت جي جانشينيءَ تي شديد تڪرار ٿيو.]] محمد باقي لاءِ سڀ کان اهم خانداني حريف سندس ڀاءُ [[مرزا جان بابا ترخان|مرزا جان بابا]] هو. جان بابا پنهنجي والد مرزا عيسيٰ جي آخري دور ۾ ولي عهد مقرر ٿيو هو، تنهنڪري هن محمد باقي جي تخت نشينيءَ کان پوءِ حڪومت تي پنهنجي دعويٰ برقرار رکي.<ref name="ترخان نامو"/> 975هه کان پوءِ جان بابا پنهنجا حامي ۽ فوج گڏ ڪري ٺٽي جي ويجهو محمد باقي جي فوج سان مقابلو ڪيو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ جان بابا جي فوج کي شڪست آئي. ان کان پوءِ به سندس مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي ۽ هن مختلف مقامي گروهن جي مدد سان پنهنجي دعويٰ جاري رکي.<ref name="ترخان نامو"/> ''ترخان نامي'' موجب، هڪ مرحلي تي جان بابا جي حامين رات جو محمد باقي جي ڪئمپ تي حملو ڪيو. ان حملي دوران محمد باقي جي زال رائحه بيگم زخمي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ اهو افواهه پکڙجي ويو ته محمد باقي پاڻ مارجي ويو آهي. جڏهن محمد باقي پنهنجي لشڪر اڳيان ظاهر ٿيو ته سندس فوج ٻيهر منظم ٿي ۽ جان بابا جا ماڻهو پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="ترخان نامو"/> بعد ۾ سيد علي شيرازي جي وچ ۾ پوڻ سان جان بابا ۽ يادگار مسڪين ترخان کي امان ڏيڻ بابت ڳالهيون ٿيون. ''ترخان نامي'' جي روايت موجب محمد باقي قرآن تي سندن جان ۽ مال جي حفاظت جو قسم کنيو، جنهن کان پوءِ ٻنهي سندس درٻار ۾ اچڻ قبول ڪيو؛ پر پوءِ محمد باقي جي حڪم سان کين قتل ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> جان بابا جي وفات جي تاريخ بابت مڪليءَ تي موجود ڪتبي جي شاهدي خاص اهميت رکي ٿي. پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري جي سرڪاري فهرست موجب جان بابا مرزا عيسيٰ خان اول جو پٽ ۽ عيسيٰ خان ثاني جو والد هو، ۽ سندس ڪتبي مطابق هو '''978هه/1570ع''' ۾ قتل ٿيو. سندس موجوده مقبرو بعد ۾ سندس پٽ عيسيٰ خان ثاني تعمير ڪرايو.<ref>{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5552 |title=Tomb of Jan Baba at Makli Hills |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> == مڪليءَ تي تعميراتي سرگرمي == محمد باقي جي دور کي رڳو سياسي تشدد ۽ خانداني جنگين تائين محدود ڪرڻ درست نه ٿيندو. [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] جي ترخان دور جي عمارتن مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس حڪمرانيءَ دوران يادگاري ۽ تدفيني فنِ تعمير پڻ جاري رهيو. [[File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|thumb|left|مڪليءَ ۾ ترخان دور جي فنِ تعمير جو مثال؛ ارغون–ترخان دور ۾ مڪلي سنڌ جي اهم شاهي تدفيني مرڪزن مان هڪ رهيو.]] سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز موجب، مرزا عيسيٰ خان ترخان جي پٽ سلطان ابراهيم خان جو مقبرو مڪليءَ ۾ واقع آهي. عمارت تي موجود ڪتبي ۾ سلطان ابراهيم جي وفات 966هه/1559ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته موجوده مقبري جي تعمير محمد باقي بيگ ترخان جي حڪومت، تقريباً 1572ع کان 1584ع جي وچ ۾، ٿي. مقبرو اٺ ڪنڊو آهي ۽ هڪ مستطيل احاطي جي وچ ۾ قائم آهي؛ ان سان گڏ مسجد جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-sultan-ibrahim/ |title=Tomb Of Sultan Ibrahim |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> هيءَ تعمير محمد باقي جي دور جي ثقافتي تاريخ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڏيکاري ٿي ته اندروني سياسي بحرانن جي باوجود شاهي خاندان مڪليءَ تي يادگاري عمارتن جي تعمير ۽ خانداني تدفيني احاطن جي واڌ جاري رکي. == حڪومت جو آخري دور == مرزا محمد باقي ترخان جي حڪومت جو وڏو حصو اندروني سياسي رقابتن کي ختم ڪرڻ، ترخان گهراڻي جي حريف شاخن کي دٻائڻ ۽ ٺٽي ۾ پنهنجي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪرڻ ۾ گذريو. [[مرزا جان بابا ترخان]] جي قتل کان پوءِ سندس حڪومت لاءِ خاندان اندر موجود هڪ اهم حريف ختم ٿي ويو، پر انهيءَ پاليسيءَ سان ترخان خاندان جي مختلف شاخن ۽ اميرن وچ ۾ بي اعتمادي پڻ وڌي.<ref name="ترخان نامو"/> [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]]؛ ترخان دور ۾ ٺٽي جي حڪمران خاندان جي اهم تدفيني مرڪزن مان هڪ.]] محمد باقي جي دور ۾ [[ٺٽو]] هيٺين سنڌ جو سياسي مرڪز رهيو. مڪليءَ تي موجود ترخان دور جون قبرون ۽ عمارتون انهيءَ دور جي حڪمران اشرافيه جي موجودگيءَ جو اهم مادي ثبوت آهن. سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه واري اداري موجب، مرزا عيسيٰ خان ترخان جي پٽ سلطان ابراهيم جو مقبرو، جنهن جي قبر تي 966هه/1559ع جي تاريخ موجود آهي، موجوده صورت ۾ محمد باقي بيگ ترخان جي حڪومت دوران تقريباً 1572ع کان 1584ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-sultan-ibrahim/ |title=Tomb Of Sultan Ibrahim |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |date=19 March 2022 |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> === ٺٽي ۽ مٿين سنڌ جي سياسي صورتحال === محمد باقي جي حڪومت کي سمجهڻ لاءِ ان وقت سنڌ جي سياسي ورهاست کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ارغون اقتدار جي آخري مرحلي کان وٺي هيٺين سنڌ، جنهن جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، ۽ مٿين سنڌ، جنهن جو اهم مرڪز [[بکر]] هو، الڳ سياسي قوتن جي اثر هيٺ رهيا. محمد باقي جي حڪومت بنيادي طور ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تي قائم هئي، جڏهن ته اتر طرف مغل سلطنت جو سياسي اثر آهستي آهستي وڌي رهيو هو. هي صورتحال سندس جانشين [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي دور ۾ وڌيڪ اهم ٿي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت جي دائري ۾ آڻڻ لاءِ سڌي فوجي ڪارروائي ڪئي. 1591ع ۾ اڪبر [[عبدالرحيم خان خانان]] کي جاني بيگ خلاف موڪليو ۽ آخرڪار ترخان حڪمراني مغل بالادستيءَ هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of India |volume=III |chapter=Sind and Multan |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> ان ڪري محمد باقي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ ارغون–ترخان خودمختيار حڪمراني ۽ پوءِ ٿيندڙ مغل الحاق جي وچ واري اهم مرحلي جي حيثيت رکي ٿو. == اولاد ۽ جانشيني == محمد باقي ترخان جا ڪيترائي پٽ تاريخي روايتن ۾ ذڪر ٿيل آهن. انهن مان '''مرزا پائينده محمد ترخان''' ۽ '''مرزا مظفر محمد ترخان''' سندس وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران ۾ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="ترخان نامو"/> مرزا پائينده محمد ان وقت [[سيوستان]] سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته مرزا مظفر محمد جو سياسي مرڪز [[بدين]] هو. پائينده محمد جو پٽ [[مرزا جاني بيگ ترخان]] پڻ انهيءَ وقت تائين ترخان خاندان جي اهم سياسي شخصيت بڻجي چڪو هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#704214; color:#fff; padding:7px;" | '''مرزا محمد باقي ترخان جو ويجهو حڪمران خاندان''' ! style="background:#D8B58B;" | شخصيت ! style="background:#D8B58B;" | محمد باقي سان تعلق ! style="background:#D8B58B;" | تاريخي اهميت |- | [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | والد | سنڌ ۾ ترخان حڪومت جو باني |- | [[مرزا جان بابا ترخان]] | ڀاءُ | محمد باقي جو اهم تختي حريف؛ 978هه/1570ع ۾ قتل |- | مرزا پائينده محمد ترخان | پٽ | محمد باقي جي وفات کان پوءِ رسمي طور تخت تي ويهاريو ويو |- | مرزا مظفر محمد ترخان | پٽ | بدين ۾ طاقت جو مرڪز؛ جانشينيءَ جو دعويدار |- | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | پوٽو؛ پائينده محمد جو پٽ | محمد باقي کان پوءِ عملي حڪمران؛ ترخان گهراڻي جو آخري خودمختيار حاڪم |} == وفات ۽ جانشينيءَ جو بحران == 993هه/1585ع ۾ محمد باقي جي ذهني ۽ جسماني حالت خراب ٿيڻ بابت ڪيترائي تاريخي بيان ملن ٿا. ''ترخان نامي'' موجب آخرڪار هن تلوار ۽ خنجر سان پاڻ کي زخمي ڪيو ۽ انهن زخمن سبب وفات ڪيائين.<ref name="ترخان نامو"/> Mahmudul Hasan Siddiqi جي ''History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh'' ۾ پڻ 993هه/1585ع ۾ محمد باقي جي ذهني حالت بگڙڻ ۽ پاڻ کي تلوار ۽ خنجر سان زخمي ڪري زندگي ختم ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> [[File:A tomb in Makli almost more than hundred years old - Mirza Muhammad Baqi Tarkhan's tomb.jpg|thumb|left|مرزا محمد باقي ترخان سان منسوب [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] وارو مقبرو.]] مڪليءَ تي سندس قبر جي ڪتبي بابت آثارِ قديمه جي فهرستن ۾ سندس نالو '''مرزا محمد باقي بن محمد عيسيٰ ترخان''' درج ٿيل آهي ۽ وفات '''خميس، 8 شوال 993هه''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh |volume=4 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |location=Karachi |language=en }}</ref> محمد باقي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو سوال ترت پيدا ٿيو. سندس وڏو پٽ '''مرزا پائينده محمد''' موجود هو، پر تاريخي بيانن ۾ سندس ذهني حالت کي حڪومت هلائڻ لاءِ ناموزون قرار ڏنو ويو آهي. ٻئي طرف محمد باقي جو ٻيو پٽ '''مرزا مظفر محمد''' [[بدين]] ۾ موجود هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> === جاني بيگ جو اقتدار سنڀالڻ === ترخان اميرن شروعات ۾ مرزا مظفر محمد جي دعويٰ تي غور ڪيو، پر سندس ماءُ واري پاسي جي سما–جاڙيجا مائٽن جي سياسي اثر وڌڻ جي خدشي سبب اميرن جو هڪ حصو سندس مخالفت ۾ ٿي ويو. ان مرحلي تي مرزا پائينده محمد جي پٽ '''[[مرزا جاني بيگ ترخان]]''' کي وڌيڪ قابل اميدوار سمجهيو ويو. جاني بيگ کي سيوستان مان ٺٽي گهرايو ويو. مرزا پائينده محمد کي رسمي طور حڪمران جي حيثيت ڏني وئي، جڏهن ته جاني بيگ سندس وڪيل ۽ عملي حڪمران بڻيو. جلد ئي اصل حڪومتي اختيار جاني بيگ جي هٿن ۾ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> مرزا مظفر محمد ان بندوبست کي قبول نه ڪيو ۽ بدين واپس وڃي پنهنجي حامين جو لشڪر گڏ ڪيائين. جاني بيگ پوءِ بدين ڏانهن فوجي مهم ڪئي، جنهن ۾ مظفر کي شڪست آئي ۽ هو [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. اهڙيءَ طرح محمد باقي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران مان جاني بيگ سڀ کان طاقتور ترخان حڪمران طور سامهون آيو. == مڪليءَ تي قبر ۽ يادگار == محمد باقي کي [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ دفن ڪيو ويو. مڪليءَ جي وسيع قبرستان ۾ ارغون ۽ ترخان خاندانن جا ڪيترائي شاهي تدفيني احاطا موجود آهن، جن مان محمد باقي سان لاڳاپيل قبر پڻ تاريخي اهميت رکي ٿي. محمد باقي جي قبر کي سترهين صديءَ جي '''باقي بيگ ازبڪ''' جي قبر سان نه ملائڻ گهرجي. آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري وفاقي اداري موجب باقي بيگ ازبڪ 1641ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس مقبرو مڪليءَ تي هڪ الڳ سترهين صديءَ جي يادگار آهي.<ref>{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5545 |title=Tomb of Baqi Beg Uzbek at Makli Hills |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> ان جي ابتڙ محمد باقي ترخان، مرزا محمد عيسيٰ ترخان جو پٽ ۽ 993هه/1585ع ۾ وفات ڪندڙ سورهين صديءَ جو سنڌي حڪمران هو. ٻنهي شخصيتن جو نالو ''باقي بيگ'' هجڻ سبب جديد آن لائين تصويري فهرستن ۾ ڪڏهن ڪڏهن سندن سڃاڻپ گڏجي وڃي ٿي؛ تنهنڪري مضمون ۾ تصويرن جي نسبت ڪندي ڪتبي، تاريخ ۽ آثارِ قديمه جي سرڪاري فهرست کي بنياد بنائڻ گهرجي. == دورِ حڪومت جو تاريخي جائزو == محمد باقي جي شخصيت بابت روايتي سنڌي ۽ فارسي تاريخن جو لهجو گهڻو ڪري منفي آهي. ''ترخان نامو'' سندس سخت حڪومتي طريقن، ارغون اميرن خلاف ڪارروائين، جان بابا ۽ ٻين حريفن جي قتل ۽ سندس آخري دور جي ذهني حالت کي تفصيل سان بيان ڪري ٿو.<ref name="ترخان نامو"/> ان ڪري بعد جي تاريخ نگاريءَ ۾ کيس اڪثر سخت گير يا جابر حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به جديد انسائيڪلوپيڊيائي بيان ۾ اهڙين اخلاقي وصفن کي تاريخي ماخذ سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. سندس دور کي صرف ذاتي ظلم جي بيان تائين محدود ڪرڻ بدران ان وقت جي سياسي ڍانچي کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي: ترخان خاندان جي جانشينيءَ جا اختلاف، ارغون فوجي اشرافيه جي باقي طاقت، مختلف مقامي سردارن جا مفاد، سيوستان ۽ بکر جهڙن علائقن جي نيم خودمختيار حيثيت، ۽ اتر کان وڌندڙ مغل دٻاءُ سڀ سندس حڪومت جي سياسي پسمنظر جو حصو هئا. محمد باقي تقريباً ارڙهن سال، 975هه کان 993هه (1567ع–1585ع)، حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ جاني بيگ جي اڀار سان ترخان حڪومت پنهنجي آخري خودمختيار مرحلي ۾ داخل ٿي. جاني بيگ بعد ۾ [[اڪبر]] جي فوجن سان مقابلو ڪيو، پر 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مغل فوجي دٻاءَ آڏو جهڪڻ تي مجبور ٿيو؛ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ ترخانن جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ ٺٽو مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of India |volume=III |chapter=Sind and Multan |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> == حڪومت جو مختصر خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C4033; color:white; padding:7px;" | '''مرزا محمد باقي ترخان: اهم تاريخي واقعا''' ! style="background:#E6C9A8;" | سال ! style="background:#E6C9A8;" | واقعو |- | 975هه / 1567ع | [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کان پوءِ تخت نشيني |- | 978هه / 1570ع | [[مرزا جان بابا ترخان]] جو قتل |- | 1572ع–1584ع | مڪليءَ تي سلطان ابراهيم جي موجوده مقبري جي تعمير جو دور |- | 985هه / 1577–78ع | ٺٽي مان محمد باقي جي نالي سان تاريخ وارو سڪو جاري |- | 993هه / 1585ع | محمد باقي جي وفات |- | 993هه / 1585ع | پائينده محمد جي رسمي تخت نشيني ۽ [[مرزا جاني بيگ ترخان|جاني بيگ]] جو عملي اقتدار |- | 1585ع | جاني بيگ ۽ مرزا مظفر محمد وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ |} == پڻ ڏسو == * [[ترخان گھراڻو]] * [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] * [[مرزا جان بابا ترخان]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[ارغون گھراڻو]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي جو قبرستان]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ترخان گھراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]] [[زمرو:1585ع ۾ وفات ڪندڙ]] 540ioop2zbuhqmuz36v7l2wph22yi8p 410695 410694 2026-09-08T23:04:25Z Intisar Ali 8681 /* مرزا جان بابا سان اقتداري جنگ */ 410695 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = مرزا محمد باقي ترخان | title = مرزا | image = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو حاڪم]] | predecessor = [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | successor = [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | reign = 1567ع–1585ع<br />(975هه–993هه) | spouses = رائحه بيگم | issue = [[مرزا پائينده محمد ترخان]]<br />مرزا مظفر محمد ترخان | full name = مرزا محمد باقي بيگ بن مرزا محمد عيسيٰ ترخان | house = [[ترخان گھراڻو|ترخان]] | dynasty = [[ترخان گھراڻو]] | father = [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = 8 شوال 993هه<br />(1585ع) | death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | place of burial = [[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]] | religion = [[اسلام]] }} '''مرزا محمد باقي ترخان''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Mirza Muhammad Baqi Tarkhan}} (وفات 993هه/1585ع) [[ترخان گھراڻو|ترخان گهراڻي]] جو سنڌ جو ٻيو حڪمران هو، جنهن پنهنجي والد [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کان پوءِ 975هه/1567ع ۾ اقتدار سنڀاليو ۽ 993هه/1585ع تائين هيٺين سنڌ تي حڪومت ڪئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ ڇاپو پهريون 1994ع، ٻيو 2005ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> سندس دور ۾ ترخان خاندان جي اندروني اقتداري ڇڪتاڻ، ٺٽي جي ارغون اميرن سان مقابلا ۽ مٿين سنڌ تي [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ اثر سبب سنڌ جي سياسي جوڙجڪ ۾ اهم تبديليون آيون. [[File:Tarkhans. temp. Mirza Muhammad Baqi Tarkhan. AH 975-993 AD 1567-1585 Tatta mint. Dated AH 985 (1577-8).jpg|thumb|left|مرزا محمد باقي ترخان جي دور جو ٺٽي مان جاري ٿيل سڪو، 985هه (1577–78ع).]] محمد باقي جي دور جا ٺٽي مان ضرب ٿيل سڪا سندس حڪمرانيءَ جي تاريخن لاءِ اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. وڪيميڊيا ڪامنز ۾ محفوظ هڪ سڪو 985هه (1577–78ع) جو آهي ۽ ان کي مرزا محمد باقي ترخان جي 975–993هه (1567–1585ع) واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tarkhans._temp._Mirza_Muhammad_Baqi_Tarkhan._AH_975-993_AD_1567-1585_Tatta_mint._Dated_AH_985_(1577-8).jpg |title=Tarkhans. temp. Mirza Muhammad Baqi Tarkhan. AH 975-993 AD 1567-1585 Tatta mint |website=Wikimedia Commons |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> == خانداني پسمنظر == مرزا محمد باقي، [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] جو پٽ هو. مرزا عيسيٰ، [[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي آخري دور ۾ پيدا ٿيل سياسي انتشار کان پوءِ هيٺين سنڌ ۾ ترخان اقتدار قائم ڪيو هو. ارغون–ترخان دور ۾ سنڌ سياسي طور ٻن وڏن مرڪزن ۾ ورهايل هئي: هيٺين سنڌ جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ [[بکر]] سلطان محمود ڪوڪلتاش جي اثر هيٺ رهيو. اهڙيءَ طرح محمد باقي کي ورثي ۾ اهڙي رياست ملي، جنهن جي طاقت بنيادي طور ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تائين محدود هئي.<ref name="ترخان نامو"/> محمد باقي جي ڀائرن ۾ [[مرزا محمد صالح ترخان]] ۽ [[مرزا جان بابا ترخان]] خاص اهميت رکن ٿا. محمد صالح کي شروعات ۾ سندن والد جانشينيءَ لاءِ ترجيح ڏني هئي، پر سندس قتل کان پوءِ جان بابا کي ولي عهد بڻايو ويو. محمد باقي اڳ ئي پنهنجي والد خلاف بغاوت ڪري چڪو هو ۽ ڪجهه وقت لاءِ بکر جي حڪمران سلطان محمود وٽ رهيو هو. بعد ۾ والد سان ٺاهه ٿيڻ تي کيس واپس گهرايو ويو ۽ سيوستان سان لاڳاپيل علائقو سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> == تخت نشيني == مرزا عيسيٰ خان ترخان جي وفات کان پوءِ 975هه/1567ع ۾ محمد باقي اقتدار سنڀاليو. سندس تخت نشيني سادي جانشينيءَ جو نتيجو نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان اندر جانشينيءَ بابت اڳ ئي اختلاف موجود هئا. جان بابا، جنهن کي مرزا عيسيٰ پنهنجي آخري دور ۾ ولي عهد مقرر ڪيو هو، محمد باقي جي اقتدار کي قبول نه ڪيو. ان ڪري محمد باقي جي حڪومت جي شروعات کان ئي خانداني رقابت سندس اقتدار لاءِ بنيادي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="ترخان نامو"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#8B4513; color:white;" | '''مرزا محمد باقي ترخان جي دور جا اهم واقعا''' ! style="background:#D2B48C;" | هجري سال ! style="background:#D2B48C;" | عيسوي سال ! style="background:#D2B48C;" | واقعو |- | 975هه | 1567ع | مرزا عيسيٰ خان ترخان جي وفات کان پوءِ محمد باقي جي تخت نشيني |- | 978هه | 1570ع | مرزا جان بابا جو قتل؛ مڪليءَ تي سندس قبر جي ڪتبي ۾ پڻ 978هه/1570ع درج آهي |- | 985هه | 1577–78ع | ٺٽي مان محمد باقي جي نالي سان سڪن جي ضرب |- | 993هه | 1585ع | محمد باقي جي وفات ۽ جانشينيءَ جو بحران |- | 993هه | 1585ع | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جو اقتدار سنڀالڻ |} == ٺٽي ۾ ارغون–ترخان ڇڪتاڻ == محمد باقي جي اقتدار جي شروعات ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] اندر ارغون امير اڃا به هڪ طاقتور فوجي ۽ سياسي گروهه هئا. ''ترخان نامي'' موجب حڪومت جي انتظام ۾ مير قاسم بيگلار، مير جوجڪ ۽ ٻين اميرن جو اثر موجود هو، پر شهر جي مختلف پاڙن ۽ وسيلن جي ڪنٽرول بابت ارغونن ۽ محمد باقي جي ڌر ۾ ڇڪتاڻ وڌندي وئي.<ref name="ترخان نامو"/> روايتي بيان موجب ارغون اميرن شهر ۽ خزاني ۾ حصي جي مطالبي تائين پهچي ويا ۽ محمد باقي جي عملدارن جي ڪجهه پاڙن ۾ اچ وڃ تي به اعتراض ڪيائون. محمد باقي ان صورتحال کي پنهنجي مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو سمجهيو. ''ترخان نامو'' بيان ڪري ٿو ته هن سنڌ جي مختلف علائقن مان لڳ ڀڳ ٻه هزار هٿياربند ماڻهو گهرائي پنهنجي فوجي قوت وڌائي ۽ پوءِ ارغون اميرن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي.<ref name="ترخان نامو"/> انهن واقعن جي نتيجي ۾ ٺٽي جي ارغون اشرافيه جي سياسي ۽ فوجي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ بچيل ارغونن مان ڪيترائي شهر ڇڏي بکر ۽ ٻين علائقن ڏانهن هليا ويا.<ref name="ترخان نامو"/> هي واقعو محمد باقي جي دور ۾ ترخان اقتدار جي مرڪزيت وڌائڻ جي ڪوشش طور ڏسي سگهجي ٿو، پر ساڳئي وقت ان سان خاندان ۽ پراڻي ارغون اشرافيه وچ ۾ دشمني وڌيڪ گهري ٿي. == مرزا جان بابا سان اقتداري جنگ == [[File:PK Thatta asv2020-02 img12 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مرزا جان بابا ترخان]] جو [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] تي مقبرو؛ جان بابا ۽ [[مرزا محمد باقي ترخان]] وچ ۾ ترخان تخت جي جانشينيءَ تي شديد تڪرار ٿيو.]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img23 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مرزا جان بابا ترخان]] جي مقبري جو اندروني حصو، [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]].]] محمد باقي لاءِ سڀ کان اهم خانداني حريف سندس ڀاءُ [[مرزا جان بابا ترخان|مرزا جان بابا]] هو. جان بابا پنهنجي والد مرزا عيسيٰ جي آخري دور ۾ ولي عهد مقرر ٿيو هو، تنهنڪري هن محمد باقي جي تخت نشينيءَ کان پوءِ حڪومت تي پنهنجي دعويٰ برقرار رکي.<ref name="ترخان نامو"/> 975هه کان پوءِ جان بابا پنهنجا حامي ۽ فوج گڏ ڪري ٺٽي جي ويجهو محمد باقي جي فوج سان مقابلو ڪيو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ جان بابا جي فوج کي شڪست آئي. ان کان پوءِ به سندس مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي ۽ هن مختلف مقامي گروهن جي مدد سان پنهنجي دعويٰ جاري رکي.<ref name="ترخان نامو"/> ''ترخان نامي'' موجب، هڪ مرحلي تي جان بابا جي حامين رات جو محمد باقي جي ڪئمپ تي حملو ڪيو. ان حملي دوران محمد باقي جي زال رائحه بيگم زخمي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ اهو افواهه پکڙجي ويو ته محمد باقي پاڻ مارجي ويو آهي. جڏهن محمد باقي پنهنجي لشڪر اڳيان ظاهر ٿيو ته سندس فوج ٻيهر منظم ٿي ۽ جان بابا جا ماڻهو پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="ترخان نامو"/> بعد ۾ سيد علي شيرازي جي وچ ۾ پوڻ سان جان بابا ۽ يادگار مسڪين ترخان کي امان ڏيڻ بابت ڳالهيون ٿيون. ''ترخان نامي'' جي روايت موجب محمد باقي قرآن تي سندن جان ۽ مال جي حفاظت جو قسم کنيو، جنهن کان پوءِ ٻنهي سندس درٻار ۾ اچڻ قبول ڪيو؛ پر پوءِ محمد باقي جي حڪم سان کين قتل ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> جان بابا جي وفات جي تاريخ بابت مڪليءَ تي موجود ڪتبي جي شاهدي خاص اهميت رکي ٿي. پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري جي سرڪاري فهرست موجب جان بابا مرزا عيسيٰ خان اول جو پٽ ۽ عيسيٰ خان ثاني جو والد هو، ۽ سندس ڪتبي مطابق هو '''978هه/1570ع''' ۾ قتل ٿيو. سندس موجوده مقبرو بعد ۾ سندس پٽ عيسيٰ خان ثاني تعمير ڪرايو.<ref>{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5552 |title=Tomb of Jan Baba at Makli Hills |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> == مڪليءَ تي تعميراتي سرگرمي == محمد باقي جي دور کي رڳو سياسي تشدد ۽ خانداني جنگين تائين محدود ڪرڻ درست نه ٿيندو. [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] جي ترخان دور جي عمارتن مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس حڪمرانيءَ دوران يادگاري ۽ تدفيني فنِ تعمير پڻ جاري رهيو. [[File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|thumb|left|مڪليءَ ۾ ترخان دور جي فنِ تعمير جو مثال؛ ارغون–ترخان دور ۾ مڪلي سنڌ جي اهم شاهي تدفيني مرڪزن مان هڪ رهيو.]] سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز موجب، مرزا عيسيٰ خان ترخان جي پٽ سلطان ابراهيم خان جو مقبرو مڪليءَ ۾ واقع آهي. عمارت تي موجود ڪتبي ۾ سلطان ابراهيم جي وفات 966هه/1559ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته موجوده مقبري جي تعمير محمد باقي بيگ ترخان جي حڪومت، تقريباً 1572ع کان 1584ع جي وچ ۾، ٿي. مقبرو اٺ ڪنڊو آهي ۽ هڪ مستطيل احاطي جي وچ ۾ قائم آهي؛ ان سان گڏ مسجد جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-sultan-ibrahim/ |title=Tomb Of Sultan Ibrahim |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> هيءَ تعمير محمد باقي جي دور جي ثقافتي تاريخ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڏيکاري ٿي ته اندروني سياسي بحرانن جي باوجود شاهي خاندان مڪليءَ تي يادگاري عمارتن جي تعمير ۽ خانداني تدفيني احاطن جي واڌ جاري رکي. == حڪومت جو آخري دور == مرزا محمد باقي ترخان جي حڪومت جو وڏو حصو اندروني سياسي رقابتن کي ختم ڪرڻ، ترخان گهراڻي جي حريف شاخن کي دٻائڻ ۽ ٺٽي ۾ پنهنجي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪرڻ ۾ گذريو. [[مرزا جان بابا ترخان]] جي قتل کان پوءِ سندس حڪومت لاءِ خاندان اندر موجود هڪ اهم حريف ختم ٿي ويو، پر انهيءَ پاليسيءَ سان ترخان خاندان جي مختلف شاخن ۽ اميرن وچ ۾ بي اعتمادي پڻ وڌي.<ref name="ترخان نامو"/> [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]]؛ ترخان دور ۾ ٺٽي جي حڪمران خاندان جي اهم تدفيني مرڪزن مان هڪ.]] محمد باقي جي دور ۾ [[ٺٽو]] هيٺين سنڌ جو سياسي مرڪز رهيو. مڪليءَ تي موجود ترخان دور جون قبرون ۽ عمارتون انهيءَ دور جي حڪمران اشرافيه جي موجودگيءَ جو اهم مادي ثبوت آهن. سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه واري اداري موجب، مرزا عيسيٰ خان ترخان جي پٽ سلطان ابراهيم جو مقبرو، جنهن جي قبر تي 966هه/1559ع جي تاريخ موجود آهي، موجوده صورت ۾ محمد باقي بيگ ترخان جي حڪومت دوران تقريباً 1572ع کان 1584ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-sultan-ibrahim/ |title=Tomb Of Sultan Ibrahim |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |date=19 March 2022 |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> === ٺٽي ۽ مٿين سنڌ جي سياسي صورتحال === محمد باقي جي حڪومت کي سمجهڻ لاءِ ان وقت سنڌ جي سياسي ورهاست کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ارغون اقتدار جي آخري مرحلي کان وٺي هيٺين سنڌ، جنهن جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، ۽ مٿين سنڌ، جنهن جو اهم مرڪز [[بکر]] هو، الڳ سياسي قوتن جي اثر هيٺ رهيا. محمد باقي جي حڪومت بنيادي طور ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تي قائم هئي، جڏهن ته اتر طرف مغل سلطنت جو سياسي اثر آهستي آهستي وڌي رهيو هو. هي صورتحال سندس جانشين [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي دور ۾ وڌيڪ اهم ٿي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت جي دائري ۾ آڻڻ لاءِ سڌي فوجي ڪارروائي ڪئي. 1591ع ۾ اڪبر [[عبدالرحيم خان خانان]] کي جاني بيگ خلاف موڪليو ۽ آخرڪار ترخان حڪمراني مغل بالادستيءَ هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of India |volume=III |chapter=Sind and Multan |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> ان ڪري محمد باقي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ ارغون–ترخان خودمختيار حڪمراني ۽ پوءِ ٿيندڙ مغل الحاق جي وچ واري اهم مرحلي جي حيثيت رکي ٿو. == اولاد ۽ جانشيني == محمد باقي ترخان جا ڪيترائي پٽ تاريخي روايتن ۾ ذڪر ٿيل آهن. انهن مان '''مرزا پائينده محمد ترخان''' ۽ '''مرزا مظفر محمد ترخان''' سندس وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران ۾ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="ترخان نامو"/> مرزا پائينده محمد ان وقت [[سيوستان]] سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته مرزا مظفر محمد جو سياسي مرڪز [[بدين]] هو. پائينده محمد جو پٽ [[مرزا جاني بيگ ترخان]] پڻ انهيءَ وقت تائين ترخان خاندان جي اهم سياسي شخصيت بڻجي چڪو هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#704214; color:#fff; padding:7px;" | '''مرزا محمد باقي ترخان جو ويجهو حڪمران خاندان''' ! style="background:#D8B58B;" | شخصيت ! style="background:#D8B58B;" | محمد باقي سان تعلق ! style="background:#D8B58B;" | تاريخي اهميت |- | [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | والد | سنڌ ۾ ترخان حڪومت جو باني |- | [[مرزا جان بابا ترخان]] | ڀاءُ | محمد باقي جو اهم تختي حريف؛ 978هه/1570ع ۾ قتل |- | مرزا پائينده محمد ترخان | پٽ | محمد باقي جي وفات کان پوءِ رسمي طور تخت تي ويهاريو ويو |- | مرزا مظفر محمد ترخان | پٽ | بدين ۾ طاقت جو مرڪز؛ جانشينيءَ جو دعويدار |- | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | پوٽو؛ پائينده محمد جو پٽ | محمد باقي کان پوءِ عملي حڪمران؛ ترخان گهراڻي جو آخري خودمختيار حاڪم |} == وفات ۽ جانشينيءَ جو بحران == 993هه/1585ع ۾ محمد باقي جي ذهني ۽ جسماني حالت خراب ٿيڻ بابت ڪيترائي تاريخي بيان ملن ٿا. ''ترخان نامي'' موجب آخرڪار هن تلوار ۽ خنجر سان پاڻ کي زخمي ڪيو ۽ انهن زخمن سبب وفات ڪيائين.<ref name="ترخان نامو"/> Mahmudul Hasan Siddiqi جي ''History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh'' ۾ پڻ 993هه/1585ع ۾ محمد باقي جي ذهني حالت بگڙڻ ۽ پاڻ کي تلوار ۽ خنجر سان زخمي ڪري زندگي ختم ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> [[File:A tomb in Makli almost more than hundred years old - Mirza Muhammad Baqi Tarkhan's tomb.jpg|thumb|left|مرزا محمد باقي ترخان سان منسوب [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] وارو مقبرو.]] مڪليءَ تي سندس قبر جي ڪتبي بابت آثارِ قديمه جي فهرستن ۾ سندس نالو '''مرزا محمد باقي بن محمد عيسيٰ ترخان''' درج ٿيل آهي ۽ وفات '''خميس، 8 شوال 993هه''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh |volume=4 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |location=Karachi |language=en }}</ref> محمد باقي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو سوال ترت پيدا ٿيو. سندس وڏو پٽ '''مرزا پائينده محمد''' موجود هو، پر تاريخي بيانن ۾ سندس ذهني حالت کي حڪومت هلائڻ لاءِ ناموزون قرار ڏنو ويو آهي. ٻئي طرف محمد باقي جو ٻيو پٽ '''مرزا مظفر محمد''' [[بدين]] ۾ موجود هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> === جاني بيگ جو اقتدار سنڀالڻ === ترخان اميرن شروعات ۾ مرزا مظفر محمد جي دعويٰ تي غور ڪيو، پر سندس ماءُ واري پاسي جي سما–جاڙيجا مائٽن جي سياسي اثر وڌڻ جي خدشي سبب اميرن جو هڪ حصو سندس مخالفت ۾ ٿي ويو. ان مرحلي تي مرزا پائينده محمد جي پٽ '''[[مرزا جاني بيگ ترخان]]''' کي وڌيڪ قابل اميدوار سمجهيو ويو. جاني بيگ کي سيوستان مان ٺٽي گهرايو ويو. مرزا پائينده محمد کي رسمي طور حڪمران جي حيثيت ڏني وئي، جڏهن ته جاني بيگ سندس وڪيل ۽ عملي حڪمران بڻيو. جلد ئي اصل حڪومتي اختيار جاني بيگ جي هٿن ۾ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> مرزا مظفر محمد ان بندوبست کي قبول نه ڪيو ۽ بدين واپس وڃي پنهنجي حامين جو لشڪر گڏ ڪيائين. جاني بيگ پوءِ بدين ڏانهن فوجي مهم ڪئي، جنهن ۾ مظفر کي شڪست آئي ۽ هو [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. اهڙيءَ طرح محمد باقي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران مان جاني بيگ سڀ کان طاقتور ترخان حڪمران طور سامهون آيو. == مڪليءَ تي قبر ۽ يادگار == محمد باقي کي [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ دفن ڪيو ويو. مڪليءَ جي وسيع قبرستان ۾ ارغون ۽ ترخان خاندانن جا ڪيترائي شاهي تدفيني احاطا موجود آهن، جن مان محمد باقي سان لاڳاپيل قبر پڻ تاريخي اهميت رکي ٿي. محمد باقي جي قبر کي سترهين صديءَ جي '''باقي بيگ ازبڪ''' جي قبر سان نه ملائڻ گهرجي. آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري وفاقي اداري موجب باقي بيگ ازبڪ 1641ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس مقبرو مڪليءَ تي هڪ الڳ سترهين صديءَ جي يادگار آهي.<ref>{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5545 |title=Tomb of Baqi Beg Uzbek at Makli Hills |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> ان جي ابتڙ محمد باقي ترخان، مرزا محمد عيسيٰ ترخان جو پٽ ۽ 993هه/1585ع ۾ وفات ڪندڙ سورهين صديءَ جو سنڌي حڪمران هو. ٻنهي شخصيتن جو نالو ''باقي بيگ'' هجڻ سبب جديد آن لائين تصويري فهرستن ۾ ڪڏهن ڪڏهن سندن سڃاڻپ گڏجي وڃي ٿي؛ تنهنڪري مضمون ۾ تصويرن جي نسبت ڪندي ڪتبي، تاريخ ۽ آثارِ قديمه جي سرڪاري فهرست کي بنياد بنائڻ گهرجي. == دورِ حڪومت جو تاريخي جائزو == محمد باقي جي شخصيت بابت روايتي سنڌي ۽ فارسي تاريخن جو لهجو گهڻو ڪري منفي آهي. ''ترخان نامو'' سندس سخت حڪومتي طريقن، ارغون اميرن خلاف ڪارروائين، جان بابا ۽ ٻين حريفن جي قتل ۽ سندس آخري دور جي ذهني حالت کي تفصيل سان بيان ڪري ٿو.<ref name="ترخان نامو"/> ان ڪري بعد جي تاريخ نگاريءَ ۾ کيس اڪثر سخت گير يا جابر حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به جديد انسائيڪلوپيڊيائي بيان ۾ اهڙين اخلاقي وصفن کي تاريخي ماخذ سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. سندس دور کي صرف ذاتي ظلم جي بيان تائين محدود ڪرڻ بدران ان وقت جي سياسي ڍانچي کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي: ترخان خاندان جي جانشينيءَ جا اختلاف، ارغون فوجي اشرافيه جي باقي طاقت، مختلف مقامي سردارن جا مفاد، سيوستان ۽ بکر جهڙن علائقن جي نيم خودمختيار حيثيت، ۽ اتر کان وڌندڙ مغل دٻاءُ سڀ سندس حڪومت جي سياسي پسمنظر جو حصو هئا. محمد باقي تقريباً ارڙهن سال، 975هه کان 993هه (1567ع–1585ع)، حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ جاني بيگ جي اڀار سان ترخان حڪومت پنهنجي آخري خودمختيار مرحلي ۾ داخل ٿي. جاني بيگ بعد ۾ [[اڪبر]] جي فوجن سان مقابلو ڪيو، پر 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مغل فوجي دٻاءَ آڏو جهڪڻ تي مجبور ٿيو؛ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ ترخانن جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ ٺٽو مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of India |volume=III |chapter=Sind and Multan |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> == حڪومت جو مختصر خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C4033; color:white; padding:7px;" | '''مرزا محمد باقي ترخان: اهم تاريخي واقعا''' ! style="background:#E6C9A8;" | سال ! style="background:#E6C9A8;" | واقعو |- | 975هه / 1567ع | [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کان پوءِ تخت نشيني |- | 978هه / 1570ع | [[مرزا جان بابا ترخان]] جو قتل |- | 1572ع–1584ع | مڪليءَ تي سلطان ابراهيم جي موجوده مقبري جي تعمير جو دور |- | 985هه / 1577–78ع | ٺٽي مان محمد باقي جي نالي سان تاريخ وارو سڪو جاري |- | 993هه / 1585ع | محمد باقي جي وفات |- | 993هه / 1585ع | پائينده محمد جي رسمي تخت نشيني ۽ [[مرزا جاني بيگ ترخان|جاني بيگ]] جو عملي اقتدار |- | 1585ع | جاني بيگ ۽ مرزا مظفر محمد وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ |} == پڻ ڏسو == * [[ترخان گھراڻو]] * [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] * [[مرزا جان بابا ترخان]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[ارغون گھراڻو]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي جو قبرستان]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ترخان گھراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]] [[زمرو:1585ع ۾ وفات ڪندڙ]] ccpkwbxlt4oqnklcflbrhn19alz3r9m 410696 410695 2026-09-08T23:06:08Z Intisar Ali 8681 410696 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = مرزا محمد باقي ترخان | title = مرزا | image = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو حاڪم]] | predecessor = [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | successor = [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | reign = 1567ع–1585ع<br />(975هه–993هه) | spouses = رائحه بيگم | issue = [[مرزا پائينده محمد ترخان]]<br />مرزا مظفر محمد ترخان | full name = مرزا محمد باقي بيگ بن مرزا محمد عيسيٰ ترخان | house = [[ترخان گھراڻو|ترخان]] | dynasty = [[ترخان گھراڻو]] | father = [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = 8 شوال 993هه<br />(1585ع) | death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | place of burial = [[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]] | religion = [[اسلام]] }} '''مرزا محمد باقي ترخان''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Mirza Muhammad Baqi Tarkhan}} (وفات 993هه/1585ع) [[ترخان گھراڻو|ترخان گهراڻي]] جو سنڌ جو ٻيو حڪمران هو، جنهن پنهنجي والد [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کان پوءِ 975هه/1567ع ۾ اقتدار سنڀاليو ۽ 993هه/1585ع تائين هيٺين سنڌ تي حڪومت ڪئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ ڇاپو پهريون 1994ع، ٻيو 2005ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> سندس دور ۾ ترخان خاندان جي اندروني اقتداري ڇڪتاڻ، ٺٽي جي ارغون اميرن سان مقابلا ۽ مٿين سنڌ تي [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ اثر سبب سنڌ جي سياسي جوڙجڪ ۾ اهم تبديليون آيون. [[File:Tarkhans. temp. Mirza Muhammad Baqi Tarkhan. AH 975-993 AD 1567-1585 Tatta mint. Dated AH 985 (1577-8).jpg|thumb|left|مرزا محمد باقي ترخان جي دور جو ٺٽي مان جاري ٿيل سڪو، 985هه (1577–78ع).]] محمد باقي جي دور جا ٺٽي مان ضرب ٿيل سڪا سندس حڪمرانيءَ جي تاريخن لاءِ اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. وڪيميڊيا ڪامنز ۾ محفوظ هڪ سڪو 985هه (1577–78ع) جو آهي ۽ ان کي مرزا محمد باقي ترخان جي 975–993هه (1567–1585ع) واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tarkhans._temp._Mirza_Muhammad_Baqi_Tarkhan._AH_975-993_AD_1567-1585_Tatta_mint._Dated_AH_985_(1577-8).jpg |title=Tarkhans. temp. Mirza Muhammad Baqi Tarkhan. AH 975-993 AD 1567-1585 Tatta mint |website=Wikimedia Commons |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> == خانداني پسمنظر == مرزا محمد باقي، [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] جو پٽ هو. مرزا عيسيٰ، [[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي آخري دور ۾ پيدا ٿيل سياسي انتشار کان پوءِ هيٺين سنڌ ۾ ترخان اقتدار قائم ڪيو هو. ارغون–ترخان دور ۾ سنڌ سياسي طور ٻن وڏن مرڪزن ۾ ورهايل هئي: هيٺين سنڌ جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ [[بکر]] سلطان محمود ڪوڪلتاش جي اثر هيٺ رهيو. اهڙيءَ طرح محمد باقي کي ورثي ۾ اهڙي رياست ملي، جنهن جي طاقت بنيادي طور ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تائين محدود هئي.<ref name="ترخان نامو"/> محمد باقي جي ڀائرن ۾ [[مرزا محمد صالح ترخان]] ۽ [[مرزا جان بابا ترخان]] خاص اهميت رکن ٿا. محمد صالح کي شروعات ۾ سندن والد جانشينيءَ لاءِ ترجيح ڏني هئي، پر سندس قتل کان پوءِ جان بابا کي ولي عهد بڻايو ويو. محمد باقي اڳ ئي پنهنجي والد خلاف بغاوت ڪري چڪو هو ۽ ڪجهه وقت لاءِ بکر جي حڪمران سلطان محمود وٽ رهيو هو. بعد ۾ والد سان ٺاهه ٿيڻ تي کيس واپس گهرايو ويو ۽ سيوستان سان لاڳاپيل علائقو سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> == تخت نشيني == مرزا عيسيٰ خان ترخان جي وفات کان پوءِ 975هه/1567ع ۾ محمد باقي اقتدار سنڀاليو. سندس تخت نشيني سادي جانشينيءَ جو نتيجو نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان اندر جانشينيءَ بابت اڳ ئي اختلاف موجود هئا. جان بابا، جنهن کي مرزا عيسيٰ پنهنجي آخري دور ۾ ولي عهد مقرر ڪيو هو، محمد باقي جي اقتدار کي قبول نه ڪيو. ان ڪري محمد باقي جي حڪومت جي شروعات کان ئي خانداني رقابت سندس اقتدار لاءِ بنيادي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="ترخان نامو"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#8B4513; color:white;" | '''مرزا محمد باقي ترخان جي دور جا اهم واقعا''' ! style="background:#D2B48C;" | هجري سال ! style="background:#D2B48C;" | عيسوي سال ! style="background:#D2B48C;" | واقعو |- | 975هه | 1567ع | مرزا عيسيٰ خان ترخان جي وفات کان پوءِ محمد باقي جي تخت نشيني |- | 978هه | 1570ع | مرزا جان بابا جو قتل؛ مڪليءَ تي سندس قبر جي ڪتبي ۾ پڻ 978هه/1570ع درج آهي |- | 985هه | 1577–78ع | ٺٽي مان محمد باقي جي نالي سان سڪن جي ضرب |- | 993هه | 1585ع | محمد باقي جي وفات ۽ جانشينيءَ جو بحران |- | 993هه | 1585ع | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جو اقتدار سنڀالڻ |} == ٺٽي ۾ ارغون–ترخان ڇڪتاڻ == محمد باقي جي اقتدار جي شروعات ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] اندر ارغون امير اڃا به هڪ طاقتور فوجي ۽ سياسي گروهه هئا. ''ترخان نامي'' موجب حڪومت جي انتظام ۾ مير قاسم بيگلار، مير جوجڪ ۽ ٻين اميرن جو اثر موجود هو، پر شهر جي مختلف پاڙن ۽ وسيلن جي ڪنٽرول بابت ارغونن ۽ محمد باقي جي ڌر ۾ ڇڪتاڻ وڌندي وئي.<ref name="ترخان نامو"/> روايتي بيان موجب ارغون اميرن شهر ۽ خزاني ۾ حصي جي مطالبي تائين پهچي ويا ۽ محمد باقي جي عملدارن جي ڪجهه پاڙن ۾ اچ وڃ تي به اعتراض ڪيائون. محمد باقي ان صورتحال کي پنهنجي مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو سمجهيو. ''ترخان نامو'' بيان ڪري ٿو ته هن سنڌ جي مختلف علائقن مان لڳ ڀڳ ٻه هزار هٿياربند ماڻهو گهرائي پنهنجي فوجي قوت وڌائي ۽ پوءِ ارغون اميرن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي.<ref name="ترخان نامو"/> انهن واقعن جي نتيجي ۾ ٺٽي جي ارغون اشرافيه جي سياسي ۽ فوجي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ بچيل ارغونن مان ڪيترائي شهر ڇڏي بکر ۽ ٻين علائقن ڏانهن هليا ويا.<ref name="ترخان نامو"/> هي واقعو محمد باقي جي دور ۾ ترخان اقتدار جي مرڪزيت وڌائڻ جي ڪوشش طور ڏسي سگهجي ٿو، پر ساڳئي وقت ان سان خاندان ۽ پراڻي ارغون اشرافيه وچ ۾ دشمني وڌيڪ گهري ٿي. == مرزا جان بابا سان اقتداري جنگ == [[File:PK Thatta asv2020-02 img12 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مرزا جان بابا ترخان]] جو [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] تي مقبرو؛ جان بابا ۽ [[مرزا محمد باقي ترخان]] وچ ۾ ترخان تخت جي جانشينيءَ تي شديد تڪرار ٿيو.]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img23 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مرزا جان بابا ترخان]] جي مقبري جو اندروني حصو، [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]].]] محمد باقي لاءِ سڀ کان اهم خانداني حريف سندس ڀاءُ [[مرزا جان بابا ترخان|مرزا جان بابا]] هو. جان بابا پنهنجي والد مرزا عيسيٰ جي آخري دور ۾ ولي عهد مقرر ٿيو هو، تنهنڪري هن محمد باقي جي تخت نشينيءَ کان پوءِ حڪومت تي پنهنجي دعويٰ برقرار رکي.<ref name="ترخان نامو"/> 975هه کان پوءِ جان بابا پنهنجا حامي ۽ فوج گڏ ڪري ٺٽي جي ويجهو محمد باقي جي فوج سان مقابلو ڪيو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ جان بابا جي فوج کي شڪست آئي. ان کان پوءِ به سندس مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي ۽ هن مختلف مقامي گروهن جي مدد سان پنهنجي دعويٰ جاري رکي.<ref name="ترخان نامو"/> ''ترخان نامي'' موجب، هڪ مرحلي تي جان بابا جي حامين رات جو محمد باقي جي ڪئمپ تي حملو ڪيو. ان حملي دوران محمد باقي جي زال رائحه بيگم زخمي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ اهو افواهه پکڙجي ويو ته محمد باقي پاڻ مارجي ويو آهي. جڏهن محمد باقي پنهنجي لشڪر اڳيان ظاهر ٿيو ته سندس فوج ٻيهر منظم ٿي ۽ جان بابا جا ماڻهو پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="ترخان نامو"/> بعد ۾ سيد علي شيرازي جي وچ ۾ پوڻ سان جان بابا ۽ يادگار مسڪين ترخان کي امان ڏيڻ بابت ڳالهيون ٿيون. ''ترخان نامي'' جي روايت موجب محمد باقي قرآن تي سندن جان ۽ مال جي حفاظت جو قسم کنيو، جنهن کان پوءِ ٻنهي سندس درٻار ۾ اچڻ قبول ڪيو؛ پر پوءِ محمد باقي جي حڪم سان کين قتل ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> جان بابا جي وفات جي تاريخ بابت مڪليءَ تي موجود ڪتبي جي شاهدي خاص اهميت رکي ٿي. پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري جي سرڪاري فهرست موجب جان بابا مرزا عيسيٰ خان اول جو پٽ ۽ عيسيٰ خان ثاني جو والد هو، ۽ سندس ڪتبي مطابق هو '''978هه/1570ع''' ۾ قتل ٿيو. سندس موجوده مقبرو بعد ۾ سندس پٽ عيسيٰ خان ثاني تعمير ڪرايو.<ref>{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5552 |title=Tomb of Jan Baba at Makli Hills |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> == مڪليءَ تي تعميراتي سرگرمي == محمد باقي جي دور کي رڳو سياسي تشدد ۽ خانداني جنگين تائين محدود ڪرڻ درست نه ٿيندو. [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] جي ترخان دور جي عمارتن مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس حڪمرانيءَ دوران يادگاري ۽ تدفيني فنِ تعمير پڻ جاري رهيو. [[File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|thumb|left|مڪليءَ ۾ ترخان دور جي فنِ تعمير جو مثال؛ ارغون–ترخان دور ۾ مڪلي سنڌ جي اهم شاهي تدفيني مرڪزن مان هڪ رهيو.]] سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز موجب، مرزا عيسيٰ خان ترخان جي پٽ سلطان ابراهيم خان جو مقبرو مڪليءَ ۾ واقع آهي. عمارت تي موجود ڪتبي ۾ سلطان ابراهيم جي وفات 966هه/1559ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته موجوده مقبري جي تعمير محمد باقي بيگ ترخان جي حڪومت، تقريباً 1572ع کان 1584ع جي وچ ۾، ٿي. مقبرو اٺ ڪنڊو آهي ۽ هڪ مستطيل احاطي جي وچ ۾ قائم آهي؛ ان سان گڏ مسجد جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-sultan-ibrahim/ |title=Tomb Of Sultan Ibrahim |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> هيءَ تعمير محمد باقي جي دور جي ثقافتي تاريخ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڏيکاري ٿي ته اندروني سياسي بحرانن جي باوجود شاهي خاندان مڪليءَ تي يادگاري عمارتن جي تعمير ۽ خانداني تدفيني احاطن جي واڌ جاري رکي. == حڪومت جو آخري دور == مرزا محمد باقي ترخان جي حڪومت جو وڏو حصو اندروني سياسي رقابتن کي ختم ڪرڻ، ترخان گهراڻي جي حريف شاخن کي دٻائڻ ۽ ٺٽي ۾ پنهنجي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪرڻ ۾ گذريو. [[مرزا جان بابا ترخان]] جي قتل کان پوءِ سندس حڪومت لاءِ خاندان اندر موجود هڪ اهم حريف ختم ٿي ويو، پر انهيءَ پاليسيءَ سان ترخان خاندان جي مختلف شاخن ۽ اميرن وچ ۾ بي اعتمادي پڻ وڌي.<ref name="ترخان نامو"/> [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]]؛ ترخان دور ۾ ٺٽي جي حڪمران خاندان جي اهم تدفيني مرڪزن مان هڪ.]] محمد باقي جي دور ۾ [[ٺٽو]] هيٺين سنڌ جو سياسي مرڪز رهيو. مڪليءَ تي موجود ترخان دور جون قبرون ۽ عمارتون انهيءَ دور جي حڪمران اشرافيه جي موجودگيءَ جو اهم مادي ثبوت آهن. سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه واري اداري موجب، مرزا عيسيٰ خان ترخان جي پٽ سلطان ابراهيم جو مقبرو، جنهن جي قبر تي 966هه/1559ع جي تاريخ موجود آهي، موجوده صورت ۾ محمد باقي بيگ ترخان جي حڪومت دوران تقريباً 1572ع کان 1584ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-sultan-ibrahim/ |title=Tomb Of Sultan Ibrahim |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |date=19 March 2022 |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> === ٺٽي ۽ مٿين سنڌ جي سياسي صورتحال === محمد باقي جي حڪومت کي سمجهڻ لاءِ ان وقت سنڌ جي سياسي ورهاست کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ارغون اقتدار جي آخري مرحلي کان وٺي هيٺين سنڌ، جنهن جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، ۽ مٿين سنڌ، جنهن جو اهم مرڪز [[بکر]] هو، الڳ سياسي قوتن جي اثر هيٺ رهيا. محمد باقي جي حڪومت بنيادي طور ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تي قائم هئي، جڏهن ته اتر طرف مغل سلطنت جو سياسي اثر آهستي آهستي وڌي رهيو هو. هي صورتحال سندس جانشين [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي دور ۾ وڌيڪ اهم ٿي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت جي دائري ۾ آڻڻ لاءِ سڌي فوجي ڪارروائي ڪئي. 1591ع ۾ اڪبر [[عبدالرحيم خان خانان]] کي جاني بيگ خلاف موڪليو ۽ آخرڪار ترخان حڪمراني مغل بالادستيءَ هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of India |volume=III |chapter=Sind and Multan |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> ان ڪري محمد باقي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ ارغون–ترخان خودمختيار حڪمراني ۽ پوءِ ٿيندڙ مغل الحاق جي وچ واري اهم مرحلي جي حيثيت رکي ٿو. == اولاد ۽ جانشيني == محمد باقي ترخان جا ڪيترائي پٽ تاريخي روايتن ۾ ذڪر ٿيل آهن. انهن مان '''مرزا پائينده محمد ترخان''' ۽ '''مرزا مظفر محمد ترخان''' سندس وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران ۾ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="ترخان نامو"/> مرزا پائينده محمد ان وقت [[سيوستان]] سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته مرزا مظفر محمد جو سياسي مرڪز [[بدين]] هو. پائينده محمد جو پٽ [[مرزا جاني بيگ ترخان]] پڻ انهيءَ وقت تائين ترخان خاندان جي اهم سياسي شخصيت بڻجي چڪو هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#704214; color:#fff; padding:7px;" | '''مرزا محمد باقي ترخان جو ويجهو حڪمران خاندان''' ! style="background:#D8B58B;" | شخصيت ! style="background:#D8B58B;" | محمد باقي سان تعلق ! style="background:#D8B58B;" | تاريخي اهميت |- | [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | والد | سنڌ ۾ ترخان حڪومت جو باني |- | [[مرزا جان بابا ترخان]] | ڀاءُ | محمد باقي جو اهم تختي حريف؛ 978هه/1570ع ۾ قتل |- | مرزا پائينده محمد ترخان | پٽ | محمد باقي جي وفات کان پوءِ رسمي طور تخت تي ويهاريو ويو |- | مرزا مظفر محمد ترخان | پٽ | بدين ۾ طاقت جو مرڪز؛ جانشينيءَ جو دعويدار |- | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | پوٽو؛ پائينده محمد جو پٽ | محمد باقي کان پوءِ عملي حڪمران؛ ترخان گهراڻي جو آخري خودمختيار حاڪم |} == وفات ۽ جانشينيءَ جو بحران == 993هه/1585ع ۾ محمد باقي جي ذهني ۽ جسماني حالت خراب ٿيڻ بابت ڪيترائي تاريخي بيان ملن ٿا. ''ترخان نامي'' موجب آخرڪار هن تلوار ۽ خنجر سان پاڻ کي زخمي ڪيو ۽ انهن زخمن سبب وفات ڪيائين.<ref name="ترخان نامو"/> محمد حسن صديقي جي ''ھسٽري آف دي ارغونس اينڊ ترخانس آف سنڌ'' ۾ پڻ 993هه/1585ع ۾ محمد باقي جي ذهني حالت بگڙڻ ۽ پاڻ کي تلوار ۽ خنجر سان زخمي ڪري زندگي ختم ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> [[File:A tomb in Makli almost more than hundred years old - Mirza Muhammad Baqi Tarkhan's tomb.jpg|thumb|left|مرزا محمد باقي ترخان سان منسوب [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] وارو مقبرو.]] مڪليءَ تي سندس قبر جي ڪتبي بابت آثارِ قديمه جي فهرستن ۾ سندس نالو '''مرزا محمد باقي بن محمد عيسيٰ ترخان''' درج ٿيل آهي ۽ وفات '''خميس، 8 شوال 993هه''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh |volume=4 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |location=Karachi |language=en }}</ref> محمد باقي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو سوال ترت پيدا ٿيو. سندس وڏو پٽ '''مرزا پائينده محمد''' موجود هو، پر تاريخي بيانن ۾ سندس ذهني حالت کي حڪومت هلائڻ لاءِ ناموزون قرار ڏنو ويو آهي. ٻئي طرف محمد باقي جو ٻيو پٽ '''مرزا مظفر محمد''' [[بدين]] ۾ موجود هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> === جاني بيگ جو اقتدار سنڀالڻ === ترخان اميرن شروعات ۾ مرزا مظفر محمد جي دعويٰ تي غور ڪيو، پر سندس ماءُ واري پاسي جي سما–جاڙيجا مائٽن جي سياسي اثر وڌڻ جي خدشي سبب اميرن جو هڪ حصو سندس مخالفت ۾ ٿي ويو. ان مرحلي تي مرزا پائينده محمد جي پٽ '''[[مرزا جاني بيگ ترخان]]''' کي وڌيڪ قابل اميدوار سمجهيو ويو. جاني بيگ کي سيوستان مان ٺٽي گهرايو ويو. مرزا پائينده محمد کي رسمي طور حڪمران جي حيثيت ڏني وئي، جڏهن ته جاني بيگ سندس وڪيل ۽ عملي حڪمران بڻيو. جلد ئي اصل حڪومتي اختيار جاني بيگ جي هٿن ۾ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> مرزا مظفر محمد ان بندوبست کي قبول نه ڪيو ۽ بدين واپس وڃي پنهنجي حامين جو لشڪر گڏ ڪيائين. جاني بيگ پوءِ بدين ڏانهن فوجي مهم ڪئي، جنهن ۾ مظفر کي شڪست آئي ۽ هو [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. اهڙيءَ طرح محمد باقي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران مان جاني بيگ سڀ کان طاقتور ترخان حڪمران طور سامهون آيو. == مڪليءَ تي قبر ۽ يادگار == محمد باقي کي [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ دفن ڪيو ويو. مڪليءَ جي وسيع قبرستان ۾ ارغون ۽ ترخان خاندانن جا ڪيترائي شاهي تدفيني احاطا موجود آهن، جن مان محمد باقي سان لاڳاپيل قبر پڻ تاريخي اهميت رکي ٿي. محمد باقي جي قبر کي سترهين صديءَ جي '''باقي بيگ ازبڪ''' جي قبر سان نه ملائڻ گهرجي. آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري وفاقي اداري موجب باقي بيگ ازبڪ 1641ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس مقبرو مڪليءَ تي هڪ الڳ سترهين صديءَ جي يادگار آهي.<ref>{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5545 |title=Tomb of Baqi Beg Uzbek at Makli Hills |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> ان جي ابتڙ محمد باقي ترخان، مرزا محمد عيسيٰ ترخان جو پٽ ۽ 993هه/1585ع ۾ وفات ڪندڙ سورهين صديءَ جو سنڌي حڪمران هو. ٻنهي شخصيتن جو نالو ''باقي بيگ'' هجڻ سبب جديد آن لائين تصويري فهرستن ۾ ڪڏهن ڪڏهن سندن سڃاڻپ گڏجي وڃي ٿي؛ تنهنڪري مضمون ۾ تصويرن جي نسبت ڪندي ڪتبي، تاريخ ۽ آثارِ قديمه جي سرڪاري فهرست کي بنياد بنائڻ گهرجي. == دورِ حڪومت جو تاريخي جائزو == محمد باقي جي شخصيت بابت روايتي سنڌي ۽ فارسي تاريخن جو لهجو گهڻو ڪري منفي آهي. ''ترخان نامو'' سندس سخت حڪومتي طريقن، ارغون اميرن خلاف ڪارروائين، جان بابا ۽ ٻين حريفن جي قتل ۽ سندس آخري دور جي ذهني حالت کي تفصيل سان بيان ڪري ٿو.<ref name="ترخان نامو"/> ان ڪري بعد جي تاريخ نگاريءَ ۾ کيس اڪثر سخت گير يا جابر حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به جديد انسائيڪلوپيڊيائي بيان ۾ اهڙين اخلاقي وصفن کي تاريخي ماخذ سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. سندس دور کي صرف ذاتي ظلم جي بيان تائين محدود ڪرڻ بدران ان وقت جي سياسي ڍانچي کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي: ترخان خاندان جي جانشينيءَ جا اختلاف، ارغون فوجي اشرافيه جي باقي طاقت، مختلف مقامي سردارن جا مفاد، سيوستان ۽ بکر جهڙن علائقن جي نيم خودمختيار حيثيت، ۽ اتر کان وڌندڙ مغل دٻاءُ سڀ سندس حڪومت جي سياسي پسمنظر جو حصو هئا. محمد باقي تقريباً ارڙهن سال، 975هه کان 993هه (1567ع–1585ع)، حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ جاني بيگ جي اڀار سان ترخان حڪومت پنهنجي آخري خودمختيار مرحلي ۾ داخل ٿي. جاني بيگ بعد ۾ [[اڪبر]] جي فوجن سان مقابلو ڪيو، پر 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مغل فوجي دٻاءَ آڏو جهڪڻ تي مجبور ٿيو؛ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ ترخانن جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ ٺٽو مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of India |volume=III |chapter=Sind and Multan |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> == حڪومت جو مختصر خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C4033; color:white; padding:7px;" | '''مرزا محمد باقي ترخان: اهم تاريخي واقعا''' ! style="background:#E6C9A8;" | سال ! style="background:#E6C9A8;" | واقعو |- | 975هه / 1567ع | [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کان پوءِ تخت نشيني |- | 978هه / 1570ع | [[مرزا جان بابا ترخان]] جو قتل |- | 1572ع–1584ع | مڪليءَ تي سلطان ابراهيم جي موجوده مقبري جي تعمير جو دور |- | 985هه / 1577–78ع | ٺٽي مان محمد باقي جي نالي سان تاريخ وارو سڪو جاري |- | 993هه / 1585ع | محمد باقي جي وفات |- | 993هه / 1585ع | پائينده محمد جي رسمي تخت نشيني ۽ [[مرزا جاني بيگ ترخان|جاني بيگ]] جو عملي اقتدار |- | 1585ع | جاني بيگ ۽ مرزا مظفر محمد وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ |} == پڻ ڏسو == * [[ترخان گھراڻو]] * [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] * [[مرزا جان بابا ترخان]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[ارغون گھراڻو]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي جو قبرستان]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ترخان گھراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]] [[زمرو:1585ع ۾ وفات ڪندڙ]] slzf78tt0jc719wxnqednz2l3kdg5c0 410697 410696 2026-09-08T23:06:35Z Intisar Ali 8681 410697 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = مرزا محمد باقي ترخان | title = مرزا | image = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو حاڪم]] | predecessor = [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | successor = [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | reign = 1567ع–1585ع<br />(975هه–993هه) | spouses = رائحه بيگم | issue = [[مرزا پائينده محمد ترخان]]<br />مرزا مظفر محمد ترخان | full name = مرزا محمد باقي بيگ بن مرزا محمد عيسيٰ ترخان | house = [[ترخان گھراڻو|ترخان]] | dynasty = [[ترخان گھراڻو]] | father = [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = 8 شوال 993هه<br />(1585ع) | death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | place of burial = [[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]] | religion = [[اسلام]] }} '''مرزا محمد باقي ترخان''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Mirza Muhammad Baqi Tarkhan}} (وفات 993هه/1585ع) [[ترخان گھراڻو|ترخان گهراڻي]] جو سنڌ جو ٻيو حڪمران هو، جنهن پنهنجي والد [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کان پوءِ 975هه/1567ع ۾ اقتدار سنڀاليو ۽ 993هه/1585ع تائين هيٺين سنڌ تي حڪومت ڪئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ ڇاپو پهريون 1994ع، ٻيو 2005ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> سندس دور ۾ ترخان خاندان جي اندروني اقتداري ڇڪتاڻ، ٺٽي جي ارغون اميرن سان مقابلا ۽ مٿين سنڌ تي [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ اثر سبب سنڌ جي سياسي جوڙجڪ ۾ اهم تبديليون آيون. [[File:Tarkhans. temp. Mirza Muhammad Baqi Tarkhan. AH 975-993 AD 1567-1585 Tatta mint. Dated AH 985 (1577-8).jpg|thumb|left|مرزا محمد باقي ترخان جي دور جو ٺٽي مان جاري ٿيل سڪو، 985هه (1577–78ع).]] محمد باقي جي دور جا ٺٽي مان ضرب ٿيل سڪا سندس حڪمرانيءَ جي تاريخن لاءِ اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. وڪيميڊيا ڪامنز ۾ محفوظ هڪ سڪو 985هه (1577–78ع) جو آهي ۽ ان کي مرزا محمد باقي ترخان جي 975–993هه (1567–1585ع) واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tarkhans._temp._Mirza_Muhammad_Baqi_Tarkhan._AH_975-993_AD_1567-1585_Tatta_mint._Dated_AH_985_(1577-8).jpg |title=Tarkhans. temp. Mirza Muhammad Baqi Tarkhan. AH 975-993 AD 1567-1585 Tatta mint |website=Wikimedia Commons |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> == خانداني پسمنظر == مرزا محمد باقي، [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] جو پٽ هو. مرزا عيسيٰ، [[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي آخري دور ۾ پيدا ٿيل سياسي انتشار کان پوءِ هيٺين سنڌ ۾ ترخان اقتدار قائم ڪيو هو. ارغون–ترخان دور ۾ سنڌ سياسي طور ٻن وڏن مرڪزن ۾ ورهايل هئي: هيٺين سنڌ جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ [[بکر]] سلطان محمود ڪوڪلتاش جي اثر هيٺ رهيو. اهڙيءَ طرح محمد باقي کي ورثي ۾ اهڙي رياست ملي، جنهن جي طاقت بنيادي طور ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تائين محدود هئي.<ref name="ترخان نامو"/> محمد باقي جي ڀائرن ۾ [[مرزا محمد صالح ترخان]] ۽ [[مرزا جان بابا ترخان]] خاص اهميت رکن ٿا. محمد صالح کي شروعات ۾ سندن والد جانشينيءَ لاءِ ترجيح ڏني هئي، پر سندس قتل کان پوءِ جان بابا کي ولي عهد بڻايو ويو. محمد باقي اڳ ئي پنهنجي والد خلاف بغاوت ڪري چڪو هو ۽ ڪجهه وقت لاءِ بکر جي حڪمران سلطان محمود وٽ رهيو هو. بعد ۾ والد سان ٺاهه ٿيڻ تي کيس واپس گهرايو ويو ۽ سيوستان سان لاڳاپيل علائقو سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> == تخت نشيني == مرزا عيسيٰ خان ترخان جي وفات کان پوءِ 975هه/1567ع ۾ محمد باقي اقتدار سنڀاليو. سندس تخت نشيني سادي جانشينيءَ جو نتيجو نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان اندر جانشينيءَ بابت اڳ ئي اختلاف موجود هئا. جان بابا، جنهن کي مرزا عيسيٰ پنهنجي آخري دور ۾ ولي عهد مقرر ڪيو هو، محمد باقي جي اقتدار کي قبول نه ڪيو. ان ڪري محمد باقي جي حڪومت جي شروعات کان ئي خانداني رقابت سندس اقتدار لاءِ بنيادي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="ترخان نامو"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#8B4513; color:white;" | '''مرزا محمد باقي ترخان جي دور جا اهم واقعا''' ! style="background:#D2B48C;" | هجري سال ! style="background:#D2B48C;" | عيسوي سال ! style="background:#D2B48C;" | واقعو |- | 975هه | 1567ع | مرزا عيسيٰ خان ترخان جي وفات کان پوءِ محمد باقي جي تخت نشيني |- | 978هه | 1570ع | مرزا جان بابا جو قتل؛ مڪليءَ تي سندس قبر جي ڪتبي ۾ پڻ 978هه/1570ع درج آهي |- | 985هه | 1577–78ع | ٺٽي مان محمد باقي جي نالي سان سڪن جي ضرب |- | 993هه | 1585ع | محمد باقي جي وفات ۽ جانشينيءَ جو بحران |- | 993هه | 1585ع | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جو اقتدار سنڀالڻ |} == ٺٽي ۾ ارغون–ترخان ڇڪتاڻ == محمد باقي جي اقتدار جي شروعات ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] اندر ارغون امير اڃا به هڪ طاقتور فوجي ۽ سياسي گروهه هئا. ''ترخان نامي'' موجب حڪومت جي انتظام ۾ مير قاسم بيگلار، مير جوجڪ ۽ ٻين اميرن جو اثر موجود هو، پر شهر جي مختلف پاڙن ۽ وسيلن جي ڪنٽرول بابت ارغونن ۽ محمد باقي جي ڌر ۾ ڇڪتاڻ وڌندي وئي.<ref name="ترخان نامو"/> روايتي بيان موجب ارغون اميرن شهر ۽ خزاني ۾ حصي جي مطالبي تائين پهچي ويا ۽ محمد باقي جي عملدارن جي ڪجهه پاڙن ۾ اچ وڃ تي به اعتراض ڪيائون. محمد باقي ان صورتحال کي پنهنجي مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو سمجهيو. ''ترخان نامو'' بيان ڪري ٿو ته هن سنڌ جي مختلف علائقن مان لڳ ڀڳ ٻه هزار هٿياربند ماڻهو گهرائي پنهنجي فوجي قوت وڌائي ۽ پوءِ ارغون اميرن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي.<ref name="ترخان نامو"/> انهن واقعن جي نتيجي ۾ ٺٽي جي ارغون اشرافيه جي سياسي ۽ فوجي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ بچيل ارغونن مان ڪيترائي شهر ڇڏي بکر ۽ ٻين علائقن ڏانهن هليا ويا.<ref name="ترخان نامو"/> هي واقعو محمد باقي جي دور ۾ ترخان اقتدار جي مرڪزيت وڌائڻ جي ڪوشش طور ڏسي سگهجي ٿو، پر ساڳئي وقت ان سان خاندان ۽ پراڻي ارغون اشرافيه وچ ۾ دشمني وڌيڪ گهري ٿي. == مرزا جان بابا سان اقتداري جنگ == [[File:PK Thatta asv2020-02 img12 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مرزا جان بابا ترخان]] جو [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] تي مقبرو؛ جان بابا ۽ [[مرزا محمد باقي ترخان]] وچ ۾ ترخان تخت جي جانشينيءَ تي شديد تڪرار ٿيو.]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img23 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مرزا جان بابا ترخان]] جي مقبري جو اندروني حصو، [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]].]] محمد باقي لاءِ سڀ کان اهم خانداني حريف سندس ڀاءُ [[مرزا جان بابا ترخان|مرزا جان بابا]] هو. جان بابا پنهنجي والد مرزا عيسيٰ جي آخري دور ۾ ولي عهد مقرر ٿيو هو، تنهنڪري هن محمد باقي جي تخت نشينيءَ کان پوءِ حڪومت تي پنهنجي دعويٰ برقرار رکي.<ref name="ترخان نامو"/> 975هه کان پوءِ جان بابا پنهنجا حامي ۽ فوج گڏ ڪري ٺٽي جي ويجهو محمد باقي جي فوج سان مقابلو ڪيو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ جان بابا جي فوج کي شڪست آئي. ان کان پوءِ به سندس مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي ۽ هن مختلف مقامي گروهن جي مدد سان پنهنجي دعويٰ جاري رکي.<ref name="ترخان نامو"/> ''ترخان نامي'' موجب، هڪ مرحلي تي جان بابا جي حامين رات جو محمد باقي جي ڪئمپ تي حملو ڪيو. ان حملي دوران محمد باقي جي زال رائحه بيگم زخمي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ اهو افواهه پکڙجي ويو ته محمد باقي پاڻ مارجي ويو آهي. جڏهن محمد باقي پنهنجي لشڪر اڳيان ظاهر ٿيو ته سندس فوج ٻيهر منظم ٿي ۽ جان بابا جا ماڻهو پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="ترخان نامو"/> بعد ۾ سيد علي شيرازي جي وچ ۾ پوڻ سان جان بابا ۽ يادگار مسڪين ترخان کي امان ڏيڻ بابت ڳالهيون ٿيون. ''ترخان نامي'' جي روايت موجب محمد باقي قرآن تي سندن جان ۽ مال جي حفاظت جو قسم کنيو، جنهن کان پوءِ ٻنهي سندس درٻار ۾ اچڻ قبول ڪيو؛ پر پوءِ محمد باقي جي حڪم سان کين قتل ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> جان بابا جي وفات جي تاريخ بابت مڪليءَ تي موجود ڪتبي جي شاهدي خاص اهميت رکي ٿي. پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري جي سرڪاري فهرست موجب جان بابا مرزا عيسيٰ خان اول جو پٽ ۽ عيسيٰ خان ثاني جو والد هو، ۽ سندس ڪتبي مطابق هو '''978هه/1570ع''' ۾ قتل ٿيو. سندس موجوده مقبرو بعد ۾ سندس پٽ عيسيٰ خان ثاني تعمير ڪرايو.<ref>{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5552 |title=Tomb of Jan Baba at Makli Hills |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> == مڪليءَ تي تعميراتي سرگرمي == محمد باقي جي دور کي رڳو سياسي تشدد ۽ خانداني جنگين تائين محدود ڪرڻ درست نه ٿيندو. [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] جي ترخان دور جي عمارتن مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس حڪمرانيءَ دوران يادگاري ۽ تدفيني فنِ تعمير پڻ جاري رهيو. [[File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|thumb|left|مڪليءَ ۾ ترخان دور جي فنِ تعمير جو مثال؛ ارغون–ترخان دور ۾ مڪلي سنڌ جي اهم شاهي تدفيني مرڪزن مان هڪ رهيو.]] سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز موجب، مرزا عيسيٰ خان ترخان جي پٽ سلطان ابراهيم خان جو مقبرو مڪليءَ ۾ واقع آهي. عمارت تي موجود ڪتبي ۾ سلطان ابراهيم جي وفات 966هه/1559ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته موجوده مقبري جي تعمير محمد باقي بيگ ترخان جي حڪومت، تقريباً 1572ع کان 1584ع جي وچ ۾، ٿي. مقبرو اٺ ڪنڊو آهي ۽ هڪ مستطيل احاطي جي وچ ۾ قائم آهي؛ ان سان گڏ مسجد جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-sultan-ibrahim/ |title=Tomb Of Sultan Ibrahim |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> هيءَ تعمير محمد باقي جي دور جي ثقافتي تاريخ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڏيکاري ٿي ته اندروني سياسي بحرانن جي باوجود شاهي خاندان مڪليءَ تي يادگاري عمارتن جي تعمير ۽ خانداني تدفيني احاطن جي واڌ جاري رکي. == حڪومت جو آخري دور == مرزا محمد باقي ترخان جي حڪومت جو وڏو حصو اندروني سياسي رقابتن کي ختم ڪرڻ، ترخان گهراڻي جي حريف شاخن کي دٻائڻ ۽ ٺٽي ۾ پنهنجي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪرڻ ۾ گذريو. [[مرزا جان بابا ترخان]] جي قتل کان پوءِ سندس حڪومت لاءِ خاندان اندر موجود هڪ اهم حريف ختم ٿي ويو، پر انهيءَ پاليسيءَ سان ترخان خاندان جي مختلف شاخن ۽ اميرن وچ ۾ بي اعتمادي پڻ وڌي.<ref name="ترخان نامو"/> [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]]؛ ترخان دور ۾ ٺٽي جي حڪمران خاندان جي اهم تدفيني مرڪزن مان هڪ.]] محمد باقي جي دور ۾ [[ٺٽو]] هيٺين سنڌ جو سياسي مرڪز رهيو. مڪليءَ تي موجود ترخان دور جون قبرون ۽ عمارتون انهيءَ دور جي حڪمران اشرافيه جي موجودگيءَ جو اهم مادي ثبوت آهن. سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه واري اداري موجب، مرزا عيسيٰ خان ترخان جي پٽ سلطان ابراهيم جو مقبرو، جنهن جي قبر تي 966هه/1559ع جي تاريخ موجود آهي، موجوده صورت ۾ محمد باقي بيگ ترخان جي حڪومت دوران تقريباً 1572ع کان 1584ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-sultan-ibrahim/ |title=Tomb Of Sultan Ibrahim |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |date=19 March 2022 |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> === ٺٽي ۽ مٿين سنڌ جي سياسي صورتحال === محمد باقي جي حڪومت کي سمجهڻ لاءِ ان وقت سنڌ جي سياسي ورهاست کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ارغون اقتدار جي آخري مرحلي کان وٺي هيٺين سنڌ، جنهن جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، ۽ مٿين سنڌ، جنهن جو اهم مرڪز [[بکر]] هو، الڳ سياسي قوتن جي اثر هيٺ رهيا. محمد باقي جي حڪومت بنيادي طور ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تي قائم هئي، جڏهن ته اتر طرف مغل سلطنت جو سياسي اثر آهستي آهستي وڌي رهيو هو. هي صورتحال سندس جانشين [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي دور ۾ وڌيڪ اهم ٿي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت جي دائري ۾ آڻڻ لاءِ سڌي فوجي ڪارروائي ڪئي. 1591ع ۾ اڪبر [[عبدالرحيم خان خانان]] کي جاني بيگ خلاف موڪليو ۽ آخرڪار ترخان حڪمراني مغل بالادستيءَ هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of India |volume=III |chapter=Sind and Multan |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> ان ڪري محمد باقي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ ارغون–ترخان خودمختيار حڪمراني ۽ پوءِ ٿيندڙ مغل الحاق جي وچ واري اهم مرحلي جي حيثيت رکي ٿو. == اولاد ۽ جانشيني == محمد باقي ترخان جا ڪيترائي پٽ تاريخي روايتن ۾ ذڪر ٿيل آهن. انهن مان '''مرزا پائينده محمد ترخان''' ۽ '''مرزا مظفر محمد ترخان''' سندس وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران ۾ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="ترخان نامو"/> مرزا پائينده محمد ان وقت [[سيوستان]] سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته مرزا مظفر محمد جو سياسي مرڪز [[بدين]] هو. پائينده محمد جو پٽ [[مرزا جاني بيگ ترخان]] پڻ انهيءَ وقت تائين ترخان خاندان جي اهم سياسي شخصيت بڻجي چڪو هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#704214; color:#fff; padding:7px;" | '''مرزا محمد باقي ترخان جو ويجهو حڪمران خاندان''' ! style="background:#D8B58B;" | شخصيت ! style="background:#D8B58B;" | محمد باقي سان تعلق ! style="background:#D8B58B;" | تاريخي اهميت |- | [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | والد | سنڌ ۾ ترخان حڪومت جو باني |- | [[مرزا جان بابا ترخان]] | ڀاءُ | محمد باقي جو اهم تختي حريف؛ 978هه/1570ع ۾ قتل |- | مرزا پائينده محمد ترخان | پٽ | محمد باقي جي وفات کان پوءِ رسمي طور تخت تي ويهاريو ويو |- | مرزا مظفر محمد ترخان | پٽ | بدين ۾ طاقت جو مرڪز؛ جانشينيءَ جو دعويدار |- | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | پوٽو؛ پائينده محمد جو پٽ | محمد باقي کان پوءِ عملي حڪمران؛ ترخان گهراڻي جو آخري خودمختيار حاڪم |} == وفات ۽ جانشينيءَ جو بحران == 993هه/1585ع ۾ محمد باقي جي ذهني ۽ جسماني حالت خراب ٿيڻ بابت ڪيترائي تاريخي بيان ملن ٿا. ''ترخان نامي'' موجب آخرڪار هن تلوار ۽ خنجر سان پاڻ کي زخمي ڪيو ۽ انهن زخمن سبب وفات ڪيائين.<ref name="ترخان نامو"/> محمد حسن صديقي جي ''ھسٽري آف دي ارغونس اينڊ ترخانس آف سنڌ'' ۾ پڻ 993هه/1585ع ۾ محمد باقي جي ذهني حالت بگڙڻ ۽ پاڻ کي تلوار ۽ خنجر سان زخمي ڪري زندگي ختم ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> [[File:A tomb in Makli almost more than hundred years old - Mirza Muhammad Baqi Tarkhan's tomb.jpg|thumb|left|مرزا محمد باقي ترخان سان منسوب [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] وارو مقبرو.]] مڪليءَ تي سندس قبر جي ڪتبي بابت آثارِ قديمه جي فهرستن ۾ سندس نالو '''مرزا محمد باقي بن محمد عيسيٰ ترخان''' درج ٿيل آهي ۽ وفات '''خميس، 8 شوال 993هه''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh |volume=4 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |location=Karachi |language=en }}</ref> محمد باقي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو سوال ترت پيدا ٿيو. سندس وڏو پٽ '''مرزا پائينده محمد''' موجود هو، پر تاريخي بيانن ۾ سندس ذهني حالت کي حڪومت هلائڻ لاءِ ناموزون قرار ڏنو ويو آهي. ٻئي طرف محمد باقي جو ٻيو پٽ '''مرزا مظفر محمد''' [[بدين]] ۾ موجود هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> === جاني بيگ جو اقتدار سنڀالڻ === ترخان اميرن شروعات ۾ مرزا مظفر محمد جي دعويٰ تي غور ڪيو، پر سندس ماءُ واري پاسي جي سما–جاڙيجا مائٽن جي سياسي اثر وڌڻ جي خدشي سبب اميرن جو هڪ حصو سندس مخالفت ۾ ٿي ويو. ان مرحلي تي مرزا پائينده محمد جي پٽ '''[[مرزا جاني بيگ ترخان]]''' کي وڌيڪ قابل اميدوار سمجهيو ويو. جاني بيگ کي سيوستان مان ٺٽي گهرايو ويو. مرزا پائينده محمد کي رسمي طور حڪمران جي حيثيت ڏني وئي، جڏهن ته جاني بيگ سندس وڪيل ۽ عملي حڪمران بڻيو. جلد ئي اصل حڪومتي اختيار جاني بيگ جي هٿن ۾ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> مرزا مظفر محمد ان بندوبست کي قبول نه ڪيو ۽ بدين واپس وڃي پنهنجي حامين جو لشڪر گڏ ڪيائين. جاني بيگ پوءِ بدين ڏانهن فوجي مهم ڪئي، جنهن ۾ مظفر کي شڪست آئي ۽ هو [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. اهڙيءَ طرح محمد باقي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران مان جاني بيگ سڀ کان طاقتور ترخان حڪمران طور سامهون آيو. == مڪليءَ تي قبر ۽ يادگار == محمد باقي کي [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ دفن ڪيو ويو. مڪليءَ جي وسيع قبرستان ۾ ارغون ۽ ترخان خاندانن جا ڪيترائي شاهي تدفيني احاطا موجود آهن، جن مان محمد باقي سان لاڳاپيل قبر پڻ تاريخي اهميت رکي ٿي. محمد باقي جي قبر کي سترهين صديءَ جي '''باقي بيگ ازبڪ''' جي قبر سان نه ملائڻ گهرجي. آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري وفاقي اداري موجب باقي بيگ ازبڪ 1641ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس مقبرو مڪليءَ تي هڪ الڳ سترهين صديءَ جي يادگار آهي.<ref>{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5545 |title=Tomb of Baqi Beg Uzbek at Makli Hills |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> ان جي ابتڙ محمد باقي ترخان، مرزا محمد عيسيٰ ترخان جو پٽ ۽ 993هه/1585ع ۾ وفات ڪندڙ سورهين صديءَ جو سنڌي حڪمران هو. ٻنهي شخصيتن جو نالو ''باقي بيگ'' هجڻ سبب جديد آن لائين تصويري فهرستن ۾ ڪڏهن ڪڏهن سندن سڃاڻپ گڏجي وڃي ٿي؛ تنهنڪري مضمون ۾ تصويرن جي نسبت ڪندي ڪتبي، تاريخ ۽ آثارِ قديمه جي سرڪاري فهرست کي بنياد بنائڻ گهرجي. == دورِ حڪومت جو تاريخي جائزو == محمد باقي جي شخصيت بابت روايتي سنڌي ۽ فارسي تاريخن جو لهجو گهڻو ڪري منفي آهي. ''ترخان نامو'' سندس سخت حڪومتي طريقن، ارغون اميرن خلاف ڪارروائين، جان بابا ۽ ٻين حريفن جي قتل ۽ سندس آخري دور جي ذهني حالت کي تفصيل سان بيان ڪري ٿو.<ref name="ترخان نامو"/> ان ڪري بعد جي تاريخ نگاريءَ ۾ کيس اڪثر سخت گير يا جابر حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به جديد انسائيڪلوپيڊيائي بيان ۾ اهڙين اخلاقي وصفن کي تاريخي ماخذ سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. سندس دور کي صرف ذاتي ظلم جي بيان تائين محدود ڪرڻ بدران ان وقت جي سياسي ڍانچي کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي: ترخان خاندان جي جانشينيءَ جا اختلاف، ارغون فوجي اشرافيه جي باقي طاقت، مختلف مقامي سردارن جا مفاد، سيوستان ۽ بکر جهڙن علائقن جي نيم خودمختيار حيثيت، ۽ اتر کان وڌندڙ مغل دٻاءُ سڀ سندس حڪومت جي سياسي پسمنظر جو حصو هئا. محمد باقي تقريباً ارڙهن سال، 975هه کان 993هه (1567ع–1585ع)، حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ جاني بيگ جي اڀار سان ترخان حڪومت پنهنجي آخري خودمختيار مرحلي ۾ داخل ٿي. جاني بيگ بعد ۾ [[اڪبر]] جي فوجن سان مقابلو ڪيو، پر 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مغل فوجي دٻاءَ آڏو جهڪڻ تي مجبور ٿيو؛ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ ترخانن جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ ٺٽو مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of India |volume=III |chapter=Sind and Multan |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> == حڪومت جو مختصر خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C4033; color:white; padding:7px;" | '''مرزا محمد باقي ترخان: اهم تاريخي واقعا''' ! style="background:#E6C9A8;" | سال ! style="background:#E6C9A8;" | واقعو |- | 975هه / 1567ع | [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کان پوءِ تخت نشيني |- | 978هه / 1570ع | [[مرزا جان بابا ترخان]] جو قتل |- | 1572ع–1584ع | مڪليءَ تي سلطان ابراهيم جي موجوده مقبري جي تعمير جو دور |- | 985هه / 1577–78ع | ٺٽي مان محمد باقي جي نالي سان تاريخ وارو سڪو جاري |- | 993هه / 1585ع | محمد باقي جي وفات |- | 993هه / 1585ع | پائينده محمد جي رسمي تخت نشيني ۽ [[مرزا جاني بيگ ترخان|جاني بيگ]] جو عملي اقتدار |- | 1585ع | جاني بيگ ۽ مرزا مظفر محمد وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ |} == پڻ ڏسو == * [[ترخان گھراڻو]] * [[مرزا عيسا خان ترخان]] * [[مرزا جان بابا ترخان]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[ارغون گھراڻو]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي جو قبرستان]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ترخان گھراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]] [[زمرو:1585ع ۾ وفات ڪندڙ]] 3fo538v9pnbxdg0dotsnrsv7hfnlqt9 410698 410697 2026-09-08T23:07:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 410698 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = مرزا محمد باقي ترخان | title = مرزا | image = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو حاڪم]] | predecessor = [[مرزا عيسا خان ترخان|مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | successor = [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | reign = 1567ع–1585ع<br />(975هه–993هه) | spouses = رائحه بيگم | issue = [[مرزا پائينده محمد ترخان]]<br />مرزا مظفر محمد ترخان | full name = مرزا محمد باقي بيگ بن مرزا محمد عيسيٰ ترخان | house = [[ترخان گھراڻو|ترخان]] | dynasty = [[ترخان گھراڻو]] | father = [[مرزا عيسا خان ترخان|مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = 8 شوال 993هه<br />(1585ع) | death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | place of burial = [[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]] | religion = [[اسلام]] }} '''مرزا محمد باقي ترخان''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Mirza Muhammad Baqi Tarkhan}} (وفات 993هه/1585ع) [[ترخان گھراڻو|ترخان گهراڻي]] جو سنڌ جو ٻيو حڪمران هو، جنهن پنهنجي والد [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کان پوءِ 975هه/1567ع ۾ اقتدار سنڀاليو ۽ 993هه/1585ع تائين هيٺين سنڌ تي حڪومت ڪئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ ڇاپو پهريون 1994ع، ٻيو 2005ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> سندس دور ۾ ترخان خاندان جي اندروني اقتداري ڇڪتاڻ، ٺٽي جي ارغون اميرن سان مقابلا ۽ مٿين سنڌ تي [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ اثر سبب سنڌ جي سياسي جوڙجڪ ۾ اهم تبديليون آيون. [[File:Tarkhans. temp. Mirza Muhammad Baqi Tarkhan. AH 975-993 AD 1567-1585 Tatta mint. Dated AH 985 (1577-8).jpg|thumb|left|مرزا محمد باقي ترخان جي دور جو ٺٽي مان جاري ٿيل سڪو، 985هه (1577–78ع).]] محمد باقي جي دور جا ٺٽي مان ضرب ٿيل سڪا سندس حڪمرانيءَ جي تاريخن لاءِ اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. وڪيميڊيا ڪامنز ۾ محفوظ هڪ سڪو 985هه (1577–78ع) جو آهي ۽ ان کي مرزا محمد باقي ترخان جي 975–993هه (1567–1585ع) واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tarkhans._temp._Mirza_Muhammad_Baqi_Tarkhan._AH_975-993_AD_1567-1585_Tatta_mint._Dated_AH_985_(1577-8).jpg |title=Tarkhans. temp. Mirza Muhammad Baqi Tarkhan. AH 975-993 AD 1567-1585 Tatta mint |website=Wikimedia Commons |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> == خانداني پسمنظر == مرزا محمد باقي، [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] جو پٽ هو. مرزا عيسيٰ، [[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي آخري دور ۾ پيدا ٿيل سياسي انتشار کان پوءِ هيٺين سنڌ ۾ ترخان اقتدار قائم ڪيو هو. ارغون–ترخان دور ۾ سنڌ سياسي طور ٻن وڏن مرڪزن ۾ ورهايل هئي: هيٺين سنڌ جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ [[بکر]] سلطان محمود ڪوڪلتاش جي اثر هيٺ رهيو. اهڙيءَ طرح محمد باقي کي ورثي ۾ اهڙي رياست ملي، جنهن جي طاقت بنيادي طور ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تائين محدود هئي.<ref name="ترخان نامو"/> محمد باقي جي ڀائرن ۾ [[مرزا محمد صالح ترخان]] ۽ [[مرزا جان بابا ترخان]] خاص اهميت رکن ٿا. محمد صالح کي شروعات ۾ سندن والد جانشينيءَ لاءِ ترجيح ڏني هئي، پر سندس قتل کان پوءِ جان بابا کي ولي عهد بڻايو ويو. محمد باقي اڳ ئي پنهنجي والد خلاف بغاوت ڪري چڪو هو ۽ ڪجهه وقت لاءِ بکر جي حڪمران سلطان محمود وٽ رهيو هو. بعد ۾ والد سان ٺاهه ٿيڻ تي کيس واپس گهرايو ويو ۽ سيوستان سان لاڳاپيل علائقو سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> == تخت نشيني == مرزا عيسيٰ خان ترخان جي وفات کان پوءِ 975هه/1567ع ۾ محمد باقي اقتدار سنڀاليو. سندس تخت نشيني سادي جانشينيءَ جو نتيجو نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان اندر جانشينيءَ بابت اڳ ئي اختلاف موجود هئا. جان بابا، جنهن کي مرزا عيسيٰ پنهنجي آخري دور ۾ ولي عهد مقرر ڪيو هو، محمد باقي جي اقتدار کي قبول نه ڪيو. ان ڪري محمد باقي جي حڪومت جي شروعات کان ئي خانداني رقابت سندس اقتدار لاءِ بنيادي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="ترخان نامو"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#8B4513; color:white;" | '''مرزا محمد باقي ترخان جي دور جا اهم واقعا''' ! style="background:#D2B48C;" | هجري سال ! style="background:#D2B48C;" | عيسوي سال ! style="background:#D2B48C;" | واقعو |- | 975هه | 1567ع | مرزا عيسيٰ خان ترخان جي وفات کان پوءِ محمد باقي جي تخت نشيني |- | 978هه | 1570ع | مرزا جان بابا جو قتل؛ مڪليءَ تي سندس قبر جي ڪتبي ۾ پڻ 978هه/1570ع درج آهي |- | 985هه | 1577–78ع | ٺٽي مان محمد باقي جي نالي سان سڪن جي ضرب |- | 993هه | 1585ع | محمد باقي جي وفات ۽ جانشينيءَ جو بحران |- | 993هه | 1585ع | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جو اقتدار سنڀالڻ |} == ٺٽي ۾ ارغون–ترخان ڇڪتاڻ == محمد باقي جي اقتدار جي شروعات ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] اندر ارغون امير اڃا به هڪ طاقتور فوجي ۽ سياسي گروهه هئا. ''ترخان نامي'' موجب حڪومت جي انتظام ۾ مير قاسم بيگلار، مير جوجڪ ۽ ٻين اميرن جو اثر موجود هو، پر شهر جي مختلف پاڙن ۽ وسيلن جي ڪنٽرول بابت ارغونن ۽ محمد باقي جي ڌر ۾ ڇڪتاڻ وڌندي وئي.<ref name="ترخان نامو"/> روايتي بيان موجب ارغون اميرن شهر ۽ خزاني ۾ حصي جي مطالبي تائين پهچي ويا ۽ محمد باقي جي عملدارن جي ڪجهه پاڙن ۾ اچ وڃ تي به اعتراض ڪيائون. محمد باقي ان صورتحال کي پنهنجي مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو سمجهيو. ''ترخان نامو'' بيان ڪري ٿو ته هن سنڌ جي مختلف علائقن مان لڳ ڀڳ ٻه هزار هٿياربند ماڻهو گهرائي پنهنجي فوجي قوت وڌائي ۽ پوءِ ارغون اميرن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي.<ref name="ترخان نامو"/> انهن واقعن جي نتيجي ۾ ٺٽي جي ارغون اشرافيه جي سياسي ۽ فوجي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ بچيل ارغونن مان ڪيترائي شهر ڇڏي بکر ۽ ٻين علائقن ڏانهن هليا ويا.<ref name="ترخان نامو"/> هي واقعو محمد باقي جي دور ۾ ترخان اقتدار جي مرڪزيت وڌائڻ جي ڪوشش طور ڏسي سگهجي ٿو، پر ساڳئي وقت ان سان خاندان ۽ پراڻي ارغون اشرافيه وچ ۾ دشمني وڌيڪ گهري ٿي. == مرزا جان بابا سان اقتداري جنگ == [[File:PK Thatta asv2020-02 img12 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مرزا جان بابا ترخان]] جو [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] تي مقبرو؛ جان بابا ۽ [[مرزا محمد باقي ترخان]] وچ ۾ ترخان تخت جي جانشينيءَ تي شديد تڪرار ٿيو.]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img23 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مرزا جان بابا ترخان]] جي مقبري جو اندروني حصو، [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]].]] محمد باقي لاءِ سڀ کان اهم خانداني حريف سندس ڀاءُ [[مرزا جان بابا ترخان|مرزا جان بابا]] هو. جان بابا پنهنجي والد مرزا عيسيٰ جي آخري دور ۾ ولي عهد مقرر ٿيو هو، تنهنڪري هن محمد باقي جي تخت نشينيءَ کان پوءِ حڪومت تي پنهنجي دعويٰ برقرار رکي.<ref name="ترخان نامو"/> 975هه کان پوءِ جان بابا پنهنجا حامي ۽ فوج گڏ ڪري ٺٽي جي ويجهو محمد باقي جي فوج سان مقابلو ڪيو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ جان بابا جي فوج کي شڪست آئي. ان کان پوءِ به سندس مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي ۽ هن مختلف مقامي گروهن جي مدد سان پنهنجي دعويٰ جاري رکي.<ref name="ترخان نامو"/> ''ترخان نامي'' موجب، هڪ مرحلي تي جان بابا جي حامين رات جو محمد باقي جي ڪئمپ تي حملو ڪيو. ان حملي دوران محمد باقي جي زال رائحه بيگم زخمي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ اهو افواهه پکڙجي ويو ته محمد باقي پاڻ مارجي ويو آهي. جڏهن محمد باقي پنهنجي لشڪر اڳيان ظاهر ٿيو ته سندس فوج ٻيهر منظم ٿي ۽ جان بابا جا ماڻهو پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="ترخان نامو"/> بعد ۾ سيد علي شيرازي جي وچ ۾ پوڻ سان جان بابا ۽ يادگار مسڪين ترخان کي امان ڏيڻ بابت ڳالهيون ٿيون. ''ترخان نامي'' جي روايت موجب محمد باقي قرآن تي سندن جان ۽ مال جي حفاظت جو قسم کنيو، جنهن کان پوءِ ٻنهي سندس درٻار ۾ اچڻ قبول ڪيو؛ پر پوءِ محمد باقي جي حڪم سان کين قتل ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> جان بابا جي وفات جي تاريخ بابت مڪليءَ تي موجود ڪتبي جي شاهدي خاص اهميت رکي ٿي. پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري جي سرڪاري فهرست موجب جان بابا مرزا عيسيٰ خان اول جو پٽ ۽ عيسيٰ خان ثاني جو والد هو، ۽ سندس ڪتبي مطابق هو '''978هه/1570ع''' ۾ قتل ٿيو. سندس موجوده مقبرو بعد ۾ سندس پٽ عيسيٰ خان ثاني تعمير ڪرايو.<ref>{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5552 |title=Tomb of Jan Baba at Makli Hills |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> == مڪليءَ تي تعميراتي سرگرمي == محمد باقي جي دور کي رڳو سياسي تشدد ۽ خانداني جنگين تائين محدود ڪرڻ درست نه ٿيندو. [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] جي ترخان دور جي عمارتن مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس حڪمرانيءَ دوران يادگاري ۽ تدفيني فنِ تعمير پڻ جاري رهيو. [[File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|thumb|left|مڪليءَ ۾ ترخان دور جي فنِ تعمير جو مثال؛ ارغون–ترخان دور ۾ مڪلي سنڌ جي اهم شاهي تدفيني مرڪزن مان هڪ رهيو.]] سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز موجب، مرزا عيسيٰ خان ترخان جي پٽ سلطان ابراهيم خان جو مقبرو مڪليءَ ۾ واقع آهي. عمارت تي موجود ڪتبي ۾ سلطان ابراهيم جي وفات 966هه/1559ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته موجوده مقبري جي تعمير محمد باقي بيگ ترخان جي حڪومت، تقريباً 1572ع کان 1584ع جي وچ ۾، ٿي. مقبرو اٺ ڪنڊو آهي ۽ هڪ مستطيل احاطي جي وچ ۾ قائم آهي؛ ان سان گڏ مسجد جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-sultan-ibrahim/ |title=Tomb Of Sultan Ibrahim |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> هيءَ تعمير محمد باقي جي دور جي ثقافتي تاريخ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڏيکاري ٿي ته اندروني سياسي بحرانن جي باوجود شاهي خاندان مڪليءَ تي يادگاري عمارتن جي تعمير ۽ خانداني تدفيني احاطن جي واڌ جاري رکي. == حڪومت جو آخري دور == مرزا محمد باقي ترخان جي حڪومت جو وڏو حصو اندروني سياسي رقابتن کي ختم ڪرڻ، ترخان گهراڻي جي حريف شاخن کي دٻائڻ ۽ ٺٽي ۾ پنهنجي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪرڻ ۾ گذريو. [[مرزا جان بابا ترخان]] جي قتل کان پوءِ سندس حڪومت لاءِ خاندان اندر موجود هڪ اهم حريف ختم ٿي ويو، پر انهيءَ پاليسيءَ سان ترخان خاندان جي مختلف شاخن ۽ اميرن وچ ۾ بي اعتمادي پڻ وڌي.<ref name="ترخان نامو"/> [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]]؛ ترخان دور ۾ ٺٽي جي حڪمران خاندان جي اهم تدفيني مرڪزن مان هڪ.]] محمد باقي جي دور ۾ [[ٺٽو]] هيٺين سنڌ جو سياسي مرڪز رهيو. مڪليءَ تي موجود ترخان دور جون قبرون ۽ عمارتون انهيءَ دور جي حڪمران اشرافيه جي موجودگيءَ جو اهم مادي ثبوت آهن. سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه واري اداري موجب، مرزا عيسيٰ خان ترخان جي پٽ سلطان ابراهيم جو مقبرو، جنهن جي قبر تي 966هه/1559ع جي تاريخ موجود آهي، موجوده صورت ۾ محمد باقي بيگ ترخان جي حڪومت دوران تقريباً 1572ع کان 1584ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-sultan-ibrahim/ |title=Tomb Of Sultan Ibrahim |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |date=19 March 2022 |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> === ٺٽي ۽ مٿين سنڌ جي سياسي صورتحال === محمد باقي جي حڪومت کي سمجهڻ لاءِ ان وقت سنڌ جي سياسي ورهاست کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ارغون اقتدار جي آخري مرحلي کان وٺي هيٺين سنڌ، جنهن جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، ۽ مٿين سنڌ، جنهن جو اهم مرڪز [[بکر]] هو، الڳ سياسي قوتن جي اثر هيٺ رهيا. محمد باقي جي حڪومت بنيادي طور ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تي قائم هئي، جڏهن ته اتر طرف مغل سلطنت جو سياسي اثر آهستي آهستي وڌي رهيو هو. هي صورتحال سندس جانشين [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي دور ۾ وڌيڪ اهم ٿي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت جي دائري ۾ آڻڻ لاءِ سڌي فوجي ڪارروائي ڪئي. 1591ع ۾ اڪبر [[عبدالرحيم خان خانان]] کي جاني بيگ خلاف موڪليو ۽ آخرڪار ترخان حڪمراني مغل بالادستيءَ هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of India |volume=III |chapter=Sind and Multan |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> ان ڪري محمد باقي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ ارغون–ترخان خودمختيار حڪمراني ۽ پوءِ ٿيندڙ مغل الحاق جي وچ واري اهم مرحلي جي حيثيت رکي ٿو. == اولاد ۽ جانشيني == محمد باقي ترخان جا ڪيترائي پٽ تاريخي روايتن ۾ ذڪر ٿيل آهن. انهن مان '''مرزا پائينده محمد ترخان''' ۽ '''مرزا مظفر محمد ترخان''' سندس وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران ۾ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="ترخان نامو"/> مرزا پائينده محمد ان وقت [[سيوستان]] سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته مرزا مظفر محمد جو سياسي مرڪز [[بدين]] هو. پائينده محمد جو پٽ [[مرزا جاني بيگ ترخان]] پڻ انهيءَ وقت تائين ترخان خاندان جي اهم سياسي شخصيت بڻجي چڪو هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#704214; color:#fff; padding:7px;" | '''مرزا محمد باقي ترخان جو ويجهو حڪمران خاندان''' ! style="background:#D8B58B;" | شخصيت ! style="background:#D8B58B;" | محمد باقي سان تعلق ! style="background:#D8B58B;" | تاريخي اهميت |- | [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | والد | سنڌ ۾ ترخان حڪومت جو باني |- | [[مرزا جان بابا ترخان]] | ڀاءُ | محمد باقي جو اهم تختي حريف؛ 978هه/1570ع ۾ قتل |- | مرزا پائينده محمد ترخان | پٽ | محمد باقي جي وفات کان پوءِ رسمي طور تخت تي ويهاريو ويو |- | مرزا مظفر محمد ترخان | پٽ | بدين ۾ طاقت جو مرڪز؛ جانشينيءَ جو دعويدار |- | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | پوٽو؛ پائينده محمد جو پٽ | محمد باقي کان پوءِ عملي حڪمران؛ ترخان گهراڻي جو آخري خودمختيار حاڪم |} == وفات ۽ جانشينيءَ جو بحران == 993هه/1585ع ۾ محمد باقي جي ذهني ۽ جسماني حالت خراب ٿيڻ بابت ڪيترائي تاريخي بيان ملن ٿا. ''ترخان نامي'' موجب آخرڪار هن تلوار ۽ خنجر سان پاڻ کي زخمي ڪيو ۽ انهن زخمن سبب وفات ڪيائين.<ref name="ترخان نامو"/> محمد حسن صديقي جي ''ھسٽري آف دي ارغونس اينڊ ترخانس آف سنڌ'' ۾ پڻ 993هه/1585ع ۾ محمد باقي جي ذهني حالت بگڙڻ ۽ پاڻ کي تلوار ۽ خنجر سان زخمي ڪري زندگي ختم ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> [[File:A tomb in Makli almost more than hundred years old - Mirza Muhammad Baqi Tarkhan's tomb.jpg|thumb|left|مرزا محمد باقي ترخان سان منسوب [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] وارو مقبرو.]] مڪليءَ تي سندس قبر جي ڪتبي بابت آثارِ قديمه جي فهرستن ۾ سندس نالو '''مرزا محمد باقي بن محمد عيسيٰ ترخان''' درج ٿيل آهي ۽ وفات '''خميس، 8 شوال 993هه''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh |volume=4 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |location=Karachi |language=en }}</ref> محمد باقي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو سوال ترت پيدا ٿيو. سندس وڏو پٽ '''مرزا پائينده محمد''' موجود هو، پر تاريخي بيانن ۾ سندس ذهني حالت کي حڪومت هلائڻ لاءِ ناموزون قرار ڏنو ويو آهي. ٻئي طرف محمد باقي جو ٻيو پٽ '''مرزا مظفر محمد''' [[بدين]] ۾ موجود هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> === جاني بيگ جو اقتدار سنڀالڻ === ترخان اميرن شروعات ۾ مرزا مظفر محمد جي دعويٰ تي غور ڪيو، پر سندس ماءُ واري پاسي جي سما–جاڙيجا مائٽن جي سياسي اثر وڌڻ جي خدشي سبب اميرن جو هڪ حصو سندس مخالفت ۾ ٿي ويو. ان مرحلي تي مرزا پائينده محمد جي پٽ '''[[مرزا جاني بيگ ترخان]]''' کي وڌيڪ قابل اميدوار سمجهيو ويو. جاني بيگ کي سيوستان مان ٺٽي گهرايو ويو. مرزا پائينده محمد کي رسمي طور حڪمران جي حيثيت ڏني وئي، جڏهن ته جاني بيگ سندس وڪيل ۽ عملي حڪمران بڻيو. جلد ئي اصل حڪومتي اختيار جاني بيگ جي هٿن ۾ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> مرزا مظفر محمد ان بندوبست کي قبول نه ڪيو ۽ بدين واپس وڃي پنهنجي حامين جو لشڪر گڏ ڪيائين. جاني بيگ پوءِ بدين ڏانهن فوجي مهم ڪئي، جنهن ۾ مظفر کي شڪست آئي ۽ هو [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. اهڙيءَ طرح محمد باقي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران مان جاني بيگ سڀ کان طاقتور ترخان حڪمران طور سامهون آيو. == مڪليءَ تي قبر ۽ يادگار == محمد باقي کي [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ دفن ڪيو ويو. مڪليءَ جي وسيع قبرستان ۾ ارغون ۽ ترخان خاندانن جا ڪيترائي شاهي تدفيني احاطا موجود آهن، جن مان محمد باقي سان لاڳاپيل قبر پڻ تاريخي اهميت رکي ٿي. محمد باقي جي قبر کي سترهين صديءَ جي '''باقي بيگ ازبڪ''' جي قبر سان نه ملائڻ گهرجي. آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري وفاقي اداري موجب باقي بيگ ازبڪ 1641ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس مقبرو مڪليءَ تي هڪ الڳ سترهين صديءَ جي يادگار آهي.<ref>{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5545 |title=Tomb of Baqi Beg Uzbek at Makli Hills |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> ان جي ابتڙ محمد باقي ترخان، مرزا محمد عيسيٰ ترخان جو پٽ ۽ 993هه/1585ع ۾ وفات ڪندڙ سورهين صديءَ جو سنڌي حڪمران هو. ٻنهي شخصيتن جو نالو ''باقي بيگ'' هجڻ سبب جديد آن لائين تصويري فهرستن ۾ ڪڏهن ڪڏهن سندن سڃاڻپ گڏجي وڃي ٿي؛ تنهنڪري مضمون ۾ تصويرن جي نسبت ڪندي ڪتبي، تاريخ ۽ آثارِ قديمه جي سرڪاري فهرست کي بنياد بنائڻ گهرجي. == دورِ حڪومت جو تاريخي جائزو == محمد باقي جي شخصيت بابت روايتي سنڌي ۽ فارسي تاريخن جو لهجو گهڻو ڪري منفي آهي. ''ترخان نامو'' سندس سخت حڪومتي طريقن، ارغون اميرن خلاف ڪارروائين، جان بابا ۽ ٻين حريفن جي قتل ۽ سندس آخري دور جي ذهني حالت کي تفصيل سان بيان ڪري ٿو.<ref name="ترخان نامو"/> ان ڪري بعد جي تاريخ نگاريءَ ۾ کيس اڪثر سخت گير يا جابر حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به جديد انسائيڪلوپيڊيائي بيان ۾ اهڙين اخلاقي وصفن کي تاريخي ماخذ سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. سندس دور کي صرف ذاتي ظلم جي بيان تائين محدود ڪرڻ بدران ان وقت جي سياسي ڍانچي کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي: ترخان خاندان جي جانشينيءَ جا اختلاف، ارغون فوجي اشرافيه جي باقي طاقت، مختلف مقامي سردارن جا مفاد، سيوستان ۽ بکر جهڙن علائقن جي نيم خودمختيار حيثيت، ۽ اتر کان وڌندڙ مغل دٻاءُ سڀ سندس حڪومت جي سياسي پسمنظر جو حصو هئا. محمد باقي تقريباً ارڙهن سال، 975هه کان 993هه (1567ع–1585ع)، حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ جاني بيگ جي اڀار سان ترخان حڪومت پنهنجي آخري خودمختيار مرحلي ۾ داخل ٿي. جاني بيگ بعد ۾ [[اڪبر]] جي فوجن سان مقابلو ڪيو، پر 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مغل فوجي دٻاءَ آڏو جهڪڻ تي مجبور ٿيو؛ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ ترخانن جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ ٺٽو مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of India |volume=III |chapter=Sind and Multan |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> == حڪومت جو مختصر خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C4033; color:white; padding:7px;" | '''مرزا محمد باقي ترخان: اهم تاريخي واقعا''' ! style="background:#E6C9A8;" | سال ! style="background:#E6C9A8;" | واقعو |- | 975هه / 1567ع | [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کان پوءِ تخت نشيني |- | 978هه / 1570ع | [[مرزا جان بابا ترخان]] جو قتل |- | 1572ع–1584ع | مڪليءَ تي سلطان ابراهيم جي موجوده مقبري جي تعمير جو دور |- | 985هه / 1577–78ع | ٺٽي مان محمد باقي جي نالي سان تاريخ وارو سڪو جاري |- | 993هه / 1585ع | محمد باقي جي وفات |- | 993هه / 1585ع | پائينده محمد جي رسمي تخت نشيني ۽ [[مرزا جاني بيگ ترخان|جاني بيگ]] جو عملي اقتدار |- | 1585ع | جاني بيگ ۽ مرزا مظفر محمد وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ |} == پڻ ڏسو == * [[ترخان گھراڻو]] * [[مرزا عيسا خان ترخان]] * [[مرزا جان بابا ترخان]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[ارغون گھراڻو]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي جو قبرستان]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ترخان گھراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]] [[زمرو:1585ع ۾ وفات ڪندڙ]] r6jlvis0x8srv857w3wews10lc7hl4h 410699 410698 2026-09-08T23:08:10Z Intisar Ali 8681 410699 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = مرزا محمد باقي ترخان | title = مرزا | image = | succession = [[سنڌ جي حڪمرانن جي فهرست|سنڌ جو حاڪم]] | predecessor = [[مرزا عيسا خان ترخان|مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | successor = [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | reign = 1567ع–1585ع<br />(975هه–993هه) | spouses = رائحه بيگم | issue = [[مرزا پائينده محمد ترخان]]<br />مرزا مظفر محمد ترخان | full name = مرزا محمد باقي بيگ بن مرزا محمد عيسيٰ ترخان | house = [[ترخان گھراڻو|ترخان]] | dynasty = [[ترخان گھراڻو]] | father = [[مرزا عيسا خان ترخان|مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date = 8 شوال 993هه<br />(1585ع) | death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | place of burial = [[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]] | religion = [[اسلام]] }} '''مرزا محمد باقي ترخان''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Mirza Muhammad Baqi Tarkhan}} (وفات 993هه/1585ع) [[ترخان گھراڻو|ترخان گهراڻي]] جو سنڌ جو ٻيو حڪمران هو، جنهن پنهنجي والد [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کان پوءِ 975هه/1567ع ۾ اقتدار سنڀاليو ۽ 993هه/1585ع تائين هيٺين سنڌ تي حڪومت ڪئي.<ref name="ترخان نامو">ڪتاب جو نالو: ''ترخان نامو''؛ مؤلف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛ مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ؛ ڇاپو پهريون 1994ع، ٻيو 2005ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> سندس دور ۾ ترخان خاندان جي اندروني اقتداري ڇڪتاڻ، ٺٽي جي ارغون اميرن سان مقابلا ۽ مٿين سنڌ تي [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ اثر سبب سنڌ جي سياسي جوڙجڪ ۾ اهم تبديليون آيون. [[File:Tarkhans. temp. Mirza Muhammad Baqi Tarkhan. AH 975-993 AD 1567-1585 Tatta mint. Dated AH 985 (1577-8).jpg|thumb|left|مرزا محمد باقي ترخان جي دور جو ٺٽي مان جاري ٿيل سڪو، 985هه (1577–78ع).]] محمد باقي جي دور جا ٺٽي مان ضرب ٿيل سڪا سندس حڪمرانيءَ جي تاريخن لاءِ اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. وڪيميڊيا ڪامنز ۾ محفوظ هڪ سڪو 985هه (1577–78ع) جو آهي ۽ ان کي مرزا محمد باقي ترخان جي 975–993هه (1567–1585ع) واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tarkhans._temp._Mirza_Muhammad_Baqi_Tarkhan._AH_975-993_AD_1567-1585_Tatta_mint._Dated_AH_985_(1577-8).jpg |title=Tarkhans. temp. Mirza Muhammad Baqi Tarkhan. AH 975-993 AD 1567-1585 Tatta mint |website=Wikimedia Commons |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> == خانداني پسمنظر == مرزا محمد باقي، [[مرزا عيسا خان ترخان|مرزا عيسيٰ خان ترخان]] جو پٽ هو. مرزا عيسيٰ، [[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي آخري دور ۾ پيدا ٿيل سياسي انتشار کان پوءِ هيٺين سنڌ ۾ ترخان اقتدار قائم ڪيو هو. ارغون–ترخان دور ۾ سنڌ سياسي طور ٻن وڏن مرڪزن ۾ ورهايل هئي: هيٺين سنڌ جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، جڏهن ته مٿين سنڌ ۾ [[بکر]] سلطان محمود ڪوڪلتاش جي اثر هيٺ رهيو. اهڙيءَ طرح محمد باقي کي ورثي ۾ اهڙي رياست ملي، جنهن جي طاقت بنيادي طور ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تائين محدود هئي.<ref name="ترخان نامو"/> محمد باقي جي ڀائرن ۾ [[مرزا محمد صالح ترخان]] ۽ [[مرزا جان بابا ترخان]] خاص اهميت رکن ٿا. محمد صالح کي شروعات ۾ سندن والد جانشينيءَ لاءِ ترجيح ڏني هئي، پر سندس قتل کان پوءِ جان بابا کي ولي عهد بڻايو ويو. محمد باقي اڳ ئي پنهنجي والد خلاف بغاوت ڪري چڪو هو ۽ ڪجهه وقت لاءِ بکر جي حڪمران سلطان محمود وٽ رهيو هو. بعد ۾ والد سان ٺاهه ٿيڻ تي کيس واپس گهرايو ويو ۽ سيوستان سان لاڳاپيل علائقو سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> == تخت نشيني == مرزا عيسيٰ خان ترخان جي وفات کان پوءِ 975هه/1567ع ۾ محمد باقي اقتدار سنڀاليو. سندس تخت نشيني سادي جانشينيءَ جو نتيجو نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان اندر جانشينيءَ بابت اڳ ئي اختلاف موجود هئا. جان بابا، جنهن کي مرزا عيسيٰ پنهنجي آخري دور ۾ ولي عهد مقرر ڪيو هو، محمد باقي جي اقتدار کي قبول نه ڪيو. ان ڪري محمد باقي جي حڪومت جي شروعات کان ئي خانداني رقابت سندس اقتدار لاءِ بنيادي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="ترخان نامو"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#8B4513; color:white;" | '''مرزا محمد باقي ترخان جي دور جا اهم واقعا''' ! style="background:#D2B48C;" | هجري سال ! style="background:#D2B48C;" | عيسوي سال ! style="background:#D2B48C;" | واقعو |- | 975هه | 1567ع | مرزا عيسيٰ خان ترخان جي وفات کان پوءِ محمد باقي جي تخت نشيني |- | 978هه | 1570ع | مرزا جان بابا جو قتل؛ مڪليءَ تي سندس قبر جي ڪتبي ۾ پڻ 978هه/1570ع درج آهي |- | 985هه | 1577–78ع | ٺٽي مان محمد باقي جي نالي سان سڪن جي ضرب |- | 993هه | 1585ع | محمد باقي جي وفات ۽ جانشينيءَ جو بحران |- | 993هه | 1585ع | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جو اقتدار سنڀالڻ |} == ٺٽي ۾ ارغون–ترخان ڇڪتاڻ == محمد باقي جي اقتدار جي شروعات ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] اندر ارغون امير اڃا به هڪ طاقتور فوجي ۽ سياسي گروهه هئا. ''ترخان نامي'' موجب حڪومت جي انتظام ۾ مير قاسم بيگلار، مير جوجڪ ۽ ٻين اميرن جو اثر موجود هو، پر شهر جي مختلف پاڙن ۽ وسيلن جي ڪنٽرول بابت ارغونن ۽ محمد باقي جي ڌر ۾ ڇڪتاڻ وڌندي وئي.<ref name="ترخان نامو"/> روايتي بيان موجب ارغون اميرن شهر ۽ خزاني ۾ حصي جي مطالبي تائين پهچي ويا ۽ محمد باقي جي عملدارن جي ڪجهه پاڙن ۾ اچ وڃ تي به اعتراض ڪيائون. محمد باقي ان صورتحال کي پنهنجي مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو سمجهيو. ''ترخان نامو'' بيان ڪري ٿو ته هن سنڌ جي مختلف علائقن مان لڳ ڀڳ ٻه هزار هٿياربند ماڻهو گهرائي پنهنجي فوجي قوت وڌائي ۽ پوءِ ارغون اميرن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي.<ref name="ترخان نامو"/> انهن واقعن جي نتيجي ۾ ٺٽي جي ارغون اشرافيه جي سياسي ۽ فوجي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ بچيل ارغونن مان ڪيترائي شهر ڇڏي بکر ۽ ٻين علائقن ڏانهن هليا ويا.<ref name="ترخان نامو"/> هي واقعو محمد باقي جي دور ۾ ترخان اقتدار جي مرڪزيت وڌائڻ جي ڪوشش طور ڏسي سگهجي ٿو، پر ساڳئي وقت ان سان خاندان ۽ پراڻي ارغون اشرافيه وچ ۾ دشمني وڌيڪ گهري ٿي. == مرزا جان بابا سان اقتداري جنگ == [[File:PK Thatta asv2020-02 img12 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مرزا جان بابا ترخان]] جو [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] تي مقبرو؛ جان بابا ۽ [[مرزا محمد باقي ترخان]] وچ ۾ ترخان تخت جي جانشينيءَ تي شديد تڪرار ٿيو.]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img23 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مرزا جان بابا ترخان]] جي مقبري جو اندروني حصو، [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]].]] محمد باقي لاءِ سڀ کان اهم خانداني حريف سندس ڀاءُ [[مرزا جان بابا ترخان|مرزا جان بابا]] هو. جان بابا پنهنجي والد مرزا عيسيٰ جي آخري دور ۾ ولي عهد مقرر ٿيو هو، تنهنڪري هن محمد باقي جي تخت نشينيءَ کان پوءِ حڪومت تي پنهنجي دعويٰ برقرار رکي.<ref name="ترخان نامو"/> 975هه کان پوءِ جان بابا پنهنجا حامي ۽ فوج گڏ ڪري ٺٽي جي ويجهو محمد باقي جي فوج سان مقابلو ڪيو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت جنگ ٿي، جنهن ۾ جان بابا جي فوج کي شڪست آئي. ان کان پوءِ به سندس مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي ۽ هن مختلف مقامي گروهن جي مدد سان پنهنجي دعويٰ جاري رکي.<ref name="ترخان نامو"/> ''ترخان نامي'' موجب، هڪ مرحلي تي جان بابا جي حامين رات جو محمد باقي جي ڪئمپ تي حملو ڪيو. ان حملي دوران محمد باقي جي زال رائحه بيگم زخمي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ اهو افواهه پکڙجي ويو ته محمد باقي پاڻ مارجي ويو آهي. جڏهن محمد باقي پنهنجي لشڪر اڳيان ظاهر ٿيو ته سندس فوج ٻيهر منظم ٿي ۽ جان بابا جا ماڻهو پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="ترخان نامو"/> بعد ۾ سيد علي شيرازي جي وچ ۾ پوڻ سان جان بابا ۽ يادگار مسڪين ترخان کي امان ڏيڻ بابت ڳالهيون ٿيون. ''ترخان نامي'' جي روايت موجب محمد باقي قرآن تي سندن جان ۽ مال جي حفاظت جو قسم کنيو، جنهن کان پوءِ ٻنهي سندس درٻار ۾ اچڻ قبول ڪيو؛ پر پوءِ محمد باقي جي حڪم سان کين قتل ڪيو ويو.<ref name="ترخان نامو"/> جان بابا جي وفات جي تاريخ بابت مڪليءَ تي موجود ڪتبي جي شاهدي خاص اهميت رکي ٿي. پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري جي سرڪاري فهرست موجب جان بابا مرزا عيسيٰ خان اول جو پٽ ۽ عيسيٰ خان ثاني جو والد هو، ۽ سندس ڪتبي مطابق هو '''978هه/1570ع''' ۾ قتل ٿيو. سندس موجوده مقبرو بعد ۾ سندس پٽ عيسيٰ خان ثاني تعمير ڪرايو.<ref>{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5552 |title=Tomb of Jan Baba at Makli Hills |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> == مڪليءَ تي تعميراتي سرگرمي == محمد باقي جي دور کي رڳو سياسي تشدد ۽ خانداني جنگين تائين محدود ڪرڻ درست نه ٿيندو. [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] جي ترخان دور جي عمارتن مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس حڪمرانيءَ دوران يادگاري ۽ تدفيني فنِ تعمير پڻ جاري رهيو. [[File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|thumb|left|مڪليءَ ۾ ترخان دور جي فنِ تعمير جو مثال؛ ارغون–ترخان دور ۾ مڪلي سنڌ جي اهم شاهي تدفيني مرڪزن مان هڪ رهيو.]] سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز موجب، مرزا عيسيٰ خان ترخان جي پٽ سلطان ابراهيم خان جو مقبرو مڪليءَ ۾ واقع آهي. عمارت تي موجود ڪتبي ۾ سلطان ابراهيم جي وفات 966هه/1559ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته موجوده مقبري جي تعمير محمد باقي بيگ ترخان جي حڪومت، تقريباً 1572ع کان 1584ع جي وچ ۾، ٿي. مقبرو اٺ ڪنڊو آهي ۽ هڪ مستطيل احاطي جي وچ ۾ قائم آهي؛ ان سان گڏ مسجد جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-sultan-ibrahim/ |title=Tomb Of Sultan Ibrahim |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> هيءَ تعمير محمد باقي جي دور جي ثقافتي تاريخ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڏيکاري ٿي ته اندروني سياسي بحرانن جي باوجود شاهي خاندان مڪليءَ تي يادگاري عمارتن جي تعمير ۽ خانداني تدفيني احاطن جي واڌ جاري رکي. == حڪومت جو آخري دور == مرزا محمد باقي ترخان جي حڪومت جو وڏو حصو اندروني سياسي رقابتن کي ختم ڪرڻ، ترخان گهراڻي جي حريف شاخن کي دٻائڻ ۽ ٺٽي ۾ پنهنجي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪرڻ ۾ گذريو. [[مرزا جان بابا ترخان]] جي قتل کان پوءِ سندس حڪومت لاءِ خاندان اندر موجود هڪ اهم حريف ختم ٿي ويو، پر انهيءَ پاليسيءَ سان ترخان خاندان جي مختلف شاخن ۽ اميرن وچ ۾ بي اعتمادي پڻ وڌي.<ref name="ترخان نامو"/> [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]]؛ ترخان دور ۾ ٺٽي جي حڪمران خاندان جي اهم تدفيني مرڪزن مان هڪ.]] محمد باقي جي دور ۾ [[ٺٽو]] هيٺين سنڌ جو سياسي مرڪز رهيو. مڪليءَ تي موجود ترخان دور جون قبرون ۽ عمارتون انهيءَ دور جي حڪمران اشرافيه جي موجودگيءَ جو اهم مادي ثبوت آهن. سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه واري اداري موجب، مرزا عيسيٰ خان ترخان جي پٽ سلطان ابراهيم جو مقبرو، جنهن جي قبر تي 966هه/1559ع جي تاريخ موجود آهي، موجوده صورت ۾ محمد باقي بيگ ترخان جي حڪومت دوران تقريباً 1572ع کان 1584ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/tomb-of-sultan-ibrahim/ |title=Tomb Of Sultan Ibrahim |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |date=19 March 2022 |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> === ٺٽي ۽ مٿين سنڌ جي سياسي صورتحال === محمد باقي جي حڪومت کي سمجهڻ لاءِ ان وقت سنڌ جي سياسي ورهاست کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ارغون اقتدار جي آخري مرحلي کان وٺي هيٺين سنڌ، جنهن جو مرڪز [[ٺٽو]] هو، ۽ مٿين سنڌ، جنهن جو اهم مرڪز [[بکر]] هو، الڳ سياسي قوتن جي اثر هيٺ رهيا. محمد باقي جي حڪومت بنيادي طور ٺٽي ۽ هيٺين سنڌ تي قائم هئي، جڏهن ته اتر طرف مغل سلطنت جو سياسي اثر آهستي آهستي وڌي رهيو هو. هي صورتحال سندس جانشين [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي دور ۾ وڌيڪ اهم ٿي، جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت جي دائري ۾ آڻڻ لاءِ سڌي فوجي ڪارروائي ڪئي. 1591ع ۾ اڪبر [[عبدالرحيم خان خانان]] کي جاني بيگ خلاف موڪليو ۽ آخرڪار ترخان حڪمراني مغل بالادستيءَ هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of India |volume=III |chapter=Sind and Multan |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> ان ڪري محمد باقي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ ارغون–ترخان خودمختيار حڪمراني ۽ پوءِ ٿيندڙ مغل الحاق جي وچ واري اهم مرحلي جي حيثيت رکي ٿو. == اولاد ۽ جانشيني == محمد باقي ترخان جا ڪيترائي پٽ تاريخي روايتن ۾ ذڪر ٿيل آهن. انهن مان '''مرزا پائينده محمد ترخان''' ۽ '''مرزا مظفر محمد ترخان''' سندس وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران ۾ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="ترخان نامو"/> مرزا پائينده محمد ان وقت [[سيوستان]] سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته مرزا مظفر محمد جو سياسي مرڪز [[بدين]] هو. پائينده محمد جو پٽ [[مرزا جاني بيگ ترخان]] پڻ انهيءَ وقت تائين ترخان خاندان جي اهم سياسي شخصيت بڻجي چڪو هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#704214; color:#fff; padding:7px;" | '''مرزا محمد باقي ترخان جو ويجهو حڪمران خاندان''' ! style="background:#D8B58B;" | شخصيت ! style="background:#D8B58B;" | محمد باقي سان تعلق ! style="background:#D8B58B;" | تاريخي اهميت |- | [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] | والد | سنڌ ۾ ترخان حڪومت جو باني |- | [[مرزا جان بابا ترخان]] | ڀاءُ | محمد باقي جو اهم تختي حريف؛ 978هه/1570ع ۾ قتل |- | مرزا پائينده محمد ترخان | پٽ | محمد باقي جي وفات کان پوءِ رسمي طور تخت تي ويهاريو ويو |- | مرزا مظفر محمد ترخان | پٽ | بدين ۾ طاقت جو مرڪز؛ جانشينيءَ جو دعويدار |- | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | پوٽو؛ پائينده محمد جو پٽ | محمد باقي کان پوءِ عملي حڪمران؛ ترخان گهراڻي جو آخري خودمختيار حاڪم |} == وفات ۽ جانشينيءَ جو بحران == 993هه/1585ع ۾ محمد باقي جي ذهني ۽ جسماني حالت خراب ٿيڻ بابت ڪيترائي تاريخي بيان ملن ٿا. ''ترخان نامي'' موجب آخرڪار هن تلوار ۽ خنجر سان پاڻ کي زخمي ڪيو ۽ انهن زخمن سبب وفات ڪيائين.<ref name="ترخان نامو"/> محمد حسن صديقي جي ''ھسٽري آف دي ارغونس اينڊ ترخانس آف سنڌ'' ۾ پڻ 993هه/1585ع ۾ محمد باقي جي ذهني حالت بگڙڻ ۽ پاڻ کي تلوار ۽ خنجر سان زخمي ڪري زندگي ختم ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> [[File:A tomb in Makli almost more than hundred years old - Mirza Muhammad Baqi Tarkhan's tomb.jpg|thumb|left|مرزا محمد باقي ترخان سان منسوب [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] وارو مقبرو.]] مڪليءَ تي سندس قبر جي ڪتبي بابت آثارِ قديمه جي فهرستن ۾ سندس نالو '''مرزا محمد باقي بن محمد عيسيٰ ترخان''' درج ٿيل آهي ۽ وفات '''خميس، 8 شوال 993هه''' ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh |volume=4 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |location=Karachi |language=en }}</ref> محمد باقي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو سوال ترت پيدا ٿيو. سندس وڏو پٽ '''مرزا پائينده محمد''' موجود هو، پر تاريخي بيانن ۾ سندس ذهني حالت کي حڪومت هلائڻ لاءِ ناموزون قرار ڏنو ويو آهي. ٻئي طرف محمد باقي جو ٻيو پٽ '''مرزا مظفر محمد''' [[بدين]] ۾ موجود هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> === جاني بيگ جو اقتدار سنڀالڻ === ترخان اميرن شروعات ۾ مرزا مظفر محمد جي دعويٰ تي غور ڪيو، پر سندس ماءُ واري پاسي جي سما–جاڙيجا مائٽن جي سياسي اثر وڌڻ جي خدشي سبب اميرن جو هڪ حصو سندس مخالفت ۾ ٿي ويو. ان مرحلي تي مرزا پائينده محمد جي پٽ '''[[مرزا جاني بيگ ترخان]]''' کي وڌيڪ قابل اميدوار سمجهيو ويو. جاني بيگ کي سيوستان مان ٺٽي گهرايو ويو. مرزا پائينده محمد کي رسمي طور حڪمران جي حيثيت ڏني وئي، جڏهن ته جاني بيگ سندس وڪيل ۽ عملي حڪمران بڻيو. جلد ئي اصل حڪومتي اختيار جاني بيگ جي هٿن ۾ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Siddiqi |first=Mahmudul Hasan |title=History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh, 1507–1593 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |language=en }}</ref> مرزا مظفر محمد ان بندوبست کي قبول نه ڪيو ۽ بدين واپس وڃي پنهنجي حامين جو لشڪر گڏ ڪيائين. جاني بيگ پوءِ بدين ڏانهن فوجي مهم ڪئي، جنهن ۾ مظفر کي شڪست آئي ۽ هو [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. اهڙيءَ طرح محمد باقي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران مان جاني بيگ سڀ کان طاقتور ترخان حڪمران طور سامهون آيو. == مڪليءَ تي قبر ۽ يادگار == محمد باقي کي [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ دفن ڪيو ويو. مڪليءَ جي وسيع قبرستان ۾ ارغون ۽ ترخان خاندانن جا ڪيترائي شاهي تدفيني احاطا موجود آهن، جن مان محمد باقي سان لاڳاپيل قبر پڻ تاريخي اهميت رکي ٿي. محمد باقي جي قبر کي سترهين صديءَ جي '''باقي بيگ ازبڪ''' جي قبر سان نه ملائڻ گهرجي. آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري وفاقي اداري موجب باقي بيگ ازبڪ 1641ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس مقبرو مڪليءَ تي هڪ الڳ سترهين صديءَ جي يادگار آهي.<ref>{{cite web |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5545 |title=Tomb of Baqi Beg Uzbek at Makli Hills |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=9 September 2026 |language=en }}</ref> ان جي ابتڙ محمد باقي ترخان، مرزا محمد عيسيٰ ترخان جو پٽ ۽ 993هه/1585ع ۾ وفات ڪندڙ سورهين صديءَ جو سنڌي حڪمران هو. ٻنهي شخصيتن جو نالو ''باقي بيگ'' هجڻ سبب جديد آن لائين تصويري فهرستن ۾ ڪڏهن ڪڏهن سندن سڃاڻپ گڏجي وڃي ٿي؛ تنهنڪري مضمون ۾ تصويرن جي نسبت ڪندي ڪتبي، تاريخ ۽ آثارِ قديمه جي سرڪاري فهرست کي بنياد بنائڻ گهرجي. == دورِ حڪومت جو تاريخي جائزو == محمد باقي جي شخصيت بابت روايتي سنڌي ۽ فارسي تاريخن جو لهجو گهڻو ڪري منفي آهي. ''ترخان نامو'' سندس سخت حڪومتي طريقن، ارغون اميرن خلاف ڪارروائين، جان بابا ۽ ٻين حريفن جي قتل ۽ سندس آخري دور جي ذهني حالت کي تفصيل سان بيان ڪري ٿو.<ref name="ترخان نامو"/> ان ڪري بعد جي تاريخ نگاريءَ ۾ کيس اڪثر سخت گير يا جابر حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به جديد انسائيڪلوپيڊيائي بيان ۾ اهڙين اخلاقي وصفن کي تاريخي ماخذ سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. سندس دور کي صرف ذاتي ظلم جي بيان تائين محدود ڪرڻ بدران ان وقت جي سياسي ڍانچي کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي: ترخان خاندان جي جانشينيءَ جا اختلاف، ارغون فوجي اشرافيه جي باقي طاقت، مختلف مقامي سردارن جا مفاد، سيوستان ۽ بکر جهڙن علائقن جي نيم خودمختيار حيثيت، ۽ اتر کان وڌندڙ مغل دٻاءُ سڀ سندس حڪومت جي سياسي پسمنظر جو حصو هئا. محمد باقي تقريباً ارڙهن سال، 975هه کان 993هه (1567ع–1585ع)، حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ جاني بيگ جي اڀار سان ترخان حڪومت پنهنجي آخري خودمختيار مرحلي ۾ داخل ٿي. جاني بيگ بعد ۾ [[اڪبر]] جي فوجن سان مقابلو ڪيو، پر 1590ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مغل فوجي دٻاءَ آڏو جهڪڻ تي مجبور ٿيو؛ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ ترخانن جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ ٺٽو مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of India |volume=III |chapter=Sind and Multan |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> == حڪومت جو مختصر خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C4033; color:white; padding:7px;" | '''مرزا محمد باقي ترخان: اهم تاريخي واقعا''' ! style="background:#E6C9A8;" | سال ! style="background:#E6C9A8;" | واقعو |- | 975هه / 1567ع | [[مرزا عيسيٰ خان ترخان]] کان پوءِ تخت نشيني |- | 978هه / 1570ع | [[مرزا جان بابا ترخان]] جو قتل |- | 1572ع–1584ع | مڪليءَ تي سلطان ابراهيم جي موجوده مقبري جي تعمير جو دور |- | 985هه / 1577–78ع | ٺٽي مان محمد باقي جي نالي سان تاريخ وارو سڪو جاري |- | 993هه / 1585ع | محمد باقي جي وفات |- | 993هه / 1585ع | پائينده محمد جي رسمي تخت نشيني ۽ [[مرزا جاني بيگ ترخان|جاني بيگ]] جو عملي اقتدار |- | 1585ع | جاني بيگ ۽ مرزا مظفر محمد وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ |} == پڻ ڏسو == * [[ترخان گھراڻو]] * [[مرزا عيسا خان ترخان]] * [[مرزا جان بابا ترخان]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[ارغون گھراڻو]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي جو قبرستان]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:ترخان گھراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:ٺٽي جي تاريخ]] [[زمرو:1585ع ۾ وفات ڪندڙ]] kxfje3lcrai35c7snvpj1t31mshowzd 0 47961 410557 379639 2026-09-08T14:07:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410557 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ھاسارام سندرداس پمناڻي | office = سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر | native_name = {{nobold|ھاسارام سندرداس پمناڻي}} | native_name_lang = ur | image = | caption = | deputy = | predecessor = | successor = | term_start = 1937 | term_end = 1945 | party = [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | birth_date = {{birth date|1887|4|10|df=y}} | birth_place = روھڙي، سنڌ، برطانوي ھندستان (ھاڻوڪو پاڪستان) | death_date = {{death date and age|1940|7|17|1887|4|10|df=y}} | death_place = [[روھڙي]], [[سنڌ]], [[برطانوي ھندستان]] | alma_mater = فرگوسن ڪاليج پوني | honorific_prefix = }} '''ھاسارام سندرداس پمناڻي''' (10 اپريل 1887ع){{Spaced en dash}} 17 جولاءِ 1940) ھندستان ۾ انگريزي دور جو هڪ سنڌي تعليمدان، سماجي سڌارڪ، سياستدان ۽ آزادي پسند انسان هو. هن [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج جي پرنسپل طور خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ 1937 ۾ [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ قانون ساز اسيمبلي]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref>سنڌيانا انسائيڪلوپيڊيا، [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]].</ref> پمناڻي هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ جو ھڪ سرگرم ڪارڪن ۽ عھديدار ھو. سياسي طور تي ھو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو هڪ اهم مقامي اڳواڻ هو. == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ھاسارام سندرداس پمناڻي 10 اپريل 1887 تي [[سنڌ]] جي [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] جي شهر [[روھڙي|روهڙيءَ]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو ڪٽنب ۾ پيدا ٿيو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي ڄم واري شهر ۾ حاصل ڪئي ۽ 1906 ۾ مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيو.<ref>{{Cite book|last=تنواڻي|author1=پريم موتيرام|url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_16-34-47_4bf1b589284435338c56e8f046107fcd.pdf|title=Contribution of Sindh in Movement of Independence of India|location=Adipur, India|access-date=2026-05-17|archive-date=2025-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250606064450/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_16-34-47_4bf1b589284435338c56e8f046107fcd.pdf|url-status=dead}}</ref> هو اعليٰ تعليم لاءِ [[وڙودرا|بڙودا]] (هاڻي [[وڙودرا|وڙودڙا]] ) هليو ويو، جتي هو برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۾ شامل ٿيو. ڪاليج جي تعليم جي هڪ سال کان پوءِ ھن [[پوني|پوني جي]] فرگوسن ڪاليج ۾ داخلا ورتي، جتي هن فلسفي ۾ بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name=":0">{{Cite book|surname1=سيد|author1=جي ايم|year=1975|title=جنب گذاريم جن سين|edition=ٽيون|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|publication-place=ڄامشورو، سنڌ، پاڪستان}}</ref> == سماجي ۽ مذهبي سرگرميون == تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پمناڻي پنهنجي اباڻي شھر روھڙيءَ ۾ واپس آيو ۽ پنھنجي زندگي سنڌ ۾ سماجي سڌارن ۽ خلق جي خدمت لاءِ وقف ڪري ڇڏيائين. هن [[روھڙي|روهڙي]]ءَ ۾ ''سوامي ڌرم داس سيوا منڊلي'' قائم ڪئي، جيڪا هڪ سماجي-مذهبي تنظيم ھئي. ھن تنظيم جون سنڌ جي ڪيترن ئي علائقن ۾ شاخون قائم ٿيل ھيون، جن ۾ [[جيڪب آباد]] ، اوٻاوڙو، [[شڪارپور]] ۽ [[ٽنڊو محمد خان|ٽنڊي محمد خان]] شامل آهن. پمناڻيءَ غريب ماڻهن جي مدد ڪرڻ ۽ مقامي آباديءَ ۾ سماجي ۽ مذهبي شعور کي فروغ ڏيڻ لاءِ لافاني ڪردار ادا ڪيو. هن سماجي ۽ مذهبي موضوعن تي ڪيترائي ليک لکيا ۽ ڪتاب ڇپرايا. پمناڻي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ تلڪ هاءِ اسڪول ۽ تلڪ ڪاٽن فيڪٽري قائم ڪئي. هو ھميشہ انساني ڀلائيءَ جي ڪمن ۾ سرگرم رھندو ھو؛ 1927 ۽ 1931 ۾ [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءَ]] جي سخت ٻوڏ دوران، هن متاثر ٿيل برادرين لاءِ کاڌو، ڪپڙا ۽ رهائش جو بندوبست ڪري امداد فراهم ڪئي. == عملي ۽ سياسي زندگي == پمناڻي پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات روينيو کاتي ۾ ڪئي پر جلد ئي اھا نوڪري ڇڏي تعليم جي شعبي ۾ استاد طور شامل ٿيو. مختلف اسڪولن ۾ خدمتون سرانجام ڏيڻ کان پوءِ، هو [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج ۾ پرنسپال مقرر ٿيو. پنهنجي زندگيءَ جي آخري حصي ۾، هن سرڪاري نوڪريءَ تان استعيفيٰ ڏئي برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۾ پاڻ کي مڪمل طور تي وقف ڪري ڇڏيو. آزاديءَ جي تحريڪ جي نتيجي ۾، هن کي هڪ سال کان وڌيڪ عرصي تائين قيد ڪيو ويو. 1936ع ۾ [[بمبئي پريزيڊينسي|بمبئي پريزيڊنسي]] کان سنڌ جي علحدگيءَ کان پوءِ ھو 1937ع ۾ [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref>انڙ، مختيار علي، اڄوڪو ڏينھن، روزاني عبرت، حيدرآباد، سنڌ، 10 اپريل 2026ع</ref> == قتل == 1939ع ۾، سکر ۾ مسجد منزل گاهه جي معاملي تي فرقيوارانه تڪرار پيدا ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ هندو-مسلم فساد برپا ٿيا. انھيءَ عرصي دوران، سنڌ جي مشھور راڳيءَ [[ڀڳت ڪنور رام|ڀڳت ڪنور رام کي]] قتل ڪيو ويو. پمناڻيءَ اهو معاملو سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي ۾ اٿاريو ۽ ھڪ زوردار تقرير ڪئي، جنهن کان پوءِ هن کي موت جون ڌمڪيون ملڻ شروع ٿيون. <ref>{{Cite book|last=Soomro|first=Mahboob Ali|title=The Patriot Life and Time of Shaheed Allah Bux Soomro (1900-1943)|publisher=Thul Historical Sath|year=2019|isbn=978-969-7878-13-0|language=English}}</ref> 17 جولاءِ 1940 تي، [[ميرپور ماٿيلو]] کان واپسيءَ دوران، هو روهڙي ريلوي اسٽيشن تي لهي پنهنجي رهائشگاهه ڏانهن وڃي رهيو هو ته کيس ڏينهن ڏٺي گوليون هڻي قتل ڪيو ويو. ٻڌايو وڃي ٿو ته حملو ڪندڙ اهو ئي شخص هو جيڪو اڳ ۾ ڀڳت ڪنور رام جي قتل ۾ ملوث هو<ref>شيخ، محمد علي، [https://www.dawn.com/news/1628983 HISTORY: A TURNING POINT IN THE HISTORY OF SINDH] ، ڊان، ڪراچي، سنڌ، پاڪستان.</ref>. سندس جنازي جو جلوس ٻئي ڏينهن، 18 جولاءِ 1940 تي ڪڍيو ويو، ۽ ان ۾ هزارين ماڻهن شرڪت ڪئي. ساڳيءَ شام سندس موت تي سوڳ ملهائڻ لاءِ هڪ عوامي گڏجاڻي پڻ منعقد ڪئي وئي. سندس قتل وقت، پمناڻي 52 سالن جي عمر جو هو. <ref name=":0" /> == حوالا == [[زمرو:سکر ضعلو جا ماڻھو]] [[زمرو:سنڌي سياستدان]] [[زمرو:1940ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1887ع جون پيدائشون]] [[زمرو:اڻ-نظرثاني ٿيل ترجمن وارا صفحا]] 8xnkp58kj4l4uj7jg4vcw3sn7j666c4 14 53640 410578 186901 2026-09-08T16:30:08Z Memon2025 21315 /* */ 410578 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:2020ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] ajhv1yqghwdxcugtndkigbqw2bbq441 0 55751 410632 386358 2026-09-08T21:02:47Z Intisar Ali 8681 410632 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[Some Answered Questions]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[The Secret of Divine Civilization]]''، ''[[Some Answered Questions]]''، ''[[Tablet to Dr. Forel|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[Tablets of the Divine Plan]]'' ۽ ''[[Tablet to The Hague]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''Guardian'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''Guardian'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''Guardian'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''Hands of the Cause'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} s5n9koh6efnc1adrx71inyc8csd7yyt 410633 410632 2026-09-08T21:06:07Z Intisar Ali 8681 410633 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[Some Answered Questions]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[The Secret of Divine Civilization]]''، ''[[Some Answered Questions]]''، ''[[Tablet to Dr. Forel|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[Tablets of the Divine Plan]]'' ۽ ''[[Tablet to The Hague]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''Guardian'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''Guardian'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''Guardian'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''Hands of the Cause'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} == مقدس متن == {{Baháʼí texts sidebar}} {{Main|بهائي ادب}} بهائي مذهب جا ''قانوني ۽ معتبر متن'' [[باب]]، [[بهاءُالله]]، [[عبدالبهاء]]، [[شوقي افندي]] ۽ [[بيت العدل اعظم]] جون لکڻيون، ۽ عبدالبهاء جون تصديق ٿيل تقريرون آهن. باب ۽ بهاءُالله جي لکڻين کي خدائي وحي سمجهيو وڃي ٿو، عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تقريرن ۽ شوقي افندي جي لکڻين کي بااختيار تشريح، جڏهن ته بيت العدل اعظم جي فيصلن ۽ لکڻين کي بااختيار قانون سازي ۽ وضاحت جي حيثيت ڏني وڃي ٿي. بهائي عقيدي موجب انهن سڀني متنن ۾ ڪنهن نه ڪنهن درجي تائين خدائي رهنمائي موجود آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} بهاءُالله جي اهم لکڻين ۾ ''[[ڪتاب اقدس]]'' شامل آهي، جيڪو فردي ۽ اجتماعي زندگيءَ بابت ڪيترن مذهبي قانونن ۽ عملن کي بيان ڪري ٿو،{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} ۽ ''[[ڪتاب ايقان]]''، جنهن کي بهائي عقيدي جي ڪيترن بنيادي فڪري اصولن جي وضاحت ڪندڙ اهم متن سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=137}} ''[[Gems of Divine Mysteries]]'' ۾ پڻ عقيدي جا وڌيڪ بنيادي موضوع بيان ٿيل آهن. جيتوڻيڪ بهائي تعليمات ۾ سماجي ۽ اخلاقي مسئلن تي گهڻو زور ڏنو ويو آهي، پر ڪيترائي بنيادي بهائي متن صوفياتي يا عرفاني نوعيت جا به آهن.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انهن ۾ ''[[ست واديون]]'' ۽ ''[[چار واديون]]'' شامل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=20}} ''ست واديون'' هڪ صوفي پيروڪار لاءِ [[فريدالدين عطار]] جي ادبي انداز کان متاثر ٿي لکي وئي هئي ۽ ان ۾ روح جي خدا ڏانهن روحاني سفر جا مختلف مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Smith|2000|p=311|ps=: {{nowrap|"Seven Valleys"}}}} ان جو انگريزي ترجمو 1906ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ڪري اهو اولهه ۾ دستياب ٿيندڙ بهاءُالله جي اوائلي متنن مان هڪ بڻيو. ''[[ڪلمات مکنونه]]'' به بهاءُالله جي اوائلي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ۾ 153 مختصر عبارتُون شامل آهن، جن بابت بهاءُالله لکيو ته انهن ۾ ڪجهه بنيادي روحاني حقيقتن جو جوهر مختصر صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Smith|2000|p=181|ps=: {{nowrap|"Hidden Words"}}}} == آبادي ۽ عالمي پکيڙ == {{Further|ملڪ موجب بهائي مذهب|مذهبن جي واڌ}} [[File:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|alt=A large temple in the shape of an open lotus flower|[[نئين دهلي]] جو [[لوٽس ٽيمپل]]، جيڪو 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ڀارت جو پهريون [[بهائي عبادتگاهه]] آهي؛ اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ 45 لک ماڻهو هتي اچن ٿا.|upright=1]] 2020ع تائين دنيا ۾ بهائين جو تعداد لڳ ڀڳ 8 ملين ٻڌايو ويو آهي.{{sfn|Smith|2022b|p=509}}<ref name="wrd-2020-bahais">{{Cite web |title=Baha'is by Country |website=World Religion Database |publisher=Institute on Culture, Religion, and World Affairs |date=2020 |url=https://worldreligiondatabase.org/ |access-date=21 December 2020 |archive-date=1 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501185821/https://worldreligiondatabase.org/ |url-status=live }}{{subscription required}}</ref> 2013ع ۾ ٻن آباديءَ جي ماهرن لکيو ته 1910ع کان 2010ع جي وچ واري هڪ صديءَ دوران بهائي مذهب گڏيل قومن جي هر علائقي ۾ عام آباديءَ جي واڌ جي شرح کان تيزيءَ سان وڌيو، ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان جي واڌ عام آباديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ ٻيڻي رهي.{{sfn|Johnson|Grim|2013}} [[File:Baha'i Temple at Dusk.jpg|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] ۾ بهائي عبادتگاهه؛ دنيا جو سڀ کان پراڻو اڃا قائم بهائي عبادتگاهه.{{sfn|Stausberg|2011|p=96}}|upright=1]] عالمي بهائي آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو ڏکڻ صحارا آفريڪا (29.9 سيڪڙو) ۽ ڏکڻ ايشيا (26.8 سيڪڙو) ۾ ٻڌايو ويو آهي، ان کان پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا (12.7 سيڪڙو) ۽ لاطيني آمريڪا (12.2 سيڪڙو) اچن ٿا.{{sfn|Smith|2022a|p=510}} اتر آمريڪا ۾ 7.6 سيڪڙو، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ 6.2 سيڪڙو، يورپ ۾ 2.0 سيڪڙو، آسٽريليا ۽ اوشيانا ۾ 1.6 سيڪڙو ۽ اتر اوڀر ايشيا ۾ 0.9 سيڪڙو بهائي آبادي ٻڌائي وئي آهي. 2015ع جي انگن موجب، بهائي مذهب ايران، پاناما، بيلز، بوليويا، زامبيا ۽ پاپوا نيو گني ۾ ٻيو وڏو مذهب، جڏهن ته چاڊ ۽ ڪينيا ۾ ٽيون وڏو مذهب هو.<ref>{{Cite web | title = Iran – Religious Adherents | url = https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210612220129/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Panama – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190712231843/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Belize – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151122030203/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bolivia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 15 October 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Zambia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 23 June 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170623232023/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Papua New Guinea – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 27 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927084940/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Chad – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 18 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210618141728/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Kenya – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_121_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 5 January 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200105165733/http://www.thearda.com/internationaldata/countries/Country_121_2.asp | url-status = dead }}</ref> 19هين صديءَ کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين بهائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت ايران ۾ رهي، جڏهن ته ايران کان ٻاهر جا پيروڪار خاص طور ڀارت ۽ اولهندي ملڪن ۾ هئا.{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}} 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 200,000 پيروڪارن مان هي مذهب 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين 4 ملين کان مٿي عالمي آباديءَ تائين پهتو.{{sfn|Smith|2016}}{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}}{{sfn|Daume|Watson|1988|p=303}} 2008ع ۾ ايران ۾ لڳ ڀڳ 110,000 بهائي ٻڌايا ويا.<ref>{{Citation |title=Bibliography |date=25 August 2015 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvx06zsp.15 |work=No Jim Crow Church |pages=287–302 |access-date=26 September 2023 |publisher=University Press of Florida|doi=10.2307/j.ctvx06zsp.15 |url-access=subscription }}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بهائي مذهب جي واڌ ۾ اتر آمريڪا مان منصوبابنديءَ سان مختلف ملڪن ڏانهن ماڻهن جي لڏپلاڻ يا ''پائنيئرنگ'' جو وڏو ڪردار رهيو.<ref name=HampsonPhD>{{Cite thesis |last=Hampson |first=Arthur |date=May 1980 |title=The growth and spread of the Baha'i Faith |type=PhD |publisher=Department of Geography, University of Hawaii |id=UMI 8022655 |oclc=652914306 |url=https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |pages=458–459, 472 |access-date=24 July 2022 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404191855/https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، 2001ع ۾ سماجيات جي ماهر [[David B. Barrett]] بهائي مذهب کي "نسلي يا قومي مرڪز کان پاڪ عالمي مذهب" قرار ڏنو.{{sfn|World Christian Encyclopedia|2001}} ان جي واڌ هر علائقي ۾ هڪجهڙي نه رهي. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ۽ ان جي اثر هيٺ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بهائي سرگرمين تي پابندي ۽ پيروڪارن تي دٻاءُ رهيو.<ref name="Kolarz">{{Cite book| last=Kolarz| first=Walter| author-link=Walter Kolarz |title=Religion in the Soviet Union |publisher=St. Martin's Press |series=Armenian Research Center collection |year=1962 |pages=470–473 |oclc=254603830}}</ref>{{sfn|Momen|1994a}}<ref name="hass">{{Cite journal | last = Hassall | first = Graham | title = Notes on the Bábí and Baháʼí Religions in Russia and its Territories | journal = Journal of Baháʼí Studies | volume = 5 | issue = 3 | pages = | date = 1992 | url = http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164853/http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-date=6 July 2011 | access-date =21 July 2022}}</ref> 1970ع کان 1990ع واري عرصي ۾ ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ پڻ پابنديون لڳيون.{{sfn|Smith|Momen|1989}}<ref>{{Cite web | last = compiled by Wagner | first = Ralph D. | title = NIGER | work = Synopsis of References to the Baháʼí Faith, in the US State Department's Reports on Human Rights 1991–2000 | publisher = Baháʼí Library Online | url = http://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | access-date = 4 May 2008 | archive-date = 7 February 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260207004629/https://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | url-status = live }}</ref> ايران ۽ ڪجهه شيعه اڪثريتي ملڪن ۾ بهائين خلاف دٻاءُ سڀ کان وڌيڪ شديد رهيو آهي. ڪجهه محققن ۽ انساني حقن جي تنظيمن ان صورتحال کي نسل ڪشيءَ جي ڪوشش يا ان ڏانهن ويندڙ عملن سان تشبيهه ڏني آهي.{{sfn|Affolter|2005}}<ref>{{Cite journal | last = Morlock | first = Naghme Naseri | title = Religious Persecution & Oppression: A Study of Iranian Baha'ís' Strategies of Survival | journal = Journal of Hate Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 15–24 | date = 6 December 2021 | doi = 10.33972/jhs.201 | s2cid = 245113244 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web| last =Dallaire| first =Roméo| author-link =Roméo Dallaire| title =Baha'i People in Iran—Inquiry| work =Statements from Roméo Dallaire| publisher =The Liberal caucus in the Senate| date =29 November 2011| url =http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| access-date =28 March 2012| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20140106032336/http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| archive-date =6 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web | title =Genocide and politicide watch: Iran | publisher =Genocide Watch; The International Alliance to End Genocide | date =28 March 2012 | url =http://www.genocidewatch.org/iran.html | access-date = 28 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last =Seyfried | first =Rebeka | title =Progress report from Mercyhurst: Assessing the risk of genocide in Iran | work =Iranian Baha'is | publisher =The Sentinel Project for Genocide Prevention | date =21 March 2012 | url =http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | access-date =28 March 2012 | archive-date =4 November 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20121104083251/http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | url-status =live }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه هنڌن ۽ دورن ۾ بهائي مذهب تمام تيزيءَ سان وڌيو، خاص طور ڏکڻ صحارا آفريڪا ۾.<ref name="UofC">{{Cite web|title=Overview Of World Religions |work=General Essay on the Religions of Sub-Saharan Africa |publisher=Division of Religion and Philosophy, [[University of Cumbria]] |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |access-date=16 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209082606/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |archive-date=9 December 2007 }}</ref> 1989ع ۾ بيت العدل اعظم بوليويا، بنگلاديش، هيٽي، ڀارت، لائبيريا، پيرو، فلپائن ۽ تائيوان کي انهن ملڪن مان قرار ڏنو، جتي پوين ڏهاڪن ۾ مذهب جي واڌ نمايان رهي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#313524548|title=Riḍván 1989 – To the Bahá'ís of the World | Bahá'í Reference Library|website=www.bahai.org|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017001651/https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#275533543#313524548|url-status=live}}</ref> بهائي ذريعن 1991–92ع ۾ عالمي آبادي کي "پنج ملين کان وڌيڪ" ٻڌايو.{{sfn|Baháʼí World News Service|1992}} 2001ع کان پوءِ بيت العدل اعظم صرف رسمي پيروڪارن جي ڳڻپ بدران برادريءَ جي سرگرمي، تربيتي عمل ۽ مقامي ادارن ۾ شرڪت کي به اهم شمارياتي معيار طور استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Stockman|2022a|p=565}}{{sfn|Stockman|2022b|p=578}}{{sfn|Hassal|2022|p=588}} بهائي ڪنهن به ملڪ ۾ آباديءَ جي اڪثريت نٿا بڻجن،{{sfn|Park|2004}} ۽ گهڻن ملڪن ۾ اهي مجموعي آباديءَ جو تمام ننڍو حصو آهن؛ تنهنڪري سندن حقيقي انگ بابت گهٽ ڳڻپ يا ''under-reporting'' جو مسئلو پڻ موجود رهي ٿو.{{sfn|Association of Religion Data Archives|2010}}{{sfn|Pew Global Religious Landscape|2012}} ڪجهه هنڌن تي بهائي آبادي خاص نسلي يا سماجي اقليتن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جنهن سان صحيح ڳڻپ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kolodner">{{Cite web| last =Kolodner| first =Alexander| title =The Baha'i Faith Compared to Race in American Counties| date =1 May 2014| url =https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| access-date =18 March 2015| archive-date =14 May 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250514090655/https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| url-status =live}}</ref>{{sfn|Smith|2022b|p=619}} [[ساموا]] جو حڪمران [[Malietoa Tanumafili II]] 1968ع ۾ بهائي ٿيو ۽ 2007ع ۾ وفات تائين عهد تي رهيو؛ کيس بهائي مذهب قبول ڪندڙ پهريون وقت جو رياستي سربراهه سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2022}} بهائي ذريعن موجب [[رومانيا جي راڻي ماري]] پهرين تاجدار شخصيت هئي، جنهن بهاءُالله جي تعليمات کي قبول ڪيو ۽ انهن جي عوامي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |title=MARIE ALEXANDRA VICTORIA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |access-date=22 April 2025 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521044120/https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |url-status=live }}</ref> == مذهبي ۽ سماجي عمل == {{See also|بهائي قانون}} === عبادتي ۽ اخلاقي ذميواريون === بهاءُالله جي تعليمات ۾ ذاتي عملن جا ڪيترائي اهڙا مثال شامل آهن، جيڪي پيروڪارن لاءِ لازم يا همٿايل سمجهيا وڃن ٿا. 15 ورهين کان مٿي عمر وارن بهائين لاءِ هر ڏينهن مقرر لفظن ۽ طريقي سان گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[واجب بهائي نماز]] پڙهڻ لازم آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} روزاني واجب نماز کان علاوه عبادتي دعا، مراقبو، فڪر ۽ مقدس متنن جو مطالعو پڻ همٿايو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=161–162}} بالغ بهائي هر سال مارچ ۾ ڏينهن جي روشنيءَ دوران 19 ڏينهن جو [[بهائي اوڻيهه ڏينهن وارو روزو]] رکن ٿا؛ ڪجهه حالتن ۾ ڇوٽون مقرر آهن.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} بهائي تدفين لاءِ مخصوص اصول موجود آهن، جن ۾ دفن وقت هڪ مقرر دعا پڙهڻ شامل آهي. لاش کي ڪيميائي طريقي سان محفوظ ڪرڻ يا ساڙڻ جي سخت حوصلا شڪني ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} بهائي قانون موجب روزمره جي ضروري خرچن ۽ قرضن کان پوءِ مخصوص بچيل دولت تي 19 سيڪڙو ادائيگي، جنهن کي [[حقوق الله]] چيو وڃي ٿو، مقرر آهي؛ اها ادائيگي بيت العدل اعظم ڏانهن وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === منع ٿيل عمل === [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|alt=Elaborate gardens with several gates and a walkway leading to a domed building in the distance|thumb|[[حيفا]] ۾ [[بهائي ڇتيدار باغ]]]] بهاءُالله جي تعليمات ۾ ڪجهه ذاتي عمل منع ٿيل يا سخت ناپسنديده قرار ڏنل آهن. [[غيبت]] ۽ ماڻهن جي پٺيان بدگويي منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=330–332}} [[شراب]] پيئڻ ۽ وڪڻڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} جنسي لاڳاپن کي مڙس ۽ زال جي شاديءَ واري رشتي تائين محدود ڪيو ويو آهي؛ ان ڪري شادي کان اڳ، شادي کان ٻاهر ۽ هم جنس جنسي لاڳاپا بهائي قانون ۾ منع ٿيل آهن.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} ''(ڏسو پڻ: [[هم جنس پرستي ۽ بهائي مذهب]])'' [[پارٽي سياست]] ۾ شرڪت ممنوع آهي،{{sfn|McMullen|2015|pp=69, 136, 149, 253–254, 269}} جڏهن ته روزگار طور گداگري ڪرڻ پڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} نماز، روزي ۽ ٻين ذاتي قانونن جي پابندي بنيادي طور هر فرد جي پنهنجي ذميواري سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن ڪو شخص مذهب جي قانونن جي کليل ۽ مسلسل ڀڃڪڙي يا سنگين اخلاقي بدعملي ڪري، ته ڪجهه حالتن ۾ قومي روحاني مجلس انتظامي حق محدود ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڪارروائي سماجي بائيڪاٽ يا شَننگ جي مترادف نه آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} ''[[ڪتاب اقدس]]'' جا ڪجهه قانون موجوده وقت ۾ لاڳو سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا اهڙي سماج سان لاڳاپيل آهن، جتي بهائي قانون وڏي سماجي پيماني تي لاڳو هجن، جهڙوڪ باهه لڳائڻ يا قتل بابت ڪجهه سزا جا اصول.{{sfn|Schaefer|2002|pp=321–323}} بهائي قانون، جيستائين رهائش واري ملڪ جي شهري قانون سان سڌي ٽڪراءَ ۾ نه هجن، هر بهائي لاءِ پابند سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|p=158}}{{sfn|Schaefer|2002|pp=312,315}} === شادي === {{Main|بهائي شادي}} بهائي مذهب ۾ شاديءَ جو بنيادي مقصد مرد ۽ عورت جي وچ ۾ روحاني هم آهنگي، محبت، ساٿ ۽ اتحاد کي فروغ ڏيڻ ۽ ٻارن جي پرورش لاءِ محفوظ ۽ محبت ڀريو ماحول پيدا ڪرڻ آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=164–165}} بهائي تعليمات شاديءَ کي "ڀلائي ۽ نجات جو قلعو" سڏين ٿيون ۽ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ڍانچي سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهاءُالله شاديءَ جي واکاڻ ڪئي، طلاق جي حوصلا شڪني ڪئي ۽ شادي کان ٻاهر پاڪدامنيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب مڙس ۽ زال کي هڪ ٻئي جي روحاني ترقيءَ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Momen|2022}} بهائي متنن ۾ نسلي حدن کان مٿانهين شاديءَ جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.{{sfn|Smith|2008|p=164}} شادي ڪرڻ وارن کي صلاح ڏني وڃي ٿي ته فيصلي کان اڳ هڪ ٻئي جي ڪردار ۽ طبيعت کي چڱي طرح سمجهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} والدين کي پنهنجي ٻارن لاءِ ساٿي چونڊڻ جو اختيار ناهي؛ پر جڏهن ٻه ماڻهو پاڻ شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن، ته ٻنهي جا سڀ زنده حيات حياتياتي والدين، ڀلي بهائي هجن يا نه، پنهنجي رضامندي ڏين.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي شاديءَ جي تقريب نسبتاً سادي آهي. لازمي حصو اهو آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ بهاءُالله مقرر ڪيل شاديءَ جا لفظ پڙهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} اهي لفظ آهن: "اسين سڀ، يقيناً، خدا جي مرضيءَ تي قائم رهنداسين."{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي انتظامي رهنمائي موجب ٽرانس جينڊر شخص کي طبي منتقلي ۽ [[جنس جي تبديليءَ واري سرجري]] کان پوءِ سندس نئين جنس ۾ سڃاڻپ ملي سگهي ٿي، ۽ پوءِ هو يا هوءَ بهائي شادي ڪري سگهي ٿو يا سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 December 2002 |title=Transsexuality |url=http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |publisher=[[Universal House of Justice]] |access-date=28 November 2022 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205549/http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Parashar |first=Singh M. |url=https://books.google.com/books?id=VEnrDwAAQBAJ&dq='bahai+faith%22+transgender&pg=PT210 |title=Why Homosexuality Was Not Opposed by Narendra Modi ? |date=17 April 2020 |publisher=Xlibris Corporation |isbn=978-1-984594-67-9 |language=en}}</ref> === ڪم ۽ روزگار === بهاءُالله فقيرانه گداگري ۽ سخت راهبانيت تي ٻڌل زندگيءَ جي حوصلا شڪني ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} [[رهبانيت]] منع ٿيل آهي، ۽ بهائين کي سيکاريو وڃي ٿو ته هو مفيد ڪم ۾ مشغول رهندي روحاني زندگي گذارين.{{sfn|Daume|Watson|1992}} بهاءُالله جي لکڻين ۾ انساني خدمت جي نيت سان ڪيل محنت کي عبادت جي درجي سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Daume|Watson|1992}} ان ڪري بهائي سوچ ۾ روزگار کي صرف معاشي ضرورت نه، پر اخلاقي ۽ روحاني خدمت جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. === عبادتگاهون === {{Main|بهائي عبادتگاهه}} [[File:House of Worship Germany 2007.jpg|thumb|upright=1.15|[[لانگنهاين]]، جرمنيءَ ۾ بهائي عبادتگاهه]] گهڻين بهائي برادرين ۾ گڏيل عبادت ماڻهن جي گهرن يا [[حضيرة القدس|بهائي مرڪزن]] ۾ ٿيندي آهي، پر ڪجهه هنڌن تي خاص [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهون]] تعمير ڪيون ويون آهن.{{sfn|Afnan|2022}} اهي عبادتگاهون بهائين سان گڏ غير بهائين لاءِ به کليل آهن.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} بهائي عبادتگاهه کي عربي اصطلاح ''مشرق الاذڪار''، يعني "خدا جي ياد جو اڀرندڙ هنڌ"، پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2012}} اندر بهائي ۽ ٻين مذهبن جا مقدس متن پڙهي يا ڳائي سگهجن ٿا. موسيقيءَ سان ترتيب ڏنل دعائون ۽ پڙهڻيون ڪورس وسيلي ڳائي سگهجن ٿيون، پر اندر ساز وڄائڻ جي اجازت ناهي.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} اتي واعظ يا باقاعده رسمون پڻ نٿيون ڪيون وڃن.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} بهائي عبادتگاهن جو بنيادي خاڪو نَوَ پاسن وارو هوندو آهي ۽ عام طور انهن ڏانهن نَوَ رستا ۽ چوڌاري نَوَ باغ هوندا آهن.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} هن وقت تائين اٺ براعظمي، ٻه قومي ۽ چار مقامي بهائي عبادتگاهون تعمير ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Houses of Worship |url=https://news.bahai.org/media-information/houses-of-worship |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي لکڻين ۾ مستقبل جي ''مشرق الاذڪار'' کي اهڙي وسيع اداري طور ڏٺو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري انساني ڀلائي، سائنس، تعليم ۽ سماجي خدمت جا ادارا پڻ هجن.{{sfn|Hassall|2012}} اڃا تائين اهڙو مڪمل جامع مجموعو ڪنهن هنڌ قائم ناهي ٿيو.{{sfn|Warburg|2006|p=486}} === ڪئلينڊر === {{Main|بهائي ڪئلينڊر}} بهائي ڪئلينڊر [[باب]] قائم ڪيو. ان ۾ 19 مهينا آهن ۽ هر مهيني ۾ 19 ڏينهن هوندا آهن، جڏهن ته مڪمل شمسي سال ٺاهڻ لاءِ چار يا پنج [[ايام هاء]] جا واڌو ڏينهن شامل ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي نئون سال، جنهن کي [[بهائي نوروز|نوروز]] چيو وڃي ٿو، اتر اڌ گولي جي بهاري اعتدال جي وقت، لڳ ڀڳ 21 مارچ تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ اهو روزي جي مهيني جي پڄاڻيءَ کان پوءِ اچي ٿو. هر بهائي مهيني ۾ هڪ ڀيرو برادري گڏ ٿي [[اوڻيهه ڏينهن واري عيد]] ملهائي ٿي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن: پهريون عبادتي، جنهن ۾ دعا ۽ مقدس متن پڙهيا وڃن ٿا؛ ٻيو انتظامي، جنهن ۾ مشاورت ۽ برادريءَ جا معاملا ڏٺا وڃن ٿا؛ ۽ ٽيون سماجي، جنهن ۾ ماڻهو آزاديءَ سان هڪ ٻئي سان ملن ٿا.{{sfn|Afnan|2022}} 19 مهينن مان هر مهيني جو نالو خدا جي ڪنهن صفت تي رکيل آهي؛ مثال طور ''بهاء'' (جلال)، ''علم'' ۽ ''جمال''.{{sfn|Smith|2008|pp=188–190}} بهائي هفتو به ست ڏينهن جو آهي، ۽ هر ڏينهن جو نالو پڻ خدا جي ڪنهن صفت سان لاڳاپيل آهي. بهائي سال ۾ 11 مقدس ڏينهن ملهائين ٿا، جن مان 9 ڏينهن ڪم کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. اهي ڏينهن مذهب جي تاريخ جي اهم واقعن، جهڙوڪ باب ۽ بهاءُالله جي ڄم، اعلان ۽ وفات، سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=188}} === مقدس ڏينهن === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6A1B9A; color:white;" | عيد يا يادگار ڏينهن ! style="background:#1565C0; color:white;" | عام تاريخ ! style="background:#00897B; color:white;" | ڪم کان پاسو؟ |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهائي نوروز|بهائي نئون سال / نوروز]] | style="background:#E3F2FD;" | لڳ ڀڳ 21 مارچ | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[رضوان]] جو پهريون ڏينهن — بهاءُالله جي دعويٰ جو اعلان | style="background:#E3F2FD;" | 21 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو نائون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 29 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو ٻارهون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 2 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[باب]] جي دعوت جي اعلان جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 24 مئي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهاءُالله]] جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 29 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي شهادت | style="background:#E3F2FD;" | 10 جولاءِ* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | بهاءُالله جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | عهد جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 26 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |- | style="background:#F3E5F5;" | عبدالبهاء جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 28 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |} <small>* باب ۽ بهاءُالله جي ڄم جا ڏينهن جديد بهائي ڪئلينڊر ۾ "ٻن گڏيل جنم ڏينهن" جي قاعدي تحت مقرر ٿين ٿا، تنهنڪري گريگورين تاريخ هر سال بدلجي سگهي ٿي.</small> === نشان === {{Main|بهائي نشان}} [[File:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|alt=Arabic script inscribed on a metal plate|thumb|upright=1.05|right|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه جي اندرين حصي ۾ [[اسم اعظم]] جي خطاطي]] بهائي مذهب جا ڪيترائي نشان عربي لفظ ''بهاء'' ({{lang|ar|بهاء}}، "جلال" يا "شان") سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي ابجد قيمت 9 آهي. نَوَ هڪ عدد وارو سڀ کان وڏو انگ هجڻ ڪري ڪمال يا مڪمل ٿيڻ جي علامت طور به استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري [[نَوَ ڪنڊن وارو تارو]] بهائي مذهب جي عام نشانن مان هڪ آهي، ۽ بهائي عبادتگاهون پڻ نَوَ پاسن واريون هونديون آهن.{{sfn|Smith|2000|pp=167–168}}{{sfn|Hartz|2009|p=14}} نَوَ ڪنڊن وارو تارو بهائي قبرن تي پڻ عام طور ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''رِنگ اسٽون'' نشان ۾ ٻه پنج ڪنڊا تارا ۽ وچ ۾ ''بهاء'' جي علامتي خطاطي شامل هوندي آهي، جنهن کي خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي دنيا جي لاڳاپي جي علامت طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''اسم اعظم'' جي مشهور خطاطي عبارت ''يا بهاء الأبهى'' ({{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}) آهي، جنهن جو مطلب "اي سڀ کان وڌيڪ جلال واري جو جلال" ڪيو وڃي ٿو. اها بهائي عبادتگاهن، گهرن ۽ مذهبي فن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} === سماجي ۽ معاشي ترقي === {{Main|بهائي مذهب ۽ سماجي-معاشي ترقي}} [[File:Tarbiyat School, Tehran, ca 1911.jpg|alt=A black-and-white photograph of several dozen girls seated in front of a school building|thumb|upright=1.15|تهران ۾ ڇوڪرين جي اسڪول جون شاگردياڻيون، 13 آگسٽ 1933ع؛ هي تصوير ممڪن طور 1911ع ۾ قائم ٿيل [[تربيت اسڪول]] جي شاگردياڻين جي آهي. اسڪول کي 1934ع ۾ حڪومتي حڪم سان بند ڪيو ويو.{{sfn|Baháʼí International Community|2005}}]] بهائي مذهب جي شروعات کان ئي سماجي ۽ معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ دلچسپي رهي، خاص طور عورتن جي تعليم ۽ سماجي ڪردار کي وڌائڻ تي زور ڏنو ويو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}}{{sfn|Kingdon|1997}}{{better source needed|date=July 2022}} هن سوچ جو عملي اظهار اسڪولن، زرعي سهڪاري ادارن ۽ ڪلينڪن جي قيام ۾ ٿيو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}} 20 آڪٽوبر 1983ع تي بيت العدل اعظم جي پيغام کان پوءِ سماجي ۽ معاشي ترقي بهائي عالمي سرگرميءَ جو وڌيڪ منظم حصو بڻجي وئي. بهائين کي پنهنجي مقامي حالتن ۽ بهائي تعليمات مطابق سماجي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿايو ويو. 1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ 129 بهائي متاثر سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جا منصوبا سڃاتا ويا، جڏهن ته 1987ع تائين اهو انگ وڌي 1,482 ٿيو.{{sfn|Smith|Momen|1989}} هاڻوڪين سرگرمين ۾ صحت، صفائي، تعليم، صنفي برابري، فنون ۽ ميڊيا، زراعت ۽ ماحوليات شامل آهن.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}}{{better source needed|date=July 2022}} تعليمي منصوبن ۾ ڳوٺاڻي سبق مرڪزن کان وڏن ثانوي اسڪولن ۽ ڪجهه يونيورسٽين تائين ادارا شامل آهن.{{sfn|Momen|2007}} 2017ع تائين بهائي سماجي ۽ معاشي ترقي واري آفيس جي اندازي موجب لڳ ڀڳ 40,000 ننڍا منصوبه، 1,400 ڊگهي مدي واري سرگرميءَ وارا منصوبا ۽ 135 بهائي متاثر تنظيمون ڪم ڪري رهيون هيون.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} === گڏيل قومون === بهاءُالله انسانيت جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ عالمي سطح جي حڪومت ۽ بين الاقوامي تعاون جي ضرورت بابت لکيو. ان فڪري پسمنظر سبب عالمي بهائي برادري [[قومون جي ليگ]] ۽ پوءِ [[گڏيل قومون]] جهڙن ادارن جي ذريعي بين الاقوامي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ جي ڪوششن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جيتوڻيڪ موجوده عالمي ادارن جي ڍانچي بابت بهائي لکڻين ۾ ڪجهه تحفظات پڻ موجود آهن.{{sfn|Momen|2007}} [[بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي]] (BIC)، جيڪا عالمي سطح تي بهائي برادرين جي نمائندگي ڪري ٿي، 1948ع کان گڏيل قومن وٽ غير سرڪاري تنظيم طور رجسٽر ٿيل آهي. 1970ع کان ان کي [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) وٽ خاص صلاحڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Baháʼí International Community – Consultative Status |url=https://esango.un.org/civilsociety/consultativeStatusSummary.do?profileCode=596 |access-date=5 September 2026 |website=United Nations Civil Society Participation |publisher=United Nations}}</ref> BIC کي [[يونيسف]] سان صلاحڪاري حيثيت ۽ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] ۽ گڏيل قومن جي عوامي ڄاڻ واري شعبي وٽ پڻ منظوري حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Key terms and facts |url=https://news.bahai.org/media-information/key-terms-and-facts |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي جا نيويارڪ ۽ [[جنيوا]] ۾ گڏيل قومن سان لاڳاپيل آفيسون آهن، جڏهن ته [[اديس ابابا]]، [[بينڪاڪ]]، [[نيروبي]]، روم، [[سانتياگو]] ۽ [[ويانا]] ۾ علائقائي نمائندگيون پڻ قائم آهن.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} بهائي برادري ماحول، عورتن جي ترقي ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت گڏيل قومن جي مختلف ادارن سان گڏيل پروگرام پڻ هلائي چڪي آهي. 2000ع جي [[Millennium Forum]] ۾ هڪ بهائي نمائندي کي انهن ٿورڙن غير سرڪاري مقررين مان شامل ڪيو ويو، جن کي اجلاس دوران خطاب جو موقعو مليو.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}}{{better source needed|date=July 2022}} 381iu8p5wph6fmqgidz7o7zhh552gv6 410634 410633 2026-09-08T21:10:18Z Intisar Ali 8681 410634 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[Some Answered Questions]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[The Secret of Divine Civilization]]''، ''[[Some Answered Questions]]''، ''[[Tablet to Dr. Forel|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[Tablets of the Divine Plan]]'' ۽ ''[[Tablet to The Hague]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''Guardian'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''Guardian'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''Guardian'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''Hands of the Cause'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} == مقدس متن == {{Baháʼí texts sidebar}} {{Main|بهائي ادب}} بهائي مذهب جا ''قانوني ۽ معتبر متن'' [[باب]]، [[بهاءُالله]]، [[عبدالبهاء]]، [[شوقي افندي]] ۽ [[بيت العدل اعظم]] جون لکڻيون، ۽ عبدالبهاء جون تصديق ٿيل تقريرون آهن. باب ۽ بهاءُالله جي لکڻين کي خدائي وحي سمجهيو وڃي ٿو، عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تقريرن ۽ شوقي افندي جي لکڻين کي بااختيار تشريح، جڏهن ته بيت العدل اعظم جي فيصلن ۽ لکڻين کي بااختيار قانون سازي ۽ وضاحت جي حيثيت ڏني وڃي ٿي. بهائي عقيدي موجب انهن سڀني متنن ۾ ڪنهن نه ڪنهن درجي تائين خدائي رهنمائي موجود آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} بهاءُالله جي اهم لکڻين ۾ ''[[ڪتاب اقدس]]'' شامل آهي، جيڪو فردي ۽ اجتماعي زندگيءَ بابت ڪيترن مذهبي قانونن ۽ عملن کي بيان ڪري ٿو،{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} ۽ ''[[ڪتاب ايقان]]''، جنهن کي بهائي عقيدي جي ڪيترن بنيادي فڪري اصولن جي وضاحت ڪندڙ اهم متن سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=137}} ''[[Gems of Divine Mysteries]]'' ۾ پڻ عقيدي جا وڌيڪ بنيادي موضوع بيان ٿيل آهن. جيتوڻيڪ بهائي تعليمات ۾ سماجي ۽ اخلاقي مسئلن تي گهڻو زور ڏنو ويو آهي، پر ڪيترائي بنيادي بهائي متن صوفياتي يا عرفاني نوعيت جا به آهن.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انهن ۾ ''[[ست واديون]]'' ۽ ''[[چار واديون]]'' شامل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=20}} ''ست واديون'' هڪ صوفي پيروڪار لاءِ [[فريدالدين عطار]] جي ادبي انداز کان متاثر ٿي لکي وئي هئي ۽ ان ۾ روح جي خدا ڏانهن روحاني سفر جا مختلف مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Smith|2000|p=311|ps=: {{nowrap|"Seven Valleys"}}}} ان جو انگريزي ترجمو 1906ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ڪري اهو اولهه ۾ دستياب ٿيندڙ بهاءُالله جي اوائلي متنن مان هڪ بڻيو. ''[[ڪلمات مکنونه]]'' به بهاءُالله جي اوائلي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ۾ 153 مختصر عبارتُون شامل آهن، جن بابت بهاءُالله لکيو ته انهن ۾ ڪجهه بنيادي روحاني حقيقتن جو جوهر مختصر صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Smith|2000|p=181|ps=: {{nowrap|"Hidden Words"}}}} == آبادي ۽ عالمي پکيڙ == {{Further|ملڪ موجب بهائي مذهب|مذهبن جي واڌ}} [[File:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|alt=A large temple in the shape of an open lotus flower|[[نئين دهلي]] جو [[لوٽس ٽيمپل]]، جيڪو 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ڀارت جو پهريون [[بهائي عبادتگاهه]] آهي؛ اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ 45 لک ماڻهو هتي اچن ٿا.|upright=1]] 2020ع تائين دنيا ۾ بهائين جو تعداد لڳ ڀڳ 8 ملين ٻڌايو ويو آهي.{{sfn|Smith|2022b|p=509}}<ref name="wrd-2020-bahais">{{Cite web |title=Baha'is by Country |website=World Religion Database |publisher=Institute on Culture, Religion, and World Affairs |date=2020 |url=https://worldreligiondatabase.org/ |access-date=21 December 2020 |archive-date=1 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501185821/https://worldreligiondatabase.org/ |url-status=live }}{{subscription required}}</ref> 2013ع ۾ ٻن آباديءَ جي ماهرن لکيو ته 1910ع کان 2010ع جي وچ واري هڪ صديءَ دوران بهائي مذهب گڏيل قومن جي هر علائقي ۾ عام آباديءَ جي واڌ جي شرح کان تيزيءَ سان وڌيو، ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان جي واڌ عام آباديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ ٻيڻي رهي.{{sfn|Johnson|Grim|2013}} [[File:Baha'i Temple at Dusk.jpg|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] ۾ بهائي عبادتگاهه؛ دنيا جو سڀ کان پراڻو اڃا قائم بهائي عبادتگاهه.{{sfn|Stausberg|2011|p=96}}|upright=1]] عالمي بهائي آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو ڏکڻ صحارا آفريڪا (29.9 سيڪڙو) ۽ ڏکڻ ايشيا (26.8 سيڪڙو) ۾ ٻڌايو ويو آهي، ان کان پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا (12.7 سيڪڙو) ۽ لاطيني آمريڪا (12.2 سيڪڙو) اچن ٿا.{{sfn|Smith|2022a|p=510}} اتر آمريڪا ۾ 7.6 سيڪڙو، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ 6.2 سيڪڙو، يورپ ۾ 2.0 سيڪڙو، آسٽريليا ۽ اوشيانا ۾ 1.6 سيڪڙو ۽ اتر اوڀر ايشيا ۾ 0.9 سيڪڙو بهائي آبادي ٻڌائي وئي آهي. 2015ع جي انگن موجب، بهائي مذهب ايران، پاناما، بيلز، بوليويا، زامبيا ۽ پاپوا نيو گني ۾ ٻيو وڏو مذهب، جڏهن ته چاڊ ۽ ڪينيا ۾ ٽيون وڏو مذهب هو.<ref>{{Cite web | title = Iran – Religious Adherents | url = https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210612220129/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Panama – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190712231843/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Belize – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151122030203/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bolivia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 15 October 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Zambia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 23 June 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170623232023/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Papua New Guinea – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 27 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927084940/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Chad – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 18 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210618141728/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Kenya – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_121_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 5 January 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200105165733/http://www.thearda.com/internationaldata/countries/Country_121_2.asp | url-status = dead }}</ref> 19هين صديءَ کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين بهائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت ايران ۾ رهي، جڏهن ته ايران کان ٻاهر جا پيروڪار خاص طور ڀارت ۽ اولهندي ملڪن ۾ هئا.{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}} 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 200,000 پيروڪارن مان هي مذهب 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين 4 ملين کان مٿي عالمي آباديءَ تائين پهتو.{{sfn|Smith|2016}}{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}}{{sfn|Daume|Watson|1988|p=303}} 2008ع ۾ ايران ۾ لڳ ڀڳ 110,000 بهائي ٻڌايا ويا.<ref>{{Citation |title=Bibliography |date=25 August 2015 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvx06zsp.15 |work=No Jim Crow Church |pages=287–302 |access-date=26 September 2023 |publisher=University Press of Florida|doi=10.2307/j.ctvx06zsp.15 |url-access=subscription }}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بهائي مذهب جي واڌ ۾ اتر آمريڪا مان منصوبابنديءَ سان مختلف ملڪن ڏانهن ماڻهن جي لڏپلاڻ يا ''پائنيئرنگ'' جو وڏو ڪردار رهيو.<ref name=HampsonPhD>{{Cite thesis |last=Hampson |first=Arthur |date=May 1980 |title=The growth and spread of the Baha'i Faith |type=PhD |publisher=Department of Geography, University of Hawaii |id=UMI 8022655 |oclc=652914306 |url=https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |pages=458–459, 472 |access-date=24 July 2022 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404191855/https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، 2001ع ۾ سماجيات جي ماهر [[David B. Barrett]] بهائي مذهب کي "نسلي يا قومي مرڪز کان پاڪ عالمي مذهب" قرار ڏنو.{{sfn|World Christian Encyclopedia|2001}} ان جي واڌ هر علائقي ۾ هڪجهڙي نه رهي. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ۽ ان جي اثر هيٺ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بهائي سرگرمين تي پابندي ۽ پيروڪارن تي دٻاءُ رهيو.<ref name="Kolarz">{{Cite book| last=Kolarz| first=Walter| author-link=Walter Kolarz |title=Religion in the Soviet Union |publisher=St. Martin's Press |series=Armenian Research Center collection |year=1962 |pages=470–473 |oclc=254603830}}</ref>{{sfn|Momen|1994a}}<ref name="hass">{{Cite journal | last = Hassall | first = Graham | title = Notes on the Bábí and Baháʼí Religions in Russia and its Territories | journal = Journal of Baháʼí Studies | volume = 5 | issue = 3 | pages = | date = 1992 | url = http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164853/http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-date=6 July 2011 | access-date =21 July 2022}}</ref> 1970ع کان 1990ع واري عرصي ۾ ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ پڻ پابنديون لڳيون.{{sfn|Smith|Momen|1989}}<ref>{{Cite web | last = compiled by Wagner | first = Ralph D. | title = NIGER | work = Synopsis of References to the Baháʼí Faith, in the US State Department's Reports on Human Rights 1991–2000 | publisher = Baháʼí Library Online | url = http://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | access-date = 4 May 2008 | archive-date = 7 February 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260207004629/https://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | url-status = live }}</ref> ايران ۽ ڪجهه شيعه اڪثريتي ملڪن ۾ بهائين خلاف دٻاءُ سڀ کان وڌيڪ شديد رهيو آهي. ڪجهه محققن ۽ انساني حقن جي تنظيمن ان صورتحال کي نسل ڪشيءَ جي ڪوشش يا ان ڏانهن ويندڙ عملن سان تشبيهه ڏني آهي.{{sfn|Affolter|2005}}<ref>{{Cite journal | last = Morlock | first = Naghme Naseri | title = Religious Persecution & Oppression: A Study of Iranian Baha'ís' Strategies of Survival | journal = Journal of Hate Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 15–24 | date = 6 December 2021 | doi = 10.33972/jhs.201 | s2cid = 245113244 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web| last =Dallaire| first =Roméo| author-link =Roméo Dallaire| title =Baha'i People in Iran—Inquiry| work =Statements from Roméo Dallaire| publisher =The Liberal caucus in the Senate| date =29 November 2011| url =http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| access-date =28 March 2012| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20140106032336/http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| archive-date =6 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web | title =Genocide and politicide watch: Iran | publisher =Genocide Watch; The International Alliance to End Genocide | date =28 March 2012 | url =http://www.genocidewatch.org/iran.html | access-date = 28 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last =Seyfried | first =Rebeka | title =Progress report from Mercyhurst: Assessing the risk of genocide in Iran | work =Iranian Baha'is | publisher =The Sentinel Project for Genocide Prevention | date =21 March 2012 | url =http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | access-date =28 March 2012 | archive-date =4 November 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20121104083251/http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | url-status =live }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه هنڌن ۽ دورن ۾ بهائي مذهب تمام تيزيءَ سان وڌيو، خاص طور ڏکڻ صحارا آفريڪا ۾.<ref name="UofC">{{Cite web|title=Overview Of World Religions |work=General Essay on the Religions of Sub-Saharan Africa |publisher=Division of Religion and Philosophy, [[University of Cumbria]] |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |access-date=16 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209082606/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |archive-date=9 December 2007 }}</ref> 1989ع ۾ بيت العدل اعظم بوليويا، بنگلاديش، هيٽي، ڀارت، لائبيريا، پيرو، فلپائن ۽ تائيوان کي انهن ملڪن مان قرار ڏنو، جتي پوين ڏهاڪن ۾ مذهب جي واڌ نمايان رهي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#313524548|title=Riḍván 1989 – To the Bahá'ís of the World | Bahá'í Reference Library|website=www.bahai.org|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017001651/https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#275533543#313524548|url-status=live}}</ref> بهائي ذريعن 1991–92ع ۾ عالمي آبادي کي "پنج ملين کان وڌيڪ" ٻڌايو.{{sfn|Baháʼí World News Service|1992}} 2001ع کان پوءِ بيت العدل اعظم صرف رسمي پيروڪارن جي ڳڻپ بدران برادريءَ جي سرگرمي، تربيتي عمل ۽ مقامي ادارن ۾ شرڪت کي به اهم شمارياتي معيار طور استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Stockman|2022a|p=565}}{{sfn|Stockman|2022b|p=578}}{{sfn|Hassal|2022|p=588}} بهائي ڪنهن به ملڪ ۾ آباديءَ جي اڪثريت نٿا بڻجن،{{sfn|Park|2004}} ۽ گهڻن ملڪن ۾ اهي مجموعي آباديءَ جو تمام ننڍو حصو آهن؛ تنهنڪري سندن حقيقي انگ بابت گهٽ ڳڻپ يا ''under-reporting'' جو مسئلو پڻ موجود رهي ٿو.{{sfn|Association of Religion Data Archives|2010}}{{sfn|Pew Global Religious Landscape|2012}} ڪجهه هنڌن تي بهائي آبادي خاص نسلي يا سماجي اقليتن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جنهن سان صحيح ڳڻپ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kolodner">{{Cite web| last =Kolodner| first =Alexander| title =The Baha'i Faith Compared to Race in American Counties| date =1 May 2014| url =https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| access-date =18 March 2015| archive-date =14 May 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250514090655/https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| url-status =live}}</ref>{{sfn|Smith|2022b|p=619}} [[ساموا]] جو حڪمران [[Malietoa Tanumafili II]] 1968ع ۾ بهائي ٿيو ۽ 2007ع ۾ وفات تائين عهد تي رهيو؛ کيس بهائي مذهب قبول ڪندڙ پهريون وقت جو رياستي سربراهه سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2022}} بهائي ذريعن موجب [[رومانيا جي راڻي ماري]] پهرين تاجدار شخصيت هئي، جنهن بهاءُالله جي تعليمات کي قبول ڪيو ۽ انهن جي عوامي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |title=MARIE ALEXANDRA VICTORIA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |access-date=22 April 2025 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521044120/https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |url-status=live }}</ref> == مذهبي ۽ سماجي عمل == {{See also|بهائي قانون}} === عبادتي ۽ اخلاقي ذميواريون === بهاءُالله جي تعليمات ۾ ذاتي عملن جا ڪيترائي اهڙا مثال شامل آهن، جيڪي پيروڪارن لاءِ لازم يا همٿايل سمجهيا وڃن ٿا. 15 ورهين کان مٿي عمر وارن بهائين لاءِ هر ڏينهن مقرر لفظن ۽ طريقي سان گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[واجب بهائي نماز]] پڙهڻ لازم آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} روزاني واجب نماز کان علاوه عبادتي دعا، مراقبو، فڪر ۽ مقدس متنن جو مطالعو پڻ همٿايو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=161–162}} بالغ بهائي هر سال مارچ ۾ ڏينهن جي روشنيءَ دوران 19 ڏينهن جو [[بهائي اوڻيهه ڏينهن وارو روزو]] رکن ٿا؛ ڪجهه حالتن ۾ ڇوٽون مقرر آهن.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} بهائي تدفين لاءِ مخصوص اصول موجود آهن، جن ۾ دفن وقت هڪ مقرر دعا پڙهڻ شامل آهي. لاش کي ڪيميائي طريقي سان محفوظ ڪرڻ يا ساڙڻ جي سخت حوصلا شڪني ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} بهائي قانون موجب روزمره جي ضروري خرچن ۽ قرضن کان پوءِ مخصوص بچيل دولت تي 19 سيڪڙو ادائيگي، جنهن کي [[حقوق الله]] چيو وڃي ٿو، مقرر آهي؛ اها ادائيگي بيت العدل اعظم ڏانهن وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === منع ٿيل عمل === [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|alt=Elaborate gardens with several gates and a walkway leading to a domed building in the distance|thumb|[[حيفا]] ۾ [[بهائي ڇتيدار باغ]]]] بهاءُالله جي تعليمات ۾ ڪجهه ذاتي عمل منع ٿيل يا سخت ناپسنديده قرار ڏنل آهن. [[غيبت]] ۽ ماڻهن جي پٺيان بدگويي منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=330–332}} [[شراب]] پيئڻ ۽ وڪڻڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} جنسي لاڳاپن کي مڙس ۽ زال جي شاديءَ واري رشتي تائين محدود ڪيو ويو آهي؛ ان ڪري شادي کان اڳ، شادي کان ٻاهر ۽ هم جنس جنسي لاڳاپا بهائي قانون ۾ منع ٿيل آهن.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} ''(ڏسو پڻ: [[هم جنس پرستي ۽ بهائي مذهب]])'' [[پارٽي سياست]] ۾ شرڪت ممنوع آهي،{{sfn|McMullen|2015|pp=69, 136, 149, 253–254, 269}} جڏهن ته روزگار طور گداگري ڪرڻ پڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} نماز، روزي ۽ ٻين ذاتي قانونن جي پابندي بنيادي طور هر فرد جي پنهنجي ذميواري سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن ڪو شخص مذهب جي قانونن جي کليل ۽ مسلسل ڀڃڪڙي يا سنگين اخلاقي بدعملي ڪري، ته ڪجهه حالتن ۾ قومي روحاني مجلس انتظامي حق محدود ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڪارروائي سماجي بائيڪاٽ يا شَننگ جي مترادف نه آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} ''[[ڪتاب اقدس]]'' جا ڪجهه قانون موجوده وقت ۾ لاڳو سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا اهڙي سماج سان لاڳاپيل آهن، جتي بهائي قانون وڏي سماجي پيماني تي لاڳو هجن، جهڙوڪ باهه لڳائڻ يا قتل بابت ڪجهه سزا جا اصول.{{sfn|Schaefer|2002|pp=321–323}} بهائي قانون، جيستائين رهائش واري ملڪ جي شهري قانون سان سڌي ٽڪراءَ ۾ نه هجن، هر بهائي لاءِ پابند سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|p=158}}{{sfn|Schaefer|2002|pp=312,315}} === شادي === {{Main|بهائي شادي}} بهائي مذهب ۾ شاديءَ جو بنيادي مقصد مرد ۽ عورت جي وچ ۾ روحاني هم آهنگي، محبت، ساٿ ۽ اتحاد کي فروغ ڏيڻ ۽ ٻارن جي پرورش لاءِ محفوظ ۽ محبت ڀريو ماحول پيدا ڪرڻ آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=164–165}} بهائي تعليمات شاديءَ کي "ڀلائي ۽ نجات جو قلعو" سڏين ٿيون ۽ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ڍانچي سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهاءُالله شاديءَ جي واکاڻ ڪئي، طلاق جي حوصلا شڪني ڪئي ۽ شادي کان ٻاهر پاڪدامنيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب مڙس ۽ زال کي هڪ ٻئي جي روحاني ترقيءَ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Momen|2022}} بهائي متنن ۾ نسلي حدن کان مٿانهين شاديءَ جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.{{sfn|Smith|2008|p=164}} شادي ڪرڻ وارن کي صلاح ڏني وڃي ٿي ته فيصلي کان اڳ هڪ ٻئي جي ڪردار ۽ طبيعت کي چڱي طرح سمجهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} والدين کي پنهنجي ٻارن لاءِ ساٿي چونڊڻ جو اختيار ناهي؛ پر جڏهن ٻه ماڻهو پاڻ شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن، ته ٻنهي جا سڀ زنده حيات حياتياتي والدين، ڀلي بهائي هجن يا نه، پنهنجي رضامندي ڏين.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي شاديءَ جي تقريب نسبتاً سادي آهي. لازمي حصو اهو آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ بهاءُالله مقرر ڪيل شاديءَ جا لفظ پڙهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} اهي لفظ آهن: "اسين سڀ، يقيناً، خدا جي مرضيءَ تي قائم رهنداسين."{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي انتظامي رهنمائي موجب ٽرانس جينڊر شخص کي طبي منتقلي ۽ [[جنس جي تبديليءَ واري سرجري]] کان پوءِ سندس نئين جنس ۾ سڃاڻپ ملي سگهي ٿي، ۽ پوءِ هو يا هوءَ بهائي شادي ڪري سگهي ٿو يا سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 December 2002 |title=Transsexuality |url=http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |publisher=[[Universal House of Justice]] |access-date=28 November 2022 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205549/http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Parashar |first=Singh M. |url=https://books.google.com/books?id=VEnrDwAAQBAJ&dq='bahai+faith%22+transgender&pg=PT210 |title=Why Homosexuality Was Not Opposed by Narendra Modi ? |date=17 April 2020 |publisher=Xlibris Corporation |isbn=978-1-984594-67-9 |language=en}}</ref> === ڪم ۽ روزگار === بهاءُالله فقيرانه گداگري ۽ سخت راهبانيت تي ٻڌل زندگيءَ جي حوصلا شڪني ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} [[رهبانيت]] منع ٿيل آهي، ۽ بهائين کي سيکاريو وڃي ٿو ته هو مفيد ڪم ۾ مشغول رهندي روحاني زندگي گذارين.{{sfn|Daume|Watson|1992}} بهاءُالله جي لکڻين ۾ انساني خدمت جي نيت سان ڪيل محنت کي عبادت جي درجي سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Daume|Watson|1992}} ان ڪري بهائي سوچ ۾ روزگار کي صرف معاشي ضرورت نه، پر اخلاقي ۽ روحاني خدمت جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. === عبادتگاهون === {{Main|بهائي عبادتگاهه}} [[File:House of Worship Germany 2007.jpg|thumb|upright=1.15|[[لانگنهاين]]، جرمنيءَ ۾ بهائي عبادتگاهه]] گهڻين بهائي برادرين ۾ گڏيل عبادت ماڻهن جي گهرن يا [[حضيرة القدس|بهائي مرڪزن]] ۾ ٿيندي آهي، پر ڪجهه هنڌن تي خاص [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهون]] تعمير ڪيون ويون آهن.{{sfn|Afnan|2022}} اهي عبادتگاهون بهائين سان گڏ غير بهائين لاءِ به کليل آهن.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} بهائي عبادتگاهه کي عربي اصطلاح ''مشرق الاذڪار''، يعني "خدا جي ياد جو اڀرندڙ هنڌ"، پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2012}} اندر بهائي ۽ ٻين مذهبن جا مقدس متن پڙهي يا ڳائي سگهجن ٿا. موسيقيءَ سان ترتيب ڏنل دعائون ۽ پڙهڻيون ڪورس وسيلي ڳائي سگهجن ٿيون، پر اندر ساز وڄائڻ جي اجازت ناهي.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} اتي واعظ يا باقاعده رسمون پڻ نٿيون ڪيون وڃن.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} بهائي عبادتگاهن جو بنيادي خاڪو نَوَ پاسن وارو هوندو آهي ۽ عام طور انهن ڏانهن نَوَ رستا ۽ چوڌاري نَوَ باغ هوندا آهن.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} هن وقت تائين اٺ براعظمي، ٻه قومي ۽ چار مقامي بهائي عبادتگاهون تعمير ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Houses of Worship |url=https://news.bahai.org/media-information/houses-of-worship |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي لکڻين ۾ مستقبل جي ''مشرق الاذڪار'' کي اهڙي وسيع اداري طور ڏٺو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري انساني ڀلائي، سائنس، تعليم ۽ سماجي خدمت جا ادارا پڻ هجن.{{sfn|Hassall|2012}} اڃا تائين اهڙو مڪمل جامع مجموعو ڪنهن هنڌ قائم ناهي ٿيو.{{sfn|Warburg|2006|p=486}} === ڪئلينڊر === {{Main|بهائي ڪئلينڊر}} بهائي ڪئلينڊر [[باب]] قائم ڪيو. ان ۾ 19 مهينا آهن ۽ هر مهيني ۾ 19 ڏينهن هوندا آهن، جڏهن ته مڪمل شمسي سال ٺاهڻ لاءِ چار يا پنج [[ايام هاء]] جا واڌو ڏينهن شامل ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي نئون سال، جنهن کي [[بهائي نوروز|نوروز]] چيو وڃي ٿو، اتر اڌ گولي جي بهاري اعتدال جي وقت، لڳ ڀڳ 21 مارچ تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ اهو روزي جي مهيني جي پڄاڻيءَ کان پوءِ اچي ٿو. هر بهائي مهيني ۾ هڪ ڀيرو برادري گڏ ٿي [[اوڻيهه ڏينهن واري عيد]] ملهائي ٿي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن: پهريون عبادتي، جنهن ۾ دعا ۽ مقدس متن پڙهيا وڃن ٿا؛ ٻيو انتظامي، جنهن ۾ مشاورت ۽ برادريءَ جا معاملا ڏٺا وڃن ٿا؛ ۽ ٽيون سماجي، جنهن ۾ ماڻهو آزاديءَ سان هڪ ٻئي سان ملن ٿا.{{sfn|Afnan|2022}} 19 مهينن مان هر مهيني جو نالو خدا جي ڪنهن صفت تي رکيل آهي؛ مثال طور ''بهاء'' (جلال)، ''علم'' ۽ ''جمال''.{{sfn|Smith|2008|pp=188–190}} بهائي هفتو به ست ڏينهن جو آهي، ۽ هر ڏينهن جو نالو پڻ خدا جي ڪنهن صفت سان لاڳاپيل آهي. بهائي سال ۾ 11 مقدس ڏينهن ملهائين ٿا، جن مان 9 ڏينهن ڪم کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. اهي ڏينهن مذهب جي تاريخ جي اهم واقعن، جهڙوڪ باب ۽ بهاءُالله جي ڄم، اعلان ۽ وفات، سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=188}} === مقدس ڏينهن === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6A1B9A; color:white;" | عيد يا يادگار ڏينهن ! style="background:#1565C0; color:white;" | عام تاريخ ! style="background:#00897B; color:white;" | ڪم کان پاسو؟ |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهائي نوروز|بهائي نئون سال / نوروز]] | style="background:#E3F2FD;" | لڳ ڀڳ 21 مارچ | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[رضوان]] جو پهريون ڏينهن — بهاءُالله جي دعويٰ جو اعلان | style="background:#E3F2FD;" | 21 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو نائون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 29 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو ٻارهون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 2 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[باب]] جي دعوت جي اعلان جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 24 مئي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهاءُالله]] جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 29 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي شهادت | style="background:#E3F2FD;" | 10 جولاءِ* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | بهاءُالله جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | عهد جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 26 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |- | style="background:#F3E5F5;" | عبدالبهاء جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 28 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |} <small>* باب ۽ بهاءُالله جي ڄم جا ڏينهن جديد بهائي ڪئلينڊر ۾ "ٻن گڏيل جنم ڏينهن" جي قاعدي تحت مقرر ٿين ٿا، تنهنڪري گريگورين تاريخ هر سال بدلجي سگهي ٿي.</small> === نشان === {{Main|بهائي نشان}} [[File:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|alt=Arabic script inscribed on a metal plate|thumb|upright=1.05|right|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه جي اندرين حصي ۾ [[اسم اعظم]] جي خطاطي]] بهائي مذهب جا ڪيترائي نشان عربي لفظ ''بهاء'' ({{lang|ar|بهاء}}، "جلال" يا "شان") سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي ابجد قيمت 9 آهي. نَوَ هڪ عدد وارو سڀ کان وڏو انگ هجڻ ڪري ڪمال يا مڪمل ٿيڻ جي علامت طور به استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري [[نَوَ ڪنڊن وارو تارو]] بهائي مذهب جي عام نشانن مان هڪ آهي، ۽ بهائي عبادتگاهون پڻ نَوَ پاسن واريون هونديون آهن.{{sfn|Smith|2000|pp=167–168}}{{sfn|Hartz|2009|p=14}} نَوَ ڪنڊن وارو تارو بهائي قبرن تي پڻ عام طور ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''رِنگ اسٽون'' نشان ۾ ٻه پنج ڪنڊا تارا ۽ وچ ۾ ''بهاء'' جي علامتي خطاطي شامل هوندي آهي، جنهن کي خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي دنيا جي لاڳاپي جي علامت طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''اسم اعظم'' جي مشهور خطاطي عبارت ''يا بهاء الأبهى'' ({{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}) آهي، جنهن جو مطلب "اي سڀ کان وڌيڪ جلال واري جو جلال" ڪيو وڃي ٿو. اها بهائي عبادتگاهن، گهرن ۽ مذهبي فن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} === سماجي ۽ معاشي ترقي === {{Main|بهائي مذهب ۽ سماجي-معاشي ترقي}} [[File:Tarbiyat School, Tehran, ca 1911.jpg|alt=A black-and-white photograph of several dozen girls seated in front of a school building|thumb|upright=1.15|تهران ۾ ڇوڪرين جي اسڪول جون شاگردياڻيون، 13 آگسٽ 1933ع؛ هي تصوير ممڪن طور 1911ع ۾ قائم ٿيل [[تربيت اسڪول]] جي شاگردياڻين جي آهي. اسڪول کي 1934ع ۾ حڪومتي حڪم سان بند ڪيو ويو.{{sfn|Baháʼí International Community|2005}}]] بهائي مذهب جي شروعات کان ئي سماجي ۽ معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ دلچسپي رهي، خاص طور عورتن جي تعليم ۽ سماجي ڪردار کي وڌائڻ تي زور ڏنو ويو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}}{{sfn|Kingdon|1997}}{{better source needed|date=July 2022}} هن سوچ جو عملي اظهار اسڪولن، زرعي سهڪاري ادارن ۽ ڪلينڪن جي قيام ۾ ٿيو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}} 20 آڪٽوبر 1983ع تي بيت العدل اعظم جي پيغام کان پوءِ سماجي ۽ معاشي ترقي بهائي عالمي سرگرميءَ جو وڌيڪ منظم حصو بڻجي وئي. بهائين کي پنهنجي مقامي حالتن ۽ بهائي تعليمات مطابق سماجي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿايو ويو. 1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ 129 بهائي متاثر سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جا منصوبا سڃاتا ويا، جڏهن ته 1987ع تائين اهو انگ وڌي 1,482 ٿيو.{{sfn|Smith|Momen|1989}} هاڻوڪين سرگرمين ۾ صحت، صفائي، تعليم، صنفي برابري، فنون ۽ ميڊيا، زراعت ۽ ماحوليات شامل آهن.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}}{{better source needed|date=July 2022}} تعليمي منصوبن ۾ ڳوٺاڻي سبق مرڪزن کان وڏن ثانوي اسڪولن ۽ ڪجهه يونيورسٽين تائين ادارا شامل آهن.{{sfn|Momen|2007}} 2017ع تائين بهائي سماجي ۽ معاشي ترقي واري آفيس جي اندازي موجب لڳ ڀڳ 40,000 ننڍا منصوبه، 1,400 ڊگهي مدي واري سرگرميءَ وارا منصوبا ۽ 135 بهائي متاثر تنظيمون ڪم ڪري رهيون هيون.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} === گڏيل قومون === بهاءُالله انسانيت جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ عالمي سطح جي حڪومت ۽ بين الاقوامي تعاون جي ضرورت بابت لکيو. ان فڪري پسمنظر سبب عالمي بهائي برادري [[قومون جي ليگ]] ۽ پوءِ [[گڏيل قومون]] جهڙن ادارن جي ذريعي بين الاقوامي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ جي ڪوششن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جيتوڻيڪ موجوده عالمي ادارن جي ڍانچي بابت بهائي لکڻين ۾ ڪجهه تحفظات پڻ موجود آهن.{{sfn|Momen|2007}} [[بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي]] (BIC)، جيڪا عالمي سطح تي بهائي برادرين جي نمائندگي ڪري ٿي، 1948ع کان گڏيل قومن وٽ غير سرڪاري تنظيم طور رجسٽر ٿيل آهي. 1970ع کان ان کي [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) وٽ خاص صلاحڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Baháʼí International Community – Consultative Status |url=https://esango.un.org/civilsociety/consultativeStatusSummary.do?profileCode=596 |access-date=5 September 2026 |website=United Nations Civil Society Participation |publisher=United Nations}}</ref> BIC کي [[يونيسف]] سان صلاحڪاري حيثيت ۽ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] ۽ گڏيل قومن جي عوامي ڄاڻ واري شعبي وٽ پڻ منظوري حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Key terms and facts |url=https://news.bahai.org/media-information/key-terms-and-facts |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي جا نيويارڪ ۽ [[جنيوا]] ۾ گڏيل قومن سان لاڳاپيل آفيسون آهن، جڏهن ته [[اديس ابابا]]، [[بينڪاڪ]]، [[نيروبي]]، روم، [[سانتياگو]] ۽ [[ويانا]] ۾ علائقائي نمائندگيون پڻ قائم آهن.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} بهائي برادري ماحول، عورتن جي ترقي ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت گڏيل قومن جي مختلف ادارن سان گڏيل پروگرام پڻ هلائي چڪي آهي. 2000ع جي [[Millennium Forum]] ۾ هڪ بهائي نمائندي کي انهن ٿورڙن غير سرڪاري مقررين مان شامل ڪيو ويو، جن کي اجلاس دوران خطاب جو موقعو مليو.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}}{{better source needed|date=July 2022}} == ظلم ۽ جبر == {{Main|بهائين تي ظلم ۽ جبر}} [[File:Cemetery of yazd.jpg|alt=Broken cinder blocks and felled palm trees|thumb|2007ع ۾ ايراني اختيارين طرفان بي حرمتي کان پوءِ [[يزد]] جو بهائي قبرستان]] بهائي اڄ به ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ مذهبي دٻاءَ ۽ پابندين کي منهن ڏين ٿا، جتي حڪومتي يا مذهبي اختيارين مان ڪي بهائي مذهب کي هڪ آزاد مذهب بدران [[اسلام کان ارتداد]] سان لاڳاپيل تحريڪ طور ڏسن ٿا. سڀ کان سخت ۽ ڊگهو ظلم ايران ۾ ٿيو آهي، جتي 1978ع کان 1998ع جي وچ ۾ 200 کان وڌيڪ بهائين کي موت جي سزا ڏني وئي يا قتل ڪيو ويو.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائين جي مذهبي ۽ شهري حقن تي مختلف درجن جون پابنديون مصر، افغانستان،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323 Afghanistan]}}{{better source needed|date=July 2022}} انڊونيشيا،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222133 Indonesia]}} عراق،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}} مراڪش،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}} يمن{{sfn|Baháʼí World News Service|2017}} ۽ ڏکڻ صحارا آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ پڻ رپورٽ ڪيون ويون آهن.{{sfn|Smith|Momen|1989}} === ايران === بهائين تي سڀ کان ڊگهي ۽ منظم ظلم ۽ جبر جي تاريخ ايران ۾ ملي ٿي، جيڪو بهائي مذهب جي جنم ڀومي آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=125–127}} جڏهن [[باب]] جي تحريڪ ايران ۾ تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، تڏهن ڪجهه شيعه عالمن ان جي پيروڪارن کي دين جا دشمن قرار ڏنو. اهڙين مذهبي فتوائن ۽ مهمن کان پوءِ هجوم جا حملا، گرفتارين ۽ سرعام ڦاهين جا واقعا ٿيا.{{sfn|Affolter|2005}} 20هين صديءَ جي شروعات کان انفرادي بهائين خلاف ظلم سان گڏ اهڙيون رياستي مهمون پڻ شروع ٿيون، جن جو نشانو پوري بهائي برادري ۽ ان جا ادارا هئا.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} 1903ع ۾ يزد ۾ 100 کان وڌيڪ بهائي قتل ڪيا ويا.{{sfn|Nash|1982}} 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران تهران جا بهائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا تربيت اسڪول، بند ڪيا ويا؛ بهائي شادين کي قانوني سڃاڻپ نه ڏني وئي ۽ بهائي مذهبي متنن تي سينسرشپ لاڳو ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Sanasarian|2000|pp=52–53}} [[محمد رضا پهلوي]] جي دور ۾، ايران جي معاشي ۽ سياسي مسئلن ۽ وڌندڙ قومپرست تحريڪن جي ماحول ۾، بهائين خلاف هڪ منظم مهم شروع ڪئي وئي.{{efn|In line with this is the thinking that the government encouraged the campaign to distract attention from more serious problems, including acute economic difficulties. Beyond this lay the difficulty that the regime faced in harnessing the nationalist movement that had supported Musaddiq.{{sfn|Akhavi|1980|pp=76–78}}}} 1955ع ۾ هڪ سرڪاري طور منظور ٿيل ۽ منظم بهائي مخالف مهم هلي، جنهن ۾ قومي ريڊيو ۽ سرڪاري اخبارن وسيلي بهائين خلاف پروپيگنڊا ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} ان مهم دوران ملا محمد تقي فلسفي جي تحريڪ کان پوءِ تهران جي فوجي گورنر جنرل [[تيمور بختيار]] جي حڪم تي تهران جو بهائي مرڪز ڊاهي پٽ ڪيو ويو.{{sfn|''The New York Times''|1955}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پهلوي حڪومت خلاف عوامي تحريڪ وڌڻ سان بهائين کي ڪڏهن ڪڏهن شاهه جي حڪومت، اولهه ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل سياسي طاقت طور پيش ڪيو ويو، جنهن سان سماجي دشمني وڌيڪ وڌي.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}} 1979ع جي [[ايراني انقلاب|اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايراني بهائين خلاف رياستي پابنديون وڌيڪ سخت ٿيون. بهائين جي گهرن تي ڇاپا، سرڪاري ملازمتن کان روڪ، يونيورسٽين ۾ داخلا کان محرومي، گرفتارين ۽ ڊگهي قيد جون سزائون رپورٽ ٿينديون رهيون.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائي قبرستانن جي بي حرمتي، ملڪيتن جي ضبطگي ۽ مذهبي تاريخي ماڳن جي ڊاهڻ جا واقعا پڻ ٿيا، جن ۾ بهاءُالله جي والد ميرزا بزرگ سان لاڳاپيل گهر به شامل آهي.{{sfn|Affolter|2005}} [[شيراز]] ۾ [[باب]] جو گهر، جيڪو بهائين لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿو، ٻه ڀيرا ڊاهيو ويو.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} 2018ع ۾ اصفهان يونيورسٽيءَ مان هڪ بهائي شاگردياڻي کي سندس مذهب سبب خارج ڪيو ويو، جڏهن ته ساڳئي سال زنجان ۽ گيلان جي يونيورسٽين مان پڻ ٻن بهائي شاگردن کي خارج ڪرڻ جون رپورٽون مليون.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} [[محمود احمدي نژاد]] جي صدارت دوران بهائين خلاف دٻاءَ ۾ واڌ بابت آمريڪي مذهبي آزاديءَ واري ڪميشن سميت مختلف ادارن رپورٽون جاري ڪيون.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Sullivan|2009}} گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميشن 2005ع جي هڪ ڳجهي خط جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ ايراني فوجي قيادت کي بهائين جي سڃاڻپ ۽ سندن سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون ويون هيون. ان پسمنظر ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽيئر 20 مارچ 2006ع تي خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي نگراني مان حاصل ڪيل ڄاڻ وڌيڪ مذهبي امتياز ۽ ظلم لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Jahangir|2006}} 14 مئي 2008ع تي ايران ۾ بهائي برادريءَ جي ضرورتن جي سار سنڀال ڪندڙ غير رسمي اداري، جنهن کي "دوست" يا ''Yárán'' چيو ويندو هو، جي ميمبرن کي گرفتار ڪري [[ايون جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} سندن مقدمو ڪيترائي ڀيرا ملتوي ٿيو ۽ آخرڪار 12 جنوري 2010ع تي شروع ٿيو.{{sfn|CNN|2010a}} عدالتي ڪارروائيءَ تائين دفاعي وڪيلن جي محدود رسائي ۽ آزاد مبصرن جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010a}} بعد ۾ وڌيڪ ٻڌڻيون 7 فيبروري،{{sfn|Washington TV|2010}} 12 اپريل{{sfn|Djavadi|2010}} ۽ 12 جون 2010ع تي ٿيون.{{sfn|Radio Free Europe|2010}} 11 آگسٽ 2010ع تي ستن بهائي اڳواڻن مان هر هڪ کي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي،{{sfn|Siegal|2010}} جيڪا پوءِ 10 سال ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010b}} انهن کي بعد ۾ [[گوهر دشت جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|AFP|2011a}} مارچ 2011ع ۾ سندن اصل 20 سالن واري سزا بحال ڪئي وئي.{{sfn|AFP|2011b}} 3 جنوري 2010ع تي ايراني اختيارين وڌيڪ ڏهه بهائي گرفتار ڪيا. انهن ۾ ليوا خانجاني، قيد بهائي اڳواڻ جمال الدين خانجاني جي پوٽي، پڻ شامل هئي؛ فيبروريءَ ۾ سندس پٽ نڪي خانجاني کي پڻ گرفتار ڪيو ويو.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} ايراني حڪومت جو موقف رهيو آهي ته بهائي مذهب هڪ مذهبي برادري نه، پر سياسي تنظيم آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ان کي سرڪاري مذهبي اقليت طور تسليم نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} انساني حقن جي تنظيمن جو چوڻ آهي ته حڪومت اهڙي دعويٰ جي حق ۾ قابل اعتماد ثبوت پيش نه ڪيو آهي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} ايراني حڪومت بهائي مذهب کي [[صهيونيت]] سان پڻ ڳنڍيندي رهي آهي.{{efn|A spokesman for the Iranian Embassy in Argentina explained that the exclusion was prompted by the fact that the Bahá’ís were a "misguided group… whose affiliation and association with world Zionism is a clear fact" and who could not be "in the same category as minorities like the Christian, Jews and Zoroastrians."{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006|p=22, n. 148}}}} تاريخي تحقيق موجب بهاءُالله کي ايران جي شاهه [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ايران مان عثماني سلطنت ڏانهن جلاوطن ڪرايو، ۽ پوءِ عثماني اختيارين کيس وڌيڪ پري [[عڪا]] موڪليو؛ عڪا ان وقت عثماني فلسطين جو حصو هو ۽ اسرائيل رياست ان واقعي کان لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ قائم ٿي.{{efn| The Iranian leader [[Naser al-Din Shah Qajar]] banished Baháʼu'lláh from Iran to the Ottoman Empire, from where he was later exiled by the Ottoman Sultan, at the behest of the Iranian Shah to territories further from Iran and finally to [[Akka, Palestine|Akka]], which only a century later was incorporated into the state of [[Israel]].}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}} ڪجهه محققن موجب صهيونيت واري الزام کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.{{sfn|Freedman|2009}} 2019ع ۾ ايران جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي درخواستن مان "ٻيا مذهب" وارو اختيار ختم ڪيو ويو، جنهن سان بهائين لاءِ پنهنجي حقيقي مذهب سان سرڪاري دستاويز حاصل ڪرڻ مشڪل يا ناممڪن بڻجي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baha'i – DW – 01/25/2020|website=dw.com|access-date=12 March 2021|archive-date=13 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413153102/https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[هيومن رائٽس واچ]] نتيجو ڪڍيو ته ايران ۾ بهائين خلاف ڏهاڪن کان هلندڙ منظم رياستي جبر، عالمي فوجداري قانون جي حوالي سان ''انسانيّت خلاف ڏوهه'' واري "ظلم ۽ جبر" جي زمري ۾ اچي سگهي ٿو. تنظيم پنهنجي رپورٽ ۾ من ماني گرفتارين، مقدمن، تعليم ۽ روزگار تي پابندين، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ بهائي تدفين ۾ رياستي مداخلت کي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو قرار ڏنو.<ref>{{cite report |url=https://www.hrw.org/report/2024/04/01/boot-my-neck/iranian-authorities-crime-persecution-against-bahais-iran |title="The Boot on My Neck": Iranian Authorities' Crime of Persecution Against Baha'is in Iran |date=1 April 2024 |publisher=Human Rights Watch |access-date=5 September 2026}}</ref> === مصر === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مصر جي هڪ مذهبي عدالت بهائي مذهب جي پنهنجن قانونن، اصولن ۽ عقيدن جي بنياد تي ان کي اسلام کان الڳ هڪ نئين مذهبي روايت طور سڃاتو.<ref>{{cite web | title=The House of Baha’u’llah and the Struggle for Religious Visibility in Mandatory Iraq | url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | publisher=Cambridge University Press | access-date=2026-06-12 | archive-date=13 January 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260113045206/https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1960ع کان مصر ۾ بهائي ادارن ۽ برادريءَ جي منظم سرگرمين تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. بهائي مرڪز، لائبريريون ۽ قبرستان سميت برادريءَ جون ڪيتريون ملڪيتون حڪومت ضبط ڪيون، جڏهن ته ڪجهه مذهبي فتوائن ۾ بهائين کي [[مرتد]] قرار ڏنو ويو.{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222287 Egypt]}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصر ۾ سرڪاري [[سڃاڻپ ڪارڊ]] نظام کي اليڪٽرانڪ ڪرڻ کان پوءِ مذهبي سڃاڻپ بابت تڪرار وڌيو، ڇاڪاڻ ته سرڪاري دستاويزن ۾ صرف مسلمان، عيسائي يا يهودي سڃاڻپ لاءِ اختيار موجود هئا. ان جي نتيجي ۾ بهائين کي قومي سڃاڻپ ڪارڊ، پيدائش سرٽيفڪيٽ، وفات سرٽيفڪيٽ، شادي يا طلاق جا دستاويز ۽ پاسپورٽ حاصل ڪرڻ ۾ وڏيون ڏکيائيون پيش آيون، جيستائين هو پنهنجي مذهب بابت غلط ڄاڻ نه ڏين. بهائي اصولن موجب مذهب بابت ڪوڙو بيان ڏيڻ قابل قبول نه هو.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} اهڙن دستاويزن کان سواءِ روزگار، تعليم، اسپتالن ۾ علاج، ملڪ کان ٻاهر سفر ۽ ووٽ ڏيڻ جهڙن شهري حقن تائين رسائي محدود ٿي ويندي هئي.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} ڊگهي قانوني ڪارروائيءَ کان پوءِ مصر جي گهرو معاملن واري وزير 14 اپريل 2009ع تي هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت مسلمان، عيسائي يا يهودي نه هئڻ وارن شهرين کي مذهبي خاني ۾ ڊيش (—) سان سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009a}}{{better source needed|date=July 2022}} نئين ضابطي تحت پهريان ٻه سڃاڻپ ڪارڊ 8 آگسٽ 2009ع تي بهائين کي جاري ڪيا ويا.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009b}}{{better source needed|date=July 2022}} === يمن === يمن ۾ بهائين کي خاص طور [[حوثي تحريڪ|حوثي]] اختيارين جي دور ۾ مذهبي جبر کي منهن ڏيڻو پيو آهي. 25 مئي 2023ع تي حوثي فورسن [[صنعا]] ۾ هڪ خانگي گهر ۾ ٿيندڙ پرامن بهائي گڏجاڻيءَ تي ڇاپو هڻي 17 ڄڻن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ پنج عورتون شامل هيون. شروعاتي طور انهن گرفتار ٿيلن جو هنڌ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ڪيترائي هڪ سال پوءِ به قيد ۾ هئا.<ref>{{cite web |date=23 May 2024 |title=Yemen: One year on, Huthis must release Baha'is arbitrarily detained over their religion and end persecution of minorities |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/yemen-one-year-on-huthis-must-release-bahais-arbitrarily-detained-over-their-religion-and-end-persecution-of-minorities/ |access-date=5 September 2026 |publisher=Amnesty International}}</ref> 2025ع ۾ گڏيل قومن جي يمن بابت ماهرن جي پينل رپورٽ ڪيو ته حوثي اختيارين بهائي برادريءَ خلاف منظم امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون آهن. رپورٽ ۾ مذهبي آزادي، اظهار، ضمير ۽ عقيدي تي پابندين، زبردستي لکرائڻ وارن عهدنامن، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ اڳوڻن قيدين تي مسلسل پابندين جا واقعا دستاويز ڪيا ويا.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2025/10/report/letter-dated-15-october-2025-from-the-panel-of-experts-on-yemen-addressed-to-the-president-of-the-security-council/n2523409.pdf |title=Letter dated 15 October 2025 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council |date=15 October 2025 |publisher=United Nations Security Council |id=S/2025/650 |access-date=5 September 2026}}</ref> === عثماني سلطنت === بهاءُالله ۽ سندس پيروڪار 19هين صديءَ ۾ قاجار ايران مان جلاوطنيءَ بعد عثماني سلطنت جي علائقن ڏانهن موڪليا ويا. عثماني اختيارين بهاءُالله کي سياسي لحاظ کان حساس شخصيت سمجهندي پهرين [[قسطنطنيه]]، پوءِ [[ادرنه]] ۽ آخرڪار 1868ع ۾ [[عڪا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. عڪا ۾ بهاءُالله شروع ۾ سخت قيد جي حالتن هيٺ رهيو، پر پوءِ کيس شهر جي ڀرسان رهائش جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ قانوني طور هو اڃا به عثماني قيدي سمجهيو ويندو هو. 1892ع ۾ سندس وفات به عڪا جي ڀرسان ٿي. بعد ۾ بهائي برادري [[حيفا]] ۽ عڪا ۾ مذهبي ماڳن، باغن ۽ مزارن جي سار سنڀال ۽ تعمير ڪئي. حيفا ۽ عڪا ۾ بهائي مقدس ماڳ ۽ باغ اڄ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |title=Bahá'í Reference |access-date=20 March 2025 |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409213502/https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=50em}} * [[بهائي انتظام]] * [[بهائي–ازلي ورهاست]] * [[بهائي ڪائناتيات]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري]] * [[افسانوي ادب ۾ بهائي مذهب]] * [[بهائي اڀياس]] * [[بهائي وقتي سلسلو]] * [[تدريجي وحي (بهائي)]] * [[سائنس بابت بهائي نظر]] * [[بهائي عالمي مرڪز جون عمارتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد]] * [[حقوق الله]] * [[بهائين جي فهرست]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] * [[بهائي مذهب جو خاڪو]] * [[بهائي ڇتيدار باغ]] * [[عالمي مذهبن جو ڏينهن]] {{colend}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Hatcher |first=William S. |last2=Martin |first2=J. Douglas |title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion |publisher=Harper & Row |location=San Francisco |year=1998 |isbn=0-87743-264-3}} * {{cite book |last=Hartz |first=Paula |title=World Religions: Baháʼí Faith |publisher=Chelsea House Publishers |year=2009}} * {{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Baháʼí Faith |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2008 |isbn=978-0-521-86251-6}} * {{cite book |last=Stockman |first=Robert H. |title=The Baháʼí Faith: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |year=2013}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bahá'í Faith}} * [https://www.bahai.org/ بهائي مذهب جي عالمي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.bahai.org/library/ بهائي ريفرنس لائبريري] * [https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith بهائي مذهب — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] [[زمرو:بهائي مذهب]] [[زمرو:ابراهيمي مذهب]] [[زمرو:ايران ۾ مذهب]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ قائم ٿيل مذهب]] [[زمرو:توحيدي مذهب]] [[زمرو:نئون مذهبي تحريڪون]] 27nntvqam5vax4ou17g97rquspqp6iy 410635 410634 2026-09-08T21:13:18Z Intisar Ali 8681 410635 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[Some Answered Questions]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[The Secret of Divine Civilization]]''، ''[[Some Answered Questions]]''، ''[[Tablet to Dr. Forel|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[Tablets of the Divine Plan]]'' ۽ ''[[Tablet to The Hague]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''Guardian'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''Guardian'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''Guardian'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''Hands of the Cause'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} == مقدس متن == {{Baháʼí texts sidebar}} {{Main|بهائي ادب}} بهائي مذهب جا ''قانوني ۽ معتبر متن'' [[باب]]، [[بهاءُالله]]، [[عبدالبهاء]]، [[شوقي افندي]] ۽ [[بيت العدل اعظم]] جون لکڻيون، ۽ عبدالبهاء جون تصديق ٿيل تقريرون آهن. باب ۽ بهاءُالله جي لکڻين کي خدائي وحي سمجهيو وڃي ٿو، عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تقريرن ۽ شوقي افندي جي لکڻين کي بااختيار تشريح، جڏهن ته بيت العدل اعظم جي فيصلن ۽ لکڻين کي بااختيار قانون سازي ۽ وضاحت جي حيثيت ڏني وڃي ٿي. بهائي عقيدي موجب انهن سڀني متنن ۾ ڪنهن نه ڪنهن درجي تائين خدائي رهنمائي موجود آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} بهاءُالله جي اهم لکڻين ۾ ''[[ڪتاب اقدس]]'' شامل آهي، جيڪو فردي ۽ اجتماعي زندگيءَ بابت ڪيترن مذهبي قانونن ۽ عملن کي بيان ڪري ٿو،{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} ۽ ''[[ڪتاب ايقان]]''، جنهن کي بهائي عقيدي جي ڪيترن بنيادي فڪري اصولن جي وضاحت ڪندڙ اهم متن سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=137}} ''[[Gems of Divine Mysteries]]'' ۾ پڻ عقيدي جا وڌيڪ بنيادي موضوع بيان ٿيل آهن. جيتوڻيڪ بهائي تعليمات ۾ سماجي ۽ اخلاقي مسئلن تي گهڻو زور ڏنو ويو آهي، پر ڪيترائي بنيادي بهائي متن صوفياتي يا عرفاني نوعيت جا به آهن.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انهن ۾ ''[[ست واديون]]'' ۽ ''[[چار واديون]]'' شامل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=20}} ''ست واديون'' هڪ صوفي پيروڪار لاءِ [[فريدالدين عطار]] جي ادبي انداز کان متاثر ٿي لکي وئي هئي ۽ ان ۾ روح جي خدا ڏانهن روحاني سفر جا مختلف مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Smith|2000|p=311|ps=: {{nowrap|"Seven Valleys"}}}} ان جو انگريزي ترجمو 1906ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ڪري اهو اولهه ۾ دستياب ٿيندڙ بهاءُالله جي اوائلي متنن مان هڪ بڻيو. ''[[ڪلمات مکنونه]]'' به بهاءُالله جي اوائلي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ۾ 153 مختصر عبارتُون شامل آهن، جن بابت بهاءُالله لکيو ته انهن ۾ ڪجهه بنيادي روحاني حقيقتن جو جوهر مختصر صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Smith|2000|p=181|ps=: {{nowrap|"Hidden Words"}}}} == آبادي ۽ عالمي پکيڙ == {{Further|ملڪ موجب بهائي مذهب|مذهبن جي واڌ}} [[File:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|alt=A large temple in the shape of an open lotus flower|[[نئين دهلي]] جو [[لوٽس ٽيمپل]]، جيڪو 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ڀارت جو پهريون [[بهائي عبادتگاهه]] آهي؛ اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ 45 لک ماڻهو هتي اچن ٿا.|upright=1]] 2020ع تائين دنيا ۾ بهائين جو تعداد لڳ ڀڳ 8 ملين ٻڌايو ويو آهي.{{sfn|Smith|2022b|p=509}}<ref name="wrd-2020-bahais">{{Cite web |title=Baha'is by Country |website=World Religion Database |publisher=Institute on Culture, Religion, and World Affairs |date=2020 |url=https://worldreligiondatabase.org/ |access-date=21 December 2020 |archive-date=1 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501185821/https://worldreligiondatabase.org/ |url-status=live }}{{subscription required}}</ref> 2013ع ۾ ٻن آباديءَ جي ماهرن لکيو ته 1910ع کان 2010ع جي وچ واري هڪ صديءَ دوران بهائي مذهب گڏيل قومن جي هر علائقي ۾ عام آباديءَ جي واڌ جي شرح کان تيزيءَ سان وڌيو، ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان جي واڌ عام آباديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ ٻيڻي رهي.{{sfn|Johnson|Grim|2013}} [[File:Baha'i Temple at Dusk.jpg|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] ۾ بهائي عبادتگاهه؛ دنيا جو سڀ کان پراڻو اڃا قائم بهائي عبادتگاهه.{{sfn|Stausberg|2011|p=96}}|upright=1]] عالمي بهائي آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو ڏکڻ صحارا آفريڪا (29.9 سيڪڙو) ۽ ڏکڻ ايشيا (26.8 سيڪڙو) ۾ ٻڌايو ويو آهي، ان کان پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا (12.7 سيڪڙو) ۽ لاطيني آمريڪا (12.2 سيڪڙو) اچن ٿا.{{sfn|Smith|2022a|p=510}} اتر آمريڪا ۾ 7.6 سيڪڙو، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ 6.2 سيڪڙو، يورپ ۾ 2.0 سيڪڙو، آسٽريليا ۽ اوشيانا ۾ 1.6 سيڪڙو ۽ اتر اوڀر ايشيا ۾ 0.9 سيڪڙو بهائي آبادي ٻڌائي وئي آهي. 2015ع جي انگن موجب، بهائي مذهب ايران، پاناما، بيلز، بوليويا، زامبيا ۽ پاپوا نيو گني ۾ ٻيو وڏو مذهب، جڏهن ته چاڊ ۽ ڪينيا ۾ ٽيون وڏو مذهب هو.<ref>{{Cite web | title = Iran – Religious Adherents | url = https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210612220129/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Panama – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190712231843/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Belize – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151122030203/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bolivia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 15 October 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Zambia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 23 June 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170623232023/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Papua New Guinea – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 27 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927084940/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Chad – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 18 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210618141728/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Kenya – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_121_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 5 January 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200105165733/http://www.thearda.com/internationaldata/countries/Country_121_2.asp | url-status = dead }}</ref> 19هين صديءَ کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين بهائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت ايران ۾ رهي، جڏهن ته ايران کان ٻاهر جا پيروڪار خاص طور ڀارت ۽ اولهندي ملڪن ۾ هئا.{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}} 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 200,000 پيروڪارن مان هي مذهب 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين 4 ملين کان مٿي عالمي آباديءَ تائين پهتو.{{sfn|Smith|2016}}{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}}{{sfn|Daume|Watson|1988|p=303}} 2008ع ۾ ايران ۾ لڳ ڀڳ 110,000 بهائي ٻڌايا ويا.<ref>{{Citation |title=Bibliography |date=25 August 2015 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvx06zsp.15 |work=No Jim Crow Church |pages=287–302 |access-date=26 September 2023 |publisher=University Press of Florida|doi=10.2307/j.ctvx06zsp.15 |url-access=subscription }}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بهائي مذهب جي واڌ ۾ اتر آمريڪا مان منصوبابنديءَ سان مختلف ملڪن ڏانهن ماڻهن جي لڏپلاڻ يا ''پائنيئرنگ'' جو وڏو ڪردار رهيو.<ref name=HampsonPhD>{{Cite thesis |last=Hampson |first=Arthur |date=May 1980 |title=The growth and spread of the Baha'i Faith |type=PhD |publisher=Department of Geography, University of Hawaii |id=UMI 8022655 |oclc=652914306 |url=https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |pages=458–459, 472 |access-date=24 July 2022 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404191855/https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، 2001ع ۾ سماجيات جي ماهر [[David B. Barrett]] بهائي مذهب کي "نسلي يا قومي مرڪز کان پاڪ عالمي مذهب" قرار ڏنو.{{sfn|World Christian Encyclopedia|2001}} ان جي واڌ هر علائقي ۾ هڪجهڙي نه رهي. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ۽ ان جي اثر هيٺ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بهائي سرگرمين تي پابندي ۽ پيروڪارن تي دٻاءُ رهيو.<ref name="Kolarz">{{Cite book| last=Kolarz| first=Walter| author-link=Walter Kolarz |title=Religion in the Soviet Union |publisher=St. Martin's Press |series=Armenian Research Center collection |year=1962 |pages=470–473 |oclc=254603830}}</ref>{{sfn|Momen|1994a}}<ref name="hass">{{Cite journal | last = Hassall | first = Graham | title = Notes on the Bábí and Baháʼí Religions in Russia and its Territories | journal = Journal of Baháʼí Studies | volume = 5 | issue = 3 | pages = | date = 1992 | url = http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164853/http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-date=6 July 2011 | access-date =21 July 2022}}</ref> 1970ع کان 1990ع واري عرصي ۾ ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ پڻ پابنديون لڳيون.{{sfn|Smith|Momen|1989}}<ref>{{Cite web | last = compiled by Wagner | first = Ralph D. | title = NIGER | work = Synopsis of References to the Baháʼí Faith, in the US State Department's Reports on Human Rights 1991–2000 | publisher = Baháʼí Library Online | url = http://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | access-date = 4 May 2008 | archive-date = 7 February 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260207004629/https://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | url-status = live }}</ref> ايران ۽ ڪجهه شيعه اڪثريتي ملڪن ۾ بهائين خلاف دٻاءُ سڀ کان وڌيڪ شديد رهيو آهي. ڪجهه محققن ۽ انساني حقن جي تنظيمن ان صورتحال کي نسل ڪشيءَ جي ڪوشش يا ان ڏانهن ويندڙ عملن سان تشبيهه ڏني آهي.{{sfn|Affolter|2005}}<ref>{{Cite journal | last = Morlock | first = Naghme Naseri | title = Religious Persecution & Oppression: A Study of Iranian Baha'ís' Strategies of Survival | journal = Journal of Hate Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 15–24 | date = 6 December 2021 | doi = 10.33972/jhs.201 | s2cid = 245113244 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web| last =Dallaire| first =Roméo| author-link =Roméo Dallaire| title =Baha'i People in Iran—Inquiry| work =Statements from Roméo Dallaire| publisher =The Liberal caucus in the Senate| date =29 November 2011| url =http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| access-date =28 March 2012| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20140106032336/http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| archive-date =6 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web | title =Genocide and politicide watch: Iran | publisher =Genocide Watch; The International Alliance to End Genocide | date =28 March 2012 | url =http://www.genocidewatch.org/iran.html | access-date = 28 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last =Seyfried | first =Rebeka | title =Progress report from Mercyhurst: Assessing the risk of genocide in Iran | work =Iranian Baha'is | publisher =The Sentinel Project for Genocide Prevention | date =21 March 2012 | url =http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | access-date =28 March 2012 | archive-date =4 November 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20121104083251/http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | url-status =live }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه هنڌن ۽ دورن ۾ بهائي مذهب تمام تيزيءَ سان وڌيو، خاص طور ڏکڻ صحارا آفريڪا ۾.<ref name="UofC">{{Cite web|title=Overview Of World Religions |work=General Essay on the Religions of Sub-Saharan Africa |publisher=Division of Religion and Philosophy, [[University of Cumbria]] |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |access-date=16 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209082606/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |archive-date=9 December 2007 }}</ref> 1989ع ۾ بيت العدل اعظم بوليويا، بنگلاديش، هيٽي، ڀارت، لائبيريا، پيرو، فلپائن ۽ تائيوان کي انهن ملڪن مان قرار ڏنو، جتي پوين ڏهاڪن ۾ مذهب جي واڌ نمايان رهي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#313524548|title=Riḍván 1989 – To the Bahá'ís of the World | Bahá'í Reference Library|website=www.bahai.org|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017001651/https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#275533543#313524548|url-status=live}}</ref> بهائي ذريعن 1991–92ع ۾ عالمي آبادي کي "پنج ملين کان وڌيڪ" ٻڌايو.{{sfn|Baháʼí World News Service|1992}} 2001ع کان پوءِ بيت العدل اعظم صرف رسمي پيروڪارن جي ڳڻپ بدران برادريءَ جي سرگرمي، تربيتي عمل ۽ مقامي ادارن ۾ شرڪت کي به اهم شمارياتي معيار طور استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Stockman|2022a|p=565}}{{sfn|Stockman|2022b|p=578}}{{sfn|Hassal|2022|p=588}} بهائي ڪنهن به ملڪ ۾ آباديءَ جي اڪثريت نٿا بڻجن،{{sfn|Park|2004}} ۽ گهڻن ملڪن ۾ اهي مجموعي آباديءَ جو تمام ننڍو حصو آهن؛ تنهنڪري سندن حقيقي انگ بابت گهٽ ڳڻپ يا ''under-reporting'' جو مسئلو پڻ موجود رهي ٿو.{{sfn|Association of Religion Data Archives|2010}}{{sfn|Pew Global Religious Landscape|2012}} ڪجهه هنڌن تي بهائي آبادي خاص نسلي يا سماجي اقليتن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جنهن سان صحيح ڳڻپ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kolodner">{{Cite web| last =Kolodner| first =Alexander| title =The Baha'i Faith Compared to Race in American Counties| date =1 May 2014| url =https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| access-date =18 March 2015| archive-date =14 May 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250514090655/https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| url-status =live}}</ref>{{sfn|Smith|2022b|p=619}} [[ساموا]] جو حڪمران [[Malietoa Tanumafili II]] 1968ع ۾ بهائي ٿيو ۽ 2007ع ۾ وفات تائين عهد تي رهيو؛ کيس بهائي مذهب قبول ڪندڙ پهريون وقت جو رياستي سربراهه سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2022}} بهائي ذريعن موجب [[رومانيا جي راڻي ماري]] پهرين تاجدار شخصيت هئي، جنهن بهاءُالله جي تعليمات کي قبول ڪيو ۽ انهن جي عوامي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |title=MARIE ALEXANDRA VICTORIA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |access-date=22 April 2025 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521044120/https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |url-status=live }}</ref> == مذهبي ۽ سماجي عمل == {{See also|بهائي قانون}} === عبادتي ۽ اخلاقي ذميواريون === بهاءُالله جي تعليمات ۾ ذاتي عملن جا ڪيترائي اهڙا مثال شامل آهن، جيڪي پيروڪارن لاءِ لازم يا همٿايل سمجهيا وڃن ٿا. 15 ورهين کان مٿي عمر وارن بهائين لاءِ هر ڏينهن مقرر لفظن ۽ طريقي سان گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[واجب بهائي نماز]] پڙهڻ لازم آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} روزاني واجب نماز کان علاوه عبادتي دعا، مراقبو، فڪر ۽ مقدس متنن جو مطالعو پڻ همٿايو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=161–162}} بالغ بهائي هر سال مارچ ۾ ڏينهن جي روشنيءَ دوران 19 ڏينهن جو [[بهائي اوڻيهه ڏينهن وارو روزو]] رکن ٿا؛ ڪجهه حالتن ۾ ڇوٽون مقرر آهن.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} بهائي تدفين لاءِ مخصوص اصول موجود آهن، جن ۾ دفن وقت هڪ مقرر دعا پڙهڻ شامل آهي. لاش کي ڪيميائي طريقي سان محفوظ ڪرڻ يا ساڙڻ جي سخت حوصلا شڪني ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} بهائي قانون موجب روزمره جي ضروري خرچن ۽ قرضن کان پوءِ مخصوص بچيل دولت تي 19 سيڪڙو ادائيگي، جنهن کي [[حقوق الله]] چيو وڃي ٿو، مقرر آهي؛ اها ادائيگي بيت العدل اعظم ڏانهن وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === منع ٿيل عمل === [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|alt=Elaborate gardens with several gates and a walkway leading to a domed building in the distance|thumb|[[حيفا]] ۾ [[بهائي ڇتيدار باغ]]]] بهاءُالله جي تعليمات ۾ ڪجهه ذاتي عمل منع ٿيل يا سخت ناپسنديده قرار ڏنل آهن. [[غيبت]] ۽ ماڻهن جي پٺيان بدگويي منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=330–332}} [[شراب]] پيئڻ ۽ وڪڻڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} جنسي لاڳاپن کي مڙس ۽ زال جي شاديءَ واري رشتي تائين محدود ڪيو ويو آهي؛ ان ڪري شادي کان اڳ، شادي کان ٻاهر ۽ هم جنس جنسي لاڳاپا بهائي قانون ۾ منع ٿيل آهن.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} ''(ڏسو پڻ: [[هم جنس پرستي ۽ بهائي مذهب]])'' [[پارٽي سياست]] ۾ شرڪت ممنوع آهي،{{sfn|McMullen|2015|pp=69, 136, 149, 253–254, 269}} جڏهن ته روزگار طور گداگري ڪرڻ پڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} نماز، روزي ۽ ٻين ذاتي قانونن جي پابندي بنيادي طور هر فرد جي پنهنجي ذميواري سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن ڪو شخص مذهب جي قانونن جي کليل ۽ مسلسل ڀڃڪڙي يا سنگين اخلاقي بدعملي ڪري، ته ڪجهه حالتن ۾ قومي روحاني مجلس انتظامي حق محدود ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڪارروائي سماجي بائيڪاٽ يا شَننگ جي مترادف نه آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} ''[[ڪتاب اقدس]]'' جا ڪجهه قانون موجوده وقت ۾ لاڳو سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا اهڙي سماج سان لاڳاپيل آهن، جتي بهائي قانون وڏي سماجي پيماني تي لاڳو هجن، جهڙوڪ باهه لڳائڻ يا قتل بابت ڪجهه سزا جا اصول.{{sfn|Schaefer|2002|pp=321–323}} بهائي قانون، جيستائين رهائش واري ملڪ جي شهري قانون سان سڌي ٽڪراءَ ۾ نه هجن، هر بهائي لاءِ پابند سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|p=158}}{{sfn|Schaefer|2002|pp=312,315}} === شادي === {{Main|بهائي شادي}} بهائي مذهب ۾ شاديءَ جو بنيادي مقصد مرد ۽ عورت جي وچ ۾ روحاني هم آهنگي، محبت، ساٿ ۽ اتحاد کي فروغ ڏيڻ ۽ ٻارن جي پرورش لاءِ محفوظ ۽ محبت ڀريو ماحول پيدا ڪرڻ آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=164–165}} بهائي تعليمات شاديءَ کي "ڀلائي ۽ نجات جو قلعو" سڏين ٿيون ۽ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ڍانچي سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهاءُالله شاديءَ جي واکاڻ ڪئي، طلاق جي حوصلا شڪني ڪئي ۽ شادي کان ٻاهر پاڪدامنيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب مڙس ۽ زال کي هڪ ٻئي جي روحاني ترقيءَ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Momen|2022}} بهائي متنن ۾ نسلي حدن کان مٿانهين شاديءَ جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.{{sfn|Smith|2008|p=164}} شادي ڪرڻ وارن کي صلاح ڏني وڃي ٿي ته فيصلي کان اڳ هڪ ٻئي جي ڪردار ۽ طبيعت کي چڱي طرح سمجهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} والدين کي پنهنجي ٻارن لاءِ ساٿي چونڊڻ جو اختيار ناهي؛ پر جڏهن ٻه ماڻهو پاڻ شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن، ته ٻنهي جا سڀ زنده حيات حياتياتي والدين، ڀلي بهائي هجن يا نه، پنهنجي رضامندي ڏين.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي شاديءَ جي تقريب نسبتاً سادي آهي. لازمي حصو اهو آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ بهاءُالله مقرر ڪيل شاديءَ جا لفظ پڙهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} اهي لفظ آهن: "اسين سڀ، يقيناً، خدا جي مرضيءَ تي قائم رهنداسين."{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي انتظامي رهنمائي موجب ٽرانس جينڊر شخص کي طبي منتقلي ۽ [[جنس جي تبديليءَ واري سرجري]] کان پوءِ سندس نئين جنس ۾ سڃاڻپ ملي سگهي ٿي، ۽ پوءِ هو يا هوءَ بهائي شادي ڪري سگهي ٿو يا سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 December 2002 |title=Transsexuality |url=http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |publisher=[[Universal House of Justice]] |access-date=28 November 2022 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205549/http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Parashar |first=Singh M. |url=https://books.google.com/books?id=VEnrDwAAQBAJ&dq='bahai+faith%22+transgender&pg=PT210 |title=Why Homosexuality Was Not Opposed by Narendra Modi ? |date=17 April 2020 |publisher=Xlibris Corporation |isbn=978-1-984594-67-9 |language=en}}</ref> === ڪم ۽ روزگار === بهاءُالله فقيرانه گداگري ۽ سخت راهبانيت تي ٻڌل زندگيءَ جي حوصلا شڪني ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} [[رهبانيت]] منع ٿيل آهي، ۽ بهائين کي سيکاريو وڃي ٿو ته هو مفيد ڪم ۾ مشغول رهندي روحاني زندگي گذارين.{{sfn|Daume|Watson|1992}} بهاءُالله جي لکڻين ۾ انساني خدمت جي نيت سان ڪيل محنت کي عبادت جي درجي سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Daume|Watson|1992}} ان ڪري بهائي سوچ ۾ روزگار کي صرف معاشي ضرورت نه، پر اخلاقي ۽ روحاني خدمت جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. === عبادتگاهون === {{Main|بهائي عبادتگاهه}} [[File:House of Worship Germany 2007.jpg|thumb|upright=1.15|[[لانگنهاين]]، جرمنيءَ ۾ بهائي عبادتگاهه]] گهڻين بهائي برادرين ۾ گڏيل عبادت ماڻهن جي گهرن يا [[حضيرة القدس|بهائي مرڪزن]] ۾ ٿيندي آهي، پر ڪجهه هنڌن تي خاص [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهون]] تعمير ڪيون ويون آهن.{{sfn|Afnan|2022}} اهي عبادتگاهون بهائين سان گڏ غير بهائين لاءِ به کليل آهن.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} بهائي عبادتگاهه کي عربي اصطلاح ''مشرق الاذڪار''، يعني "خدا جي ياد جو اڀرندڙ هنڌ"، پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2012}} اندر بهائي ۽ ٻين مذهبن جا مقدس متن پڙهي يا ڳائي سگهجن ٿا. موسيقيءَ سان ترتيب ڏنل دعائون ۽ پڙهڻيون ڪورس وسيلي ڳائي سگهجن ٿيون، پر اندر ساز وڄائڻ جي اجازت ناهي.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} اتي واعظ يا باقاعده رسمون پڻ نٿيون ڪيون وڃن.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} بهائي عبادتگاهن جو بنيادي خاڪو نَوَ پاسن وارو هوندو آهي ۽ عام طور انهن ڏانهن نَوَ رستا ۽ چوڌاري نَوَ باغ هوندا آهن.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} هن وقت تائين اٺ براعظمي، ٻه قومي ۽ چار مقامي بهائي عبادتگاهون تعمير ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Houses of Worship |url=https://news.bahai.org/media-information/houses-of-worship |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي لکڻين ۾ مستقبل جي ''مشرق الاذڪار'' کي اهڙي وسيع اداري طور ڏٺو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري انساني ڀلائي، سائنس، تعليم ۽ سماجي خدمت جا ادارا پڻ هجن.{{sfn|Hassall|2012}} اڃا تائين اهڙو مڪمل جامع مجموعو ڪنهن هنڌ قائم ناهي ٿيو.{{sfn|Warburg|2006|p=486}} === ڪئلينڊر === {{Main|بهائي ڪئلينڊر}} بهائي ڪئلينڊر [[باب]] قائم ڪيو. ان ۾ 19 مهينا آهن ۽ هر مهيني ۾ 19 ڏينهن هوندا آهن، جڏهن ته مڪمل شمسي سال ٺاهڻ لاءِ چار يا پنج [[ايام هاء]] جا واڌو ڏينهن شامل ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي نئون سال، جنهن کي [[بهائي نوروز|نوروز]] چيو وڃي ٿو، اتر اڌ گولي جي بهاري اعتدال جي وقت، لڳ ڀڳ 21 مارچ تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ اهو روزي جي مهيني جي پڄاڻيءَ کان پوءِ اچي ٿو. هر بهائي مهيني ۾ هڪ ڀيرو برادري گڏ ٿي [[اوڻيهه ڏينهن واري عيد]] ملهائي ٿي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن: پهريون عبادتي، جنهن ۾ دعا ۽ مقدس متن پڙهيا وڃن ٿا؛ ٻيو انتظامي، جنهن ۾ مشاورت ۽ برادريءَ جا معاملا ڏٺا وڃن ٿا؛ ۽ ٽيون سماجي، جنهن ۾ ماڻهو آزاديءَ سان هڪ ٻئي سان ملن ٿا.{{sfn|Afnan|2022}} 19 مهينن مان هر مهيني جو نالو خدا جي ڪنهن صفت تي رکيل آهي؛ مثال طور ''بهاء'' (جلال)، ''علم'' ۽ ''جمال''.{{sfn|Smith|2008|pp=188–190}} بهائي هفتو به ست ڏينهن جو آهي، ۽ هر ڏينهن جو نالو پڻ خدا جي ڪنهن صفت سان لاڳاپيل آهي. بهائي سال ۾ 11 مقدس ڏينهن ملهائين ٿا، جن مان 9 ڏينهن ڪم کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. اهي ڏينهن مذهب جي تاريخ جي اهم واقعن، جهڙوڪ باب ۽ بهاءُالله جي ڄم، اعلان ۽ وفات، سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=188}} === مقدس ڏينهن === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6A1B9A; color:white;" | عيد يا يادگار ڏينهن ! style="background:#1565C0; color:white;" | عام تاريخ ! style="background:#00897B; color:white;" | ڪم کان پاسو؟ |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهائي نوروز|بهائي نئون سال / نوروز]] | style="background:#E3F2FD;" | لڳ ڀڳ 21 مارچ | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[رضوان]] جو پهريون ڏينهن — بهاءُالله جي دعويٰ جو اعلان | style="background:#E3F2FD;" | 21 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو نائون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 29 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو ٻارهون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 2 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[باب]] جي دعوت جي اعلان جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 24 مئي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهاءُالله]] جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 29 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي شهادت | style="background:#E3F2FD;" | 10 جولاءِ* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | بهاءُالله جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | عهد جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 26 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |- | style="background:#F3E5F5;" | عبدالبهاء جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 28 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |} <small>* باب ۽ بهاءُالله جي ڄم جا ڏينهن جديد بهائي ڪئلينڊر ۾ "ٻن گڏيل جنم ڏينهن" جي قاعدي تحت مقرر ٿين ٿا، تنهنڪري گريگورين تاريخ هر سال بدلجي سگهي ٿي.</small> === نشان === {{Main|بهائي نشان}} [[File:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|alt=Arabic script inscribed on a metal plate|thumb|upright=1.05|right|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه جي اندرين حصي ۾ [[اسم اعظم]] جي خطاطي]] بهائي مذهب جا ڪيترائي نشان عربي لفظ ''بهاء'' ({{lang|ar|بهاء}}، "جلال" يا "شان") سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي ابجد قيمت 9 آهي. نَوَ هڪ عدد وارو سڀ کان وڏو انگ هجڻ ڪري ڪمال يا مڪمل ٿيڻ جي علامت طور به استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري [[نَوَ ڪنڊن وارو تارو]] بهائي مذهب جي عام نشانن مان هڪ آهي، ۽ بهائي عبادتگاهون پڻ نَوَ پاسن واريون هونديون آهن.{{sfn|Smith|2000|pp=167–168}}{{sfn|Hartz|2009|p=14}} نَوَ ڪنڊن وارو تارو بهائي قبرن تي پڻ عام طور ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''رِنگ اسٽون'' نشان ۾ ٻه پنج ڪنڊا تارا ۽ وچ ۾ ''بهاء'' جي علامتي خطاطي شامل هوندي آهي، جنهن کي خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي دنيا جي لاڳاپي جي علامت طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''اسم اعظم'' جي مشهور خطاطي عبارت ''يا بهاء الأبهى'' ({{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}) آهي، جنهن جو مطلب "اي سڀ کان وڌيڪ جلال واري جو جلال" ڪيو وڃي ٿو. اها بهائي عبادتگاهن، گهرن ۽ مذهبي فن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} === سماجي ۽ معاشي ترقي === {{Main|بهائي مذهب ۽ سماجي-معاشي ترقي}} [[File:Tarbiyat School, Tehran, ca 1911.jpg|alt=A black-and-white photograph of several dozen girls seated in front of a school building|thumb|upright=1.15|تهران ۾ ڇوڪرين جي اسڪول جون شاگردياڻيون، 13 آگسٽ 1933ع؛ هي تصوير ممڪن طور 1911ع ۾ قائم ٿيل [[تربيت اسڪول]] جي شاگردياڻين جي آهي. اسڪول کي 1934ع ۾ حڪومتي حڪم سان بند ڪيو ويو.{{sfn|Baháʼí International Community|2005}}]] بهائي مذهب جي شروعات کان ئي سماجي ۽ معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ دلچسپي رهي، خاص طور عورتن جي تعليم ۽ سماجي ڪردار کي وڌائڻ تي زور ڏنو ويو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}}{{sfn|Kingdon|1997}}{{better source needed|date=July 2022}} هن سوچ جو عملي اظهار اسڪولن، زرعي سهڪاري ادارن ۽ ڪلينڪن جي قيام ۾ ٿيو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}} 20 آڪٽوبر 1983ع تي بيت العدل اعظم جي پيغام کان پوءِ سماجي ۽ معاشي ترقي بهائي عالمي سرگرميءَ جو وڌيڪ منظم حصو بڻجي وئي. بهائين کي پنهنجي مقامي حالتن ۽ بهائي تعليمات مطابق سماجي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿايو ويو. 1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ 129 بهائي متاثر سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جا منصوبا سڃاتا ويا، جڏهن ته 1987ع تائين اهو انگ وڌي 1,482 ٿيو.{{sfn|Smith|Momen|1989}} هاڻوڪين سرگرمين ۾ صحت، صفائي، تعليم، صنفي برابري، فنون ۽ ميڊيا، زراعت ۽ ماحوليات شامل آهن.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}}{{better source needed|date=July 2022}} تعليمي منصوبن ۾ ڳوٺاڻي سبق مرڪزن کان وڏن ثانوي اسڪولن ۽ ڪجهه يونيورسٽين تائين ادارا شامل آهن.{{sfn|Momen|2007}} 2017ع تائين بهائي سماجي ۽ معاشي ترقي واري آفيس جي اندازي موجب لڳ ڀڳ 40,000 ننڍا منصوبه، 1,400 ڊگهي مدي واري سرگرميءَ وارا منصوبا ۽ 135 بهائي متاثر تنظيمون ڪم ڪري رهيون هيون.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} === گڏيل قومون === بهاءُالله انسانيت جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ عالمي سطح جي حڪومت ۽ بين الاقوامي تعاون جي ضرورت بابت لکيو. ان فڪري پسمنظر سبب عالمي بهائي برادري [[قومون جي ليگ]] ۽ پوءِ [[گڏيل قومون]] جهڙن ادارن جي ذريعي بين الاقوامي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ جي ڪوششن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جيتوڻيڪ موجوده عالمي ادارن جي ڍانچي بابت بهائي لکڻين ۾ ڪجهه تحفظات پڻ موجود آهن.{{sfn|Momen|2007}} [[بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي]] (BIC)، جيڪا عالمي سطح تي بهائي برادرين جي نمائندگي ڪري ٿي، 1948ع کان گڏيل قومن وٽ غير سرڪاري تنظيم طور رجسٽر ٿيل آهي. 1970ع کان ان کي [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) وٽ خاص صلاحڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Baháʼí International Community – Consultative Status |url=https://esango.un.org/civilsociety/consultativeStatusSummary.do?profileCode=596 |access-date=5 September 2026 |website=United Nations Civil Society Participation |publisher=United Nations}}</ref> BIC کي [[يونيسف]] سان صلاحڪاري حيثيت ۽ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] ۽ گڏيل قومن جي عوامي ڄاڻ واري شعبي وٽ پڻ منظوري حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Key terms and facts |url=https://news.bahai.org/media-information/key-terms-and-facts |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي جا نيويارڪ ۽ [[جنيوا]] ۾ گڏيل قومن سان لاڳاپيل آفيسون آهن، جڏهن ته [[اديس ابابا]]، [[بينڪاڪ]]، [[نيروبي]]، روم، [[سانتياگو]] ۽ [[ويانا]] ۾ علائقائي نمائندگيون پڻ قائم آهن.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} بهائي برادري ماحول، عورتن جي ترقي ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت گڏيل قومن جي مختلف ادارن سان گڏيل پروگرام پڻ هلائي چڪي آهي. 2000ع جي [[Millennium Forum]] ۾ هڪ بهائي نمائندي کي انهن ٿورڙن غير سرڪاري مقررين مان شامل ڪيو ويو، جن کي اجلاس دوران خطاب جو موقعو مليو.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}}{{better source needed|date=July 2022}} == ظلم ۽ جبر == {{Main|بهائين تي ظلم ۽ جبر}} [[File:Cemetery of yazd.jpg|alt=Broken cinder blocks and felled palm trees|thumb|2007ع ۾ ايراني اختيارين طرفان بي حرمتي کان پوءِ [[يزد]] جو بهائي قبرستان]] بهائي اڄ به ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ مذهبي دٻاءَ ۽ پابندين کي منهن ڏين ٿا، جتي حڪومتي يا مذهبي اختيارين مان ڪي بهائي مذهب کي هڪ آزاد مذهب بدران [[اسلام کان ارتداد]] سان لاڳاپيل تحريڪ طور ڏسن ٿا. سڀ کان سخت ۽ ڊگهو ظلم ايران ۾ ٿيو آهي، جتي 1978ع کان 1998ع جي وچ ۾ 200 کان وڌيڪ بهائين کي موت جي سزا ڏني وئي يا قتل ڪيو ويو.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائين جي مذهبي ۽ شهري حقن تي مختلف درجن جون پابنديون مصر، افغانستان،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323 Afghanistan]}}{{better source needed|date=July 2022}} انڊونيشيا،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222133 Indonesia]}} عراق،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}} مراڪش،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}} يمن{{sfn|Baháʼí World News Service|2017}} ۽ ڏکڻ صحارا آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ پڻ رپورٽ ڪيون ويون آهن.{{sfn|Smith|Momen|1989}} === ايران === بهائين تي سڀ کان ڊگهي ۽ منظم ظلم ۽ جبر جي تاريخ ايران ۾ ملي ٿي، جيڪو بهائي مذهب جي جنم ڀومي آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=125–127}} جڏهن [[باب]] جي تحريڪ ايران ۾ تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، تڏهن ڪجهه شيعه عالمن ان جي پيروڪارن کي دين جا دشمن قرار ڏنو. اهڙين مذهبي فتوائن ۽ مهمن کان پوءِ هجوم جا حملا، گرفتارين ۽ سرعام ڦاهين جا واقعا ٿيا.{{sfn|Affolter|2005}} 20هين صديءَ جي شروعات کان انفرادي بهائين خلاف ظلم سان گڏ اهڙيون رياستي مهمون پڻ شروع ٿيون، جن جو نشانو پوري بهائي برادري ۽ ان جا ادارا هئا.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} 1903ع ۾ يزد ۾ 100 کان وڌيڪ بهائي قتل ڪيا ويا.{{sfn|Nash|1982}} 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران تهران جا بهائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا تربيت اسڪول، بند ڪيا ويا؛ بهائي شادين کي قانوني سڃاڻپ نه ڏني وئي ۽ بهائي مذهبي متنن تي سينسرشپ لاڳو ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Sanasarian|2000|pp=52–53}} [[محمد رضا پهلوي]] جي دور ۾، ايران جي معاشي ۽ سياسي مسئلن ۽ وڌندڙ قومپرست تحريڪن جي ماحول ۾، بهائين خلاف هڪ منظم مهم شروع ڪئي وئي.{{efn|In line with this is the thinking that the government encouraged the campaign to distract attention from more serious problems, including acute economic difficulties. Beyond this lay the difficulty that the regime faced in harnessing the nationalist movement that had supported Musaddiq.{{sfn|Akhavi|1980|pp=76–78}}}} 1955ع ۾ هڪ سرڪاري طور منظور ٿيل ۽ منظم بهائي مخالف مهم هلي، جنهن ۾ قومي ريڊيو ۽ سرڪاري اخبارن وسيلي بهائين خلاف پروپيگنڊا ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} ان مهم دوران ملا محمد تقي فلسفي جي تحريڪ کان پوءِ تهران جي فوجي گورنر جنرل [[تيمور بختيار]] جي حڪم تي تهران جو بهائي مرڪز ڊاهي پٽ ڪيو ويو.{{sfn|''The New York Times''|1955}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پهلوي حڪومت خلاف عوامي تحريڪ وڌڻ سان بهائين کي ڪڏهن ڪڏهن شاهه جي حڪومت، اولهه ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل سياسي طاقت طور پيش ڪيو ويو، جنهن سان سماجي دشمني وڌيڪ وڌي.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}} 1979ع جي [[ايراني انقلاب|اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايراني بهائين خلاف رياستي پابنديون وڌيڪ سخت ٿيون. بهائين جي گهرن تي ڇاپا، سرڪاري ملازمتن کان روڪ، يونيورسٽين ۾ داخلا کان محرومي، گرفتارين ۽ ڊگهي قيد جون سزائون رپورٽ ٿينديون رهيون.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائي قبرستانن جي بي حرمتي، ملڪيتن جي ضبطگي ۽ مذهبي تاريخي ماڳن جي ڊاهڻ جا واقعا پڻ ٿيا، جن ۾ بهاءُالله جي والد ميرزا بزرگ سان لاڳاپيل گهر به شامل آهي.{{sfn|Affolter|2005}} [[شيراز]] ۾ [[باب]] جو گهر، جيڪو بهائين لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿو، ٻه ڀيرا ڊاهيو ويو.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} 2018ع ۾ اصفهان يونيورسٽيءَ مان هڪ بهائي شاگردياڻي کي سندس مذهب سبب خارج ڪيو ويو، جڏهن ته ساڳئي سال زنجان ۽ گيلان جي يونيورسٽين مان پڻ ٻن بهائي شاگردن کي خارج ڪرڻ جون رپورٽون مليون.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} [[محمود احمدي نژاد]] جي صدارت دوران بهائين خلاف دٻاءَ ۾ واڌ بابت آمريڪي مذهبي آزاديءَ واري ڪميشن سميت مختلف ادارن رپورٽون جاري ڪيون.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Sullivan|2009}} گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميشن 2005ع جي هڪ ڳجهي خط جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ ايراني فوجي قيادت کي بهائين جي سڃاڻپ ۽ سندن سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون ويون هيون. ان پسمنظر ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽيئر 20 مارچ 2006ع تي خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي نگراني مان حاصل ڪيل ڄاڻ وڌيڪ مذهبي امتياز ۽ ظلم لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Jahangir|2006}} 14 مئي 2008ع تي ايران ۾ بهائي برادريءَ جي ضرورتن جي سار سنڀال ڪندڙ غير رسمي اداري، جنهن کي "دوست" يا ''Yárán'' چيو ويندو هو، جي ميمبرن کي گرفتار ڪري [[ايون جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} سندن مقدمو ڪيترائي ڀيرا ملتوي ٿيو ۽ آخرڪار 12 جنوري 2010ع تي شروع ٿيو.{{sfn|CNN|2010a}} عدالتي ڪارروائيءَ تائين دفاعي وڪيلن جي محدود رسائي ۽ آزاد مبصرن جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010a}} بعد ۾ وڌيڪ ٻڌڻيون 7 فيبروري،{{sfn|Washington TV|2010}} 12 اپريل{{sfn|Djavadi|2010}} ۽ 12 جون 2010ع تي ٿيون.{{sfn|Radio Free Europe|2010}} 11 آگسٽ 2010ع تي ستن بهائي اڳواڻن مان هر هڪ کي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي،{{sfn|Siegal|2010}} جيڪا پوءِ 10 سال ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010b}} انهن کي بعد ۾ [[گوهر دشت جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|AFP|2011a}} مارچ 2011ع ۾ سندن اصل 20 سالن واري سزا بحال ڪئي وئي.{{sfn|AFP|2011b}} 3 جنوري 2010ع تي ايراني اختيارين وڌيڪ ڏهه بهائي گرفتار ڪيا. انهن ۾ ليوا خانجاني، قيد بهائي اڳواڻ جمال الدين خانجاني جي پوٽي، پڻ شامل هئي؛ فيبروريءَ ۾ سندس پٽ نڪي خانجاني کي پڻ گرفتار ڪيو ويو.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} ايراني حڪومت جو موقف رهيو آهي ته بهائي مذهب هڪ مذهبي برادري نه، پر سياسي تنظيم آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ان کي سرڪاري مذهبي اقليت طور تسليم نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} انساني حقن جي تنظيمن جو چوڻ آهي ته حڪومت اهڙي دعويٰ جي حق ۾ قابل اعتماد ثبوت پيش نه ڪيو آهي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} ايراني حڪومت بهائي مذهب کي [[صهيونيت]] سان پڻ ڳنڍيندي رهي آهي.{{efn|A spokesman for the Iranian Embassy in Argentina explained that the exclusion was prompted by the fact that the Bahá’ís were a "misguided group… whose affiliation and association with world Zionism is a clear fact" and who could not be "in the same category as minorities like the Christian, Jews and Zoroastrians."{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006|p=22, n. 148}}}} تاريخي تحقيق موجب بهاءُالله کي ايران جي شاهه [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ايران مان عثماني سلطنت ڏانهن جلاوطن ڪرايو، ۽ پوءِ عثماني اختيارين کيس وڌيڪ پري [[عڪا]] موڪليو؛ عڪا ان وقت عثماني فلسطين جو حصو هو ۽ اسرائيل رياست ان واقعي کان لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ قائم ٿي.{{efn| The Iranian leader [[Naser al-Din Shah Qajar]] banished Baháʼu'lláh from Iran to the Ottoman Empire, from where he was later exiled by the Ottoman Sultan, at the behest of the Iranian Shah to territories further from Iran and finally to [[Akka, Palestine|Akka]], which only a century later was incorporated into the state of [[Israel]].}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}} ڪجهه محققن موجب صهيونيت واري الزام کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.{{sfn|Freedman|2009}} 2019ع ۾ ايران جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي درخواستن مان "ٻيا مذهب" وارو اختيار ختم ڪيو ويو، جنهن سان بهائين لاءِ پنهنجي حقيقي مذهب سان سرڪاري دستاويز حاصل ڪرڻ مشڪل يا ناممڪن بڻجي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baha'i – DW – 01/25/2020|website=dw.com|access-date=12 March 2021|archive-date=13 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413153102/https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[هيومن رائٽس واچ]] نتيجو ڪڍيو ته ايران ۾ بهائين خلاف ڏهاڪن کان هلندڙ منظم رياستي جبر، عالمي فوجداري قانون جي حوالي سان ''انسانيّت خلاف ڏوهه'' واري "ظلم ۽ جبر" جي زمري ۾ اچي سگهي ٿو. تنظيم پنهنجي رپورٽ ۾ من ماني گرفتارين، مقدمن، تعليم ۽ روزگار تي پابندين، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ بهائي تدفين ۾ رياستي مداخلت کي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو قرار ڏنو.<ref>{{cite report |url=https://www.hrw.org/report/2024/04/01/boot-my-neck/iranian-authorities-crime-persecution-against-bahais-iran |title="The Boot on My Neck": Iranian Authorities' Crime of Persecution Against Baha'is in Iran |date=1 April 2024 |publisher=Human Rights Watch |access-date=5 September 2026}}</ref> === مصر === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مصر جي هڪ مذهبي عدالت بهائي مذهب جي پنهنجن قانونن، اصولن ۽ عقيدن جي بنياد تي ان کي اسلام کان الڳ هڪ نئين مذهبي روايت طور سڃاتو.<ref>{{cite web | title=The House of Baha’u’llah and the Struggle for Religious Visibility in Mandatory Iraq | url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | publisher=Cambridge University Press | access-date=2026-06-12 | archive-date=13 January 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260113045206/https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1960ع کان مصر ۾ بهائي ادارن ۽ برادريءَ جي منظم سرگرمين تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. بهائي مرڪز، لائبريريون ۽ قبرستان سميت برادريءَ جون ڪيتريون ملڪيتون حڪومت ضبط ڪيون، جڏهن ته ڪجهه مذهبي فتوائن ۾ بهائين کي [[مرتد]] قرار ڏنو ويو.{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222287 Egypt]}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصر ۾ سرڪاري [[سڃاڻپ ڪارڊ]] نظام کي اليڪٽرانڪ ڪرڻ کان پوءِ مذهبي سڃاڻپ بابت تڪرار وڌيو، ڇاڪاڻ ته سرڪاري دستاويزن ۾ صرف مسلمان، عيسائي يا يهودي سڃاڻپ لاءِ اختيار موجود هئا. ان جي نتيجي ۾ بهائين کي قومي سڃاڻپ ڪارڊ، پيدائش سرٽيفڪيٽ، وفات سرٽيفڪيٽ، شادي يا طلاق جا دستاويز ۽ پاسپورٽ حاصل ڪرڻ ۾ وڏيون ڏکيائيون پيش آيون، جيستائين هو پنهنجي مذهب بابت غلط ڄاڻ نه ڏين. بهائي اصولن موجب مذهب بابت ڪوڙو بيان ڏيڻ قابل قبول نه هو.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} اهڙن دستاويزن کان سواءِ روزگار، تعليم، اسپتالن ۾ علاج، ملڪ کان ٻاهر سفر ۽ ووٽ ڏيڻ جهڙن شهري حقن تائين رسائي محدود ٿي ويندي هئي.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} ڊگهي قانوني ڪارروائيءَ کان پوءِ مصر جي گهرو معاملن واري وزير 14 اپريل 2009ع تي هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت مسلمان، عيسائي يا يهودي نه هئڻ وارن شهرين کي مذهبي خاني ۾ ڊيش (—) سان سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009a}}{{better source needed|date=July 2022}} نئين ضابطي تحت پهريان ٻه سڃاڻپ ڪارڊ 8 آگسٽ 2009ع تي بهائين کي جاري ڪيا ويا.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009b}}{{better source needed|date=July 2022}} === يمن === يمن ۾ بهائين کي خاص طور [[حوثي تحريڪ|حوثي]] اختيارين جي دور ۾ مذهبي جبر کي منهن ڏيڻو پيو آهي. 25 مئي 2023ع تي حوثي فورسن [[صنعا]] ۾ هڪ خانگي گهر ۾ ٿيندڙ پرامن بهائي گڏجاڻيءَ تي ڇاپو هڻي 17 ڄڻن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ پنج عورتون شامل هيون. شروعاتي طور انهن گرفتار ٿيلن جو هنڌ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ڪيترائي هڪ سال پوءِ به قيد ۾ هئا.<ref>{{cite web |date=23 May 2024 |title=Yemen: One year on, Huthis must release Baha'is arbitrarily detained over their religion and end persecution of minorities |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/yemen-one-year-on-huthis-must-release-bahais-arbitrarily-detained-over-their-religion-and-end-persecution-of-minorities/ |access-date=5 September 2026 |publisher=Amnesty International}}</ref> 2025ع ۾ گڏيل قومن جي يمن بابت ماهرن جي پينل رپورٽ ڪيو ته حوثي اختيارين بهائي برادريءَ خلاف منظم امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون آهن. رپورٽ ۾ مذهبي آزادي، اظهار، ضمير ۽ عقيدي تي پابندين، زبردستي لکرائڻ وارن عهدنامن، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ اڳوڻن قيدين تي مسلسل پابندين جا واقعا دستاويز ڪيا ويا.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2025/10/report/letter-dated-15-october-2025-from-the-panel-of-experts-on-yemen-addressed-to-the-president-of-the-security-council/n2523409.pdf |title=Letter dated 15 October 2025 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council |date=15 October 2025 |publisher=United Nations Security Council |id=S/2025/650 |access-date=5 September 2026}}</ref> === عثماني سلطنت === بهاءُالله ۽ سندس پيروڪار 19هين صديءَ ۾ قاجار ايران مان جلاوطنيءَ بعد عثماني سلطنت جي علائقن ڏانهن موڪليا ويا. عثماني اختيارين بهاءُالله کي سياسي لحاظ کان حساس شخصيت سمجهندي پهرين [[قسطنطنيه]]، پوءِ [[ادرنه]] ۽ آخرڪار 1868ع ۾ [[عڪا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. عڪا ۾ بهاءُالله شروع ۾ سخت قيد جي حالتن هيٺ رهيو، پر پوءِ کيس شهر جي ڀرسان رهائش جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ قانوني طور هو اڃا به عثماني قيدي سمجهيو ويندو هو. 1892ع ۾ سندس وفات به عڪا جي ڀرسان ٿي. بعد ۾ بهائي برادري [[حيفا]] ۽ عڪا ۾ مذهبي ماڳن، باغن ۽ مزارن جي سار سنڀال ۽ تعمير ڪئي. حيفا ۽ عڪا ۾ بهائي مقدس ماڳ ۽ باغ اڄ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |title=Bahá'í Reference |access-date=20 March 2025 |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409213502/https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=50em}} * [[بهائي انتظام]] * [[بهائي–ازلي ورهاست]] * [[بهائي ڪائناتيات]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري]] * [[افسانوي ادب ۾ بهائي مذهب]] * [[بهائي اڀياس]] * [[بهائي وقتي سلسلو]] * [[تدريجي وحي (بهائي)]] * [[سائنس بابت بهائي نظر]] * [[بهائي عالمي مرڪز جون عمارتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد]] * [[حقوق الله]] * [[بهائين جي فهرست]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] * [[بهائي مذهب جو خاڪو]] * [[بهائي ڇتيدار باغ]] * [[عالمي مذهبن جو ڏينهن]] {{colend}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Hatcher |first=William S. |last2=Martin |first2=J. Douglas |title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion |publisher=Harper & Row |location=San Francisco |year=1998 |isbn=0-87743-264-3}} * {{cite book |last=Hartz |first=Paula |title=World Religions: Baháʼí Faith |publisher=Chelsea House Publishers |year=2009}} * {{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Baháʼí Faith |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2008 |isbn=978-0-521-86251-6}} * {{cite book |last=Stockman |first=Robert H. |title=The Baháʼí Faith: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |year=2013}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bahá'í Faith}} * [https://www.bahai.org/ بهائي مذهب جي عالمي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.bahai.org/library/ بهائي ريفرنس لائبريري] * [https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith بهائي مذهب — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] [[زمرو:بهائي مذهب]] [[زمرو:ابراهيمي مذهب]] [[زمرو:ايران ۾ مذهب]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ قائم ٿيل مذهب]] [[زمرو:توحيدي مذهب]] [[زمرو:نئون مذهبي تحريڪون]] == ظلم ۽ جبر == {{Main|بهائين تي ظلم ۽ جبر}} [[File:Cemetery of yazd.jpg|alt=Broken cinder blocks and felled palm trees|thumb|2007ع ۾ ايراني اختيارين طرفان بي حرمتي کان پوءِ [[يزد]] جو بهائي قبرستان]] بهائي اڄ به ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ مذهبي دٻاءَ ۽ پابندين کي منهن ڏين ٿا، جتي حڪومتي يا مذهبي اختيارين مان ڪي بهائي مذهب کي هڪ آزاد مذهب بدران [[اسلام کان ارتداد]] سان لاڳاپيل تحريڪ طور ڏسن ٿا. سڀ کان سخت ۽ ڊگهو ظلم ايران ۾ ٿيو آهي، جتي 1978ع کان 1998ع جي وچ ۾ 200 کان وڌيڪ بهائين کي موت جي سزا ڏني وئي يا قتل ڪيو ويو.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائين جي مذهبي ۽ شهري حقن تي مختلف درجن جون پابنديون مصر، افغانستان،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323 Afghanistan]}}{{better source needed|date=July 2022}} انڊونيشيا،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222133 Indonesia]}} عراق،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}} مراڪش،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}} يمن{{sfn|Baháʼí World News Service|2017}} ۽ ڏکڻ صحارا آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ پڻ رپورٽ ڪيون ويون آهن.{{sfn|Smith|Momen|1989}} === ايران === بهائين تي سڀ کان ڊگهي ۽ منظم ظلم ۽ جبر جي تاريخ ايران ۾ ملي ٿي، جيڪو بهائي مذهب جي جنم ڀومي آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=125–127}} جڏهن [[باب]] جي تحريڪ ايران ۾ تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، تڏهن ڪجهه شيعه عالمن ان جي پيروڪارن کي دين جا دشمن قرار ڏنو. اهڙين مذهبي فتوائن ۽ مهمن کان پوءِ هجوم جا حملا، گرفتارين ۽ سرعام ڦاهين جا واقعا ٿيا.{{sfn|Affolter|2005}} 20هين صديءَ جي شروعات کان انفرادي بهائين خلاف ظلم سان گڏ اهڙيون رياستي مهمون پڻ شروع ٿيون، جن جو نشانو پوري بهائي برادري ۽ ان جا ادارا هئا.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} 1903ع ۾ يزد ۾ 100 کان وڌيڪ بهائي قتل ڪيا ويا.{{sfn|Nash|1982}} 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران تهران جا بهائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا تربيت اسڪول، بند ڪيا ويا؛ بهائي شادين کي قانوني سڃاڻپ نه ڏني وئي ۽ بهائي مذهبي متنن تي سينسرشپ لاڳو ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Sanasarian|2000|pp=52–53}} [[محمد رضا پهلوي]] جي دور ۾، ايران جي معاشي ۽ سياسي مسئلن ۽ وڌندڙ قومپرست تحريڪن جي ماحول ۾، بهائين خلاف هڪ منظم مهم شروع ڪئي وئي.{{efn|In line with this is the thinking that the government encouraged the campaign to distract attention from more serious problems, including acute economic difficulties. Beyond this lay the difficulty that the regime faced in harnessing the nationalist movement that had supported Musaddiq.{{sfn|Akhavi|1980|pp=76–78}}}} 1955ع ۾ هڪ سرڪاري طور منظور ٿيل ۽ منظم بهائي مخالف مهم هلي، جنهن ۾ قومي ريڊيو ۽ سرڪاري اخبارن وسيلي بهائين خلاف پروپيگنڊا ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} ان مهم دوران ملا محمد تقي فلسفي جي تحريڪ کان پوءِ تهران جي فوجي گورنر جنرل [[تيمور بختيار]] جي حڪم تي تهران جو بهائي مرڪز ڊاهي پٽ ڪيو ويو.{{sfn|''The New York Times''|1955}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پهلوي حڪومت خلاف عوامي تحريڪ وڌڻ سان بهائين کي ڪڏهن ڪڏهن شاهه جي حڪومت، اولهه ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل سياسي طاقت طور پيش ڪيو ويو، جنهن سان سماجي دشمني وڌيڪ وڌي.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}} 1979ع جي [[ايراني انقلاب|اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايراني بهائين خلاف رياستي پابنديون وڌيڪ سخت ٿيون. بهائين جي گهرن تي ڇاپا، سرڪاري ملازمتن کان روڪ، يونيورسٽين ۾ داخلا کان محرومي، گرفتارين ۽ ڊگهي قيد جون سزائون رپورٽ ٿينديون رهيون.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائي قبرستانن جي بي حرمتي، ملڪيتن جي ضبطگي ۽ مذهبي تاريخي ماڳن جي ڊاهڻ جا واقعا پڻ ٿيا، جن ۾ بهاءُالله جي والد ميرزا بزرگ سان لاڳاپيل گهر به شامل آهي.{{sfn|Affolter|2005}} [[شيراز]] ۾ [[باب]] جو گهر، جيڪو بهائين لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿو، ٻه ڀيرا ڊاهيو ويو.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} 2018ع ۾ اصفهان يونيورسٽيءَ مان هڪ بهائي شاگردياڻي کي سندس مذهب سبب خارج ڪيو ويو، جڏهن ته ساڳئي سال زنجان ۽ گيلان جي يونيورسٽين مان پڻ ٻن بهائي شاگردن کي خارج ڪرڻ جون رپورٽون مليون.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} [[محمود احمدي نژاد]] جي صدارت دوران بهائين خلاف دٻاءَ ۾ واڌ بابت آمريڪي مذهبي آزاديءَ واري ڪميشن سميت مختلف ادارن رپورٽون جاري ڪيون.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Sullivan|2009}} گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميشن 2005ع جي هڪ ڳجهي خط جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ ايراني فوجي قيادت کي بهائين جي سڃاڻپ ۽ سندن سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون ويون هيون. ان پسمنظر ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽيئر 20 مارچ 2006ع تي خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي نگراني مان حاصل ڪيل ڄاڻ وڌيڪ مذهبي امتياز ۽ ظلم لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Jahangir|2006}} 14 مئي 2008ع تي ايران ۾ بهائي برادريءَ جي ضرورتن جي سار سنڀال ڪندڙ غير رسمي اداري، جنهن کي "دوست" يا ''Yárán'' چيو ويندو هو، جي ميمبرن کي گرفتار ڪري [[ايون جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} سندن مقدمو ڪيترائي ڀيرا ملتوي ٿيو ۽ آخرڪار 12 جنوري 2010ع تي شروع ٿيو.{{sfn|CNN|2010a}} عدالتي ڪارروائيءَ تائين دفاعي وڪيلن جي محدود رسائي ۽ آزاد مبصرن جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010a}} بعد ۾ وڌيڪ ٻڌڻيون 7 فيبروري،{{sfn|Washington TV|2010}} 12 اپريل{{sfn|Djavadi|2010}} ۽ 12 جون 2010ع تي ٿيون.{{sfn|Radio Free Europe|2010}} 11 آگسٽ 2010ع تي ستن بهائي اڳواڻن مان هر هڪ کي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي،{{sfn|Siegal|2010}} جيڪا پوءِ 10 سال ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010b}} انهن کي بعد ۾ [[گوهر دشت جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|AFP|2011a}} مارچ 2011ع ۾ سندن اصل 20 سالن واري سزا بحال ڪئي وئي.{{sfn|AFP|2011b}} 3 جنوري 2010ع تي ايراني اختيارين وڌيڪ ڏهه بهائي گرفتار ڪيا. انهن ۾ ليوا خانجاني، قيد بهائي اڳواڻ جمال الدين خانجاني جي پوٽي، پڻ شامل هئي؛ فيبروريءَ ۾ سندس پٽ نڪي خانجاني کي پڻ گرفتار ڪيو ويو.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} ايراني حڪومت جو موقف رهيو آهي ته بهائي مذهب هڪ مذهبي برادري نه، پر سياسي تنظيم آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ان کي سرڪاري مذهبي اقليت طور تسليم نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} انساني حقن جي تنظيمن جو چوڻ آهي ته حڪومت اهڙي دعويٰ جي حق ۾ قابل اعتماد ثبوت پيش نه ڪيو آهي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} ايراني حڪومت بهائي مذهب کي [[صهيونيت]] سان پڻ ڳنڍيندي رهي آهي.{{efn|A spokesman for the Iranian Embassy in Argentina explained that the exclusion was prompted by the fact that the Bahá’ís were a "misguided group… whose affiliation and association with world Zionism is a clear fact" and who could not be "in the same category as minorities like the Christian, Jews and Zoroastrians."{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006|p=22, n. 148}}}} تاريخي تحقيق موجب بهاءُالله کي ايران جي شاهه [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ايران مان عثماني سلطنت ڏانهن جلاوطن ڪرايو، ۽ پوءِ عثماني اختيارين کيس وڌيڪ پري [[عڪا]] موڪليو؛ عڪا ان وقت عثماني فلسطين جو حصو هو ۽ اسرائيل رياست ان واقعي کان لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ قائم ٿي.{{efn| The Iranian leader [[Naser al-Din Shah Qajar]] banished Baháʼu'lláh from Iran to the Ottoman Empire, from where he was later exiled by the Ottoman Sultan, at the behest of the Iranian Shah to territories further from Iran and finally to [[Akka, Palestine|Akka]], which only a century later was incorporated into the state of [[Israel]].}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}} ڪجهه محققن موجب صهيونيت واري الزام کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.{{sfn|Freedman|2009}} 2019ع ۾ ايران جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي درخواستن مان "ٻيا مذهب" وارو اختيار ختم ڪيو ويو، جنهن سان بهائين لاءِ پنهنجي حقيقي مذهب سان سرڪاري دستاويز حاصل ڪرڻ مشڪل يا ناممڪن بڻجي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baha'i – DW – 01/25/2020|website=dw.com|access-date=12 March 2021|archive-date=13 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413153102/https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[هيومن رائٽس واچ]] نتيجو ڪڍيو ته ايران ۾ بهائين خلاف ڏهاڪن کان هلندڙ منظم رياستي جبر، عالمي فوجداري قانون جي حوالي سان ''انسانيّت خلاف ڏوهه'' واري "ظلم ۽ جبر" جي زمري ۾ اچي سگهي ٿو. تنظيم پنهنجي رپورٽ ۾ من ماني گرفتارين، مقدمن، تعليم ۽ روزگار تي پابندين، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ بهائي تدفين ۾ رياستي مداخلت کي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو قرار ڏنو.<ref>{{cite report |url=https://www.hrw.org/report/2024/04/01/boot-my-neck/iranian-authorities-crime-persecution-against-bahais-iran |title="The Boot on My Neck": Iranian Authorities' Crime of Persecution Against Baha'is in Iran |date=1 April 2024 |publisher=Human Rights Watch |access-date=5 September 2026}}</ref> === مصر === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مصر جي هڪ مذهبي عدالت بهائي مذهب جي پنهنجن قانونن، اصولن ۽ عقيدن جي بنياد تي ان کي اسلام کان الڳ هڪ نئين مذهبي روايت طور سڃاتو.<ref>{{cite web | title=The House of Baha’u’llah and the Struggle for Religious Visibility in Mandatory Iraq | url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | publisher=Cambridge University Press | access-date=2026-06-12 | archive-date=13 January 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260113045206/https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1960ع کان مصر ۾ بهائي ادارن ۽ برادريءَ جي منظم سرگرمين تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. بهائي مرڪز، لائبريريون ۽ قبرستان سميت برادريءَ جون ڪيتريون ملڪيتون حڪومت ضبط ڪيون، جڏهن ته ڪجهه مذهبي فتوائن ۾ بهائين کي [[مرتد]] قرار ڏنو ويو.{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222287 Egypt]}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصر ۾ سرڪاري [[سڃاڻپ ڪارڊ]] نظام کي اليڪٽرانڪ ڪرڻ کان پوءِ مذهبي سڃاڻپ بابت تڪرار وڌيو، ڇاڪاڻ ته سرڪاري دستاويزن ۾ صرف مسلمان، عيسائي يا يهودي سڃاڻپ لاءِ اختيار موجود هئا. ان جي نتيجي ۾ بهائين کي قومي سڃاڻپ ڪارڊ، پيدائش سرٽيفڪيٽ، وفات سرٽيفڪيٽ، شادي يا طلاق جا دستاويز ۽ پاسپورٽ حاصل ڪرڻ ۾ وڏيون ڏکيائيون پيش آيون، جيستائين هو پنهنجي مذهب بابت غلط ڄاڻ نه ڏين. بهائي اصولن موجب مذهب بابت ڪوڙو بيان ڏيڻ قابل قبول نه هو.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} اهڙن دستاويزن کان سواءِ روزگار، تعليم، اسپتالن ۾ علاج، ملڪ کان ٻاهر سفر ۽ ووٽ ڏيڻ جهڙن شهري حقن تائين رسائي محدود ٿي ويندي هئي.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} ڊگهي قانوني ڪارروائيءَ کان پوءِ مصر جي گهرو معاملن واري وزير 14 اپريل 2009ع تي هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت مسلمان، عيسائي يا يهودي نه هئڻ وارن شهرين کي مذهبي خاني ۾ ڊيش (—) سان سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009a}}{{better source needed|date=July 2022}} نئين ضابطي تحت پهريان ٻه سڃاڻپ ڪارڊ 8 آگسٽ 2009ع تي بهائين کي جاري ڪيا ويا.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009b}}{{better source needed|date=July 2022}} === يمن === يمن ۾ بهائين کي خاص طور [[حوثي تحريڪ|حوثي]] اختيارين جي دور ۾ مذهبي جبر کي منهن ڏيڻو پيو آهي. 25 مئي 2023ع تي حوثي فورسن [[صنعا]] ۾ هڪ خانگي گهر ۾ ٿيندڙ پرامن بهائي گڏجاڻيءَ تي ڇاپو هڻي 17 ڄڻن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ پنج عورتون شامل هيون. شروعاتي طور انهن گرفتار ٿيلن جو هنڌ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ڪيترائي هڪ سال پوءِ به قيد ۾ هئا.<ref>{{cite web |date=23 May 2024 |title=Yemen: One year on, Huthis must release Baha'is arbitrarily detained over their religion and end persecution of minorities |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/yemen-one-year-on-huthis-must-release-bahais-arbitrarily-detained-over-their-religion-and-end-persecution-of-minorities/ |access-date=5 September 2026 |publisher=Amnesty International}}</ref> 2025ع ۾ گڏيل قومن جي يمن بابت ماهرن جي پينل رپورٽ ڪيو ته حوثي اختيارين بهائي برادريءَ خلاف منظم امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون آهن. رپورٽ ۾ مذهبي آزادي، اظهار، ضمير ۽ عقيدي تي پابندين، زبردستي لکرائڻ وارن عهدنامن، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ اڳوڻن قيدين تي مسلسل پابندين جا واقعا دستاويز ڪيا ويا.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2025/10/report/letter-dated-15-october-2025-from-the-panel-of-experts-on-yemen-addressed-to-the-president-of-the-security-council/n2523409.pdf |title=Letter dated 15 October 2025 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council |date=15 October 2025 |publisher=United Nations Security Council |id=S/2025/650 |access-date=5 September 2026}}</ref> === عثماني سلطنت === بهاءُالله ۽ سندس پيروڪار 19هين صديءَ ۾ قاجار ايران مان جلاوطنيءَ بعد عثماني سلطنت جي علائقن ڏانهن موڪليا ويا. عثماني اختيارين بهاءُالله کي سياسي لحاظ کان حساس شخصيت سمجهندي پهرين [[قسطنطنيه]]، پوءِ [[ادرنه]] ۽ آخرڪار 1868ع ۾ [[عڪا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. عڪا ۾ بهاءُالله شروع ۾ سخت قيد جي حالتن هيٺ رهيو، پر پوءِ کيس شهر جي ڀرسان رهائش جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ قانوني طور هو اڃا به عثماني قيدي سمجهيو ويندو هو. 1892ع ۾ سندس وفات به عڪا جي ڀرسان ٿي. بعد ۾ بهائي برادري [[حيفا]] ۽ عڪا ۾ مذهبي ماڳن، باغن ۽ مزارن جي سار سنڀال ۽ تعمير ڪئي. حيفا ۽ عڪا ۾ بهائي مقدس ماڳ ۽ باغ اڄ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |title=Bahá'í Reference |access-date=20 March 2025 |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409213502/https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=50em}} * [[بهائي انتظام]] * [[بهائي–ازلي ورهاست]] * [[بهائي ڪائناتيات]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري]] * [[افسانوي ادب ۾ بهائي مذهب]] * [[بهائي اڀياس]] * [[بهائي وقتي سلسلو]] * [[تدريجي وحي (بهائي)]] * [[سائنس بابت بهائي نظر]] * [[بهائي عالمي مرڪز جون عمارتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد]] * [[حقوق الله]] * [[بهائين جي فهرست]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] * [[بهائي مذهب جو خاڪو]] * [[بهائي ڇتيدار باغ]] * [[عالمي مذهبن جو ڏينهن]] {{colend}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Hatcher |first=William S. |last2=Martin |first2=J. Douglas |title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion |publisher=Harper & Row |location=San Francisco |year=1998 |isbn=0-87743-264-3}} * {{cite book |last=Hartz |first=Paula |title=World Religions: Baháʼí Faith |publisher=Chelsea House Publishers |year=2009}} * {{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Baháʼí Faith |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2008 |isbn=978-0-521-86251-6}} * {{cite book |last=Stockman |first=Robert H. |title=The Baháʼí Faith: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |year=2013}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bahá'í Faith}} * [https://www.bahai.org/ بهائي مذهب جي عالمي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.bahai.org/library/ بهائي ريفرنس لائبريري] * [https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith بهائي مذهب — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] [[زمرو:بهائي مذهب]] [[زمرو:ابراهيمي مذهب]] [[زمرو:ايران ۾ مذهب]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ قائم ٿيل مذهب]] [[زمرو:توحيدي مذهب]] [[زمرو:نئون مذهبي تحريڪون]] 3aixri09zsp24makmfs0i4lvcndffv5 410637 410635 2026-09-08T21:14:48Z Intisar Ali 8681 410637 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[Some Answered Questions]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[The Secret of Divine Civilization]]''، ''[[Some Answered Questions]]''، ''[[Tablet to Dr. Forel|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[Tablets of the Divine Plan]]'' ۽ ''[[Tablet to The Hague]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''Guardian'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''Guardian'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''Guardian'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''Hands of the Cause'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} == مقدس متن == {{Baháʼí texts sidebar}} {{Main|بهائي ادب}} بهائي مذهب جا ''قانوني ۽ معتبر متن'' [[باب]]، [[بهاءُالله]]، [[عبدالبهاء]]، [[شوقي افندي]] ۽ [[بيت العدل اعظم]] جون لکڻيون، ۽ عبدالبهاء جون تصديق ٿيل تقريرون آهن. باب ۽ بهاءُالله جي لکڻين کي خدائي وحي سمجهيو وڃي ٿو، عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تقريرن ۽ شوقي افندي جي لکڻين کي بااختيار تشريح، جڏهن ته بيت العدل اعظم جي فيصلن ۽ لکڻين کي بااختيار قانون سازي ۽ وضاحت جي حيثيت ڏني وڃي ٿي. بهائي عقيدي موجب انهن سڀني متنن ۾ ڪنهن نه ڪنهن درجي تائين خدائي رهنمائي موجود آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} بهاءُالله جي اهم لکڻين ۾ ''[[ڪتاب اقدس]]'' شامل آهي، جيڪو فردي ۽ اجتماعي زندگيءَ بابت ڪيترن مذهبي قانونن ۽ عملن کي بيان ڪري ٿو،{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} ۽ ''[[ڪتاب ايقان]]''، جنهن کي بهائي عقيدي جي ڪيترن بنيادي فڪري اصولن جي وضاحت ڪندڙ اهم متن سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=137}} ''[[Gems of Divine Mysteries]]'' ۾ پڻ عقيدي جا وڌيڪ بنيادي موضوع بيان ٿيل آهن. جيتوڻيڪ بهائي تعليمات ۾ سماجي ۽ اخلاقي مسئلن تي گهڻو زور ڏنو ويو آهي، پر ڪيترائي بنيادي بهائي متن صوفياتي يا عرفاني نوعيت جا به آهن.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انهن ۾ ''[[ست واديون]]'' ۽ ''[[چار واديون]]'' شامل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=20}} ''ست واديون'' هڪ صوفي پيروڪار لاءِ [[فريدالدين عطار]] جي ادبي انداز کان متاثر ٿي لکي وئي هئي ۽ ان ۾ روح جي خدا ڏانهن روحاني سفر جا مختلف مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Smith|2000|p=311|ps=: {{nowrap|"Seven Valleys"}}}} ان جو انگريزي ترجمو 1906ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ڪري اهو اولهه ۾ دستياب ٿيندڙ بهاءُالله جي اوائلي متنن مان هڪ بڻيو. ''[[ڪلمات مکنونه]]'' به بهاءُالله جي اوائلي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ۾ 153 مختصر عبارتُون شامل آهن، جن بابت بهاءُالله لکيو ته انهن ۾ ڪجهه بنيادي روحاني حقيقتن جو جوهر مختصر صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Smith|2000|p=181|ps=: {{nowrap|"Hidden Words"}}}} == آبادي ۽ عالمي پکيڙ == {{Further|ملڪ موجب بهائي مذهب|مذهبن جي واڌ}} [[File:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|alt=A large temple in the shape of an open lotus flower|[[نئين دهلي]] جو [[لوٽس ٽيمپل]]، جيڪو 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ڀارت جو پهريون [[بهائي عبادتگاهه]] آهي؛ اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ 45 لک ماڻهو هتي اچن ٿا.|upright=1]] 2020ع تائين دنيا ۾ بهائين جو تعداد لڳ ڀڳ 8 ملين ٻڌايو ويو آهي.{{sfn|Smith|2022b|p=509}}<ref name="wrd-2020-bahais">{{Cite web |title=Baha'is by Country |website=World Religion Database |publisher=Institute on Culture, Religion, and World Affairs |date=2020 |url=https://worldreligiondatabase.org/ |access-date=21 December 2020 |archive-date=1 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501185821/https://worldreligiondatabase.org/ |url-status=live }}{{subscription required}}</ref> 2013ع ۾ ٻن آباديءَ جي ماهرن لکيو ته 1910ع کان 2010ع جي وچ واري هڪ صديءَ دوران بهائي مذهب گڏيل قومن جي هر علائقي ۾ عام آباديءَ جي واڌ جي شرح کان تيزيءَ سان وڌيو، ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان جي واڌ عام آباديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ ٻيڻي رهي.{{sfn|Johnson|Grim|2013}} [[File:Baha'i Temple at Dusk.jpg|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] ۾ بهائي عبادتگاهه؛ دنيا جو سڀ کان پراڻو اڃا قائم بهائي عبادتگاهه.{{sfn|Stausberg|2011|p=96}}|upright=1]] عالمي بهائي آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو ڏکڻ صحارا آفريڪا (29.9 سيڪڙو) ۽ ڏکڻ ايشيا (26.8 سيڪڙو) ۾ ٻڌايو ويو آهي، ان کان پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا (12.7 سيڪڙو) ۽ لاطيني آمريڪا (12.2 سيڪڙو) اچن ٿا.{{sfn|Smith|2022a|p=510}} اتر آمريڪا ۾ 7.6 سيڪڙو، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ 6.2 سيڪڙو، يورپ ۾ 2.0 سيڪڙو، آسٽريليا ۽ اوشيانا ۾ 1.6 سيڪڙو ۽ اتر اوڀر ايشيا ۾ 0.9 سيڪڙو بهائي آبادي ٻڌائي وئي آهي. 2015ع جي انگن موجب، بهائي مذهب ايران، پاناما، بيلز، بوليويا، زامبيا ۽ پاپوا نيو گني ۾ ٻيو وڏو مذهب، جڏهن ته چاڊ ۽ ڪينيا ۾ ٽيون وڏو مذهب هو.<ref>{{Cite web | title = Iran – Religious Adherents | url = https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210612220129/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Panama – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190712231843/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Belize – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151122030203/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bolivia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 15 October 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Zambia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 23 June 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170623232023/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Papua New Guinea – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 27 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927084940/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Chad – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 18 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210618141728/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Kenya – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_121_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 5 January 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200105165733/http://www.thearda.com/internationaldata/countries/Country_121_2.asp | url-status = dead }}</ref> 19هين صديءَ کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين بهائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت ايران ۾ رهي، جڏهن ته ايران کان ٻاهر جا پيروڪار خاص طور ڀارت ۽ اولهندي ملڪن ۾ هئا.{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}} 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 200,000 پيروڪارن مان هي مذهب 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين 4 ملين کان مٿي عالمي آباديءَ تائين پهتو.{{sfn|Smith|2016}}{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}}{{sfn|Daume|Watson|1988|p=303}} 2008ع ۾ ايران ۾ لڳ ڀڳ 110,000 بهائي ٻڌايا ويا.<ref>{{Citation |title=Bibliography |date=25 August 2015 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvx06zsp.15 |work=No Jim Crow Church |pages=287–302 |access-date=26 September 2023 |publisher=University Press of Florida|doi=10.2307/j.ctvx06zsp.15 |url-access=subscription }}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بهائي مذهب جي واڌ ۾ اتر آمريڪا مان منصوبابنديءَ سان مختلف ملڪن ڏانهن ماڻهن جي لڏپلاڻ يا ''پائنيئرنگ'' جو وڏو ڪردار رهيو.<ref name=HampsonPhD>{{Cite thesis |last=Hampson |first=Arthur |date=May 1980 |title=The growth and spread of the Baha'i Faith |type=PhD |publisher=Department of Geography, University of Hawaii |id=UMI 8022655 |oclc=652914306 |url=https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |pages=458–459, 472 |access-date=24 July 2022 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404191855/https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، 2001ع ۾ سماجيات جي ماهر [[David B. Barrett]] بهائي مذهب کي "نسلي يا قومي مرڪز کان پاڪ عالمي مذهب" قرار ڏنو.{{sfn|World Christian Encyclopedia|2001}} ان جي واڌ هر علائقي ۾ هڪجهڙي نه رهي. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ۽ ان جي اثر هيٺ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بهائي سرگرمين تي پابندي ۽ پيروڪارن تي دٻاءُ رهيو.<ref name="Kolarz">{{Cite book| last=Kolarz| first=Walter| author-link=Walter Kolarz |title=Religion in the Soviet Union |publisher=St. Martin's Press |series=Armenian Research Center collection |year=1962 |pages=470–473 |oclc=254603830}}</ref>{{sfn|Momen|1994a}}<ref name="hass">{{Cite journal | last = Hassall | first = Graham | title = Notes on the Bábí and Baháʼí Religions in Russia and its Territories | journal = Journal of Baháʼí Studies | volume = 5 | issue = 3 | pages = | date = 1992 | url = http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164853/http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-date=6 July 2011 | access-date =21 July 2022}}</ref> 1970ع کان 1990ع واري عرصي ۾ ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ پڻ پابنديون لڳيون.{{sfn|Smith|Momen|1989}}<ref>{{Cite web | last = compiled by Wagner | first = Ralph D. | title = NIGER | work = Synopsis of References to the Baháʼí Faith, in the US State Department's Reports on Human Rights 1991–2000 | publisher = Baháʼí Library Online | url = http://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | access-date = 4 May 2008 | archive-date = 7 February 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260207004629/https://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | url-status = live }}</ref> ايران ۽ ڪجهه شيعه اڪثريتي ملڪن ۾ بهائين خلاف دٻاءُ سڀ کان وڌيڪ شديد رهيو آهي. ڪجهه محققن ۽ انساني حقن جي تنظيمن ان صورتحال کي نسل ڪشيءَ جي ڪوشش يا ان ڏانهن ويندڙ عملن سان تشبيهه ڏني آهي.{{sfn|Affolter|2005}}<ref>{{Cite journal | last = Morlock | first = Naghme Naseri | title = Religious Persecution & Oppression: A Study of Iranian Baha'ís' Strategies of Survival | journal = Journal of Hate Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 15–24 | date = 6 December 2021 | doi = 10.33972/jhs.201 | s2cid = 245113244 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web| last =Dallaire| first =Roméo| author-link =Roméo Dallaire| title =Baha'i People in Iran—Inquiry| work =Statements from Roméo Dallaire| publisher =The Liberal caucus in the Senate| date =29 November 2011| url =http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| access-date =28 March 2012| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20140106032336/http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| archive-date =6 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web | title =Genocide and politicide watch: Iran | publisher =Genocide Watch; The International Alliance to End Genocide | date =28 March 2012 | url =http://www.genocidewatch.org/iran.html | access-date = 28 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last =Seyfried | first =Rebeka | title =Progress report from Mercyhurst: Assessing the risk of genocide in Iran | work =Iranian Baha'is | publisher =The Sentinel Project for Genocide Prevention | date =21 March 2012 | url =http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | access-date =28 March 2012 | archive-date =4 November 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20121104083251/http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | url-status =live }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه هنڌن ۽ دورن ۾ بهائي مذهب تمام تيزيءَ سان وڌيو، خاص طور ڏکڻ صحارا آفريڪا ۾.<ref name="UofC">{{Cite web|title=Overview Of World Religions |work=General Essay on the Religions of Sub-Saharan Africa |publisher=Division of Religion and Philosophy, [[University of Cumbria]] |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |access-date=16 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209082606/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |archive-date=9 December 2007 }}</ref> 1989ع ۾ بيت العدل اعظم بوليويا، بنگلاديش، هيٽي، ڀارت، لائبيريا، پيرو، فلپائن ۽ تائيوان کي انهن ملڪن مان قرار ڏنو، جتي پوين ڏهاڪن ۾ مذهب جي واڌ نمايان رهي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#313524548|title=Riḍván 1989 – To the Bahá'ís of the World | Bahá'í Reference Library|website=www.bahai.org|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017001651/https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#275533543#313524548|url-status=live}}</ref> بهائي ذريعن 1991–92ع ۾ عالمي آبادي کي "پنج ملين کان وڌيڪ" ٻڌايو.{{sfn|Baháʼí World News Service|1992}} 2001ع کان پوءِ بيت العدل اعظم صرف رسمي پيروڪارن جي ڳڻپ بدران برادريءَ جي سرگرمي، تربيتي عمل ۽ مقامي ادارن ۾ شرڪت کي به اهم شمارياتي معيار طور استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Stockman|2022a|p=565}}{{sfn|Stockman|2022b|p=578}}{{sfn|Hassal|2022|p=588}} بهائي ڪنهن به ملڪ ۾ آباديءَ جي اڪثريت نٿا بڻجن،{{sfn|Park|2004}} ۽ گهڻن ملڪن ۾ اهي مجموعي آباديءَ جو تمام ننڍو حصو آهن؛ تنهنڪري سندن حقيقي انگ بابت گهٽ ڳڻپ يا ''under-reporting'' جو مسئلو پڻ موجود رهي ٿو.{{sfn|Association of Religion Data Archives|2010}}{{sfn|Pew Global Religious Landscape|2012}} ڪجهه هنڌن تي بهائي آبادي خاص نسلي يا سماجي اقليتن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جنهن سان صحيح ڳڻپ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kolodner">{{Cite web| last =Kolodner| first =Alexander| title =The Baha'i Faith Compared to Race in American Counties| date =1 May 2014| url =https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| access-date =18 March 2015| archive-date =14 May 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250514090655/https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| url-status =live}}</ref>{{sfn|Smith|2022b|p=619}} [[ساموا]] جو حڪمران [[Malietoa Tanumafili II]] 1968ع ۾ بهائي ٿيو ۽ 2007ع ۾ وفات تائين عهد تي رهيو؛ کيس بهائي مذهب قبول ڪندڙ پهريون وقت جو رياستي سربراهه سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2022}} بهائي ذريعن موجب [[رومانيا جي راڻي ماري]] پهرين تاجدار شخصيت هئي، جنهن بهاءُالله جي تعليمات کي قبول ڪيو ۽ انهن جي عوامي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |title=MARIE ALEXANDRA VICTORIA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |access-date=22 April 2025 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521044120/https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |url-status=live }}</ref> == مذهبي ۽ سماجي عمل == {{See also|بهائي قانون}} === عبادتي ۽ اخلاقي ذميواريون === بهاءُالله جي تعليمات ۾ ذاتي عملن جا ڪيترائي اهڙا مثال شامل آهن، جيڪي پيروڪارن لاءِ لازم يا همٿايل سمجهيا وڃن ٿا. 15 ورهين کان مٿي عمر وارن بهائين لاءِ هر ڏينهن مقرر لفظن ۽ طريقي سان گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[واجب بهائي نماز]] پڙهڻ لازم آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} روزاني واجب نماز کان علاوه عبادتي دعا، مراقبو، فڪر ۽ مقدس متنن جو مطالعو پڻ همٿايو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=161–162}} بالغ بهائي هر سال مارچ ۾ ڏينهن جي روشنيءَ دوران 19 ڏينهن جو [[بهائي اوڻيهه ڏينهن وارو روزو]] رکن ٿا؛ ڪجهه حالتن ۾ ڇوٽون مقرر آهن.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} بهائي تدفين لاءِ مخصوص اصول موجود آهن، جن ۾ دفن وقت هڪ مقرر دعا پڙهڻ شامل آهي. لاش کي ڪيميائي طريقي سان محفوظ ڪرڻ يا ساڙڻ جي سخت حوصلا شڪني ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} بهائي قانون موجب روزمره جي ضروري خرچن ۽ قرضن کان پوءِ مخصوص بچيل دولت تي 19 سيڪڙو ادائيگي، جنهن کي [[حقوق الله]] چيو وڃي ٿو، مقرر آهي؛ اها ادائيگي بيت العدل اعظم ڏانهن وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === منع ٿيل عمل === [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|alt=Elaborate gardens with several gates and a walkway leading to a domed building in the distance|thumb|[[حيفا]] ۾ [[بهائي ڇتيدار باغ]]]] بهاءُالله جي تعليمات ۾ ڪجهه ذاتي عمل منع ٿيل يا سخت ناپسنديده قرار ڏنل آهن. [[غيبت]] ۽ ماڻهن جي پٺيان بدگويي منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=330–332}} [[شراب]] پيئڻ ۽ وڪڻڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} جنسي لاڳاپن کي مڙس ۽ زال جي شاديءَ واري رشتي تائين محدود ڪيو ويو آهي؛ ان ڪري شادي کان اڳ، شادي کان ٻاهر ۽ هم جنس جنسي لاڳاپا بهائي قانون ۾ منع ٿيل آهن.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} ''(ڏسو پڻ: [[هم جنس پرستي ۽ بهائي مذهب]])'' [[پارٽي سياست]] ۾ شرڪت ممنوع آهي،{{sfn|McMullen|2015|pp=69, 136, 149, 253–254, 269}} جڏهن ته روزگار طور گداگري ڪرڻ پڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} نماز، روزي ۽ ٻين ذاتي قانونن جي پابندي بنيادي طور هر فرد جي پنهنجي ذميواري سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن ڪو شخص مذهب جي قانونن جي کليل ۽ مسلسل ڀڃڪڙي يا سنگين اخلاقي بدعملي ڪري، ته ڪجهه حالتن ۾ قومي روحاني مجلس انتظامي حق محدود ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڪارروائي سماجي بائيڪاٽ يا شَننگ جي مترادف نه آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} ''[[ڪتاب اقدس]]'' جا ڪجهه قانون موجوده وقت ۾ لاڳو سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا اهڙي سماج سان لاڳاپيل آهن، جتي بهائي قانون وڏي سماجي پيماني تي لاڳو هجن، جهڙوڪ باهه لڳائڻ يا قتل بابت ڪجهه سزا جا اصول.{{sfn|Schaefer|2002|pp=321–323}} بهائي قانون، جيستائين رهائش واري ملڪ جي شهري قانون سان سڌي ٽڪراءَ ۾ نه هجن، هر بهائي لاءِ پابند سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|p=158}}{{sfn|Schaefer|2002|pp=312,315}} === شادي === {{Main|بهائي شادي}} بهائي مذهب ۾ شاديءَ جو بنيادي مقصد مرد ۽ عورت جي وچ ۾ روحاني هم آهنگي، محبت، ساٿ ۽ اتحاد کي فروغ ڏيڻ ۽ ٻارن جي پرورش لاءِ محفوظ ۽ محبت ڀريو ماحول پيدا ڪرڻ آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=164–165}} بهائي تعليمات شاديءَ کي "ڀلائي ۽ نجات جو قلعو" سڏين ٿيون ۽ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ڍانچي سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهاءُالله شاديءَ جي واکاڻ ڪئي، طلاق جي حوصلا شڪني ڪئي ۽ شادي کان ٻاهر پاڪدامنيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب مڙس ۽ زال کي هڪ ٻئي جي روحاني ترقيءَ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Momen|2022}} بهائي متنن ۾ نسلي حدن کان مٿانهين شاديءَ جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.{{sfn|Smith|2008|p=164}} شادي ڪرڻ وارن کي صلاح ڏني وڃي ٿي ته فيصلي کان اڳ هڪ ٻئي جي ڪردار ۽ طبيعت کي چڱي طرح سمجهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} والدين کي پنهنجي ٻارن لاءِ ساٿي چونڊڻ جو اختيار ناهي؛ پر جڏهن ٻه ماڻهو پاڻ شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن، ته ٻنهي جا سڀ زنده حيات حياتياتي والدين، ڀلي بهائي هجن يا نه، پنهنجي رضامندي ڏين.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي شاديءَ جي تقريب نسبتاً سادي آهي. لازمي حصو اهو آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ بهاءُالله مقرر ڪيل شاديءَ جا لفظ پڙهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} اهي لفظ آهن: "اسين سڀ، يقيناً، خدا جي مرضيءَ تي قائم رهنداسين."{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي انتظامي رهنمائي موجب ٽرانس جينڊر شخص کي طبي منتقلي ۽ [[جنس جي تبديليءَ واري سرجري]] کان پوءِ سندس نئين جنس ۾ سڃاڻپ ملي سگهي ٿي، ۽ پوءِ هو يا هوءَ بهائي شادي ڪري سگهي ٿو يا سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 December 2002 |title=Transsexuality |url=http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |publisher=[[Universal House of Justice]] |access-date=28 November 2022 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205549/http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Parashar |first=Singh M. |url=https://books.google.com/books?id=VEnrDwAAQBAJ&dq='bahai+faith%22+transgender&pg=PT210 |title=Why Homosexuality Was Not Opposed by Narendra Modi ? |date=17 April 2020 |publisher=Xlibris Corporation |isbn=978-1-984594-67-9 |language=en}}</ref> === ڪم ۽ روزگار === بهاءُالله فقيرانه گداگري ۽ سخت راهبانيت تي ٻڌل زندگيءَ جي حوصلا شڪني ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} [[رهبانيت]] منع ٿيل آهي، ۽ بهائين کي سيکاريو وڃي ٿو ته هو مفيد ڪم ۾ مشغول رهندي روحاني زندگي گذارين.{{sfn|Daume|Watson|1992}} بهاءُالله جي لکڻين ۾ انساني خدمت جي نيت سان ڪيل محنت کي عبادت جي درجي سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Daume|Watson|1992}} ان ڪري بهائي سوچ ۾ روزگار کي صرف معاشي ضرورت نه، پر اخلاقي ۽ روحاني خدمت جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. === عبادتگاهون === {{Main|بهائي عبادتگاهه}} [[File:House of Worship Germany 2007.jpg|thumb|upright=1.15|[[لانگنهاين]]، جرمنيءَ ۾ بهائي عبادتگاهه]] گهڻين بهائي برادرين ۾ گڏيل عبادت ماڻهن جي گهرن يا [[حضيرة القدس|بهائي مرڪزن]] ۾ ٿيندي آهي، پر ڪجهه هنڌن تي خاص [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهون]] تعمير ڪيون ويون آهن.{{sfn|Afnan|2022}} اهي عبادتگاهون بهائين سان گڏ غير بهائين لاءِ به کليل آهن.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} بهائي عبادتگاهه کي عربي اصطلاح ''مشرق الاذڪار''، يعني "خدا جي ياد جو اڀرندڙ هنڌ"، پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2012}} اندر بهائي ۽ ٻين مذهبن جا مقدس متن پڙهي يا ڳائي سگهجن ٿا. موسيقيءَ سان ترتيب ڏنل دعائون ۽ پڙهڻيون ڪورس وسيلي ڳائي سگهجن ٿيون، پر اندر ساز وڄائڻ جي اجازت ناهي.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} اتي واعظ يا باقاعده رسمون پڻ نٿيون ڪيون وڃن.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} بهائي عبادتگاهن جو بنيادي خاڪو نَوَ پاسن وارو هوندو آهي ۽ عام طور انهن ڏانهن نَوَ رستا ۽ چوڌاري نَوَ باغ هوندا آهن.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} هن وقت تائين اٺ براعظمي، ٻه قومي ۽ چار مقامي بهائي عبادتگاهون تعمير ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Houses of Worship |url=https://news.bahai.org/media-information/houses-of-worship |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي لکڻين ۾ مستقبل جي ''مشرق الاذڪار'' کي اهڙي وسيع اداري طور ڏٺو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري انساني ڀلائي، سائنس، تعليم ۽ سماجي خدمت جا ادارا پڻ هجن.{{sfn|Hassall|2012}} اڃا تائين اهڙو مڪمل جامع مجموعو ڪنهن هنڌ قائم ناهي ٿيو.{{sfn|Warburg|2006|p=486}} === ڪئلينڊر === {{Main|بهائي ڪئلينڊر}} بهائي ڪئلينڊر [[باب]] قائم ڪيو. ان ۾ 19 مهينا آهن ۽ هر مهيني ۾ 19 ڏينهن هوندا آهن، جڏهن ته مڪمل شمسي سال ٺاهڻ لاءِ چار يا پنج [[ايام هاء]] جا واڌو ڏينهن شامل ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي نئون سال، جنهن کي [[بهائي نوروز|نوروز]] چيو وڃي ٿو، اتر اڌ گولي جي بهاري اعتدال جي وقت، لڳ ڀڳ 21 مارچ تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ اهو روزي جي مهيني جي پڄاڻيءَ کان پوءِ اچي ٿو. هر بهائي مهيني ۾ هڪ ڀيرو برادري گڏ ٿي [[اوڻيهه ڏينهن واري عيد]] ملهائي ٿي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن: پهريون عبادتي، جنهن ۾ دعا ۽ مقدس متن پڙهيا وڃن ٿا؛ ٻيو انتظامي، جنهن ۾ مشاورت ۽ برادريءَ جا معاملا ڏٺا وڃن ٿا؛ ۽ ٽيون سماجي، جنهن ۾ ماڻهو آزاديءَ سان هڪ ٻئي سان ملن ٿا.{{sfn|Afnan|2022}} 19 مهينن مان هر مهيني جو نالو خدا جي ڪنهن صفت تي رکيل آهي؛ مثال طور ''بهاء'' (جلال)، ''علم'' ۽ ''جمال''.{{sfn|Smith|2008|pp=188–190}} بهائي هفتو به ست ڏينهن جو آهي، ۽ هر ڏينهن جو نالو پڻ خدا جي ڪنهن صفت سان لاڳاپيل آهي. بهائي سال ۾ 11 مقدس ڏينهن ملهائين ٿا، جن مان 9 ڏينهن ڪم کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. اهي ڏينهن مذهب جي تاريخ جي اهم واقعن، جهڙوڪ باب ۽ بهاءُالله جي ڄم، اعلان ۽ وفات، سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=188}} === مقدس ڏينهن === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6A1B9A; color:white;" | عيد يا يادگار ڏينهن ! style="background:#1565C0; color:white;" | عام تاريخ ! style="background:#00897B; color:white;" | ڪم کان پاسو؟ |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهائي نوروز|بهائي نئون سال / نوروز]] | style="background:#E3F2FD;" | لڳ ڀڳ 21 مارچ | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[رضوان]] جو پهريون ڏينهن — بهاءُالله جي دعويٰ جو اعلان | style="background:#E3F2FD;" | 21 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو نائون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 29 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو ٻارهون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 2 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[باب]] جي دعوت جي اعلان جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 24 مئي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهاءُالله]] جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 29 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي شهادت | style="background:#E3F2FD;" | 10 جولاءِ* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | بهاءُالله جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | عهد جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 26 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |- | style="background:#F3E5F5;" | عبدالبهاء جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 28 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |} <small>* باب ۽ بهاءُالله جي ڄم جا ڏينهن جديد بهائي ڪئلينڊر ۾ "ٻن گڏيل جنم ڏينهن" جي قاعدي تحت مقرر ٿين ٿا، تنهنڪري گريگورين تاريخ هر سال بدلجي سگهي ٿي.</small> === نشان === {{Main|بهائي نشان}} [[File:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|alt=Arabic script inscribed on a metal plate|thumb|upright=1.05|right|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه جي اندرين حصي ۾ [[اسم اعظم]] جي خطاطي]] بهائي مذهب جا ڪيترائي نشان عربي لفظ ''بهاء'' ({{lang|ar|بهاء}}، "جلال" يا "شان") سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي ابجد قيمت 9 آهي. نَوَ هڪ عدد وارو سڀ کان وڏو انگ هجڻ ڪري ڪمال يا مڪمل ٿيڻ جي علامت طور به استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري [[نَوَ ڪنڊن وارو تارو]] بهائي مذهب جي عام نشانن مان هڪ آهي، ۽ بهائي عبادتگاهون پڻ نَوَ پاسن واريون هونديون آهن.{{sfn|Smith|2000|pp=167–168}}{{sfn|Hartz|2009|p=14}} نَوَ ڪنڊن وارو تارو بهائي قبرن تي پڻ عام طور ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''رِنگ اسٽون'' نشان ۾ ٻه پنج ڪنڊا تارا ۽ وچ ۾ ''بهاء'' جي علامتي خطاطي شامل هوندي آهي، جنهن کي خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي دنيا جي لاڳاپي جي علامت طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''اسم اعظم'' جي مشهور خطاطي عبارت ''يا بهاء الأبهى'' ({{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}) آهي، جنهن جو مطلب "اي سڀ کان وڌيڪ جلال واري جو جلال" ڪيو وڃي ٿو. اها بهائي عبادتگاهن، گهرن ۽ مذهبي فن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} === سماجي ۽ معاشي ترقي === {{Main|بهائي مذهب ۽ سماجي-معاشي ترقي}} [[File:Tarbiyat School, Tehran, ca 1911.jpg|alt=A black-and-white photograph of several dozen girls seated in front of a school building|thumb|upright=1.15|تهران ۾ ڇوڪرين جي اسڪول جون شاگردياڻيون، 13 آگسٽ 1933ع؛ هي تصوير ممڪن طور 1911ع ۾ قائم ٿيل [[تربيت اسڪول]] جي شاگردياڻين جي آهي. اسڪول کي 1934ع ۾ حڪومتي حڪم سان بند ڪيو ويو.{{sfn|Baháʼí International Community|2005}}]] بهائي مذهب جي شروعات کان ئي سماجي ۽ معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ دلچسپي رهي، خاص طور عورتن جي تعليم ۽ سماجي ڪردار کي وڌائڻ تي زور ڏنو ويو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}}{{sfn|Kingdon|1997}}{{better source needed|date=July 2022}} هن سوچ جو عملي اظهار اسڪولن، زرعي سهڪاري ادارن ۽ ڪلينڪن جي قيام ۾ ٿيو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}} 20 آڪٽوبر 1983ع تي بيت العدل اعظم جي پيغام کان پوءِ سماجي ۽ معاشي ترقي بهائي عالمي سرگرميءَ جو وڌيڪ منظم حصو بڻجي وئي. بهائين کي پنهنجي مقامي حالتن ۽ بهائي تعليمات مطابق سماجي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿايو ويو. 1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ 129 بهائي متاثر سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جا منصوبا سڃاتا ويا، جڏهن ته 1987ع تائين اهو انگ وڌي 1,482 ٿيو.{{sfn|Smith|Momen|1989}} هاڻوڪين سرگرمين ۾ صحت، صفائي، تعليم، صنفي برابري، فنون ۽ ميڊيا، زراعت ۽ ماحوليات شامل آهن.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}}{{better source needed|date=July 2022}} تعليمي منصوبن ۾ ڳوٺاڻي سبق مرڪزن کان وڏن ثانوي اسڪولن ۽ ڪجهه يونيورسٽين تائين ادارا شامل آهن.{{sfn|Momen|2007}} 2017ع تائين بهائي سماجي ۽ معاشي ترقي واري آفيس جي اندازي موجب لڳ ڀڳ 40,000 ننڍا منصوبه، 1,400 ڊگهي مدي واري سرگرميءَ وارا منصوبا ۽ 135 بهائي متاثر تنظيمون ڪم ڪري رهيون هيون.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} === گڏيل قومون === بهاءُالله انسانيت جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ عالمي سطح جي حڪومت ۽ بين الاقوامي تعاون جي ضرورت بابت لکيو. ان فڪري پسمنظر سبب عالمي بهائي برادري [[قومون جي ليگ]] ۽ پوءِ [[گڏيل قومون]] جهڙن ادارن جي ذريعي بين الاقوامي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ جي ڪوششن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جيتوڻيڪ موجوده عالمي ادارن جي ڍانچي بابت بهائي لکڻين ۾ ڪجهه تحفظات پڻ موجود آهن.{{sfn|Momen|2007}} [[بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي]] (BIC)، جيڪا عالمي سطح تي بهائي برادرين جي نمائندگي ڪري ٿي، 1948ع کان گڏيل قومن وٽ غير سرڪاري تنظيم طور رجسٽر ٿيل آهي. 1970ع کان ان کي [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) وٽ خاص صلاحڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Baháʼí International Community – Consultative Status |url=https://esango.un.org/civilsociety/consultativeStatusSummary.do?profileCode=596 |access-date=5 September 2026 |website=United Nations Civil Society Participation |publisher=United Nations}}</ref> BIC کي [[يونيسف]] سان صلاحڪاري حيثيت ۽ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] ۽ گڏيل قومن جي عوامي ڄاڻ واري شعبي وٽ پڻ منظوري حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Key terms and facts |url=https://news.bahai.org/media-information/key-terms-and-facts |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي جا نيويارڪ ۽ [[جنيوا]] ۾ گڏيل قومن سان لاڳاپيل آفيسون آهن، جڏهن ته [[اديس ابابا]]، [[بينڪاڪ]]، [[نيروبي]]، روم، [[سانتياگو]] ۽ [[ويانا]] ۾ علائقائي نمائندگيون پڻ قائم آهن.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} بهائي برادري ماحول، عورتن جي ترقي ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت گڏيل قومن جي مختلف ادارن سان گڏيل پروگرام پڻ هلائي چڪي آهي. 2000ع جي [[Millennium Forum]] ۾ هڪ بهائي نمائندي کي انهن ٿورڙن غير سرڪاري مقررين مان شامل ڪيو ويو، جن کي اجلاس دوران خطاب جو موقعو مليو.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}}{{better source needed|date=July 2022}} == ظلم ۽ جبر == {{Main|بهائين تي ظلم ۽ جبر}} [[File:Cemetery of yazd.jpg|alt=Broken cinder blocks and felled palm trees|thumb|2007ع ۾ ايراني اختيارين طرفان بي حرمتي کان پوءِ [[يزد]] جو بهائي قبرستان]] بهائي اڄ به ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ مذهبي دٻاءَ ۽ پابندين کي منهن ڏين ٿا، جتي حڪومتي يا مذهبي اختيارين مان ڪي بهائي مذهب کي هڪ آزاد مذهب بدران [[اسلام کان ارتداد]] سان لاڳاپيل تحريڪ طور ڏسن ٿا. سڀ کان سخت ۽ ڊگهو ظلم ايران ۾ ٿيو آهي، جتي 1978ع کان 1998ع جي وچ ۾ 200 کان وڌيڪ بهائين کي موت جي سزا ڏني وئي يا قتل ڪيو ويو.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائين جي مذهبي ۽ شهري حقن تي مختلف درجن جون پابنديون مصر، افغانستان،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323 Afghanistan]}}{{better source needed|date=July 2022}} انڊونيشيا،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222133 Indonesia]}} عراق،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}} مراڪش،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}} يمن{{sfn|Baháʼí World News Service|2017}} ۽ ڏکڻ صحارا آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ پڻ رپورٽ ڪيون ويون آهن.{{sfn|Smith|Momen|1989}} === ايران === بهائين تي سڀ کان ڊگهي ۽ منظم ظلم ۽ جبر جي تاريخ ايران ۾ ملي ٿي، جيڪو بهائي مذهب جي جنم ڀومي آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=125–127}} جڏهن [[باب]] جي تحريڪ ايران ۾ تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، تڏهن ڪجهه شيعه عالمن ان جي پيروڪارن کي دين جا دشمن قرار ڏنو. اهڙين مذهبي فتوائن ۽ مهمن کان پوءِ هجوم جا حملا، گرفتارين ۽ سرعام ڦاهين جا واقعا ٿيا.{{sfn|Affolter|2005}} 20هين صديءَ جي شروعات کان انفرادي بهائين خلاف ظلم سان گڏ اهڙيون رياستي مهمون پڻ شروع ٿيون، جن جو نشانو پوري بهائي برادري ۽ ان جا ادارا هئا.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} 1903ع ۾ يزد ۾ 100 کان وڌيڪ بهائي قتل ڪيا ويا.{{sfn|Nash|1982}} 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران تهران جا بهائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا تربيت اسڪول، بند ڪيا ويا؛ بهائي شادين کي قانوني سڃاڻپ نه ڏني وئي ۽ بهائي مذهبي متنن تي سينسرشپ لاڳو ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Sanasarian|2000|pp=52–53}} [[محمد رضا پهلوي]] جي دور ۾، ايران جي معاشي ۽ سياسي مسئلن ۽ وڌندڙ قومپرست تحريڪن جي ماحول ۾، بهائين خلاف هڪ منظم مهم شروع ڪئي وئي.{{efn|In line with this is the thinking that the government encouraged the campaign to distract attention from more serious problems, including acute economic difficulties. Beyond this lay the difficulty that the regime faced in harnessing the nationalist movement that had supported Musaddiq.{{sfn|Akhavi|1980|pp=76–78}}}} 1955ع ۾ هڪ سرڪاري طور منظور ٿيل ۽ منظم بهائي مخالف مهم هلي، جنهن ۾ قومي ريڊيو ۽ سرڪاري اخبارن وسيلي بهائين خلاف پروپيگنڊا ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} ان مهم دوران ملا محمد تقي فلسفي جي تحريڪ کان پوءِ تهران جي فوجي گورنر جنرل [[تيمور بختيار]] جي حڪم تي تهران جو بهائي مرڪز ڊاهي پٽ ڪيو ويو.{{sfn|''The New York Times''|1955}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پهلوي حڪومت خلاف عوامي تحريڪ وڌڻ سان بهائين کي ڪڏهن ڪڏهن شاهه جي حڪومت، اولهه ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل سياسي طاقت طور پيش ڪيو ويو، جنهن سان سماجي دشمني وڌيڪ وڌي.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}} 1979ع جي [[ايراني انقلاب|اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايراني بهائين خلاف رياستي پابنديون وڌيڪ سخت ٿيون. بهائين جي گهرن تي ڇاپا، سرڪاري ملازمتن کان روڪ، يونيورسٽين ۾ داخلا کان محرومي، گرفتارين ۽ ڊگهي قيد جون سزائون رپورٽ ٿينديون رهيون.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائي قبرستانن جي بي حرمتي، ملڪيتن جي ضبطگي ۽ مذهبي تاريخي ماڳن جي ڊاهڻ جا واقعا پڻ ٿيا، جن ۾ بهاءُالله جي والد ميرزا بزرگ سان لاڳاپيل گهر به شامل آهي.{{sfn|Affolter|2005}} [[شيراز]] ۾ [[باب]] جو گهر، جيڪو بهائين لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿو، ٻه ڀيرا ڊاهيو ويو.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} 2018ع ۾ اصفهان يونيورسٽيءَ مان هڪ بهائي شاگردياڻي کي سندس مذهب سبب خارج ڪيو ويو، جڏهن ته ساڳئي سال زنجان ۽ گيلان جي يونيورسٽين مان پڻ ٻن بهائي شاگردن کي خارج ڪرڻ جون رپورٽون مليون.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} [[محمود احمدي نژاد]] جي صدارت دوران بهائين خلاف دٻاءَ ۾ واڌ بابت آمريڪي مذهبي آزاديءَ واري ڪميشن سميت مختلف ادارن رپورٽون جاري ڪيون.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Sullivan|2009}} گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميشن 2005ع جي هڪ ڳجهي خط جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ ايراني فوجي قيادت کي بهائين جي سڃاڻپ ۽ سندن سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون ويون هيون. ان پسمنظر ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽيئر 20 مارچ 2006ع تي خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي نگراني مان حاصل ڪيل ڄاڻ وڌيڪ مذهبي امتياز ۽ ظلم لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Jahangir|2006}} 14 مئي 2008ع تي ايران ۾ بهائي برادريءَ جي ضرورتن جي سار سنڀال ڪندڙ غير رسمي اداري، جنهن کي "دوست" يا ''Yárán'' چيو ويندو هو، جي ميمبرن کي گرفتار ڪري [[ايون جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} سندن مقدمو ڪيترائي ڀيرا ملتوي ٿيو ۽ آخرڪار 12 جنوري 2010ع تي شروع ٿيو.{{sfn|CNN|2010a}} عدالتي ڪارروائيءَ تائين دفاعي وڪيلن جي محدود رسائي ۽ آزاد مبصرن جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010a}} بعد ۾ وڌيڪ ٻڌڻيون 7 فيبروري،{{sfn|Washington TV|2010}} 12 اپريل{{sfn|Djavadi|2010}} ۽ 12 جون 2010ع تي ٿيون.{{sfn|Radio Free Europe|2010}} 11 آگسٽ 2010ع تي ستن بهائي اڳواڻن مان هر هڪ کي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي،{{sfn|Siegal|2010}} جيڪا پوءِ 10 سال ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010b}} انهن کي بعد ۾ [[گوهر دشت جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|AFP|2011a}} مارچ 2011ع ۾ سندن اصل 20 سالن واري سزا بحال ڪئي وئي.{{sfn|AFP|2011b}} 3 جنوري 2010ع تي ايراني اختيارين وڌيڪ ڏهه بهائي گرفتار ڪيا. انهن ۾ ليوا خانجاني، قيد بهائي اڳواڻ جمال الدين خانجاني جي پوٽي، پڻ شامل هئي؛ فيبروريءَ ۾ سندس پٽ نڪي خانجاني کي پڻ گرفتار ڪيو ويو.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} ايراني حڪومت جو موقف رهيو آهي ته بهائي مذهب هڪ مذهبي برادري نه، پر سياسي تنظيم آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ان کي سرڪاري مذهبي اقليت طور تسليم نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} انساني حقن جي تنظيمن جو چوڻ آهي ته حڪومت اهڙي دعويٰ جي حق ۾ قابل اعتماد ثبوت پيش نه ڪيو آهي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} ايراني حڪومت بهائي مذهب کي [[صهيونيت]] سان پڻ ڳنڍيندي رهي آهي.{{efn|A spokesman for the Iranian Embassy in Argentina explained that the exclusion was prompted by the fact that the Bahá’ís were a "misguided group… whose affiliation and association with world Zionism is a clear fact" and who could not be "in the same category as minorities like the Christian, Jews and Zoroastrians."{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006|p=22, n. 148}}}} تاريخي تحقيق موجب بهاءُالله کي ايران جي شاهه [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ايران مان عثماني سلطنت ڏانهن جلاوطن ڪرايو، ۽ پوءِ عثماني اختيارين کيس وڌيڪ پري [[عڪا]] موڪليو؛ عڪا ان وقت عثماني فلسطين جو حصو هو ۽ اسرائيل رياست ان واقعي کان لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ قائم ٿي.{{efn| The Iranian leader [[Naser al-Din Shah Qajar]] banished Baháʼu'lláh from Iran to the Ottoman Empire, from where he was later exiled by the Ottoman Sultan, at the behest of the Iranian Shah to territories further from Iran and finally to [[Akka, Palestine|Akka]], which only a century later was incorporated into the state of [[Israel]].}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}} ڪجهه محققن موجب صهيونيت واري الزام کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.{{sfn|Freedman|2009}} 2019ع ۾ ايران جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي درخواستن مان "ٻيا مذهب" وارو اختيار ختم ڪيو ويو، جنهن سان بهائين لاءِ پنهنجي حقيقي مذهب سان سرڪاري دستاويز حاصل ڪرڻ مشڪل يا ناممڪن بڻجي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baha'i – DW – 01/25/2020|website=dw.com|access-date=12 March 2021|archive-date=13 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413153102/https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[هيومن رائٽس واچ]] نتيجو ڪڍيو ته ايران ۾ بهائين خلاف ڏهاڪن کان هلندڙ منظم رياستي جبر، عالمي فوجداري قانون جي حوالي سان ''انسانيّت خلاف ڏوهه'' واري "ظلم ۽ جبر" جي زمري ۾ اچي سگهي ٿو. تنظيم پنهنجي رپورٽ ۾ من ماني گرفتارين، مقدمن، تعليم ۽ روزگار تي پابندين، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ بهائي تدفين ۾ رياستي مداخلت کي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو قرار ڏنو.<ref>{{cite report |url=https://www.hrw.org/report/2024/04/01/boot-my-neck/iranian-authorities-crime-persecution-against-bahais-iran |title="The Boot on My Neck": Iranian Authorities' Crime of Persecution Against Baha'is in Iran |date=1 April 2024 |publisher=Human Rights Watch |access-date=5 September 2026}}</ref> === مصر === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مصر جي هڪ مذهبي عدالت بهائي مذهب جي پنهنجن قانونن، اصولن ۽ عقيدن جي بنياد تي ان کي اسلام کان الڳ هڪ نئين مذهبي روايت طور سڃاتو.<ref>{{cite web | title=The House of Baha’u’llah and the Struggle for Religious Visibility in Mandatory Iraq | url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | publisher=Cambridge University Press | access-date=2026-06-12 | archive-date=13 January 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260113045206/https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1960ع کان مصر ۾ بهائي ادارن ۽ برادريءَ جي منظم سرگرمين تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. بهائي مرڪز، لائبريريون ۽ قبرستان سميت برادريءَ جون ڪيتريون ملڪيتون حڪومت ضبط ڪيون، جڏهن ته ڪجهه مذهبي فتوائن ۾ بهائين کي [[مرتد]] قرار ڏنو ويو.{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222287 Egypt]}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصر ۾ سرڪاري [[سڃاڻپ ڪارڊ]] نظام کي اليڪٽرانڪ ڪرڻ کان پوءِ مذهبي سڃاڻپ بابت تڪرار وڌيو، ڇاڪاڻ ته سرڪاري دستاويزن ۾ صرف مسلمان، عيسائي يا يهودي سڃاڻپ لاءِ اختيار موجود هئا. ان جي نتيجي ۾ بهائين کي قومي سڃاڻپ ڪارڊ، پيدائش سرٽيفڪيٽ، وفات سرٽيفڪيٽ، شادي يا طلاق جا دستاويز ۽ پاسپورٽ حاصل ڪرڻ ۾ وڏيون ڏکيائيون پيش آيون، جيستائين هو پنهنجي مذهب بابت غلط ڄاڻ نه ڏين. بهائي اصولن موجب مذهب بابت ڪوڙو بيان ڏيڻ قابل قبول نه هو.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} اهڙن دستاويزن کان سواءِ روزگار، تعليم، اسپتالن ۾ علاج، ملڪ کان ٻاهر سفر ۽ ووٽ ڏيڻ جهڙن شهري حقن تائين رسائي محدود ٿي ويندي هئي.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} ڊگهي قانوني ڪارروائيءَ کان پوءِ مصر جي گهرو معاملن واري وزير 14 اپريل 2009ع تي هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت مسلمان، عيسائي يا يهودي نه هئڻ وارن شهرين کي مذهبي خاني ۾ ڊيش (—) سان سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009a}}{{better source needed|date=July 2022}} نئين ضابطي تحت پهريان ٻه سڃاڻپ ڪارڊ 8 آگسٽ 2009ع تي بهائين کي جاري ڪيا ويا.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009b}}{{better source needed|date=July 2022}} === يمن === يمن ۾ بهائين کي خاص طور [[حوثي تحريڪ|حوثي]] اختيارين جي دور ۾ مذهبي جبر کي منهن ڏيڻو پيو آهي. 25 مئي 2023ع تي حوثي فورسن [[صنعا]] ۾ هڪ خانگي گهر ۾ ٿيندڙ پرامن بهائي گڏجاڻيءَ تي ڇاپو هڻي 17 ڄڻن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ پنج عورتون شامل هيون. شروعاتي طور انهن گرفتار ٿيلن جو هنڌ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ڪيترائي هڪ سال پوءِ به قيد ۾ هئا.<ref>{{cite web |date=23 May 2024 |title=Yemen: One year on, Huthis must release Baha'is arbitrarily detained over their religion and end persecution of minorities |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/yemen-one-year-on-huthis-must-release-bahais-arbitrarily-detained-over-their-religion-and-end-persecution-of-minorities/ |access-date=5 September 2026 |publisher=Amnesty International}}</ref> 2025ع ۾ گڏيل قومن جي يمن بابت ماهرن جي پينل رپورٽ ڪيو ته حوثي اختيارين بهائي برادريءَ خلاف منظم امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون آهن. رپورٽ ۾ مذهبي آزادي، اظهار، ضمير ۽ عقيدي تي پابندين، زبردستي لکرائڻ وارن عهدنامن، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ اڳوڻن قيدين تي مسلسل پابندين جا واقعا دستاويز ڪيا ويا.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2025/10/report/letter-dated-15-october-2025-from-the-panel-of-experts-on-yemen-addressed-to-the-president-of-the-security-council/n2523409.pdf |title=Letter dated 15 October 2025 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council |date=15 October 2025 |publisher=United Nations Security Council |id=S/2025/650 |access-date=5 September 2026}}</ref> === عثماني سلطنت === بهاءُالله ۽ سندس پيروڪار 19هين صديءَ ۾ قاجار ايران مان جلاوطنيءَ بعد عثماني سلطنت جي علائقن ڏانهن موڪليا ويا. عثماني اختيارين بهاءُالله کي سياسي لحاظ کان حساس شخصيت سمجهندي پهرين [[قسطنطنيه]]، پوءِ [[ادرنه]] ۽ آخرڪار 1868ع ۾ [[عڪا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. عڪا ۾ بهاءُالله شروع ۾ سخت قيد جي حالتن هيٺ رهيو، پر پوءِ کيس شهر جي ڀرسان رهائش جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ قانوني طور هو اڃا به عثماني قيدي سمجهيو ويندو هو. 1892ع ۾ سندس وفات به عڪا جي ڀرسان ٿي. بعد ۾ بهائي برادري [[حيفا]] ۽ عڪا ۾ مذهبي ماڳن، باغن ۽ مزارن جي سار سنڀال ۽ تعمير ڪئي. حيفا ۽ عڪا ۾ بهائي مقدس ماڳ ۽ باغ اڄ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |title=Bahá'í Reference |access-date=20 March 2025 |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409213502/https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=50em}} * [[بهائي انتظام]] * [[بهائي–ازلي ورهاست]] * [[بهائي ڪائناتيات]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري]] * [[افسانوي ادب ۾ بهائي مذهب]] * [[بهائي اڀياس]] * [[بهائي وقتي سلسلو]] * [[تدريجي وحي (بهائي)]] * [[سائنس بابت بهائي نظر]] * [[بهائي عالمي مرڪز جون عمارتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد]] * [[حقوق الله]] * [[بهائين جي فهرست]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] * [[بهائي مذهب جو خاڪو]] * [[بهائي ڇتيدار باغ]] * [[عالمي مذهبن جو ڏينهن]] {{colend}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Hatcher |first=William S. |last2=Martin |first2=J. Douglas |title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion |publisher=Harper & Row |location=San Francisco |year=1998 |isbn=0-87743-264-3}} * {{cite book |last=Hartz |first=Paula |title=World Religions: Baháʼí Faith |publisher=Chelsea House Publishers |year=2009}} * {{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Baháʼí Faith |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2008 |isbn=978-0-521-86251-6}} * {{cite book |last=Stockman |first=Robert H. |title=The Baháʼí Faith: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |year=2013}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bahá'í Faith}} * [https://www.bahai.org/ بهائي مذهب جي عالمي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.bahai.org/library/ بهائي ريفرنس لائبريري] * [https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith بهائي مذهب — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] [[زمرو:بهائي مذهب]] [[زمرو:ابراهيمي مذهب]] [[زمرو:ايران ۾ مذهب]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ قائم ٿيل مذهب]] [[زمرو:توحيدي مذهب]] [[زمرو:نئون مذهبي تحريڪون]] 27nntvqam5vax4ou17g97rquspqp6iy 410640 410637 2026-09-08T21:16:09Z Intisar Ali 8681 410640 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[Some Answered Questions]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[The Secret of Divine Civilization]]''، ''[[Some Answered Questions]]''، ''[[Tablet to Dr. Forel|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[Tablets of the Divine Plan]]'' ۽ ''[[Tablet to The Hague]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''Guardian'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''Guardian'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''Guardian'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''Hands of the Cause'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} == مقدس متن == {{Baháʼí texts sidebar}} {{Main|بهائي ادب}} بهائي مذهب جا ''قانوني ۽ معتبر متن'' [[باب]]، [[بهاءُالله]]، [[عبدالبهاء]]، [[شوقي افندي]] ۽ [[بيت العدل اعظم]] جون لکڻيون، ۽ عبدالبهاء جون تصديق ٿيل تقريرون آهن. باب ۽ بهاءُالله جي لکڻين کي خدائي وحي سمجهيو وڃي ٿو، عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تقريرن ۽ شوقي افندي جي لکڻين کي بااختيار تشريح، جڏهن ته بيت العدل اعظم جي فيصلن ۽ لکڻين کي بااختيار قانون سازي ۽ وضاحت جي حيثيت ڏني وڃي ٿي. بهائي عقيدي موجب انهن سڀني متنن ۾ ڪنهن نه ڪنهن درجي تائين خدائي رهنمائي موجود آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} بهاءُالله جي اهم لکڻين ۾ ''[[ڪتاب اقدس]]'' شامل آهي، جيڪو فردي ۽ اجتماعي زندگيءَ بابت ڪيترن مذهبي قانونن ۽ عملن کي بيان ڪري ٿو،{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} ۽ ''[[ڪتاب ايقان]]''، جنهن کي بهائي عقيدي جي ڪيترن بنيادي فڪري اصولن جي وضاحت ڪندڙ اهم متن سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=137}} ''[[Gems of Divine Mysteries]]'' ۾ پڻ عقيدي جا وڌيڪ بنيادي موضوع بيان ٿيل آهن. جيتوڻيڪ بهائي تعليمات ۾ سماجي ۽ اخلاقي مسئلن تي گهڻو زور ڏنو ويو آهي، پر ڪيترائي بنيادي بهائي متن صوفياتي يا عرفاني نوعيت جا به آهن.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انهن ۾ ''[[ست واديون]]'' ۽ ''[[چار واديون]]'' شامل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=20}} ''ست واديون'' هڪ صوفي پيروڪار لاءِ [[فريدالدين عطار]] جي ادبي انداز کان متاثر ٿي لکي وئي هئي ۽ ان ۾ روح جي خدا ڏانهن روحاني سفر جا مختلف مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Smith|2000|p=311|ps=: {{nowrap|"Seven Valleys"}}}} ان جو انگريزي ترجمو 1906ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ڪري اهو اولهه ۾ دستياب ٿيندڙ بهاءُالله جي اوائلي متنن مان هڪ بڻيو. ''[[ڪلمات مکنونه]]'' به بهاءُالله جي اوائلي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ۾ 153 مختصر عبارتُون شامل آهن، جن بابت بهاءُالله لکيو ته انهن ۾ ڪجهه بنيادي روحاني حقيقتن جو جوهر مختصر صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Smith|2000|p=181|ps=: {{nowrap|"Hidden Words"}}}} == آبادي ۽ عالمي پکيڙ == {{Further|ملڪ موجب بهائي مذهب|مذهبن جي واڌ}} [[File:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|alt=A large temple in the shape of an open lotus flower|[[نئين دهلي]] جو [[لوٽس ٽيمپل]]، جيڪو 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ڀارت جو پهريون [[بهائي عبادتگاهه]] آهي؛ اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ 45 لک ماڻهو هتي اچن ٿا.|upright=1]] 2020ع تائين دنيا ۾ بهائين جو تعداد لڳ ڀڳ 8 ملين ٻڌايو ويو آهي.{{sfn|Smith|2022b|p=509}}<ref name="wrd-2020-bahais">{{Cite web |title=Baha'is by Country |website=World Religion Database |publisher=Institute on Culture, Religion, and World Affairs |date=2020 |url=https://worldreligiondatabase.org/ |access-date=21 December 2020 |archive-date=1 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501185821/https://worldreligiondatabase.org/ |url-status=live }}{{subscription required}}</ref> 2013ع ۾ ٻن آباديءَ جي ماهرن لکيو ته 1910ع کان 2010ع جي وچ واري هڪ صديءَ دوران بهائي مذهب گڏيل قومن جي هر علائقي ۾ عام آباديءَ جي واڌ جي شرح کان تيزيءَ سان وڌيو، ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان جي واڌ عام آباديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ ٻيڻي رهي.{{sfn|Johnson|Grim|2013}} [[File:Baha'i Temple at Dusk.jpg|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] ۾ بهائي عبادتگاهه؛ دنيا جو سڀ کان پراڻو اڃا قائم بهائي عبادتگاهه.{{sfn|Stausberg|2011|p=96}}|upright=1]] عالمي بهائي آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو ڏکڻ صحارا آفريڪا (29.9 سيڪڙو) ۽ ڏکڻ ايشيا (26.8 سيڪڙو) ۾ ٻڌايو ويو آهي، ان کان پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا (12.7 سيڪڙو) ۽ لاطيني آمريڪا (12.2 سيڪڙو) اچن ٿا.{{sfn|Smith|2022a|p=510}} اتر آمريڪا ۾ 7.6 سيڪڙو، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ 6.2 سيڪڙو، يورپ ۾ 2.0 سيڪڙو، آسٽريليا ۽ اوشيانا ۾ 1.6 سيڪڙو ۽ اتر اوڀر ايشيا ۾ 0.9 سيڪڙو بهائي آبادي ٻڌائي وئي آهي. 2015ع جي انگن موجب، بهائي مذهب ايران، پاناما، بيلز، بوليويا، زامبيا ۽ پاپوا نيو گني ۾ ٻيو وڏو مذهب، جڏهن ته چاڊ ۽ ڪينيا ۾ ٽيون وڏو مذهب هو.<ref>{{Cite web | title = Iran – Religious Adherents | url = https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210612220129/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Panama – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190712231843/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Belize – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151122030203/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bolivia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 15 October 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Zambia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 23 June 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170623232023/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Papua New Guinea – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 27 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927084940/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Chad – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 18 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210618141728/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Kenya – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_121_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 5 January 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200105165733/http://www.thearda.com/internationaldata/countries/Country_121_2.asp | url-status = dead }}</ref> 19هين صديءَ کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين بهائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت ايران ۾ رهي، جڏهن ته ايران کان ٻاهر جا پيروڪار خاص طور ڀارت ۽ اولهندي ملڪن ۾ هئا.{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}} 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 200,000 پيروڪارن مان هي مذهب 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين 4 ملين کان مٿي عالمي آباديءَ تائين پهتو.{{sfn|Smith|2016}}{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}}{{sfn|Daume|Watson|1988|p=303}} 2008ع ۾ ايران ۾ لڳ ڀڳ 110,000 بهائي ٻڌايا ويا.<ref>{{Citation |title=Bibliography |date=25 August 2015 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvx06zsp.15 |work=No Jim Crow Church |pages=287–302 |access-date=26 September 2023 |publisher=University Press of Florida|doi=10.2307/j.ctvx06zsp.15 |url-access=subscription }}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بهائي مذهب جي واڌ ۾ اتر آمريڪا مان منصوبابنديءَ سان مختلف ملڪن ڏانهن ماڻهن جي لڏپلاڻ يا ''پائنيئرنگ'' جو وڏو ڪردار رهيو.<ref name=HampsonPhD>{{Cite thesis |last=Hampson |first=Arthur |date=May 1980 |title=The growth and spread of the Baha'i Faith |type=PhD |publisher=Department of Geography, University of Hawaii |id=UMI 8022655 |oclc=652914306 |url=https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |pages=458–459, 472 |access-date=24 July 2022 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404191855/https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، 2001ع ۾ سماجيات جي ماهر [[David B. Barrett]] بهائي مذهب کي "نسلي يا قومي مرڪز کان پاڪ عالمي مذهب" قرار ڏنو.{{sfn|World Christian Encyclopedia|2001}} ان جي واڌ هر علائقي ۾ هڪجهڙي نه رهي. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ۽ ان جي اثر هيٺ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بهائي سرگرمين تي پابندي ۽ پيروڪارن تي دٻاءُ رهيو.<ref name="Kolarz">{{Cite book| last=Kolarz| first=Walter| author-link=Walter Kolarz |title=Religion in the Soviet Union |publisher=St. Martin's Press |series=Armenian Research Center collection |year=1962 |pages=470–473 |oclc=254603830}}</ref>{{sfn|Momen|1994a}}<ref name="hass">{{Cite journal | last = Hassall | first = Graham | title = Notes on the Bábí and Baháʼí Religions in Russia and its Territories | journal = Journal of Baháʼí Studies | volume = 5 | issue = 3 | pages = | date = 1992 | url = http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164853/http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-date=6 July 2011 | access-date =21 July 2022}}</ref> 1970ع کان 1990ع واري عرصي ۾ ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ پڻ پابنديون لڳيون.{{sfn|Smith|Momen|1989}}<ref>{{Cite web | last = compiled by Wagner | first = Ralph D. | title = NIGER | work = Synopsis of References to the Baháʼí Faith, in the US State Department's Reports on Human Rights 1991–2000 | publisher = Baháʼí Library Online | url = http://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | access-date = 4 May 2008 | archive-date = 7 February 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260207004629/https://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | url-status = live }}</ref> ايران ۽ ڪجهه شيعه اڪثريتي ملڪن ۾ بهائين خلاف دٻاءُ سڀ کان وڌيڪ شديد رهيو آهي. ڪجهه محققن ۽ انساني حقن جي تنظيمن ان صورتحال کي نسل ڪشيءَ جي ڪوشش يا ان ڏانهن ويندڙ عملن سان تشبيهه ڏني آهي.{{sfn|Affolter|2005}}<ref>{{Cite journal | last = Morlock | first = Naghme Naseri | title = Religious Persecution & Oppression: A Study of Iranian Baha'ís' Strategies of Survival | journal = Journal of Hate Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 15–24 | date = 6 December 2021 | doi = 10.33972/jhs.201 | s2cid = 245113244 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web| last =Dallaire| first =Roméo| author-link =Roméo Dallaire| title =Baha'i People in Iran—Inquiry| work =Statements from Roméo Dallaire| publisher =The Liberal caucus in the Senate| date =29 November 2011| url =http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| access-date =28 March 2012| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20140106032336/http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| archive-date =6 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web | title =Genocide and politicide watch: Iran | publisher =Genocide Watch; The International Alliance to End Genocide | date =28 March 2012 | url =http://www.genocidewatch.org/iran.html | access-date = 28 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last =Seyfried | first =Rebeka | title =Progress report from Mercyhurst: Assessing the risk of genocide in Iran | work =Iranian Baha'is | publisher =The Sentinel Project for Genocide Prevention | date =21 March 2012 | url =http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | access-date =28 March 2012 | archive-date =4 November 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20121104083251/http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | url-status =live }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه هنڌن ۽ دورن ۾ بهائي مذهب تمام تيزيءَ سان وڌيو، خاص طور ڏکڻ صحارا آفريڪا ۾.<ref name="UofC">{{Cite web|title=Overview Of World Religions |work=General Essay on the Religions of Sub-Saharan Africa |publisher=Division of Religion and Philosophy, [[University of Cumbria]] |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |access-date=16 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209082606/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |archive-date=9 December 2007 }}</ref> 1989ع ۾ بيت العدل اعظم بوليويا، بنگلاديش، هيٽي، ڀارت، لائبيريا، پيرو، فلپائن ۽ تائيوان کي انهن ملڪن مان قرار ڏنو، جتي پوين ڏهاڪن ۾ مذهب جي واڌ نمايان رهي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#313524548|title=Riḍván 1989 – To the Bahá'ís of the World | Bahá'í Reference Library|website=www.bahai.org|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017001651/https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#275533543#313524548|url-status=live}}</ref> بهائي ذريعن 1991–92ع ۾ عالمي آبادي کي "پنج ملين کان وڌيڪ" ٻڌايو.{{sfn|Baháʼí World News Service|1992}} 2001ع کان پوءِ بيت العدل اعظم صرف رسمي پيروڪارن جي ڳڻپ بدران برادريءَ جي سرگرمي، تربيتي عمل ۽ مقامي ادارن ۾ شرڪت کي به اهم شمارياتي معيار طور استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Stockman|2022a|p=565}}{{sfn|Stockman|2022b|p=578}}{{sfn|Hassal|2022|p=588}} بهائي ڪنهن به ملڪ ۾ آباديءَ جي اڪثريت نٿا بڻجن،{{sfn|Park|2004}} ۽ گهڻن ملڪن ۾ اهي مجموعي آباديءَ جو تمام ننڍو حصو آهن؛ تنهنڪري سندن حقيقي انگ بابت گهٽ ڳڻپ يا ''under-reporting'' جو مسئلو پڻ موجود رهي ٿو.{{sfn|Association of Religion Data Archives|2010}}{{sfn|Pew Global Religious Landscape|2012}} ڪجهه هنڌن تي بهائي آبادي خاص نسلي يا سماجي اقليتن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جنهن سان صحيح ڳڻپ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kolodner">{{Cite web| last =Kolodner| first =Alexander| title =The Baha'i Faith Compared to Race in American Counties| date =1 May 2014| url =https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| access-date =18 March 2015| archive-date =14 May 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250514090655/https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| url-status =live}}</ref>{{sfn|Smith|2022b|p=619}} [[ساموا]] جو حڪمران [[Malietoa Tanumafili II]] 1968ع ۾ بهائي ٿيو ۽ 2007ع ۾ وفات تائين عهد تي رهيو؛ کيس بهائي مذهب قبول ڪندڙ پهريون وقت جو رياستي سربراهه سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2022}} بهائي ذريعن موجب [[رومانيا جي راڻي ماري]] پهرين تاجدار شخصيت هئي، جنهن بهاءُالله جي تعليمات کي قبول ڪيو ۽ انهن جي عوامي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |title=MARIE ALEXANDRA VICTORIA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |access-date=22 April 2025 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521044120/https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |url-status=live }}</ref> == مذهبي ۽ سماجي عمل == {{See also|بهائي قانون}} === عبادتي ۽ اخلاقي ذميواريون === بهاءُالله جي تعليمات ۾ ذاتي عملن جا ڪيترائي اهڙا مثال شامل آهن، جيڪي پيروڪارن لاءِ لازم يا همٿايل سمجهيا وڃن ٿا. 15 ورهين کان مٿي عمر وارن بهائين لاءِ هر ڏينهن مقرر لفظن ۽ طريقي سان گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[واجب بهائي نماز]] پڙهڻ لازم آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} روزاني واجب نماز کان علاوه عبادتي دعا، مراقبو، فڪر ۽ مقدس متنن جو مطالعو پڻ همٿايو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=161–162}} بالغ بهائي هر سال مارچ ۾ ڏينهن جي روشنيءَ دوران 19 ڏينهن جو [[بهائي اوڻيهه ڏينهن وارو روزو]] رکن ٿا؛ ڪجهه حالتن ۾ ڇوٽون مقرر آهن.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} بهائي تدفين لاءِ مخصوص اصول موجود آهن، جن ۾ دفن وقت هڪ مقرر دعا پڙهڻ شامل آهي. لاش کي ڪيميائي طريقي سان محفوظ ڪرڻ يا ساڙڻ جي سخت حوصلا شڪني ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} بهائي قانون موجب روزمره جي ضروري خرچن ۽ قرضن کان پوءِ مخصوص بچيل دولت تي 19 سيڪڙو ادائيگي، جنهن کي [[حقوق الله]] چيو وڃي ٿو، مقرر آهي؛ اها ادائيگي بيت العدل اعظم ڏانهن وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === منع ٿيل عمل === [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|alt=Elaborate gardens with several gates and a walkway leading to a domed building in the distance|thumb|[[حيفا]] ۾ [[بهائي ڇتيدار باغ]]]] بهاءُالله جي تعليمات ۾ ڪجهه ذاتي عمل منع ٿيل يا سخت ناپسنديده قرار ڏنل آهن. [[غيبت]] ۽ ماڻهن جي پٺيان بدگويي منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=330–332}} [[شراب]] پيئڻ ۽ وڪڻڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} جنسي لاڳاپن کي مڙس ۽ زال جي شاديءَ واري رشتي تائين محدود ڪيو ويو آهي؛ ان ڪري شادي کان اڳ، شادي کان ٻاهر ۽ هم جنس جنسي لاڳاپا بهائي قانون ۾ منع ٿيل آهن.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} ''(ڏسو پڻ: [[هم جنس پرستي ۽ بهائي مذهب]])'' [[پارٽي سياست]] ۾ شرڪت ممنوع آهي،{{sfn|McMullen|2015|pp=69, 136, 149, 253–254, 269}} جڏهن ته روزگار طور گداگري ڪرڻ پڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} نماز، روزي ۽ ٻين ذاتي قانونن جي پابندي بنيادي طور هر فرد جي پنهنجي ذميواري سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن ڪو شخص مذهب جي قانونن جي کليل ۽ مسلسل ڀڃڪڙي يا سنگين اخلاقي بدعملي ڪري، ته ڪجهه حالتن ۾ قومي روحاني مجلس انتظامي حق محدود ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڪارروائي سماجي بائيڪاٽ يا شَننگ جي مترادف نه آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} ''[[ڪتاب اقدس]]'' جا ڪجهه قانون موجوده وقت ۾ لاڳو سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا اهڙي سماج سان لاڳاپيل آهن، جتي بهائي قانون وڏي سماجي پيماني تي لاڳو هجن، جهڙوڪ باهه لڳائڻ يا قتل بابت ڪجهه سزا جا اصول.{{sfn|Schaefer|2002|pp=321–323}} بهائي قانون، جيستائين رهائش واري ملڪ جي شهري قانون سان سڌي ٽڪراءَ ۾ نه هجن، هر بهائي لاءِ پابند سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|p=158}}{{sfn|Schaefer|2002|pp=312,315}} === شادي === {{Main|بهائي شادي}} بهائي مذهب ۾ شاديءَ جو بنيادي مقصد مرد ۽ عورت جي وچ ۾ روحاني هم آهنگي، محبت، ساٿ ۽ اتحاد کي فروغ ڏيڻ ۽ ٻارن جي پرورش لاءِ محفوظ ۽ محبت ڀريو ماحول پيدا ڪرڻ آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=164–165}} بهائي تعليمات شاديءَ کي "ڀلائي ۽ نجات جو قلعو" سڏين ٿيون ۽ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ڍانچي سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهاءُالله شاديءَ جي واکاڻ ڪئي، طلاق جي حوصلا شڪني ڪئي ۽ شادي کان ٻاهر پاڪدامنيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب مڙس ۽ زال کي هڪ ٻئي جي روحاني ترقيءَ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Momen|2022}} بهائي متنن ۾ نسلي حدن کان مٿانهين شاديءَ جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.{{sfn|Smith|2008|p=164}} شادي ڪرڻ وارن کي صلاح ڏني وڃي ٿي ته فيصلي کان اڳ هڪ ٻئي جي ڪردار ۽ طبيعت کي چڱي طرح سمجهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} والدين کي پنهنجي ٻارن لاءِ ساٿي چونڊڻ جو اختيار ناهي؛ پر جڏهن ٻه ماڻهو پاڻ شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن، ته ٻنهي جا سڀ زنده حيات حياتياتي والدين، ڀلي بهائي هجن يا نه، پنهنجي رضامندي ڏين.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي شاديءَ جي تقريب نسبتاً سادي آهي. لازمي حصو اهو آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ بهاءُالله مقرر ڪيل شاديءَ جا لفظ پڙهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} اهي لفظ آهن: "اسين سڀ، يقيناً، خدا جي مرضيءَ تي قائم رهنداسين."{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي انتظامي رهنمائي موجب ٽرانس جينڊر شخص کي طبي منتقلي ۽ [[جنس جي تبديليءَ واري سرجري]] کان پوءِ سندس نئين جنس ۾ سڃاڻپ ملي سگهي ٿي، ۽ پوءِ هو يا هوءَ بهائي شادي ڪري سگهي ٿو يا سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 December 2002 |title=Transsexuality |url=http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |publisher=[[Universal House of Justice]] |access-date=28 November 2022 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205549/http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Parashar |first=Singh M. |url=https://books.google.com/books?id=VEnrDwAAQBAJ&dq='bahai+faith%22+transgender&pg=PT210 |title=Why Homosexuality Was Not Opposed by Narendra Modi ? |date=17 April 2020 |publisher=Xlibris Corporation |isbn=978-1-984594-67-9 |language=en}}</ref> === ڪم ۽ روزگار === بهاءُالله فقيرانه گداگري ۽ سخت راهبانيت تي ٻڌل زندگيءَ جي حوصلا شڪني ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} [[رهبانيت]] منع ٿيل آهي، ۽ بهائين کي سيکاريو وڃي ٿو ته هو مفيد ڪم ۾ مشغول رهندي روحاني زندگي گذارين.{{sfn|Daume|Watson|1992}} بهاءُالله جي لکڻين ۾ انساني خدمت جي نيت سان ڪيل محنت کي عبادت جي درجي سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Daume|Watson|1992}} ان ڪري بهائي سوچ ۾ روزگار کي صرف معاشي ضرورت نه، پر اخلاقي ۽ روحاني خدمت جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. === عبادتگاهون === {{Main|بهائي عبادتگاهه}} [[File:House of Worship Germany 2007.jpg|thumb|upright=1.15|[[لانگنهاين]]، جرمنيءَ ۾ بهائي عبادتگاهه]] گهڻين بهائي برادرين ۾ گڏيل عبادت ماڻهن جي گهرن يا [[حضيرة القدس|بهائي مرڪزن]] ۾ ٿيندي آهي، پر ڪجهه هنڌن تي خاص [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهون]] تعمير ڪيون ويون آهن.{{sfn|Afnan|2022}} اهي عبادتگاهون بهائين سان گڏ غير بهائين لاءِ به کليل آهن.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} بهائي عبادتگاهه کي عربي اصطلاح ''مشرق الاذڪار''، يعني "خدا جي ياد جو اڀرندڙ هنڌ"، پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2012}} اندر بهائي ۽ ٻين مذهبن جا مقدس متن پڙهي يا ڳائي سگهجن ٿا. موسيقيءَ سان ترتيب ڏنل دعائون ۽ پڙهڻيون ڪورس وسيلي ڳائي سگهجن ٿيون، پر اندر ساز وڄائڻ جي اجازت ناهي.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} اتي واعظ يا باقاعده رسمون پڻ نٿيون ڪيون وڃن.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} بهائي عبادتگاهن جو بنيادي خاڪو نَوَ پاسن وارو هوندو آهي ۽ عام طور انهن ڏانهن نَوَ رستا ۽ چوڌاري نَوَ باغ هوندا آهن.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} هن وقت تائين اٺ براعظمي، ٻه قومي ۽ چار مقامي بهائي عبادتگاهون تعمير ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Houses of Worship |url=https://news.bahai.org/media-information/houses-of-worship |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي لکڻين ۾ مستقبل جي ''مشرق الاذڪار'' کي اهڙي وسيع اداري طور ڏٺو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري انساني ڀلائي، سائنس، تعليم ۽ سماجي خدمت جا ادارا پڻ هجن.{{sfn|Hassall|2012}} اڃا تائين اهڙو مڪمل جامع مجموعو ڪنهن هنڌ قائم ناهي ٿيو.{{sfn|Warburg|2006|p=486}} === ڪئلينڊر === {{Main|بهائي ڪئلينڊر}} بهائي ڪئلينڊر [[باب]] قائم ڪيو. ان ۾ 19 مهينا آهن ۽ هر مهيني ۾ 19 ڏينهن هوندا آهن، جڏهن ته مڪمل شمسي سال ٺاهڻ لاءِ چار يا پنج [[ايام هاء]] جا واڌو ڏينهن شامل ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي نئون سال، جنهن کي [[بهائي نوروز|نوروز]] چيو وڃي ٿو، اتر اڌ گولي جي بهاري اعتدال جي وقت، لڳ ڀڳ 21 مارچ تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ اهو روزي جي مهيني جي پڄاڻيءَ کان پوءِ اچي ٿو. هر بهائي مهيني ۾ هڪ ڀيرو برادري گڏ ٿي [[اوڻيهه ڏينهن واري عيد]] ملهائي ٿي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن: پهريون عبادتي، جنهن ۾ دعا ۽ مقدس متن پڙهيا وڃن ٿا؛ ٻيو انتظامي، جنهن ۾ مشاورت ۽ برادريءَ جا معاملا ڏٺا وڃن ٿا؛ ۽ ٽيون سماجي، جنهن ۾ ماڻهو آزاديءَ سان هڪ ٻئي سان ملن ٿا.{{sfn|Afnan|2022}} 19 مهينن مان هر مهيني جو نالو خدا جي ڪنهن صفت تي رکيل آهي؛ مثال طور ''بهاء'' (جلال)، ''علم'' ۽ ''جمال''.{{sfn|Smith|2008|pp=188–190}} بهائي هفتو به ست ڏينهن جو آهي، ۽ هر ڏينهن جو نالو پڻ خدا جي ڪنهن صفت سان لاڳاپيل آهي. بهائي سال ۾ 11 مقدس ڏينهن ملهائين ٿا، جن مان 9 ڏينهن ڪم کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. اهي ڏينهن مذهب جي تاريخ جي اهم واقعن، جهڙوڪ باب ۽ بهاءُالله جي ڄم، اعلان ۽ وفات، سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=188}} === مقدس ڏينهن === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6A1B9A; color:white;" | عيد يا يادگار ڏينهن ! style="background:#1565C0; color:white;" | عام تاريخ ! style="background:#00897B; color:white;" | ڪم کان پاسو؟ |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهائي نوروز|بهائي نئون سال / نوروز]] | style="background:#E3F2FD;" | لڳ ڀڳ 21 مارچ | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[رضوان]] جو پهريون ڏينهن — بهاءُالله جي دعويٰ جو اعلان | style="background:#E3F2FD;" | 21 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو نائون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 29 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو ٻارهون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 2 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[باب]] جي دعوت جي اعلان جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 24 مئي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهاءُالله]] جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 29 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي شهادت | style="background:#E3F2FD;" | 10 جولاءِ* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | بهاءُالله جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | عهد جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 26 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |- | style="background:#F3E5F5;" | عبدالبهاء جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 28 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |} <small>* باب ۽ بهاءُالله جي ڄم جا ڏينهن جديد بهائي ڪئلينڊر ۾ "ٻن گڏيل جنم ڏينهن" جي قاعدي تحت مقرر ٿين ٿا، تنهنڪري گريگورين تاريخ هر سال بدلجي سگهي ٿي.</small> === نشان === {{Main|بهائي نشان}} [[File:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|alt=Arabic script inscribed on a metal plate|thumb|upright=1.05|right|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه جي اندرين حصي ۾ [[اسم اعظم]] جي خطاطي]] بهائي مذهب جا ڪيترائي نشان عربي لفظ ''بهاء'' ({{lang|ar|بهاء}}، "جلال" يا "شان") سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي ابجد قيمت 9 آهي. نَوَ هڪ عدد وارو سڀ کان وڏو انگ هجڻ ڪري ڪمال يا مڪمل ٿيڻ جي علامت طور به استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري [[نَوَ ڪنڊن وارو تارو]] بهائي مذهب جي عام نشانن مان هڪ آهي، ۽ بهائي عبادتگاهون پڻ نَوَ پاسن واريون هونديون آهن.{{sfn|Smith|2000|pp=167–168}}{{sfn|Hartz|2009|p=14}} نَوَ ڪنڊن وارو تارو بهائي قبرن تي پڻ عام طور ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''رِنگ اسٽون'' نشان ۾ ٻه پنج ڪنڊا تارا ۽ وچ ۾ ''بهاء'' جي علامتي خطاطي شامل هوندي آهي، جنهن کي خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي دنيا جي لاڳاپي جي علامت طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''اسم اعظم'' جي مشهور خطاطي عبارت ''يا بهاء الأبهى'' ({{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}) آهي، جنهن جو مطلب "اي سڀ کان وڌيڪ جلال واري جو جلال" ڪيو وڃي ٿو. اها بهائي عبادتگاهن، گهرن ۽ مذهبي فن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} === سماجي ۽ معاشي ترقي === {{Main|بهائي مذهب ۽ سماجي-معاشي ترقي}} [[File:Tarbiyat School, Tehran, ca 1911.jpg|alt=A black-and-white photograph of several dozen girls seated in front of a school building|thumb|upright=1.15|تهران ۾ ڇوڪرين جي اسڪول جون شاگردياڻيون، 13 آگسٽ 1933ع؛ هي تصوير ممڪن طور 1911ع ۾ قائم ٿيل [[تربيت اسڪول]] جي شاگردياڻين جي آهي. اسڪول کي 1934ع ۾ حڪومتي حڪم سان بند ڪيو ويو.{{sfn|Baháʼí International Community|2005}}]] بهائي مذهب جي شروعات کان ئي سماجي ۽ معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ دلچسپي رهي، خاص طور عورتن جي تعليم ۽ سماجي ڪردار کي وڌائڻ تي زور ڏنو ويو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}}{{sfn|Kingdon|1997}}{{better source needed|date=July 2022}} هن سوچ جو عملي اظهار اسڪولن، زرعي سهڪاري ادارن ۽ ڪلينڪن جي قيام ۾ ٿيو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}} 20 آڪٽوبر 1983ع تي بيت العدل اعظم جي پيغام کان پوءِ سماجي ۽ معاشي ترقي بهائي عالمي سرگرميءَ جو وڌيڪ منظم حصو بڻجي وئي. بهائين کي پنهنجي مقامي حالتن ۽ بهائي تعليمات مطابق سماجي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿايو ويو. 1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ 129 بهائي متاثر سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جا منصوبا سڃاتا ويا، جڏهن ته 1987ع تائين اهو انگ وڌي 1,482 ٿيو.{{sfn|Smith|Momen|1989}} هاڻوڪين سرگرمين ۾ صحت، صفائي، تعليم، صنفي برابري، فنون ۽ ميڊيا، زراعت ۽ ماحوليات شامل آهن.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}}{{better source needed|date=July 2022}} تعليمي منصوبن ۾ ڳوٺاڻي سبق مرڪزن کان وڏن ثانوي اسڪولن ۽ ڪجهه يونيورسٽين تائين ادارا شامل آهن.{{sfn|Momen|2007}} 2017ع تائين بهائي سماجي ۽ معاشي ترقي واري آفيس جي اندازي موجب لڳ ڀڳ 40,000 ننڍا منصوبه، 1,400 ڊگهي مدي واري سرگرميءَ وارا منصوبا ۽ 135 بهائي متاثر تنظيمون ڪم ڪري رهيون هيون.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} === گڏيل قومون === بهاءُالله انسانيت جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ عالمي سطح جي حڪومت ۽ بين الاقوامي تعاون جي ضرورت بابت لکيو. ان فڪري پسمنظر سبب عالمي بهائي برادري [[قومون جي ليگ]] ۽ پوءِ [[گڏيل قومون]] جهڙن ادارن جي ذريعي بين الاقوامي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ جي ڪوششن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جيتوڻيڪ موجوده عالمي ادارن جي ڍانچي بابت بهائي لکڻين ۾ ڪجهه تحفظات پڻ موجود آهن.{{sfn|Momen|2007}} [[بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي]] (BIC)، جيڪا عالمي سطح تي بهائي برادرين جي نمائندگي ڪري ٿي، 1948ع کان گڏيل قومن وٽ غير سرڪاري تنظيم طور رجسٽر ٿيل آهي. 1970ع کان ان کي [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) وٽ خاص صلاحڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Baháʼí International Community – Consultative Status |url=https://esango.un.org/civilsociety/consultativeStatusSummary.do?profileCode=596 |access-date=5 September 2026 |website=United Nations Civil Society Participation |publisher=United Nations}}</ref> BIC کي [[يونيسف]] سان صلاحڪاري حيثيت ۽ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] ۽ گڏيل قومن جي عوامي ڄاڻ واري شعبي وٽ پڻ منظوري حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Key terms and facts |url=https://news.bahai.org/media-information/key-terms-and-facts |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي جا نيويارڪ ۽ [[جنيوا]] ۾ گڏيل قومن سان لاڳاپيل آفيسون آهن، جڏهن ته [[اديس ابابا]]، [[بينڪاڪ]]، [[نيروبي]]، روم، [[سانتياگو]] ۽ [[ويانا]] ۾ علائقائي نمائندگيون پڻ قائم آهن.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} بهائي برادري ماحول، عورتن جي ترقي ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت گڏيل قومن جي مختلف ادارن سان گڏيل پروگرام پڻ هلائي چڪي آهي. 2000ع جي [[Millennium Forum]] ۾ هڪ بهائي نمائندي کي انهن ٿورڙن غير سرڪاري مقررين مان شامل ڪيو ويو، جن کي اجلاس دوران خطاب جو موقعو مليو.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}}{{better source needed|date=July 2022}} == ظلم ۽ جبر == {{Main|بهائين تي ظلم ۽ جبر}} [[File:Cemetery of yazd.jpg|alt=Broken cinder blocks and felled palm trees|thumb|2007ع ۾ ايراني اختيارين طرفان بي حرمتي کان پوءِ [[يزد]] جو بهائي قبرستان]] بهائي اڄ به ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ مذهبي دٻاءَ ۽ پابندين کي منهن ڏين ٿا، جتي حڪومتي يا مذهبي اختيارين مان ڪي بهائي مذهب کي هڪ آزاد مذهب بدران [[اسلام کان ارتداد]] سان لاڳاپيل تحريڪ طور ڏسن ٿا. سڀ کان سخت ۽ ڊگهو ظلم ايران ۾ ٿيو آهي، جتي 1978ع کان 1998ع جي وچ ۾ 200 کان وڌيڪ بهائين کي موت جي سزا ڏني وئي يا قتل ڪيو ويو.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائين جي مذهبي ۽ شهري حقن تي مختلف درجن جون پابنديون مصر، افغانستان،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323 Afghanistan]}}{{better source needed|date=July 2022}} انڊونيشيا،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222133 Indonesia]}} عراق،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}} مراڪش،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}} يمن{{sfn|Baháʼí World News Service|2017}} ۽ ڏکڻ صحارا آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ پڻ رپورٽ ڪيون ويون آهن.{{sfn|Smith|Momen|1989}} === ايران === بهائين تي سڀ کان ڊگهي ۽ منظم ظلم ۽ جبر جي تاريخ ايران ۾ ملي ٿي، جيڪو بهائي مذهب جي جنم ڀومي آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=125–127}} جڏهن [[باب]] جي تحريڪ ايران ۾ تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، تڏهن ڪجهه شيعه عالمن ان جي پيروڪارن کي دين جا دشمن قرار ڏنو. اهڙين مذهبي فتوائن ۽ مهمن کان پوءِ هجوم جا حملا، گرفتارين ۽ سرعام ڦاهين جا واقعا ٿيا.{{sfn|Affolter|2005}} 20هين صديءَ جي شروعات کان انفرادي بهائين خلاف ظلم سان گڏ اهڙيون رياستي مهمون پڻ شروع ٿيون، جن جو نشانو پوري بهائي برادري ۽ ان جا ادارا هئا.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} 1903ع ۾ يزد ۾ 100 کان وڌيڪ بهائي قتل ڪيا ويا.{{sfn|Nash|1982}} 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران تهران جا بهائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا تربيت اسڪول، بند ڪيا ويا؛ بهائي شادين کي قانوني سڃاڻپ نه ڏني وئي ۽ بهائي مذهبي متنن تي سينسرشپ لاڳو ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Sanasarian|2000|pp=52–53}} [[محمد رضا پهلوي]] جي دور ۾، ايران جي معاشي ۽ سياسي مسئلن ۽ وڌندڙ قومپرست تحريڪن جي ماحول ۾، بهائين خلاف هڪ منظم مهم شروع ڪئي وئي.{{efn|In line with this is the thinking that the government encouraged the campaign to distract attention from more serious problems, including acute economic difficulties. Beyond this lay the difficulty that the regime faced in harnessing the nationalist movement that had supported Musaddiq.{{sfn|Akhavi|1980|pp=76–78}}}} 1955ع ۾ هڪ سرڪاري طور منظور ٿيل ۽ منظم بهائي مخالف مهم هلي، جنهن ۾ قومي ريڊيو ۽ سرڪاري اخبارن وسيلي بهائين خلاف پروپيگنڊا ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} ان مهم دوران ملا محمد تقي فلسفي جي تحريڪ کان پوءِ تهران جي فوجي گورنر جنرل [[تيمور بختيار]] جي حڪم تي تهران جو بهائي مرڪز ڊاهي پٽ ڪيو ويو.{{sfn|''The New York Times''|1955}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پهلوي حڪومت خلاف عوامي تحريڪ وڌڻ سان بهائين کي ڪڏهن ڪڏهن شاهه جي حڪومت، اولهه ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل سياسي طاقت طور پيش ڪيو ويو، جنهن سان سماجي دشمني وڌيڪ وڌي.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}} 1979ع جي [[ايراني انقلاب|اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايراني بهائين خلاف رياستي پابنديون وڌيڪ سخت ٿيون. بهائين جي گهرن تي ڇاپا، سرڪاري ملازمتن کان روڪ، يونيورسٽين ۾ داخلا کان محرومي، گرفتارين ۽ ڊگهي قيد جون سزائون رپورٽ ٿينديون رهيون.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائي قبرستانن جي بي حرمتي، ملڪيتن جي ضبطگي ۽ مذهبي تاريخي ماڳن جي ڊاهڻ جا واقعا پڻ ٿيا، جن ۾ بهاءُالله جي والد ميرزا بزرگ سان لاڳاپيل گهر به شامل آهي.{{sfn|Affolter|2005}} [[شيراز]] ۾ [[باب]] جو گهر، جيڪو بهائين لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿو، ٻه ڀيرا ڊاهيو ويو.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} 2018ع ۾ اصفهان يونيورسٽيءَ مان هڪ بهائي شاگردياڻي کي سندس مذهب سبب خارج ڪيو ويو، جڏهن ته ساڳئي سال زنجان ۽ گيلان جي يونيورسٽين مان پڻ ٻن بهائي شاگردن کي خارج ڪرڻ جون رپورٽون مليون.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} [[محمود احمدي نژاد]] جي صدارت دوران بهائين خلاف دٻاءَ ۾ واڌ بابت آمريڪي مذهبي آزاديءَ واري ڪميشن سميت مختلف ادارن رپورٽون جاري ڪيون.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Sullivan|2009}} گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميشن 2005ع جي هڪ ڳجهي خط جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ ايراني فوجي قيادت کي بهائين جي سڃاڻپ ۽ سندن سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون ويون هيون. ان پسمنظر ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽيئر 20 مارچ 2006ع تي خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي نگراني مان حاصل ڪيل ڄاڻ وڌيڪ مذهبي امتياز ۽ ظلم لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Jahangir|2006}} 14 مئي 2008ع تي ايران ۾ بهائي برادريءَ جي ضرورتن جي سار سنڀال ڪندڙ غير رسمي اداري، جنهن کي "دوست" يا ''Yárán'' چيو ويندو هو، جي ميمبرن کي گرفتار ڪري [[ايون جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} سندن مقدمو ڪيترائي ڀيرا ملتوي ٿيو ۽ آخرڪار 12 جنوري 2010ع تي شروع ٿيو.{{sfn|CNN|2010a}} عدالتي ڪارروائيءَ تائين دفاعي وڪيلن جي محدود رسائي ۽ آزاد مبصرن جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010a}} بعد ۾ وڌيڪ ٻڌڻيون 7 فيبروري،{{sfn|Washington TV|2010}} 12 اپريل{{sfn|Djavadi|2010}} ۽ 12 جون 2010ع تي ٿيون.{{sfn|Radio Free Europe|2010}} 11 آگسٽ 2010ع تي ستن بهائي اڳواڻن مان هر هڪ کي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي،{{sfn|Siegal|2010}} جيڪا پوءِ 10 سال ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010b}} انهن کي بعد ۾ [[گوهر دشت جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|AFP|2011a}} مارچ 2011ع ۾ سندن اصل 20 سالن واري سزا بحال ڪئي وئي.{{sfn|AFP|2011b}} 3 جنوري 2010ع تي ايراني اختيارين وڌيڪ ڏهه بهائي گرفتار ڪيا. انهن ۾ ليوا خانجاني، قيد بهائي اڳواڻ جمال الدين خانجاني جي پوٽي، پڻ شامل هئي؛ فيبروريءَ ۾ سندس پٽ نڪي خانجاني کي پڻ گرفتار ڪيو ويو.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} ايراني حڪومت جو موقف رهيو آهي ته بهائي مذهب هڪ مذهبي برادري نه، پر سياسي تنظيم آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ان کي سرڪاري مذهبي اقليت طور تسليم نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} انساني حقن جي تنظيمن جو چوڻ آهي ته حڪومت اهڙي دعويٰ جي حق ۾ قابل اعتماد ثبوت پيش نه ڪيو آهي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} ايراني حڪومت بهائي مذهب کي [[صهيونيت]] سان پڻ ڳنڍيندي رهي آهي.{{efn|A spokesman for the Iranian Embassy in Argentina explained that the exclusion was prompted by the fact that the Bahá’ís were a "misguided group… whose affiliation and association with world Zionism is a clear fact" and who could not be "in the same category as minorities like the Christian, Jews and Zoroastrians."{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006|p=22, n. 148}}}} تاريخي تحقيق موجب بهاءُالله کي ايران جي شاهه [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ايران مان عثماني سلطنت ڏانهن جلاوطن ڪرايو، ۽ پوءِ عثماني اختيارين کيس وڌيڪ پري [[عڪا]] موڪليو؛ عڪا ان وقت عثماني فلسطين جو حصو هو ۽ اسرائيل رياست ان واقعي کان لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ قائم ٿي.{{efn| The Iranian leader [[Naser al-Din Shah Qajar]] banished Baháʼu'lláh from Iran to the Ottoman Empire, from where he was later exiled by the Ottoman Sultan, at the behest of the Iranian Shah to territories further from Iran and finally to [[Akka, Palestine|Akka]], which only a century later was incorporated into the state of [[Israel]].}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}} ڪجهه محققن موجب صهيونيت واري الزام کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.{{sfn|Freedman|2009}} 2019ع ۾ ايران جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي درخواستن مان "ٻيا مذهب" وارو اختيار ختم ڪيو ويو، جنهن سان بهائين لاءِ پنهنجي حقيقي مذهب سان سرڪاري دستاويز حاصل ڪرڻ مشڪل يا ناممڪن بڻجي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baha'i – DW – 01/25/2020|website=dw.com|access-date=12 March 2021|archive-date=13 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413153102/https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[هيومن رائٽس واچ]] نتيجو ڪڍيو ته ايران ۾ بهائين خلاف ڏهاڪن کان هلندڙ منظم رياستي جبر، عالمي فوجداري قانون جي حوالي سان ''انسانيّت خلاف ڏوهه'' واري "ظلم ۽ جبر" جي زمري ۾ اچي سگهي ٿو. تنظيم پنهنجي رپورٽ ۾ من ماني گرفتارين، مقدمن، تعليم ۽ روزگار تي پابندين، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ بهائي تدفين ۾ رياستي مداخلت کي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو قرار ڏنو.<ref>{{cite report |url=https://www.hrw.org/report/2024/04/01/boot-my-neck/iranian-authorities-crime-persecution-against-bahais-iran |title="The Boot on My Neck": Iranian Authorities' Crime of Persecution Against Baha'is in Iran |date=1 April 2024 |publisher=Human Rights Watch |access-date=5 September 2026}}</ref> === مصر === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مصر جي هڪ مذهبي عدالت بهائي مذهب جي پنهنجن قانونن، اصولن ۽ عقيدن جي بنياد تي ان کي اسلام کان الڳ هڪ نئين مذهبي روايت طور سڃاتو.<ref>{{cite web | title=The House of Baha’u’llah and the Struggle for Religious Visibility in Mandatory Iraq | url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | publisher=Cambridge University Press | access-date=2026-06-12 | archive-date=13 January 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260113045206/https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1960ع کان مصر ۾ بهائي ادارن ۽ برادريءَ جي منظم سرگرمين تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. بهائي مرڪز، لائبريريون ۽ قبرستان سميت برادريءَ جون ڪيتريون ملڪيتون حڪومت ضبط ڪيون، جڏهن ته ڪجهه مذهبي فتوائن ۾ بهائين کي [[مرتد]] قرار ڏنو ويو.{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222287 Egypt]}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصر ۾ سرڪاري [[سڃاڻپ ڪارڊ]] نظام کي اليڪٽرانڪ ڪرڻ کان پوءِ مذهبي سڃاڻپ بابت تڪرار وڌيو، ڇاڪاڻ ته سرڪاري دستاويزن ۾ صرف مسلمان، عيسائي يا يهودي سڃاڻپ لاءِ اختيار موجود هئا. ان جي نتيجي ۾ بهائين کي قومي سڃاڻپ ڪارڊ، پيدائش سرٽيفڪيٽ، وفات سرٽيفڪيٽ، شادي يا طلاق جا دستاويز ۽ پاسپورٽ حاصل ڪرڻ ۾ وڏيون ڏکيائيون پيش آيون، جيستائين هو پنهنجي مذهب بابت غلط ڄاڻ نه ڏين. بهائي اصولن موجب مذهب بابت ڪوڙو بيان ڏيڻ قابل قبول نه هو.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} اهڙن دستاويزن کان سواءِ روزگار، تعليم، اسپتالن ۾ علاج، ملڪ کان ٻاهر سفر ۽ ووٽ ڏيڻ جهڙن شهري حقن تائين رسائي محدود ٿي ويندي هئي.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} ڊگهي قانوني ڪارروائيءَ کان پوءِ مصر جي گهرو معاملن واري وزير 14 اپريل 2009ع تي هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت مسلمان، عيسائي يا يهودي نه هئڻ وارن شهرين کي مذهبي خاني ۾ ڊيش (—) سان سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009a}}{{better source needed|date=July 2022}} نئين ضابطي تحت پهريان ٻه سڃاڻپ ڪارڊ 8 آگسٽ 2009ع تي بهائين کي جاري ڪيا ويا.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009b}}{{better source needed|date=July 2022}} === يمن === يمن ۾ بهائين کي خاص طور [[حوثي تحريڪ|حوثي]] اختيارين جي دور ۾ مذهبي جبر کي منهن ڏيڻو پيو آهي. 25 مئي 2023ع تي حوثي فورسن [[صنعا]] ۾ هڪ خانگي گهر ۾ ٿيندڙ پرامن بهائي گڏجاڻيءَ تي ڇاپو هڻي 17 ڄڻن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ پنج عورتون شامل هيون. شروعاتي طور انهن گرفتار ٿيلن جو هنڌ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ڪيترائي هڪ سال پوءِ به قيد ۾ هئا.<ref>{{cite web |date=23 May 2024 |title=Yemen: One year on, Huthis must release Baha'is arbitrarily detained over their religion and end persecution of minorities |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/yemen-one-year-on-huthis-must-release-bahais-arbitrarily-detained-over-their-religion-and-end-persecution-of-minorities/ |access-date=5 September 2026 |publisher=Amnesty International}}</ref> 2025ع ۾ گڏيل قومن جي يمن بابت ماهرن جي پينل رپورٽ ڪيو ته حوثي اختيارين بهائي برادريءَ خلاف منظم امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون آهن. رپورٽ ۾ مذهبي آزادي، اظهار، ضمير ۽ عقيدي تي پابندين، زبردستي لکرائڻ وارن عهدنامن، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ اڳوڻن قيدين تي مسلسل پابندين جا واقعا دستاويز ڪيا ويا.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2025/10/report/letter-dated-15-october-2025-from-the-panel-of-experts-on-yemen-addressed-to-the-president-of-the-security-council/n2523409.pdf |title=Letter dated 15 October 2025 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council |date=15 October 2025 |publisher=United Nations Security Council |id=S/2025/650 |access-date=5 September 2026}}</ref> === عثماني سلطنت === بهاءُالله ۽ سندس پيروڪار 19هين صديءَ ۾ قاجار ايران مان جلاوطنيءَ بعد عثماني سلطنت جي علائقن ڏانهن موڪليا ويا. عثماني اختيارين بهاءُالله کي سياسي لحاظ کان حساس شخصيت سمجهندي پهرين [[قسطنطنيه]]، پوءِ [[ادرنه]] ۽ آخرڪار 1868ع ۾ [[عڪا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. عڪا ۾ بهاءُالله شروع ۾ سخت قيد جي حالتن هيٺ رهيو، پر پوءِ کيس شهر جي ڀرسان رهائش جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ قانوني طور هو اڃا به عثماني قيدي سمجهيو ويندو هو. 1892ع ۾ سندس وفات به عڪا جي ڀرسان ٿي. بعد ۾ بهائي برادري [[حيفا]] ۽ عڪا ۾ مذهبي ماڳن، باغن ۽ مزارن جي سار سنڀال ۽ تعمير ڪئي. حيفا ۽ عڪا ۾ بهائي مقدس ماڳ ۽ باغ اڄ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |title=Bahá'í Reference |access-date=20 March 2025 |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409213502/https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=50em}} * [[بهائي انتظام]] * [[بهائي–ازلي ورهاست]] * [[بهائي ڪائناتيات]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري]] * [[افسانوي ادب ۾ بهائي مذهب]] * [[بهائي اڀياس]] * [[بهائي وقتي سلسلو]] * [[تدريجي وحي (بهائي)]] * [[سائنس بابت بهائي نظر]] * [[بهائي عالمي مرڪز جون عمارتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد]] * [[حقوق الله]] * [[بهائين جي فهرست]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] * [[بهائي مذهب جو خاڪو]] * [[بهائي ڇتيدار باغ]] * [[عالمي مذهبن جو ڏينهن]] {{colend}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Hatcher |first=William S. |last2=Martin |first2=J. Douglas |title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion |publisher=Harper & Row |location=San Francisco |year=1998 |isbn=0-87743-264-3}} * {{cite book |last=Hartz |first=Paula |title=World Religions: Baháʼí Faith |publisher=Chelsea House Publishers |year=2009}} * {{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Baháʼí Faith |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2008 |isbn=978-0-521-86251-6}} * {{cite book |last=Stockman |first=Robert H. |title=The Baháʼí Faith: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |year=2013}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bahá'í Faith}} * [https://www.bahai.org/ بهائي مذهب جي عالمي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.bahai.org/library/ بهائي ريفرنس لائبريري] * [https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith بهائي مذهب — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] [[زمرو:بهائي مذهب]] [[زمرو:ابراهيمي مذهب]] [[زمرو:ايران ۾ مذهب]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ قائم ٿيل مذهب]] [[زمرو:توحيدي مذهب]] [[زمرو:نئون مذهبي تحريڪون]] <references group="lower-alpha"/> rjmu4nct8smimzxt6n3lu54ug2r0ivv 410641 410640 2026-09-08T21:18:29Z Intisar Ali 8681 410641 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[Some Answered Questions]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[The Secret of Divine Civilization]]''، ''[[Some Answered Questions]]''، ''[[Tablet to Dr. Forel|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[Tablets of the Divine Plan]]'' ۽ ''[[Tablet to The Hague]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''Guardian'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''Guardian'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''Guardian'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''Hands of the Cause'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} == مقدس متن == {{Baháʼí texts sidebar}} {{Main|بهائي ادب}} بهائي مذهب جا ''قانوني ۽ معتبر متن'' [[باب]]، [[بهاءُالله]]، [[عبدالبهاء]]، [[شوقي افندي]] ۽ [[بيت العدل اعظم]] جون لکڻيون، ۽ عبدالبهاء جون تصديق ٿيل تقريرون آهن. باب ۽ بهاءُالله جي لکڻين کي خدائي وحي سمجهيو وڃي ٿو، عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تقريرن ۽ شوقي افندي جي لکڻين کي بااختيار تشريح، جڏهن ته بيت العدل اعظم جي فيصلن ۽ لکڻين کي بااختيار قانون سازي ۽ وضاحت جي حيثيت ڏني وڃي ٿي. بهائي عقيدي موجب انهن سڀني متنن ۾ ڪنهن نه ڪنهن درجي تائين خدائي رهنمائي موجود آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} بهاءُالله جي اهم لکڻين ۾ ''[[ڪتاب اقدس]]'' شامل آهي، جيڪو فردي ۽ اجتماعي زندگيءَ بابت ڪيترن مذهبي قانونن ۽ عملن کي بيان ڪري ٿو،{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} ۽ ''[[ڪتاب ايقان]]''، جنهن کي بهائي عقيدي جي ڪيترن بنيادي فڪري اصولن جي وضاحت ڪندڙ اهم متن سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=137}} ''[[Gems of Divine Mysteries]]'' ۾ پڻ عقيدي جا وڌيڪ بنيادي موضوع بيان ٿيل آهن. جيتوڻيڪ بهائي تعليمات ۾ سماجي ۽ اخلاقي مسئلن تي گهڻو زور ڏنو ويو آهي، پر ڪيترائي بنيادي بهائي متن صوفياتي يا عرفاني نوعيت جا به آهن.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انهن ۾ ''[[ست واديون]]'' ۽ ''[[چار واديون]]'' شامل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=20}} ''ست واديون'' هڪ صوفي پيروڪار لاءِ [[فريدالدين عطار]] جي ادبي انداز کان متاثر ٿي لکي وئي هئي ۽ ان ۾ روح جي خدا ڏانهن روحاني سفر جا مختلف مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Smith|2000|p=311|ps=: {{nowrap|"Seven Valleys"}}}} ان جو انگريزي ترجمو 1906ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ڪري اهو اولهه ۾ دستياب ٿيندڙ بهاءُالله جي اوائلي متنن مان هڪ بڻيو. ''[[ڪلمات مکنونه]]'' به بهاءُالله جي اوائلي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ۾ 153 مختصر عبارتُون شامل آهن، جن بابت بهاءُالله لکيو ته انهن ۾ ڪجهه بنيادي روحاني حقيقتن جو جوهر مختصر صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Smith|2000|p=181|ps=: {{nowrap|"Hidden Words"}}}} == آبادي ۽ عالمي پکيڙ == {{Further|ملڪ موجب بهائي مذهب|مذهبن جي واڌ}} [[File:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|alt=A large temple in the shape of an open lotus flower|[[نئين دهلي]] جو [[لوٽس ٽيمپل]]، جيڪو 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ڀارت جو پهريون [[بهائي عبادتگاهه]] آهي؛ اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ 45 لک ماڻهو هتي اچن ٿا.|upright=1]] 2020ع تائين دنيا ۾ بهائين جو تعداد لڳ ڀڳ 8 ملين ٻڌايو ويو آهي.{{sfn|Smith|2022b|p=509}}<ref name="wrd-2020-bahais">{{Cite web |title=Baha'is by Country |website=World Religion Database |publisher=Institute on Culture, Religion, and World Affairs |date=2020 |url=https://worldreligiondatabase.org/ |access-date=21 December 2020 |archive-date=1 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501185821/https://worldreligiondatabase.org/ |url-status=live }}{{subscription required}}</ref> 2013ع ۾ ٻن آباديءَ جي ماهرن لکيو ته 1910ع کان 2010ع جي وچ واري هڪ صديءَ دوران بهائي مذهب گڏيل قومن جي هر علائقي ۾ عام آباديءَ جي واڌ جي شرح کان تيزيءَ سان وڌيو، ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان جي واڌ عام آباديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ ٻيڻي رهي.{{sfn|Johnson|Grim|2013}} [[File:Baha'i Temple at Dusk.jpg|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] ۾ بهائي عبادتگاهه؛ دنيا جو سڀ کان پراڻو اڃا قائم بهائي عبادتگاهه.{{sfn|Stausberg|2011|p=96}}|upright=1]] عالمي بهائي آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو ڏکڻ صحارا آفريڪا (29.9 سيڪڙو) ۽ ڏکڻ ايشيا (26.8 سيڪڙو) ۾ ٻڌايو ويو آهي، ان کان پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا (12.7 سيڪڙو) ۽ لاطيني آمريڪا (12.2 سيڪڙو) اچن ٿا.{{sfn|Smith|2022a|p=510}} اتر آمريڪا ۾ 7.6 سيڪڙو، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ 6.2 سيڪڙو، يورپ ۾ 2.0 سيڪڙو، آسٽريليا ۽ اوشيانا ۾ 1.6 سيڪڙو ۽ اتر اوڀر ايشيا ۾ 0.9 سيڪڙو بهائي آبادي ٻڌائي وئي آهي. 2015ع جي انگن موجب، بهائي مذهب ايران، پاناما، بيلز، بوليويا، زامبيا ۽ پاپوا نيو گني ۾ ٻيو وڏو مذهب، جڏهن ته چاڊ ۽ ڪينيا ۾ ٽيون وڏو مذهب هو.<ref>{{Cite web | title = Iran – Religious Adherents | url = https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210612220129/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Panama – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190712231843/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Belize – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151122030203/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bolivia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 15 October 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Zambia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 23 June 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170623232023/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Papua New Guinea – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 27 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927084940/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Chad – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 18 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210618141728/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Kenya – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_121_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 5 January 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200105165733/http://www.thearda.com/internationaldata/countries/Country_121_2.asp | url-status = dead }}</ref> 19هين صديءَ کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين بهائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت ايران ۾ رهي، جڏهن ته ايران کان ٻاهر جا پيروڪار خاص طور ڀارت ۽ اولهندي ملڪن ۾ هئا.{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}} 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 200,000 پيروڪارن مان هي مذهب 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين 4 ملين کان مٿي عالمي آباديءَ تائين پهتو.{{sfn|Smith|2016}}{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}}{{sfn|Daume|Watson|1988|p=303}} 2008ع ۾ ايران ۾ لڳ ڀڳ 110,000 بهائي ٻڌايا ويا.<ref>{{Citation |title=Bibliography |date=25 August 2015 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvx06zsp.15 |work=No Jim Crow Church |pages=287–302 |access-date=26 September 2023 |publisher=University Press of Florida|doi=10.2307/j.ctvx06zsp.15 |url-access=subscription }}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بهائي مذهب جي واڌ ۾ اتر آمريڪا مان منصوبابنديءَ سان مختلف ملڪن ڏانهن ماڻهن جي لڏپلاڻ يا ''پائنيئرنگ'' جو وڏو ڪردار رهيو.<ref name=HampsonPhD>{{Cite thesis |last=Hampson |first=Arthur |date=May 1980 |title=The growth and spread of the Baha'i Faith |type=PhD |publisher=Department of Geography, University of Hawaii |id=UMI 8022655 |oclc=652914306 |url=https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |pages=458–459, 472 |access-date=24 July 2022 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404191855/https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، 2001ع ۾ سماجيات جي ماهر [[David B. Barrett]] بهائي مذهب کي "نسلي يا قومي مرڪز کان پاڪ عالمي مذهب" قرار ڏنو.{{sfn|World Christian Encyclopedia|2001}} ان جي واڌ هر علائقي ۾ هڪجهڙي نه رهي. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ۽ ان جي اثر هيٺ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بهائي سرگرمين تي پابندي ۽ پيروڪارن تي دٻاءُ رهيو.<ref name="Kolarz">{{Cite book| last=Kolarz| first=Walter| author-link=Walter Kolarz |title=Religion in the Soviet Union |publisher=St. Martin's Press |series=Armenian Research Center collection |year=1962 |pages=470–473 |oclc=254603830}}</ref>{{sfn|Momen|1994a}}<ref name="hass">{{Cite journal | last = Hassall | first = Graham | title = Notes on the Bábí and Baháʼí Religions in Russia and its Territories | journal = Journal of Baháʼí Studies | volume = 5 | issue = 3 | pages = | date = 1992 | url = http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164853/http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-date=6 July 2011 | access-date =21 July 2022}}</ref> 1970ع کان 1990ع واري عرصي ۾ ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ پڻ پابنديون لڳيون.{{sfn|Smith|Momen|1989}}<ref>{{Cite web | last = compiled by Wagner | first = Ralph D. | title = NIGER | work = Synopsis of References to the Baháʼí Faith, in the US State Department's Reports on Human Rights 1991–2000 | publisher = Baháʼí Library Online | url = http://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | access-date = 4 May 2008 | archive-date = 7 February 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260207004629/https://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | url-status = live }}</ref> ايران ۽ ڪجهه شيعه اڪثريتي ملڪن ۾ بهائين خلاف دٻاءُ سڀ کان وڌيڪ شديد رهيو آهي. ڪجهه محققن ۽ انساني حقن جي تنظيمن ان صورتحال کي نسل ڪشيءَ جي ڪوشش يا ان ڏانهن ويندڙ عملن سان تشبيهه ڏني آهي.{{sfn|Affolter|2005}}<ref>{{Cite journal | last = Morlock | first = Naghme Naseri | title = Religious Persecution & Oppression: A Study of Iranian Baha'ís' Strategies of Survival | journal = Journal of Hate Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 15–24 | date = 6 December 2021 | doi = 10.33972/jhs.201 | s2cid = 245113244 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web| last =Dallaire| first =Roméo| author-link =Roméo Dallaire| title =Baha'i People in Iran—Inquiry| work =Statements from Roméo Dallaire| publisher =The Liberal caucus in the Senate| date =29 November 2011| url =http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| access-date =28 March 2012| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20140106032336/http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| archive-date =6 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web | title =Genocide and politicide watch: Iran | publisher =Genocide Watch; The International Alliance to End Genocide | date =28 March 2012 | url =http://www.genocidewatch.org/iran.html | access-date = 28 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last =Seyfried | first =Rebeka | title =Progress report from Mercyhurst: Assessing the risk of genocide in Iran | work =Iranian Baha'is | publisher =The Sentinel Project for Genocide Prevention | date =21 March 2012 | url =http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | access-date =28 March 2012 | archive-date =4 November 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20121104083251/http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | url-status =live }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه هنڌن ۽ دورن ۾ بهائي مذهب تمام تيزيءَ سان وڌيو، خاص طور ڏکڻ صحارا آفريڪا ۾.<ref name="UofC">{{Cite web|title=Overview Of World Religions |work=General Essay on the Religions of Sub-Saharan Africa |publisher=Division of Religion and Philosophy, [[University of Cumbria]] |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |access-date=16 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209082606/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |archive-date=9 December 2007 }}</ref> 1989ع ۾ بيت العدل اعظم بوليويا، بنگلاديش، هيٽي، ڀارت، لائبيريا، پيرو، فلپائن ۽ تائيوان کي انهن ملڪن مان قرار ڏنو، جتي پوين ڏهاڪن ۾ مذهب جي واڌ نمايان رهي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#313524548|title=Riḍván 1989 – To the Bahá'ís of the World | Bahá'í Reference Library|website=www.bahai.org|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017001651/https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#275533543#313524548|url-status=live}}</ref> بهائي ذريعن 1991–92ع ۾ عالمي آبادي کي "پنج ملين کان وڌيڪ" ٻڌايو.{{sfn|Baháʼí World News Service|1992}} 2001ع کان پوءِ بيت العدل اعظم صرف رسمي پيروڪارن جي ڳڻپ بدران برادريءَ جي سرگرمي، تربيتي عمل ۽ مقامي ادارن ۾ شرڪت کي به اهم شمارياتي معيار طور استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Stockman|2022a|p=565}}{{sfn|Stockman|2022b|p=578}}{{sfn|Hassal|2022|p=588}} بهائي ڪنهن به ملڪ ۾ آباديءَ جي اڪثريت نٿا بڻجن،{{sfn|Park|2004}} ۽ گهڻن ملڪن ۾ اهي مجموعي آباديءَ جو تمام ننڍو حصو آهن؛ تنهنڪري سندن حقيقي انگ بابت گهٽ ڳڻپ يا ''under-reporting'' جو مسئلو پڻ موجود رهي ٿو.{{sfn|Association of Religion Data Archives|2010}}{{sfn|Pew Global Religious Landscape|2012}} ڪجهه هنڌن تي بهائي آبادي خاص نسلي يا سماجي اقليتن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جنهن سان صحيح ڳڻپ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kolodner">{{Cite web| last =Kolodner| first =Alexander| title =The Baha'i Faith Compared to Race in American Counties| date =1 May 2014| url =https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| access-date =18 March 2015| archive-date =14 May 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250514090655/https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| url-status =live}}</ref>{{sfn|Smith|2022b|p=619}} [[ساموا]] جو حڪمران [[Malietoa Tanumafili II]] 1968ع ۾ بهائي ٿيو ۽ 2007ع ۾ وفات تائين عهد تي رهيو؛ کيس بهائي مذهب قبول ڪندڙ پهريون وقت جو رياستي سربراهه سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2022}} بهائي ذريعن موجب [[رومانيا جي راڻي ماري]] پهرين تاجدار شخصيت هئي، جنهن بهاءُالله جي تعليمات کي قبول ڪيو ۽ انهن جي عوامي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |title=MARIE ALEXANDRA VICTORIA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |access-date=22 April 2025 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521044120/https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |url-status=live }}</ref> == مذهبي ۽ سماجي عمل == {{See also|بهائي قانون}} === عبادتي ۽ اخلاقي ذميواريون === بهاءُالله جي تعليمات ۾ ذاتي عملن جا ڪيترائي اهڙا مثال شامل آهن، جيڪي پيروڪارن لاءِ لازم يا همٿايل سمجهيا وڃن ٿا. 15 ورهين کان مٿي عمر وارن بهائين لاءِ هر ڏينهن مقرر لفظن ۽ طريقي سان گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[واجب بهائي نماز]] پڙهڻ لازم آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} روزاني واجب نماز کان علاوه عبادتي دعا، مراقبو، فڪر ۽ مقدس متنن جو مطالعو پڻ همٿايو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=161–162}} بالغ بهائي هر سال مارچ ۾ ڏينهن جي روشنيءَ دوران 19 ڏينهن جو [[بهائي اوڻيهه ڏينهن وارو روزو]] رکن ٿا؛ ڪجهه حالتن ۾ ڇوٽون مقرر آهن.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} بهائي تدفين لاءِ مخصوص اصول موجود آهن، جن ۾ دفن وقت هڪ مقرر دعا پڙهڻ شامل آهي. لاش کي ڪيميائي طريقي سان محفوظ ڪرڻ يا ساڙڻ جي سخت حوصلا شڪني ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} بهائي قانون موجب روزمره جي ضروري خرچن ۽ قرضن کان پوءِ مخصوص بچيل دولت تي 19 سيڪڙو ادائيگي، جنهن کي [[حقوق الله]] چيو وڃي ٿو، مقرر آهي؛ اها ادائيگي بيت العدل اعظم ڏانهن وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === منع ٿيل عمل === [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|alt=Elaborate gardens with several gates and a walkway leading to a domed building in the distance|thumb|[[حيفا]] ۾ [[بهائي ڇتيدار باغ]]]] بهاءُالله جي تعليمات ۾ ڪجهه ذاتي عمل منع ٿيل يا سخت ناپسنديده قرار ڏنل آهن. [[غيبت]] ۽ ماڻهن جي پٺيان بدگويي منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=330–332}} [[شراب]] پيئڻ ۽ وڪڻڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} جنسي لاڳاپن کي مڙس ۽ زال جي شاديءَ واري رشتي تائين محدود ڪيو ويو آهي؛ ان ڪري شادي کان اڳ، شادي کان ٻاهر ۽ هم جنس جنسي لاڳاپا بهائي قانون ۾ منع ٿيل آهن.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} ''(ڏسو پڻ: [[هم جنس پرستي ۽ بهائي مذهب]])'' [[پارٽي سياست]] ۾ شرڪت ممنوع آهي،{{sfn|McMullen|2015|pp=69, 136, 149, 253–254, 269}} جڏهن ته روزگار طور گداگري ڪرڻ پڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} نماز، روزي ۽ ٻين ذاتي قانونن جي پابندي بنيادي طور هر فرد جي پنهنجي ذميواري سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن ڪو شخص مذهب جي قانونن جي کليل ۽ مسلسل ڀڃڪڙي يا سنگين اخلاقي بدعملي ڪري، ته ڪجهه حالتن ۾ قومي روحاني مجلس انتظامي حق محدود ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڪارروائي سماجي بائيڪاٽ يا شَننگ جي مترادف نه آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} ''[[ڪتاب اقدس]]'' جا ڪجهه قانون موجوده وقت ۾ لاڳو سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا اهڙي سماج سان لاڳاپيل آهن، جتي بهائي قانون وڏي سماجي پيماني تي لاڳو هجن، جهڙوڪ باهه لڳائڻ يا قتل بابت ڪجهه سزا جا اصول.{{sfn|Schaefer|2002|pp=321–323}} بهائي قانون، جيستائين رهائش واري ملڪ جي شهري قانون سان سڌي ٽڪراءَ ۾ نه هجن، هر بهائي لاءِ پابند سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|p=158}}{{sfn|Schaefer|2002|pp=312,315}} === شادي === {{Main|بهائي شادي}} بهائي مذهب ۾ شاديءَ جو بنيادي مقصد مرد ۽ عورت جي وچ ۾ روحاني هم آهنگي، محبت، ساٿ ۽ اتحاد کي فروغ ڏيڻ ۽ ٻارن جي پرورش لاءِ محفوظ ۽ محبت ڀريو ماحول پيدا ڪرڻ آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=164–165}} بهائي تعليمات شاديءَ کي "ڀلائي ۽ نجات جو قلعو" سڏين ٿيون ۽ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ڍانچي سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهاءُالله شاديءَ جي واکاڻ ڪئي، طلاق جي حوصلا شڪني ڪئي ۽ شادي کان ٻاهر پاڪدامنيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب مڙس ۽ زال کي هڪ ٻئي جي روحاني ترقيءَ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Momen|2022}} بهائي متنن ۾ نسلي حدن کان مٿانهين شاديءَ جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.{{sfn|Smith|2008|p=164}} شادي ڪرڻ وارن کي صلاح ڏني وڃي ٿي ته فيصلي کان اڳ هڪ ٻئي جي ڪردار ۽ طبيعت کي چڱي طرح سمجهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} والدين کي پنهنجي ٻارن لاءِ ساٿي چونڊڻ جو اختيار ناهي؛ پر جڏهن ٻه ماڻهو پاڻ شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن، ته ٻنهي جا سڀ زنده حيات حياتياتي والدين، ڀلي بهائي هجن يا نه، پنهنجي رضامندي ڏين.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي شاديءَ جي تقريب نسبتاً سادي آهي. لازمي حصو اهو آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ بهاءُالله مقرر ڪيل شاديءَ جا لفظ پڙهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} اهي لفظ آهن: "اسين سڀ، يقيناً، خدا جي مرضيءَ تي قائم رهنداسين."{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي انتظامي رهنمائي موجب ٽرانس جينڊر شخص کي طبي منتقلي ۽ [[جنس جي تبديليءَ واري سرجري]] کان پوءِ سندس نئين جنس ۾ سڃاڻپ ملي سگهي ٿي، ۽ پوءِ هو يا هوءَ بهائي شادي ڪري سگهي ٿو يا سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 December 2002 |title=Transsexuality |url=http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |publisher=[[Universal House of Justice]] |access-date=28 November 2022 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205549/http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Parashar |first=Singh M. |url=https://books.google.com/books?id=VEnrDwAAQBAJ&dq='bahai+faith%22+transgender&pg=PT210 |title=Why Homosexuality Was Not Opposed by Narendra Modi ? |date=17 April 2020 |publisher=Xlibris Corporation |isbn=978-1-984594-67-9 |language=en}}</ref> === ڪم ۽ روزگار === بهاءُالله فقيرانه گداگري ۽ سخت راهبانيت تي ٻڌل زندگيءَ جي حوصلا شڪني ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} [[رهبانيت]] منع ٿيل آهي، ۽ بهائين کي سيکاريو وڃي ٿو ته هو مفيد ڪم ۾ مشغول رهندي روحاني زندگي گذارين.{{sfn|Daume|Watson|1992}} بهاءُالله جي لکڻين ۾ انساني خدمت جي نيت سان ڪيل محنت کي عبادت جي درجي سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Daume|Watson|1992}} ان ڪري بهائي سوچ ۾ روزگار کي صرف معاشي ضرورت نه، پر اخلاقي ۽ روحاني خدمت جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. === عبادتگاهون === {{Main|بهائي عبادتگاهه}} [[File:House of Worship Germany 2007.jpg|thumb|upright=1.15|[[لانگنهاين]]، جرمنيءَ ۾ بهائي عبادتگاهه]] گهڻين بهائي برادرين ۾ گڏيل عبادت ماڻهن جي گهرن يا [[حضيرة القدس|بهائي مرڪزن]] ۾ ٿيندي آهي، پر ڪجهه هنڌن تي خاص [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهون]] تعمير ڪيون ويون آهن.{{sfn|Afnan|2022}} اهي عبادتگاهون بهائين سان گڏ غير بهائين لاءِ به کليل آهن.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} بهائي عبادتگاهه کي عربي اصطلاح ''مشرق الاذڪار''، يعني "خدا جي ياد جو اڀرندڙ هنڌ"، پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2012}} اندر بهائي ۽ ٻين مذهبن جا مقدس متن پڙهي يا ڳائي سگهجن ٿا. موسيقيءَ سان ترتيب ڏنل دعائون ۽ پڙهڻيون ڪورس وسيلي ڳائي سگهجن ٿيون، پر اندر ساز وڄائڻ جي اجازت ناهي.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} اتي واعظ يا باقاعده رسمون پڻ نٿيون ڪيون وڃن.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} بهائي عبادتگاهن جو بنيادي خاڪو نَوَ پاسن وارو هوندو آهي ۽ عام طور انهن ڏانهن نَوَ رستا ۽ چوڌاري نَوَ باغ هوندا آهن.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} هن وقت تائين اٺ براعظمي، ٻه قومي ۽ چار مقامي بهائي عبادتگاهون تعمير ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Houses of Worship |url=https://news.bahai.org/media-information/houses-of-worship |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي لکڻين ۾ مستقبل جي ''مشرق الاذڪار'' کي اهڙي وسيع اداري طور ڏٺو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري انساني ڀلائي، سائنس، تعليم ۽ سماجي خدمت جا ادارا پڻ هجن.{{sfn|Hassall|2012}} اڃا تائين اهڙو مڪمل جامع مجموعو ڪنهن هنڌ قائم ناهي ٿيو.{{sfn|Warburg|2006|p=486}} === ڪئلينڊر === {{Main|بهائي ڪئلينڊر}} بهائي ڪئلينڊر [[باب]] قائم ڪيو. ان ۾ 19 مهينا آهن ۽ هر مهيني ۾ 19 ڏينهن هوندا آهن، جڏهن ته مڪمل شمسي سال ٺاهڻ لاءِ چار يا پنج [[ايام هاء]] جا واڌو ڏينهن شامل ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي نئون سال، جنهن کي [[بهائي نوروز|نوروز]] چيو وڃي ٿو، اتر اڌ گولي جي بهاري اعتدال جي وقت، لڳ ڀڳ 21 مارچ تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ اهو روزي جي مهيني جي پڄاڻيءَ کان پوءِ اچي ٿو. هر بهائي مهيني ۾ هڪ ڀيرو برادري گڏ ٿي [[اوڻيهه ڏينهن واري عيد]] ملهائي ٿي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن: پهريون عبادتي، جنهن ۾ دعا ۽ مقدس متن پڙهيا وڃن ٿا؛ ٻيو انتظامي، جنهن ۾ مشاورت ۽ برادريءَ جا معاملا ڏٺا وڃن ٿا؛ ۽ ٽيون سماجي، جنهن ۾ ماڻهو آزاديءَ سان هڪ ٻئي سان ملن ٿا.{{sfn|Afnan|2022}} 19 مهينن مان هر مهيني جو نالو خدا جي ڪنهن صفت تي رکيل آهي؛ مثال طور ''بهاء'' (جلال)، ''علم'' ۽ ''جمال''.{{sfn|Smith|2008|pp=188–190}} بهائي هفتو به ست ڏينهن جو آهي، ۽ هر ڏينهن جو نالو پڻ خدا جي ڪنهن صفت سان لاڳاپيل آهي. بهائي سال ۾ 11 مقدس ڏينهن ملهائين ٿا، جن مان 9 ڏينهن ڪم کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. اهي ڏينهن مذهب جي تاريخ جي اهم واقعن، جهڙوڪ باب ۽ بهاءُالله جي ڄم، اعلان ۽ وفات، سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=188}} === مقدس ڏينهن === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6A1B9A; color:white;" | عيد يا يادگار ڏينهن ! style="background:#1565C0; color:white;" | عام تاريخ ! style="background:#00897B; color:white;" | ڪم کان پاسو؟ |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهائي نوروز|بهائي نئون سال / نوروز]] | style="background:#E3F2FD;" | لڳ ڀڳ 21 مارچ | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[رضوان]] جو پهريون ڏينهن — بهاءُالله جي دعويٰ جو اعلان | style="background:#E3F2FD;" | 21 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو نائون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 29 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو ٻارهون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 2 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[باب]] جي دعوت جي اعلان جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 24 مئي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهاءُالله]] جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 29 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي شهادت | style="background:#E3F2FD;" | 10 جولاءِ* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | بهاءُالله جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | عهد جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 26 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |- | style="background:#F3E5F5;" | عبدالبهاء جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 28 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |} <small>* باب ۽ بهاءُالله جي ڄم جا ڏينهن جديد بهائي ڪئلينڊر ۾ "ٻن گڏيل جنم ڏينهن" جي قاعدي تحت مقرر ٿين ٿا، تنهنڪري گريگورين تاريخ هر سال بدلجي سگهي ٿي.</small> === نشان === {{Main|بهائي نشان}} [[File:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|alt=Arabic script inscribed on a metal plate|thumb|upright=1.05|right|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه جي اندرين حصي ۾ [[اسم اعظم]] جي خطاطي]] بهائي مذهب جا ڪيترائي نشان عربي لفظ ''بهاء'' ({{lang|ar|بهاء}}، "جلال" يا "شان") سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي ابجد قيمت 9 آهي. نَوَ هڪ عدد وارو سڀ کان وڏو انگ هجڻ ڪري ڪمال يا مڪمل ٿيڻ جي علامت طور به استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري [[نَوَ ڪنڊن وارو تارو]] بهائي مذهب جي عام نشانن مان هڪ آهي، ۽ بهائي عبادتگاهون پڻ نَوَ پاسن واريون هونديون آهن.{{sfn|Smith|2000|pp=167–168}}{{sfn|Hartz|2009|p=14}} نَوَ ڪنڊن وارو تارو بهائي قبرن تي پڻ عام طور ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''رِنگ اسٽون'' نشان ۾ ٻه پنج ڪنڊا تارا ۽ وچ ۾ ''بهاء'' جي علامتي خطاطي شامل هوندي آهي، جنهن کي خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي دنيا جي لاڳاپي جي علامت طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''اسم اعظم'' جي مشهور خطاطي عبارت ''يا بهاء الأبهى'' ({{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}) آهي، جنهن جو مطلب "اي سڀ کان وڌيڪ جلال واري جو جلال" ڪيو وڃي ٿو. اها بهائي عبادتگاهن، گهرن ۽ مذهبي فن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} === سماجي ۽ معاشي ترقي === {{Main|بهائي مذهب ۽ سماجي-معاشي ترقي}} [[File:Tarbiyat School, Tehran, ca 1911.jpg|alt=A black-and-white photograph of several dozen girls seated in front of a school building|thumb|upright=1.15|تهران ۾ ڇوڪرين جي اسڪول جون شاگردياڻيون، 13 آگسٽ 1933ع؛ هي تصوير ممڪن طور 1911ع ۾ قائم ٿيل [[تربيت اسڪول]] جي شاگردياڻين جي آهي. اسڪول کي 1934ع ۾ حڪومتي حڪم سان بند ڪيو ويو.{{sfn|Baháʼí International Community|2005}}]] بهائي مذهب جي شروعات کان ئي سماجي ۽ معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ دلچسپي رهي، خاص طور عورتن جي تعليم ۽ سماجي ڪردار کي وڌائڻ تي زور ڏنو ويو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}}{{sfn|Kingdon|1997}}{{better source needed|date=July 2022}} هن سوچ جو عملي اظهار اسڪولن، زرعي سهڪاري ادارن ۽ ڪلينڪن جي قيام ۾ ٿيو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}} 20 آڪٽوبر 1983ع تي بيت العدل اعظم جي پيغام کان پوءِ سماجي ۽ معاشي ترقي بهائي عالمي سرگرميءَ جو وڌيڪ منظم حصو بڻجي وئي. بهائين کي پنهنجي مقامي حالتن ۽ بهائي تعليمات مطابق سماجي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿايو ويو. 1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ 129 بهائي متاثر سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جا منصوبا سڃاتا ويا، جڏهن ته 1987ع تائين اهو انگ وڌي 1,482 ٿيو.{{sfn|Smith|Momen|1989}} هاڻوڪين سرگرمين ۾ صحت، صفائي، تعليم، صنفي برابري، فنون ۽ ميڊيا، زراعت ۽ ماحوليات شامل آهن.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}}{{better source needed|date=July 2022}} تعليمي منصوبن ۾ ڳوٺاڻي سبق مرڪزن کان وڏن ثانوي اسڪولن ۽ ڪجهه يونيورسٽين تائين ادارا شامل آهن.{{sfn|Momen|2007}} 2017ع تائين بهائي سماجي ۽ معاشي ترقي واري آفيس جي اندازي موجب لڳ ڀڳ 40,000 ننڍا منصوبه، 1,400 ڊگهي مدي واري سرگرميءَ وارا منصوبا ۽ 135 بهائي متاثر تنظيمون ڪم ڪري رهيون هيون.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} === گڏيل قومون === بهاءُالله انسانيت جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ عالمي سطح جي حڪومت ۽ بين الاقوامي تعاون جي ضرورت بابت لکيو. ان فڪري پسمنظر سبب عالمي بهائي برادري [[قومون جي ليگ]] ۽ پوءِ [[گڏيل قومون]] جهڙن ادارن جي ذريعي بين الاقوامي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ جي ڪوششن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جيتوڻيڪ موجوده عالمي ادارن جي ڍانچي بابت بهائي لکڻين ۾ ڪجهه تحفظات پڻ موجود آهن.{{sfn|Momen|2007}} [[بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي]] (BIC)، جيڪا عالمي سطح تي بهائي برادرين جي نمائندگي ڪري ٿي، 1948ع کان گڏيل قومن وٽ غير سرڪاري تنظيم طور رجسٽر ٿيل آهي. 1970ع کان ان کي [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) وٽ خاص صلاحڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Baháʼí International Community – Consultative Status |url=https://esango.un.org/civilsociety/consultativeStatusSummary.do?profileCode=596 |access-date=5 September 2026 |website=United Nations Civil Society Participation |publisher=United Nations}}</ref> BIC کي [[يونيسف]] سان صلاحڪاري حيثيت ۽ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] ۽ گڏيل قومن جي عوامي ڄاڻ واري شعبي وٽ پڻ منظوري حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Key terms and facts |url=https://news.bahai.org/media-information/key-terms-and-facts |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي جا نيويارڪ ۽ [[جنيوا]] ۾ گڏيل قومن سان لاڳاپيل آفيسون آهن، جڏهن ته [[اديس ابابا]]، [[بينڪاڪ]]، [[نيروبي]]، روم، [[سانتياگو]] ۽ [[ويانا]] ۾ علائقائي نمائندگيون پڻ قائم آهن.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} بهائي برادري ماحول، عورتن جي ترقي ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت گڏيل قومن جي مختلف ادارن سان گڏيل پروگرام پڻ هلائي چڪي آهي. 2000ع جي [[Millennium Forum]] ۾ هڪ بهائي نمائندي کي انهن ٿورڙن غير سرڪاري مقررين مان شامل ڪيو ويو، جن کي اجلاس دوران خطاب جو موقعو مليو.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}}{{better source needed|date=July 2022}} == ظلم ۽ جبر == {{Main|بهائين تي ظلم ۽ جبر}} [[File:Cemetery of yazd.jpg|alt=Broken cinder blocks and felled palm trees|thumb|2007ع ۾ ايراني اختيارين طرفان بي حرمتي کان پوءِ [[يزد]] جو بهائي قبرستان]] بهائي اڄ به ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ مذهبي دٻاءَ ۽ پابندين کي منهن ڏين ٿا، جتي حڪومتي يا مذهبي اختيارين مان ڪي بهائي مذهب کي هڪ آزاد مذهب بدران [[اسلام کان ارتداد]] سان لاڳاپيل تحريڪ طور ڏسن ٿا. سڀ کان سخت ۽ ڊگهو ظلم ايران ۾ ٿيو آهي، جتي 1978ع کان 1998ع جي وچ ۾ 200 کان وڌيڪ بهائين کي موت جي سزا ڏني وئي يا قتل ڪيو ويو.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائين جي مذهبي ۽ شهري حقن تي مختلف درجن جون پابنديون مصر، افغانستان،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323 Afghanistan]}}{{better source needed|date=July 2022}} انڊونيشيا،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222133 Indonesia]}} عراق،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}} مراڪش،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}} يمن{{sfn|Baháʼí World News Service|2017}} ۽ ڏکڻ صحارا آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ پڻ رپورٽ ڪيون ويون آهن.{{sfn|Smith|Momen|1989}} === ايران === بهائين تي سڀ کان ڊگهي ۽ منظم ظلم ۽ جبر جي تاريخ ايران ۾ ملي ٿي، جيڪو بهائي مذهب جي جنم ڀومي آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=125–127}} جڏهن [[باب]] جي تحريڪ ايران ۾ تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، تڏهن ڪجهه شيعه عالمن ان جي پيروڪارن کي دين جا دشمن قرار ڏنو. اهڙين مذهبي فتوائن ۽ مهمن کان پوءِ هجوم جا حملا، گرفتارين ۽ سرعام ڦاهين جا واقعا ٿيا.{{sfn|Affolter|2005}} 20هين صديءَ جي شروعات کان انفرادي بهائين خلاف ظلم سان گڏ اهڙيون رياستي مهمون پڻ شروع ٿيون، جن جو نشانو پوري بهائي برادري ۽ ان جا ادارا هئا.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} 1903ع ۾ يزد ۾ 100 کان وڌيڪ بهائي قتل ڪيا ويا.{{sfn|Nash|1982}} 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران تهران جا بهائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا تربيت اسڪول، بند ڪيا ويا؛ بهائي شادين کي قانوني سڃاڻپ نه ڏني وئي ۽ بهائي مذهبي متنن تي سينسرشپ لاڳو ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Sanasarian|2000|pp=52–53}} [[محمد رضا پهلوي]] جي دور ۾، ايران جي معاشي ۽ سياسي مسئلن ۽ وڌندڙ قومپرست تحريڪن جي ماحول ۾، بهائين خلاف هڪ منظم مهم شروع ڪئي وئي.{{efn|انهيءَ راءِ سان هيءَ سوچ به مطابقت رکي ٿي ته حڪومت وڌيڪ سنگين مسئلن، جن ۾ شديد معاشي ڏکيائيون پڻ شامل هيون، تان ڌيان هٽائڻ لاءِ ان مهم جي حوصلا افزائي ڪئي. ان کان علاوه حڪومت کي ان قومپرست تحريڪ کي پنهنجي ضابطي ۾ آڻڻ ۾ پڻ ڏکيائي پيش اچي رهي هئي، جنهن [[محمد مصدق|مصدق]] جي حمايت ڪئي هئي.{{sfn|Akhavi|1980|pp=76–78}}}} 1955ع ۾ هڪ سرڪاري طور منظور ٿيل ۽ منظم بهائي مخالف مهم هلي، جنهن ۾ قومي ريڊيو ۽ سرڪاري اخبارن وسيلي بهائين خلاف پروپيگنڊا ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} ان مهم دوران ملا محمد تقي فلسفي جي تحريڪ کان پوءِ تهران جي فوجي گورنر جنرل [[تيمور بختيار]] جي حڪم تي تهران جو بهائي مرڪز ڊاهي پٽ ڪيو ويو.{{sfn|''The New York Times''|1955}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پهلوي حڪومت خلاف عوامي تحريڪ وڌڻ سان بهائين کي ڪڏهن ڪڏهن شاهه جي حڪومت، اولهه ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل سياسي طاقت طور پيش ڪيو ويو، جنهن سان سماجي دشمني وڌيڪ وڌي.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}} 1979ع جي [[ايراني انقلاب|اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايراني بهائين خلاف رياستي پابنديون وڌيڪ سخت ٿيون. بهائين جي گهرن تي ڇاپا، سرڪاري ملازمتن کان روڪ، يونيورسٽين ۾ داخلا کان محرومي، گرفتارين ۽ ڊگهي قيد جون سزائون رپورٽ ٿينديون رهيون.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائي قبرستانن جي بي حرمتي، ملڪيتن جي ضبطگي ۽ مذهبي تاريخي ماڳن جي ڊاهڻ جا واقعا پڻ ٿيا، جن ۾ بهاءُالله جي والد ميرزا بزرگ سان لاڳاپيل گهر به شامل آهي.{{sfn|Affolter|2005}} [[شيراز]] ۾ [[باب]] جو گهر، جيڪو بهائين لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿو، ٻه ڀيرا ڊاهيو ويو.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} 2018ع ۾ اصفهان يونيورسٽيءَ مان هڪ بهائي شاگردياڻي کي سندس مذهب سبب خارج ڪيو ويو، جڏهن ته ساڳئي سال زنجان ۽ گيلان جي يونيورسٽين مان پڻ ٻن بهائي شاگردن کي خارج ڪرڻ جون رپورٽون مليون.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} [[محمود احمدي نژاد]] جي صدارت دوران بهائين خلاف دٻاءَ ۾ واڌ بابت آمريڪي مذهبي آزاديءَ واري ڪميشن سميت مختلف ادارن رپورٽون جاري ڪيون.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Sullivan|2009}} گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميشن 2005ع جي هڪ ڳجهي خط جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ ايراني فوجي قيادت کي بهائين جي سڃاڻپ ۽ سندن سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون ويون هيون. ان پسمنظر ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽيئر 20 مارچ 2006ع تي خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي نگراني مان حاصل ڪيل ڄاڻ وڌيڪ مذهبي امتياز ۽ ظلم لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Jahangir|2006}} 14 مئي 2008ع تي ايران ۾ بهائي برادريءَ جي ضرورتن جي سار سنڀال ڪندڙ غير رسمي اداري، جنهن کي "دوست" يا ''Yárán'' چيو ويندو هو، جي ميمبرن کي گرفتار ڪري [[ايون جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} سندن مقدمو ڪيترائي ڀيرا ملتوي ٿيو ۽ آخرڪار 12 جنوري 2010ع تي شروع ٿيو.{{sfn|CNN|2010a}} عدالتي ڪارروائيءَ تائين دفاعي وڪيلن جي محدود رسائي ۽ آزاد مبصرن جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010a}} بعد ۾ وڌيڪ ٻڌڻيون 7 فيبروري،{{sfn|Washington TV|2010}} 12 اپريل{{sfn|Djavadi|2010}} ۽ 12 جون 2010ع تي ٿيون.{{sfn|Radio Free Europe|2010}} 11 آگسٽ 2010ع تي ستن بهائي اڳواڻن مان هر هڪ کي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي،{{sfn|Siegal|2010}} جيڪا پوءِ 10 سال ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010b}} انهن کي بعد ۾ [[گوهر دشت جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|AFP|2011a}} مارچ 2011ع ۾ سندن اصل 20 سالن واري سزا بحال ڪئي وئي.{{sfn|AFP|2011b}} 3 جنوري 2010ع تي ايراني اختيارين وڌيڪ ڏهه بهائي گرفتار ڪيا. انهن ۾ ليوا خانجاني، قيد بهائي اڳواڻ جمال الدين خانجاني جي پوٽي، پڻ شامل هئي؛ فيبروريءَ ۾ سندس پٽ نڪي خانجاني کي پڻ گرفتار ڪيو ويو.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} ايراني حڪومت جو موقف رهيو آهي ته بهائي مذهب هڪ مذهبي برادري نه، پر سياسي تنظيم آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ان کي سرڪاري مذهبي اقليت طور تسليم نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} انساني حقن جي تنظيمن جو چوڻ آهي ته حڪومت اهڙي دعويٰ جي حق ۾ قابل اعتماد ثبوت پيش نه ڪيو آهي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} ايراني حڪومت بهائي مذهب کي [[صهيونيت]] سان پڻ ڳنڍيندي رهي آهي.{{efn|ارجنٽينا ۾ ايراني سفارتخاني جي هڪ ترجمان وضاحت ڪئي ته بهائين کي خارج ڪرڻ جو سبب اهو هو ته اهي هڪ ”گمراهه گروهه ... آهن، جن جو عالمي صهيونيت سان تعلق ۽ وابستگي هڪ واضح حقيقت آهي“ ۽ انهن کي ”عيسائين، يهودين ۽ زرتشتين جهڙين اقليتن جي ساڳئي زمري ۾ نٿو رکي سگهجي.“"{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006|p=22, n. 148}}}} تاريخي تحقيق موجب بهاءُالله کي ايران جي شاهه [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ايران مان عثماني سلطنت ڏانهن جلاوطن ڪرايو، ۽ پوءِ عثماني اختيارين کيس وڌيڪ پري [[عڪا]] موڪليو؛ عڪا ان وقت عثماني فلسطين جو حصو هو ۽ اسرائيل رياست ان واقعي کان لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ قائم ٿي.{{efn| The Iranian leader [[Naser al-Din Shah Qajar]] banished Baháʼu'lláh from Iran to the Ottoman Empire, from where he was later exiled by the Ottoman Sultan, at the behest of the Iranian Shah to territories further from Iran and finally to [[Akka, Palestine|Akka]], which only a century later was incorporated into the state of [[Israel]].}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}} ڪجهه محققن موجب صهيونيت واري الزام کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.{{sfn|Freedman|2009}} 2019ع ۾ ايران جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي درخواستن مان "ٻيا مذهب" وارو اختيار ختم ڪيو ويو، جنهن سان بهائين لاءِ پنهنجي حقيقي مذهب سان سرڪاري دستاويز حاصل ڪرڻ مشڪل يا ناممڪن بڻجي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baha'i – DW – 01/25/2020|website=dw.com|access-date=12 March 2021|archive-date=13 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413153102/https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[هيومن رائٽس واچ]] نتيجو ڪڍيو ته ايران ۾ بهائين خلاف ڏهاڪن کان هلندڙ منظم رياستي جبر، عالمي فوجداري قانون جي حوالي سان ''انسانيّت خلاف ڏوهه'' واري "ظلم ۽ جبر" جي زمري ۾ اچي سگهي ٿو. تنظيم پنهنجي رپورٽ ۾ من ماني گرفتارين، مقدمن، تعليم ۽ روزگار تي پابندين، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ بهائي تدفين ۾ رياستي مداخلت کي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو قرار ڏنو.<ref>{{cite report |url=https://www.hrw.org/report/2024/04/01/boot-my-neck/iranian-authorities-crime-persecution-against-bahais-iran |title="The Boot on My Neck": Iranian Authorities' Crime of Persecution Against Baha'is in Iran |date=1 April 2024 |publisher=Human Rights Watch |access-date=5 September 2026}}</ref> === مصر === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مصر جي هڪ مذهبي عدالت بهائي مذهب جي پنهنجن قانونن، اصولن ۽ عقيدن جي بنياد تي ان کي اسلام کان الڳ هڪ نئين مذهبي روايت طور سڃاتو.<ref>{{cite web | title=The House of Baha’u’llah and the Struggle for Religious Visibility in Mandatory Iraq | url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | publisher=Cambridge University Press | access-date=2026-06-12 | archive-date=13 January 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260113045206/https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1960ع کان مصر ۾ بهائي ادارن ۽ برادريءَ جي منظم سرگرمين تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. بهائي مرڪز، لائبريريون ۽ قبرستان سميت برادريءَ جون ڪيتريون ملڪيتون حڪومت ضبط ڪيون، جڏهن ته ڪجهه مذهبي فتوائن ۾ بهائين کي [[مرتد]] قرار ڏنو ويو.{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222287 Egypt]}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصر ۾ سرڪاري [[سڃاڻپ ڪارڊ]] نظام کي اليڪٽرانڪ ڪرڻ کان پوءِ مذهبي سڃاڻپ بابت تڪرار وڌيو، ڇاڪاڻ ته سرڪاري دستاويزن ۾ صرف مسلمان، عيسائي يا يهودي سڃاڻپ لاءِ اختيار موجود هئا. ان جي نتيجي ۾ بهائين کي قومي سڃاڻپ ڪارڊ، پيدائش سرٽيفڪيٽ، وفات سرٽيفڪيٽ، شادي يا طلاق جا دستاويز ۽ پاسپورٽ حاصل ڪرڻ ۾ وڏيون ڏکيائيون پيش آيون، جيستائين هو پنهنجي مذهب بابت غلط ڄاڻ نه ڏين. بهائي اصولن موجب مذهب بابت ڪوڙو بيان ڏيڻ قابل قبول نه هو.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} اهڙن دستاويزن کان سواءِ روزگار، تعليم، اسپتالن ۾ علاج، ملڪ کان ٻاهر سفر ۽ ووٽ ڏيڻ جهڙن شهري حقن تائين رسائي محدود ٿي ويندي هئي.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} ڊگهي قانوني ڪارروائيءَ کان پوءِ مصر جي گهرو معاملن واري وزير 14 اپريل 2009ع تي هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت مسلمان، عيسائي يا يهودي نه هئڻ وارن شهرين کي مذهبي خاني ۾ ڊيش (—) سان سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009a}}{{better source needed|date=July 2022}} نئين ضابطي تحت پهريان ٻه سڃاڻپ ڪارڊ 8 آگسٽ 2009ع تي بهائين کي جاري ڪيا ويا.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009b}}{{better source needed|date=July 2022}} === يمن === يمن ۾ بهائين کي خاص طور [[حوثي تحريڪ|حوثي]] اختيارين جي دور ۾ مذهبي جبر کي منهن ڏيڻو پيو آهي. 25 مئي 2023ع تي حوثي فورسن [[صنعا]] ۾ هڪ خانگي گهر ۾ ٿيندڙ پرامن بهائي گڏجاڻيءَ تي ڇاپو هڻي 17 ڄڻن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ پنج عورتون شامل هيون. شروعاتي طور انهن گرفتار ٿيلن جو هنڌ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ڪيترائي هڪ سال پوءِ به قيد ۾ هئا.<ref>{{cite web |date=23 May 2024 |title=Yemen: One year on, Huthis must release Baha'is arbitrarily detained over their religion and end persecution of minorities |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/yemen-one-year-on-huthis-must-release-bahais-arbitrarily-detained-over-their-religion-and-end-persecution-of-minorities/ |access-date=5 September 2026 |publisher=Amnesty International}}</ref> 2025ع ۾ گڏيل قومن جي يمن بابت ماهرن جي پينل رپورٽ ڪيو ته حوثي اختيارين بهائي برادريءَ خلاف منظم امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون آهن. رپورٽ ۾ مذهبي آزادي، اظهار، ضمير ۽ عقيدي تي پابندين، زبردستي لکرائڻ وارن عهدنامن، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ اڳوڻن قيدين تي مسلسل پابندين جا واقعا دستاويز ڪيا ويا.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2025/10/report/letter-dated-15-october-2025-from-the-panel-of-experts-on-yemen-addressed-to-the-president-of-the-security-council/n2523409.pdf |title=Letter dated 15 October 2025 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council |date=15 October 2025 |publisher=United Nations Security Council |id=S/2025/650 |access-date=5 September 2026}}</ref> === عثماني سلطنت === بهاءُالله ۽ سندس پيروڪار 19هين صديءَ ۾ قاجار ايران مان جلاوطنيءَ بعد عثماني سلطنت جي علائقن ڏانهن موڪليا ويا. عثماني اختيارين بهاءُالله کي سياسي لحاظ کان حساس شخصيت سمجهندي پهرين [[قسطنطنيه]]، پوءِ [[ادرنه]] ۽ آخرڪار 1868ع ۾ [[عڪا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. عڪا ۾ بهاءُالله شروع ۾ سخت قيد جي حالتن هيٺ رهيو، پر پوءِ کيس شهر جي ڀرسان رهائش جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ قانوني طور هو اڃا به عثماني قيدي سمجهيو ويندو هو. 1892ع ۾ سندس وفات به عڪا جي ڀرسان ٿي. بعد ۾ بهائي برادري [[حيفا]] ۽ عڪا ۾ مذهبي ماڳن، باغن ۽ مزارن جي سار سنڀال ۽ تعمير ڪئي. حيفا ۽ عڪا ۾ بهائي مقدس ماڳ ۽ باغ اڄ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |title=Bahá'í Reference |access-date=20 March 2025 |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409213502/https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=50em}} * [[بهائي انتظام]] * [[بهائي–ازلي ورهاست]] * [[بهائي ڪائناتيات]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري]] * [[افسانوي ادب ۾ بهائي مذهب]] * [[بهائي اڀياس]] * [[بهائي وقتي سلسلو]] * [[تدريجي وحي (بهائي)]] * [[سائنس بابت بهائي نظر]] * [[بهائي عالمي مرڪز جون عمارتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد]] * [[حقوق الله]] * [[بهائين جي فهرست]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] * [[بهائي مذهب جو خاڪو]] * [[بهائي ڇتيدار باغ]] * [[عالمي مذهبن جو ڏينهن]] {{colend}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Hatcher |first=William S. |last2=Martin |first2=J. Douglas |title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion |publisher=Harper & Row |location=San Francisco |year=1998 |isbn=0-87743-264-3}} * {{cite book |last=Hartz |first=Paula |title=World Religions: Baháʼí Faith |publisher=Chelsea House Publishers |year=2009}} * {{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Baháʼí Faith |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2008 |isbn=978-0-521-86251-6}} * {{cite book |last=Stockman |first=Robert H. |title=The Baháʼí Faith: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |year=2013}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bahá'í Faith}} * [https://www.bahai.org/ بهائي مذهب جي عالمي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.bahai.org/library/ بهائي ريفرنس لائبريري] * [https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith بهائي مذهب — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] [[زمرو:بهائي مذهب]] [[زمرو:ابراهيمي مذهب]] [[زمرو:ايران ۾ مذهب]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ قائم ٿيل مذهب]] [[زمرو:توحيدي مذهب]] [[زمرو:نئون مذهبي تحريڪون]] <references group="lower-alpha"/> j0rczwsgmaxgkr2rwnukxjjz42aktk2 410645 410641 2026-09-08T21:21:06Z Intisar Ali 8681 410645 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[Some Answered Questions]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[The Secret of Divine Civilization]]''، ''[[Some Answered Questions]]''، ''[[Tablet to Dr. Forel|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[Tablets of the Divine Plan]]'' ۽ ''[[Tablet to The Hague]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''Guardian'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''Guardian'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''Guardian'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''Hands of the Cause'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} == مقدس متن == {{Baháʼí texts sidebar}} {{Main|بهائي ادب}} بهائي مذهب جا ''قانوني ۽ معتبر متن'' [[باب]]، [[بهاءُالله]]، [[عبدالبهاء]]، [[شوقي افندي]] ۽ [[بيت العدل اعظم]] جون لکڻيون، ۽ عبدالبهاء جون تصديق ٿيل تقريرون آهن. باب ۽ بهاءُالله جي لکڻين کي خدائي وحي سمجهيو وڃي ٿو، عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تقريرن ۽ شوقي افندي جي لکڻين کي بااختيار تشريح، جڏهن ته بيت العدل اعظم جي فيصلن ۽ لکڻين کي بااختيار قانون سازي ۽ وضاحت جي حيثيت ڏني وڃي ٿي. بهائي عقيدي موجب انهن سڀني متنن ۾ ڪنهن نه ڪنهن درجي تائين خدائي رهنمائي موجود آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} بهاءُالله جي اهم لکڻين ۾ ''[[ڪتاب اقدس]]'' شامل آهي، جيڪو فردي ۽ اجتماعي زندگيءَ بابت ڪيترن مذهبي قانونن ۽ عملن کي بيان ڪري ٿو،{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} ۽ ''[[ڪتاب ايقان]]''، جنهن کي بهائي عقيدي جي ڪيترن بنيادي فڪري اصولن جي وضاحت ڪندڙ اهم متن سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=137}} ''[[Gems of Divine Mysteries]]'' ۾ پڻ عقيدي جا وڌيڪ بنيادي موضوع بيان ٿيل آهن. جيتوڻيڪ بهائي تعليمات ۾ سماجي ۽ اخلاقي مسئلن تي گهڻو زور ڏنو ويو آهي، پر ڪيترائي بنيادي بهائي متن صوفياتي يا عرفاني نوعيت جا به آهن.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انهن ۾ ''[[ست واديون]]'' ۽ ''[[چار واديون]]'' شامل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=20}} ''ست واديون'' هڪ صوفي پيروڪار لاءِ [[فريدالدين عطار]] جي ادبي انداز کان متاثر ٿي لکي وئي هئي ۽ ان ۾ روح جي خدا ڏانهن روحاني سفر جا مختلف مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Smith|2000|p=311|ps=: {{nowrap|"Seven Valleys"}}}} ان جو انگريزي ترجمو 1906ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ڪري اهو اولهه ۾ دستياب ٿيندڙ بهاءُالله جي اوائلي متنن مان هڪ بڻيو. ''[[ڪلمات مکنونه]]'' به بهاءُالله جي اوائلي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ۾ 153 مختصر عبارتُون شامل آهن، جن بابت بهاءُالله لکيو ته انهن ۾ ڪجهه بنيادي روحاني حقيقتن جو جوهر مختصر صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Smith|2000|p=181|ps=: {{nowrap|"Hidden Words"}}}} == آبادي ۽ عالمي پکيڙ == {{Further|ملڪ موجب بهائي مذهب|مذهبن جي واڌ}} [[File:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|alt=A large temple in the shape of an open lotus flower|[[نئين دهلي]] جو [[لوٽس ٽيمپل]]، جيڪو 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ڀارت جو پهريون [[بهائي عبادتگاهه]] آهي؛ اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ 45 لک ماڻهو هتي اچن ٿا.|upright=1]] 2020ع تائين دنيا ۾ بهائين جو تعداد لڳ ڀڳ 8 ملين ٻڌايو ويو آهي.{{sfn|Smith|2022b|p=509}}<ref name="wrd-2020-bahais">{{Cite web |title=Baha'is by Country |website=World Religion Database |publisher=Institute on Culture, Religion, and World Affairs |date=2020 |url=https://worldreligiondatabase.org/ |access-date=21 December 2020 |archive-date=1 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501185821/https://worldreligiondatabase.org/ |url-status=live }}{{subscription required}}</ref> 2013ع ۾ ٻن آباديءَ جي ماهرن لکيو ته 1910ع کان 2010ع جي وچ واري هڪ صديءَ دوران بهائي مذهب گڏيل قومن جي هر علائقي ۾ عام آباديءَ جي واڌ جي شرح کان تيزيءَ سان وڌيو، ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان جي واڌ عام آباديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ ٻيڻي رهي.{{sfn|Johnson|Grim|2013}} [[File:Baha'i Temple at Dusk.jpg|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] ۾ بهائي عبادتگاهه؛ دنيا جو سڀ کان پراڻو اڃا قائم بهائي عبادتگاهه.{{sfn|Stausberg|2011|p=96}}|upright=1]] عالمي بهائي آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو ڏکڻ صحارا آفريڪا (29.9 سيڪڙو) ۽ ڏکڻ ايشيا (26.8 سيڪڙو) ۾ ٻڌايو ويو آهي، ان کان پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا (12.7 سيڪڙو) ۽ لاطيني آمريڪا (12.2 سيڪڙو) اچن ٿا.{{sfn|Smith|2022a|p=510}} اتر آمريڪا ۾ 7.6 سيڪڙو، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ 6.2 سيڪڙو، يورپ ۾ 2.0 سيڪڙو، آسٽريليا ۽ اوشيانا ۾ 1.6 سيڪڙو ۽ اتر اوڀر ايشيا ۾ 0.9 سيڪڙو بهائي آبادي ٻڌائي وئي آهي. 2015ع جي انگن موجب، بهائي مذهب ايران، پاناما، بيلز، بوليويا، زامبيا ۽ پاپوا نيو گني ۾ ٻيو وڏو مذهب، جڏهن ته چاڊ ۽ ڪينيا ۾ ٽيون وڏو مذهب هو.<ref>{{Cite web | title = Iran – Religious Adherents | url = https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210612220129/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Panama – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190712231843/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Belize – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151122030203/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bolivia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 15 October 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Zambia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 23 June 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170623232023/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Papua New Guinea – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 27 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927084940/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Chad – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 18 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210618141728/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Kenya – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_121_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 5 January 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200105165733/http://www.thearda.com/internationaldata/countries/Country_121_2.asp | url-status = dead }}</ref> 19هين صديءَ کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين بهائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت ايران ۾ رهي، جڏهن ته ايران کان ٻاهر جا پيروڪار خاص طور ڀارت ۽ اولهندي ملڪن ۾ هئا.{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}} 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 200,000 پيروڪارن مان هي مذهب 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين 4 ملين کان مٿي عالمي آباديءَ تائين پهتو.{{sfn|Smith|2016}}{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}}{{sfn|Daume|Watson|1988|p=303}} 2008ع ۾ ايران ۾ لڳ ڀڳ 110,000 بهائي ٻڌايا ويا.<ref>{{Citation |title=Bibliography |date=25 August 2015 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvx06zsp.15 |work=No Jim Crow Church |pages=287–302 |access-date=26 September 2023 |publisher=University Press of Florida|doi=10.2307/j.ctvx06zsp.15 |url-access=subscription }}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بهائي مذهب جي واڌ ۾ اتر آمريڪا مان منصوبابنديءَ سان مختلف ملڪن ڏانهن ماڻهن جي لڏپلاڻ يا ''پائنيئرنگ'' جو وڏو ڪردار رهيو.<ref name=HampsonPhD>{{Cite thesis |last=Hampson |first=Arthur |date=May 1980 |title=The growth and spread of the Baha'i Faith |type=PhD |publisher=Department of Geography, University of Hawaii |id=UMI 8022655 |oclc=652914306 |url=https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |pages=458–459, 472 |access-date=24 July 2022 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404191855/https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، 2001ع ۾ سماجيات جي ماهر [[David B. Barrett]] بهائي مذهب کي "نسلي يا قومي مرڪز کان پاڪ عالمي مذهب" قرار ڏنو.{{sfn|World Christian Encyclopedia|2001}} ان جي واڌ هر علائقي ۾ هڪجهڙي نه رهي. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ۽ ان جي اثر هيٺ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بهائي سرگرمين تي پابندي ۽ پيروڪارن تي دٻاءُ رهيو.<ref name="Kolarz">{{Cite book| last=Kolarz| first=Walter| author-link=Walter Kolarz |title=Religion in the Soviet Union |publisher=St. Martin's Press |series=Armenian Research Center collection |year=1962 |pages=470–473 |oclc=254603830}}</ref>{{sfn|Momen|1994a}}<ref name="hass">{{Cite journal | last = Hassall | first = Graham | title = Notes on the Bábí and Baháʼí Religions in Russia and its Territories | journal = Journal of Baháʼí Studies | volume = 5 | issue = 3 | pages = | date = 1992 | url = http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164853/http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-date=6 July 2011 | access-date =21 July 2022}}</ref> 1970ع کان 1990ع واري عرصي ۾ ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ پڻ پابنديون لڳيون.{{sfn|Smith|Momen|1989}}<ref>{{Cite web | last = compiled by Wagner | first = Ralph D. | title = NIGER | work = Synopsis of References to the Baháʼí Faith, in the US State Department's Reports on Human Rights 1991–2000 | publisher = Baháʼí Library Online | url = http://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | access-date = 4 May 2008 | archive-date = 7 February 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260207004629/https://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | url-status = live }}</ref> ايران ۽ ڪجهه شيعه اڪثريتي ملڪن ۾ بهائين خلاف دٻاءُ سڀ کان وڌيڪ شديد رهيو آهي. ڪجهه محققن ۽ انساني حقن جي تنظيمن ان صورتحال کي نسل ڪشيءَ جي ڪوشش يا ان ڏانهن ويندڙ عملن سان تشبيهه ڏني آهي.{{sfn|Affolter|2005}}<ref>{{Cite journal | last = Morlock | first = Naghme Naseri | title = Religious Persecution & Oppression: A Study of Iranian Baha'ís' Strategies of Survival | journal = Journal of Hate Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 15–24 | date = 6 December 2021 | doi = 10.33972/jhs.201 | s2cid = 245113244 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web| last =Dallaire| first =Roméo| author-link =Roméo Dallaire| title =Baha'i People in Iran—Inquiry| work =Statements from Roméo Dallaire| publisher =The Liberal caucus in the Senate| date =29 November 2011| url =http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| access-date =28 March 2012| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20140106032336/http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| archive-date =6 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web | title =Genocide and politicide watch: Iran | publisher =Genocide Watch; The International Alliance to End Genocide | date =28 March 2012 | url =http://www.genocidewatch.org/iran.html | access-date = 28 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last =Seyfried | first =Rebeka | title =Progress report from Mercyhurst: Assessing the risk of genocide in Iran | work =Iranian Baha'is | publisher =The Sentinel Project for Genocide Prevention | date =21 March 2012 | url =http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | access-date =28 March 2012 | archive-date =4 November 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20121104083251/http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | url-status =live }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه هنڌن ۽ دورن ۾ بهائي مذهب تمام تيزيءَ سان وڌيو، خاص طور ڏکڻ صحارا آفريڪا ۾.<ref name="UofC">{{Cite web|title=Overview Of World Religions |work=General Essay on the Religions of Sub-Saharan Africa |publisher=Division of Religion and Philosophy, [[University of Cumbria]] |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |access-date=16 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209082606/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |archive-date=9 December 2007 }}</ref> 1989ع ۾ بيت العدل اعظم بوليويا، بنگلاديش، هيٽي، ڀارت، لائبيريا، پيرو، فلپائن ۽ تائيوان کي انهن ملڪن مان قرار ڏنو، جتي پوين ڏهاڪن ۾ مذهب جي واڌ نمايان رهي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#313524548|title=Riḍván 1989 – To the Bahá'ís of the World | Bahá'í Reference Library|website=www.bahai.org|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017001651/https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#275533543#313524548|url-status=live}}</ref> بهائي ذريعن 1991–92ع ۾ عالمي آبادي کي "پنج ملين کان وڌيڪ" ٻڌايو.{{sfn|Baháʼí World News Service|1992}} 2001ع کان پوءِ بيت العدل اعظم صرف رسمي پيروڪارن جي ڳڻپ بدران برادريءَ جي سرگرمي، تربيتي عمل ۽ مقامي ادارن ۾ شرڪت کي به اهم شمارياتي معيار طور استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Stockman|2022a|p=565}}{{sfn|Stockman|2022b|p=578}}{{sfn|Hassal|2022|p=588}} بهائي ڪنهن به ملڪ ۾ آباديءَ جي اڪثريت نٿا بڻجن،{{sfn|Park|2004}} ۽ گهڻن ملڪن ۾ اهي مجموعي آباديءَ جو تمام ننڍو حصو آهن؛ تنهنڪري سندن حقيقي انگ بابت گهٽ ڳڻپ يا ''under-reporting'' جو مسئلو پڻ موجود رهي ٿو.{{sfn|Association of Religion Data Archives|2010}}{{sfn|Pew Global Religious Landscape|2012}} ڪجهه هنڌن تي بهائي آبادي خاص نسلي يا سماجي اقليتن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جنهن سان صحيح ڳڻپ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kolodner">{{Cite web| last =Kolodner| first =Alexander| title =The Baha'i Faith Compared to Race in American Counties| date =1 May 2014| url =https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| access-date =18 March 2015| archive-date =14 May 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250514090655/https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| url-status =live}}</ref>{{sfn|Smith|2022b|p=619}} [[ساموا]] جو حڪمران [[Malietoa Tanumafili II]] 1968ع ۾ بهائي ٿيو ۽ 2007ع ۾ وفات تائين عهد تي رهيو؛ کيس بهائي مذهب قبول ڪندڙ پهريون وقت جو رياستي سربراهه سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2022}} بهائي ذريعن موجب [[رومانيا جي راڻي ماري]] پهرين تاجدار شخصيت هئي، جنهن بهاءُالله جي تعليمات کي قبول ڪيو ۽ انهن جي عوامي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |title=MARIE ALEXANDRA VICTORIA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |access-date=22 April 2025 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521044120/https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |url-status=live }}</ref> == مذهبي ۽ سماجي عمل == {{See also|بهائي قانون}} === عبادتي ۽ اخلاقي ذميواريون === بهاءُالله جي تعليمات ۾ ذاتي عملن جا ڪيترائي اهڙا مثال شامل آهن، جيڪي پيروڪارن لاءِ لازم يا همٿايل سمجهيا وڃن ٿا. 15 ورهين کان مٿي عمر وارن بهائين لاءِ هر ڏينهن مقرر لفظن ۽ طريقي سان گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[واجب بهائي نماز]] پڙهڻ لازم آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} روزاني واجب نماز کان علاوه عبادتي دعا، مراقبو، فڪر ۽ مقدس متنن جو مطالعو پڻ همٿايو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=161–162}} بالغ بهائي هر سال مارچ ۾ ڏينهن جي روشنيءَ دوران 19 ڏينهن جو [[بهائي اوڻيهه ڏينهن وارو روزو]] رکن ٿا؛ ڪجهه حالتن ۾ ڇوٽون مقرر آهن.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} بهائي تدفين لاءِ مخصوص اصول موجود آهن، جن ۾ دفن وقت هڪ مقرر دعا پڙهڻ شامل آهي. لاش کي ڪيميائي طريقي سان محفوظ ڪرڻ يا ساڙڻ جي سخت حوصلا شڪني ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} بهائي قانون موجب روزمره جي ضروري خرچن ۽ قرضن کان پوءِ مخصوص بچيل دولت تي 19 سيڪڙو ادائيگي، جنهن کي [[حقوق الله]] چيو وڃي ٿو، مقرر آهي؛ اها ادائيگي بيت العدل اعظم ڏانهن وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === منع ٿيل عمل === [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|alt=Elaborate gardens with several gates and a walkway leading to a domed building in the distance|thumb|[[حيفا]] ۾ [[بهائي ڇتيدار باغ]]]] بهاءُالله جي تعليمات ۾ ڪجهه ذاتي عمل منع ٿيل يا سخت ناپسنديده قرار ڏنل آهن. [[غيبت]] ۽ ماڻهن جي پٺيان بدگويي منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=330–332}} [[شراب]] پيئڻ ۽ وڪڻڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} جنسي لاڳاپن کي مڙس ۽ زال جي شاديءَ واري رشتي تائين محدود ڪيو ويو آهي؛ ان ڪري شادي کان اڳ، شادي کان ٻاهر ۽ هم جنس جنسي لاڳاپا بهائي قانون ۾ منع ٿيل آهن.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} ''(ڏسو پڻ: [[هم جنس پرستي ۽ بهائي مذهب]])'' [[پارٽي سياست]] ۾ شرڪت ممنوع آهي،{{sfn|McMullen|2015|pp=69, 136, 149, 253–254, 269}} جڏهن ته روزگار طور گداگري ڪرڻ پڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} نماز، روزي ۽ ٻين ذاتي قانونن جي پابندي بنيادي طور هر فرد جي پنهنجي ذميواري سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن ڪو شخص مذهب جي قانونن جي کليل ۽ مسلسل ڀڃڪڙي يا سنگين اخلاقي بدعملي ڪري، ته ڪجهه حالتن ۾ قومي روحاني مجلس انتظامي حق محدود ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڪارروائي سماجي بائيڪاٽ يا شَننگ جي مترادف نه آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} ''[[ڪتاب اقدس]]'' جا ڪجهه قانون موجوده وقت ۾ لاڳو سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا اهڙي سماج سان لاڳاپيل آهن، جتي بهائي قانون وڏي سماجي پيماني تي لاڳو هجن، جهڙوڪ باهه لڳائڻ يا قتل بابت ڪجهه سزا جا اصول.{{sfn|Schaefer|2002|pp=321–323}} بهائي قانون، جيستائين رهائش واري ملڪ جي شهري قانون سان سڌي ٽڪراءَ ۾ نه هجن، هر بهائي لاءِ پابند سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|p=158}}{{sfn|Schaefer|2002|pp=312,315}} === شادي === {{Main|بهائي شادي}} بهائي مذهب ۾ شاديءَ جو بنيادي مقصد مرد ۽ عورت جي وچ ۾ روحاني هم آهنگي، محبت، ساٿ ۽ اتحاد کي فروغ ڏيڻ ۽ ٻارن جي پرورش لاءِ محفوظ ۽ محبت ڀريو ماحول پيدا ڪرڻ آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=164–165}} بهائي تعليمات شاديءَ کي "ڀلائي ۽ نجات جو قلعو" سڏين ٿيون ۽ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ڍانچي سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهاءُالله شاديءَ جي واکاڻ ڪئي، طلاق جي حوصلا شڪني ڪئي ۽ شادي کان ٻاهر پاڪدامنيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب مڙس ۽ زال کي هڪ ٻئي جي روحاني ترقيءَ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Momen|2022}} بهائي متنن ۾ نسلي حدن کان مٿانهين شاديءَ جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.{{sfn|Smith|2008|p=164}} شادي ڪرڻ وارن کي صلاح ڏني وڃي ٿي ته فيصلي کان اڳ هڪ ٻئي جي ڪردار ۽ طبيعت کي چڱي طرح سمجهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} والدين کي پنهنجي ٻارن لاءِ ساٿي چونڊڻ جو اختيار ناهي؛ پر جڏهن ٻه ماڻهو پاڻ شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن، ته ٻنهي جا سڀ زنده حيات حياتياتي والدين، ڀلي بهائي هجن يا نه، پنهنجي رضامندي ڏين.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي شاديءَ جي تقريب نسبتاً سادي آهي. لازمي حصو اهو آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ بهاءُالله مقرر ڪيل شاديءَ جا لفظ پڙهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} اهي لفظ آهن: "اسين سڀ، يقيناً، خدا جي مرضيءَ تي قائم رهنداسين."{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي انتظامي رهنمائي موجب ٽرانس جينڊر شخص کي طبي منتقلي ۽ [[جنس جي تبديليءَ واري سرجري]] کان پوءِ سندس نئين جنس ۾ سڃاڻپ ملي سگهي ٿي، ۽ پوءِ هو يا هوءَ بهائي شادي ڪري سگهي ٿو يا سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 December 2002 |title=Transsexuality |url=http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |publisher=[[Universal House of Justice]] |access-date=28 November 2022 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205549/http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Parashar |first=Singh M. |url=https://books.google.com/books?id=VEnrDwAAQBAJ&dq='bahai+faith%22+transgender&pg=PT210 |title=Why Homosexuality Was Not Opposed by Narendra Modi ? |date=17 April 2020 |publisher=Xlibris Corporation |isbn=978-1-984594-67-9 |language=en}}</ref> === ڪم ۽ روزگار === بهاءُالله فقيرانه گداگري ۽ سخت راهبانيت تي ٻڌل زندگيءَ جي حوصلا شڪني ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} [[رهبانيت]] منع ٿيل آهي، ۽ بهائين کي سيکاريو وڃي ٿو ته هو مفيد ڪم ۾ مشغول رهندي روحاني زندگي گذارين.{{sfn|Daume|Watson|1992}} بهاءُالله جي لکڻين ۾ انساني خدمت جي نيت سان ڪيل محنت کي عبادت جي درجي سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Daume|Watson|1992}} ان ڪري بهائي سوچ ۾ روزگار کي صرف معاشي ضرورت نه، پر اخلاقي ۽ روحاني خدمت جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. === عبادتگاهون === {{Main|بهائي عبادتگاهه}} [[File:House of Worship Germany 2007.jpg|thumb|upright=1.15|[[لانگنهاين]]، جرمنيءَ ۾ بهائي عبادتگاهه]] گهڻين بهائي برادرين ۾ گڏيل عبادت ماڻهن جي گهرن يا [[حضيرة القدس|بهائي مرڪزن]] ۾ ٿيندي آهي، پر ڪجهه هنڌن تي خاص [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهون]] تعمير ڪيون ويون آهن.{{sfn|Afnan|2022}} اهي عبادتگاهون بهائين سان گڏ غير بهائين لاءِ به کليل آهن.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} بهائي عبادتگاهه کي عربي اصطلاح ''مشرق الاذڪار''، يعني "خدا جي ياد جو اڀرندڙ هنڌ"، پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2012}} اندر بهائي ۽ ٻين مذهبن جا مقدس متن پڙهي يا ڳائي سگهجن ٿا. موسيقيءَ سان ترتيب ڏنل دعائون ۽ پڙهڻيون ڪورس وسيلي ڳائي سگهجن ٿيون، پر اندر ساز وڄائڻ جي اجازت ناهي.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} اتي واعظ يا باقاعده رسمون پڻ نٿيون ڪيون وڃن.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} بهائي عبادتگاهن جو بنيادي خاڪو نَوَ پاسن وارو هوندو آهي ۽ عام طور انهن ڏانهن نَوَ رستا ۽ چوڌاري نَوَ باغ هوندا آهن.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} هن وقت تائين اٺ براعظمي، ٻه قومي ۽ چار مقامي بهائي عبادتگاهون تعمير ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Houses of Worship |url=https://news.bahai.org/media-information/houses-of-worship |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي لکڻين ۾ مستقبل جي ''مشرق الاذڪار'' کي اهڙي وسيع اداري طور ڏٺو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري انساني ڀلائي، سائنس، تعليم ۽ سماجي خدمت جا ادارا پڻ هجن.{{sfn|Hassall|2012}} اڃا تائين اهڙو مڪمل جامع مجموعو ڪنهن هنڌ قائم ناهي ٿيو.{{sfn|Warburg|2006|p=486}} === ڪئلينڊر === {{Main|بهائي ڪئلينڊر}} بهائي ڪئلينڊر [[باب]] قائم ڪيو. ان ۾ 19 مهينا آهن ۽ هر مهيني ۾ 19 ڏينهن هوندا آهن، جڏهن ته مڪمل شمسي سال ٺاهڻ لاءِ چار يا پنج [[ايام هاء]] جا واڌو ڏينهن شامل ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي نئون سال، جنهن کي [[بهائي نوروز|نوروز]] چيو وڃي ٿو، اتر اڌ گولي جي بهاري اعتدال جي وقت، لڳ ڀڳ 21 مارچ تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ اهو روزي جي مهيني جي پڄاڻيءَ کان پوءِ اچي ٿو. هر بهائي مهيني ۾ هڪ ڀيرو برادري گڏ ٿي [[اوڻيهه ڏينهن واري عيد]] ملهائي ٿي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن: پهريون عبادتي، جنهن ۾ دعا ۽ مقدس متن پڙهيا وڃن ٿا؛ ٻيو انتظامي، جنهن ۾ مشاورت ۽ برادريءَ جا معاملا ڏٺا وڃن ٿا؛ ۽ ٽيون سماجي، جنهن ۾ ماڻهو آزاديءَ سان هڪ ٻئي سان ملن ٿا.{{sfn|Afnan|2022}} 19 مهينن مان هر مهيني جو نالو خدا جي ڪنهن صفت تي رکيل آهي؛ مثال طور ''بهاء'' (جلال)، ''علم'' ۽ ''جمال''.{{sfn|Smith|2008|pp=188–190}} بهائي هفتو به ست ڏينهن جو آهي، ۽ هر ڏينهن جو نالو پڻ خدا جي ڪنهن صفت سان لاڳاپيل آهي. بهائي سال ۾ 11 مقدس ڏينهن ملهائين ٿا، جن مان 9 ڏينهن ڪم کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. اهي ڏينهن مذهب جي تاريخ جي اهم واقعن، جهڙوڪ باب ۽ بهاءُالله جي ڄم، اعلان ۽ وفات، سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=188}} === مقدس ڏينهن === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6A1B9A; color:white;" | عيد يا يادگار ڏينهن ! style="background:#1565C0; color:white;" | عام تاريخ ! style="background:#00897B; color:white;" | ڪم کان پاسو؟ |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهائي نوروز|بهائي نئون سال / نوروز]] | style="background:#E3F2FD;" | لڳ ڀڳ 21 مارچ | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[رضوان]] جو پهريون ڏينهن — بهاءُالله جي دعويٰ جو اعلان | style="background:#E3F2FD;" | 21 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو نائون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 29 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو ٻارهون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 2 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[باب]] جي دعوت جي اعلان جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 24 مئي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهاءُالله]] جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 29 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي شهادت | style="background:#E3F2FD;" | 10 جولاءِ* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | بهاءُالله جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | عهد جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 26 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |- | style="background:#F3E5F5;" | عبدالبهاء جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 28 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |} <small>* باب ۽ بهاءُالله جي ڄم جا ڏينهن جديد بهائي ڪئلينڊر ۾ "ٻن گڏيل جنم ڏينهن" جي قاعدي تحت مقرر ٿين ٿا، تنهنڪري گريگورين تاريخ هر سال بدلجي سگهي ٿي.</small> === نشان === {{Main|بهائي نشان}} [[File:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|alt=Arabic script inscribed on a metal plate|thumb|upright=1.05|right|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه جي اندرين حصي ۾ [[اسم اعظم]] جي خطاطي]] بهائي مذهب جا ڪيترائي نشان عربي لفظ ''بهاء'' ({{lang|ar|بهاء}}، "جلال" يا "شان") سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي ابجد قيمت 9 آهي. نَوَ هڪ عدد وارو سڀ کان وڏو انگ هجڻ ڪري ڪمال يا مڪمل ٿيڻ جي علامت طور به استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري [[نَوَ ڪنڊن وارو تارو]] بهائي مذهب جي عام نشانن مان هڪ آهي، ۽ بهائي عبادتگاهون پڻ نَوَ پاسن واريون هونديون آهن.{{sfn|Smith|2000|pp=167–168}}{{sfn|Hartz|2009|p=14}} نَوَ ڪنڊن وارو تارو بهائي قبرن تي پڻ عام طور ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''رِنگ اسٽون'' نشان ۾ ٻه پنج ڪنڊا تارا ۽ وچ ۾ ''بهاء'' جي علامتي خطاطي شامل هوندي آهي، جنهن کي خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي دنيا جي لاڳاپي جي علامت طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''اسم اعظم'' جي مشهور خطاطي عبارت ''يا بهاء الأبهى'' ({{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}) آهي، جنهن جو مطلب "اي سڀ کان وڌيڪ جلال واري جو جلال" ڪيو وڃي ٿو. اها بهائي عبادتگاهن، گهرن ۽ مذهبي فن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} === سماجي ۽ معاشي ترقي === {{Main|بهائي مذهب ۽ سماجي-معاشي ترقي}} [[File:Tarbiyat School, Tehran, ca 1911.jpg|alt=A black-and-white photograph of several dozen girls seated in front of a school building|thumb|upright=1.15|تهران ۾ ڇوڪرين جي اسڪول جون شاگردياڻيون، 13 آگسٽ 1933ع؛ هي تصوير ممڪن طور 1911ع ۾ قائم ٿيل [[تربيت اسڪول]] جي شاگردياڻين جي آهي. اسڪول کي 1934ع ۾ حڪومتي حڪم سان بند ڪيو ويو.{{sfn|Baháʼí International Community|2005}}]] بهائي مذهب جي شروعات کان ئي سماجي ۽ معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ دلچسپي رهي، خاص طور عورتن جي تعليم ۽ سماجي ڪردار کي وڌائڻ تي زور ڏنو ويو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}}{{sfn|Kingdon|1997}}{{better source needed|date=July 2022}} هن سوچ جو عملي اظهار اسڪولن، زرعي سهڪاري ادارن ۽ ڪلينڪن جي قيام ۾ ٿيو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}} 20 آڪٽوبر 1983ع تي بيت العدل اعظم جي پيغام کان پوءِ سماجي ۽ معاشي ترقي بهائي عالمي سرگرميءَ جو وڌيڪ منظم حصو بڻجي وئي. بهائين کي پنهنجي مقامي حالتن ۽ بهائي تعليمات مطابق سماجي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿايو ويو. 1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ 129 بهائي متاثر سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جا منصوبا سڃاتا ويا، جڏهن ته 1987ع تائين اهو انگ وڌي 1,482 ٿيو.{{sfn|Smith|Momen|1989}} هاڻوڪين سرگرمين ۾ صحت، صفائي، تعليم، صنفي برابري، فنون ۽ ميڊيا، زراعت ۽ ماحوليات شامل آهن.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}}{{better source needed|date=July 2022}} تعليمي منصوبن ۾ ڳوٺاڻي سبق مرڪزن کان وڏن ثانوي اسڪولن ۽ ڪجهه يونيورسٽين تائين ادارا شامل آهن.{{sfn|Momen|2007}} 2017ع تائين بهائي سماجي ۽ معاشي ترقي واري آفيس جي اندازي موجب لڳ ڀڳ 40,000 ننڍا منصوبه، 1,400 ڊگهي مدي واري سرگرميءَ وارا منصوبا ۽ 135 بهائي متاثر تنظيمون ڪم ڪري رهيون هيون.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} === گڏيل قومون === بهاءُالله انسانيت جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ عالمي سطح جي حڪومت ۽ بين الاقوامي تعاون جي ضرورت بابت لکيو. ان فڪري پسمنظر سبب عالمي بهائي برادري [[قومون جي ليگ]] ۽ پوءِ [[گڏيل قومون]] جهڙن ادارن جي ذريعي بين الاقوامي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ جي ڪوششن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جيتوڻيڪ موجوده عالمي ادارن جي ڍانچي بابت بهائي لکڻين ۾ ڪجهه تحفظات پڻ موجود آهن.{{sfn|Momen|2007}} [[بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي]] (BIC)، جيڪا عالمي سطح تي بهائي برادرين جي نمائندگي ڪري ٿي، 1948ع کان گڏيل قومن وٽ غير سرڪاري تنظيم طور رجسٽر ٿيل آهي. 1970ع کان ان کي [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) وٽ خاص صلاحڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Baháʼí International Community – Consultative Status |url=https://esango.un.org/civilsociety/consultativeStatusSummary.do?profileCode=596 |access-date=5 September 2026 |website=United Nations Civil Society Participation |publisher=United Nations}}</ref> BIC کي [[يونيسف]] سان صلاحڪاري حيثيت ۽ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] ۽ گڏيل قومن جي عوامي ڄاڻ واري شعبي وٽ پڻ منظوري حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Key terms and facts |url=https://news.bahai.org/media-information/key-terms-and-facts |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي جا نيويارڪ ۽ [[جنيوا]] ۾ گڏيل قومن سان لاڳاپيل آفيسون آهن، جڏهن ته [[اديس ابابا]]، [[بينڪاڪ]]، [[نيروبي]]، روم، [[سانتياگو]] ۽ [[ويانا]] ۾ علائقائي نمائندگيون پڻ قائم آهن.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} بهائي برادري ماحول، عورتن جي ترقي ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت گڏيل قومن جي مختلف ادارن سان گڏيل پروگرام پڻ هلائي چڪي آهي. 2000ع جي [[Millennium Forum]] ۾ هڪ بهائي نمائندي کي انهن ٿورڙن غير سرڪاري مقررين مان شامل ڪيو ويو، جن کي اجلاس دوران خطاب جو موقعو مليو.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}}{{better source needed|date=July 2022}} == ظلم ۽ جبر == {{Main|بهائين تي ظلم ۽ جبر}} [[File:Cemetery of yazd.jpg|alt=Broken cinder blocks and felled palm trees|thumb|2007ع ۾ ايراني اختيارين طرفان بي حرمتي کان پوءِ [[يزد]] جو بهائي قبرستان]] بهائي اڄ به ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ مذهبي دٻاءَ ۽ پابندين کي منهن ڏين ٿا، جتي حڪومتي يا مذهبي اختيارين مان ڪي بهائي مذهب کي هڪ آزاد مذهب بدران [[اسلام کان ارتداد]] سان لاڳاپيل تحريڪ طور ڏسن ٿا. سڀ کان سخت ۽ ڊگهو ظلم ايران ۾ ٿيو آهي، جتي 1978ع کان 1998ع جي وچ ۾ 200 کان وڌيڪ بهائين کي موت جي سزا ڏني وئي يا قتل ڪيو ويو.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائين جي مذهبي ۽ شهري حقن تي مختلف درجن جون پابنديون مصر، افغانستان،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323 Afghanistan]}}{{better source needed|date=July 2022}} انڊونيشيا،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222133 Indonesia]}} عراق،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}} مراڪش،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}} يمن{{sfn|Baháʼí World News Service|2017}} ۽ ڏکڻ صحارا آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ پڻ رپورٽ ڪيون ويون آهن.{{sfn|Smith|Momen|1989}} === ايران === بهائين تي سڀ کان ڊگهي ۽ منظم ظلم ۽ جبر جي تاريخ ايران ۾ ملي ٿي، جيڪو بهائي مذهب جي جنم ڀومي آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=125–127}} جڏهن [[باب]] جي تحريڪ ايران ۾ تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، تڏهن ڪجهه شيعه عالمن ان جي پيروڪارن کي دين جا دشمن قرار ڏنو. اهڙين مذهبي فتوائن ۽ مهمن کان پوءِ هجوم جا حملا، گرفتارين ۽ سرعام ڦاهين جا واقعا ٿيا.{{sfn|Affolter|2005}} 20هين صديءَ جي شروعات کان انفرادي بهائين خلاف ظلم سان گڏ اهڙيون رياستي مهمون پڻ شروع ٿيون، جن جو نشانو پوري بهائي برادري ۽ ان جا ادارا هئا.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} 1903ع ۾ يزد ۾ 100 کان وڌيڪ بهائي قتل ڪيا ويا.{{sfn|Nash|1982}} 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران تهران جا بهائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا تربيت اسڪول، بند ڪيا ويا؛ بهائي شادين کي قانوني سڃاڻپ نه ڏني وئي ۽ بهائي مذهبي متنن تي سينسرشپ لاڳو ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Sanasarian|2000|pp=52–53}} [[محمد رضا پهلوي]] جي دور ۾، ايران جي معاشي ۽ سياسي مسئلن ۽ وڌندڙ قومپرست تحريڪن جي ماحول ۾، بهائين خلاف هڪ منظم مهم شروع ڪئي وئي.{{efn|انهيءَ راءِ سان هيءَ سوچ به مطابقت رکي ٿي ته حڪومت وڌيڪ سنگين مسئلن، جن ۾ شديد معاشي ڏکيائيون پڻ شامل هيون، تان ڌيان هٽائڻ لاءِ ان مهم جي حوصلا افزائي ڪئي. ان کان علاوه حڪومت کي ان قومپرست تحريڪ کي پنهنجي ضابطي ۾ آڻڻ ۾ پڻ ڏکيائي پيش اچي رهي هئي، جنهن [[محمد مصدق|مصدق]] جي حمايت ڪئي هئي.{{sfn|Akhavi|1980|pp=76–78}}}} 1955ع ۾ هڪ سرڪاري طور منظور ٿيل ۽ منظم بهائي مخالف مهم هلي، جنهن ۾ قومي ريڊيو ۽ سرڪاري اخبارن وسيلي بهائين خلاف پروپيگنڊا ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} ان مهم دوران ملا محمد تقي فلسفي جي تحريڪ کان پوءِ تهران جي فوجي گورنر جنرل [[تيمور بختيار]] جي حڪم تي تهران جو بهائي مرڪز ڊاهي پٽ ڪيو ويو.{{sfn|''The New York Times''|1955}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پهلوي حڪومت خلاف عوامي تحريڪ وڌڻ سان بهائين کي ڪڏهن ڪڏهن شاهه جي حڪومت، اولهه ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل سياسي طاقت طور پيش ڪيو ويو، جنهن سان سماجي دشمني وڌيڪ وڌي.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}} 1979ع جي [[ايراني انقلاب|اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايراني بهائين خلاف رياستي پابنديون وڌيڪ سخت ٿيون. بهائين جي گهرن تي ڇاپا، سرڪاري ملازمتن کان روڪ، يونيورسٽين ۾ داخلا کان محرومي، گرفتارين ۽ ڊگهي قيد جون سزائون رپورٽ ٿينديون رهيون.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائي قبرستانن جي بي حرمتي، ملڪيتن جي ضبطگي ۽ مذهبي تاريخي ماڳن جي ڊاهڻ جا واقعا پڻ ٿيا، جن ۾ بهاءُالله جي والد ميرزا بزرگ سان لاڳاپيل گهر به شامل آهي.{{sfn|Affolter|2005}} [[شيراز]] ۾ [[باب]] جو گهر، جيڪو بهائين لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿو، ٻه ڀيرا ڊاهيو ويو.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} 2018ع ۾ اصفهان يونيورسٽيءَ مان هڪ بهائي شاگردياڻي کي سندس مذهب سبب خارج ڪيو ويو، جڏهن ته ساڳئي سال زنجان ۽ گيلان جي يونيورسٽين مان پڻ ٻن بهائي شاگردن کي خارج ڪرڻ جون رپورٽون مليون.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} [[محمود احمدي نژاد]] جي صدارت دوران بهائين خلاف دٻاءَ ۾ واڌ بابت آمريڪي مذهبي آزاديءَ واري ڪميشن سميت مختلف ادارن رپورٽون جاري ڪيون.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Sullivan|2009}} گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميشن 2005ع جي هڪ ڳجهي خط جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ ايراني فوجي قيادت کي بهائين جي سڃاڻپ ۽ سندن سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون ويون هيون. ان پسمنظر ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽيئر 20 مارچ 2006ع تي خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي نگراني مان حاصل ڪيل ڄاڻ وڌيڪ مذهبي امتياز ۽ ظلم لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Jahangir|2006}} 14 مئي 2008ع تي ايران ۾ بهائي برادريءَ جي ضرورتن جي سار سنڀال ڪندڙ غير رسمي اداري، جنهن کي "دوست" يا ''Yárán'' چيو ويندو هو، جي ميمبرن کي گرفتار ڪري [[ايون جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} سندن مقدمو ڪيترائي ڀيرا ملتوي ٿيو ۽ آخرڪار 12 جنوري 2010ع تي شروع ٿيو.{{sfn|CNN|2010a}} عدالتي ڪارروائيءَ تائين دفاعي وڪيلن جي محدود رسائي ۽ آزاد مبصرن جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010a}} بعد ۾ وڌيڪ ٻڌڻيون 7 فيبروري،{{sfn|Washington TV|2010}} 12 اپريل{{sfn|Djavadi|2010}} ۽ 12 جون 2010ع تي ٿيون.{{sfn|Radio Free Europe|2010}} 11 آگسٽ 2010ع تي ستن بهائي اڳواڻن مان هر هڪ کي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي،{{sfn|Siegal|2010}} جيڪا پوءِ 10 سال ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010b}} انهن کي بعد ۾ [[گوهر دشت جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|AFP|2011a}} مارچ 2011ع ۾ سندن اصل 20 سالن واري سزا بحال ڪئي وئي.{{sfn|AFP|2011b}} 3 جنوري 2010ع تي ايراني اختيارين وڌيڪ ڏهه بهائي گرفتار ڪيا. انهن ۾ ليوا خانجاني، قيد بهائي اڳواڻ جمال الدين خانجاني جي پوٽي، پڻ شامل هئي؛ فيبروريءَ ۾ سندس پٽ نڪي خانجاني کي پڻ گرفتار ڪيو ويو.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} ايراني حڪومت جو موقف رهيو آهي ته بهائي مذهب هڪ مذهبي برادري نه، پر سياسي تنظيم آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ان کي سرڪاري مذهبي اقليت طور تسليم نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} انساني حقن جي تنظيمن جو چوڻ آهي ته حڪومت اهڙي دعويٰ جي حق ۾ قابل اعتماد ثبوت پيش نه ڪيو آهي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} ايراني حڪومت بهائي مذهب کي [[صهيونيت]] سان پڻ ڳنڍيندي رهي آهي.{{efn|ارجنٽينا ۾ ايراني سفارتخاني جي هڪ ترجمان وضاحت ڪئي ته بهائين کي خارج ڪرڻ جو سبب اهو هو ته اهي هڪ ”گمراهه گروهه ... آهن، جن جو عالمي صهيونيت سان تعلق ۽ وابستگي هڪ واضح حقيقت آهي“ ۽ انهن کي ”عيسائين، يهودين ۽ زرتشتين جهڙين اقليتن جي ساڳئي زمري ۾ نٿو رکي سگهجي.“"{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006|p=22, n. 148}}}} تاريخي تحقيق موجب بهاءُالله کي ايران جي شاهه [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ايران مان عثماني سلطنت ڏانهن جلاوطن ڪرايو، ۽ پوءِ عثماني اختيارين کيس وڌيڪ پري [[عڪا]] موڪليو؛ عڪا ان وقت عثماني فلسطين جو حصو هو ۽ اسرائيل رياست ان واقعي کان لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ قائم ٿي.{{efn| ايراني حڪمران [[ناصرالدين شاهه قاجار]]، بهاءُالله کي ايران مان جلاوطن ڪري [[عثماني سلطنت]] ڏانهن موڪليو، جتان پوءِ عثماني سلطان، ايراني شاهه جي درخواست تي، کيس ايران کان وڌيڪ پري علائقن ڏانهن جلاوطن ڪندو رهيو ۽ آخرڪار [[عڪا، فلسطين|عڪا]] موڪليو ويو، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ صديءَ کان پوءِ [[اسرائيل]] جي رياست ۾ شامل ٿيو..}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}} ڪجهه محققن موجب صهيونيت واري الزام کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.{{sfn|Freedman|2009}} 2019ع ۾ ايران جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي درخواستن مان "ٻيا مذهب" وارو اختيار ختم ڪيو ويو، جنهن سان بهائين لاءِ پنهنجي حقيقي مذهب سان سرڪاري دستاويز حاصل ڪرڻ مشڪل يا ناممڪن بڻجي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baha'i – DW – 01/25/2020|website=dw.com|access-date=12 March 2021|archive-date=13 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413153102/https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[هيومن رائٽس واچ]] نتيجو ڪڍيو ته ايران ۾ بهائين خلاف ڏهاڪن کان هلندڙ منظم رياستي جبر، عالمي فوجداري قانون جي حوالي سان ''انسانيّت خلاف ڏوهه'' واري "ظلم ۽ جبر" جي زمري ۾ اچي سگهي ٿو. تنظيم پنهنجي رپورٽ ۾ من ماني گرفتارين، مقدمن، تعليم ۽ روزگار تي پابندين، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ بهائي تدفين ۾ رياستي مداخلت کي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو قرار ڏنو.<ref>{{cite report |url=https://www.hrw.org/report/2024/04/01/boot-my-neck/iranian-authorities-crime-persecution-against-bahais-iran |title="The Boot on My Neck": Iranian Authorities' Crime of Persecution Against Baha'is in Iran |date=1 April 2024 |publisher=Human Rights Watch |access-date=5 September 2026}}</ref> === مصر === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مصر جي هڪ مذهبي عدالت بهائي مذهب جي پنهنجن قانونن، اصولن ۽ عقيدن جي بنياد تي ان کي اسلام کان الڳ هڪ نئين مذهبي روايت طور سڃاتو.<ref>{{cite web | title=The House of Baha’u’llah and the Struggle for Religious Visibility in Mandatory Iraq | url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | publisher=Cambridge University Press | access-date=2026-06-12 | archive-date=13 January 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260113045206/https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1960ع کان مصر ۾ بهائي ادارن ۽ برادريءَ جي منظم سرگرمين تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. بهائي مرڪز، لائبريريون ۽ قبرستان سميت برادريءَ جون ڪيتريون ملڪيتون حڪومت ضبط ڪيون، جڏهن ته ڪجهه مذهبي فتوائن ۾ بهائين کي [[مرتد]] قرار ڏنو ويو.{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222287 Egypt]}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصر ۾ سرڪاري [[سڃاڻپ ڪارڊ]] نظام کي اليڪٽرانڪ ڪرڻ کان پوءِ مذهبي سڃاڻپ بابت تڪرار وڌيو، ڇاڪاڻ ته سرڪاري دستاويزن ۾ صرف مسلمان، عيسائي يا يهودي سڃاڻپ لاءِ اختيار موجود هئا. ان جي نتيجي ۾ بهائين کي قومي سڃاڻپ ڪارڊ، پيدائش سرٽيفڪيٽ، وفات سرٽيفڪيٽ، شادي يا طلاق جا دستاويز ۽ پاسپورٽ حاصل ڪرڻ ۾ وڏيون ڏکيائيون پيش آيون، جيستائين هو پنهنجي مذهب بابت غلط ڄاڻ نه ڏين. بهائي اصولن موجب مذهب بابت ڪوڙو بيان ڏيڻ قابل قبول نه هو.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} اهڙن دستاويزن کان سواءِ روزگار، تعليم، اسپتالن ۾ علاج، ملڪ کان ٻاهر سفر ۽ ووٽ ڏيڻ جهڙن شهري حقن تائين رسائي محدود ٿي ويندي هئي.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} ڊگهي قانوني ڪارروائيءَ کان پوءِ مصر جي گهرو معاملن واري وزير 14 اپريل 2009ع تي هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت مسلمان، عيسائي يا يهودي نه هئڻ وارن شهرين کي مذهبي خاني ۾ ڊيش (—) سان سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009a}}{{better source needed|date=July 2022}} نئين ضابطي تحت پهريان ٻه سڃاڻپ ڪارڊ 8 آگسٽ 2009ع تي بهائين کي جاري ڪيا ويا.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009b}}{{better source needed|date=July 2022}} === يمن === يمن ۾ بهائين کي خاص طور [[حوثي تحريڪ|حوثي]] اختيارين جي دور ۾ مذهبي جبر کي منهن ڏيڻو پيو آهي. 25 مئي 2023ع تي حوثي فورسن [[صنعا]] ۾ هڪ خانگي گهر ۾ ٿيندڙ پرامن بهائي گڏجاڻيءَ تي ڇاپو هڻي 17 ڄڻن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ پنج عورتون شامل هيون. شروعاتي طور انهن گرفتار ٿيلن جو هنڌ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ڪيترائي هڪ سال پوءِ به قيد ۾ هئا.<ref>{{cite web |date=23 May 2024 |title=Yemen: One year on, Huthis must release Baha'is arbitrarily detained over their religion and end persecution of minorities |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/yemen-one-year-on-huthis-must-release-bahais-arbitrarily-detained-over-their-religion-and-end-persecution-of-minorities/ |access-date=5 September 2026 |publisher=Amnesty International}}</ref> 2025ع ۾ گڏيل قومن جي يمن بابت ماهرن جي پينل رپورٽ ڪيو ته حوثي اختيارين بهائي برادريءَ خلاف منظم امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون آهن. رپورٽ ۾ مذهبي آزادي، اظهار، ضمير ۽ عقيدي تي پابندين، زبردستي لکرائڻ وارن عهدنامن، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ اڳوڻن قيدين تي مسلسل پابندين جا واقعا دستاويز ڪيا ويا.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2025/10/report/letter-dated-15-october-2025-from-the-panel-of-experts-on-yemen-addressed-to-the-president-of-the-security-council/n2523409.pdf |title=Letter dated 15 October 2025 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council |date=15 October 2025 |publisher=United Nations Security Council |id=S/2025/650 |access-date=5 September 2026}}</ref> === عثماني سلطنت === بهاءُالله ۽ سندس پيروڪار 19هين صديءَ ۾ قاجار ايران مان جلاوطنيءَ بعد عثماني سلطنت جي علائقن ڏانهن موڪليا ويا. عثماني اختيارين بهاءُالله کي سياسي لحاظ کان حساس شخصيت سمجهندي پهرين [[قسطنطنيه]]، پوءِ [[ادرنه]] ۽ آخرڪار 1868ع ۾ [[عڪا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. عڪا ۾ بهاءُالله شروع ۾ سخت قيد جي حالتن هيٺ رهيو، پر پوءِ کيس شهر جي ڀرسان رهائش جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ قانوني طور هو اڃا به عثماني قيدي سمجهيو ويندو هو. 1892ع ۾ سندس وفات به عڪا جي ڀرسان ٿي. بعد ۾ بهائي برادري [[حيفا]] ۽ عڪا ۾ مذهبي ماڳن، باغن ۽ مزارن جي سار سنڀال ۽ تعمير ڪئي. حيفا ۽ عڪا ۾ بهائي مقدس ماڳ ۽ باغ اڄ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |title=Bahá'í Reference |access-date=20 March 2025 |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409213502/https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=50em}} * [[بهائي انتظام]] * [[بهائي–ازلي ورهاست]] * [[بهائي ڪائناتيات]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري]] * [[افسانوي ادب ۾ بهائي مذهب]] * [[بهائي اڀياس]] * [[بهائي وقتي سلسلو]] * [[تدريجي وحي (بهائي)]] * [[سائنس بابت بهائي نظر]] * [[بهائي عالمي مرڪز جون عمارتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد]] * [[حقوق الله]] * [[بهائين جي فهرست]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] * [[بهائي مذهب جو خاڪو]] * [[بهائي ڇتيدار باغ]] * [[عالمي مذهبن جو ڏينهن]] {{colend}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Hatcher |first=William S. |last2=Martin |first2=J. Douglas |title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion |publisher=Harper & Row |location=San Francisco |year=1998 |isbn=0-87743-264-3}} * {{cite book |last=Hartz |first=Paula |title=World Religions: Baháʼí Faith |publisher=Chelsea House Publishers |year=2009}} * {{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Baháʼí Faith |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2008 |isbn=978-0-521-86251-6}} * {{cite book |last=Stockman |first=Robert H. |title=The Baháʼí Faith: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |year=2013}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bahá'í Faith}} * [https://www.bahai.org/ بهائي مذهب جي عالمي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.bahai.org/library/ بهائي ريفرنس لائبريري] * [https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith بهائي مذهب — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] [[زمرو:بهائي مذهب]] [[زمرو:ابراهيمي مذهب]] [[زمرو:ايران ۾ مذهب]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ قائم ٿيل مذهب]] [[زمرو:توحيدي مذهب]] [[زمرو:نئون مذهبي تحريڪون]] <references group="lower-alpha"/> ikts52v9ux4d1os5z3tnz7dzynooi69 410654 410645 2026-09-08T21:32:20Z Intisar Ali 8681 410654 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[سم ائنسرڊ ڪئيسچنز]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[دي سيڪريٽ آف ڊوائين سولائيزيشن]]''، ''[[سم ائنسرڊ ڪئيسچنز]]''، ''[[ٽيبليٽ ٽو ڊاڪٽر فوريل|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[ٽيبليٽس آف دي ڊوائين پلان]]'' ۽ ''[[ٽيبليٽ ٽو دي ھيگ]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''گارڊين'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''Guardian'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''Guardian'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''Hands of the Cause'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} == مقدس متن == {{Baháʼí texts sidebar}} {{Main|بهائي ادب}} بهائي مذهب جا ''قانوني ۽ معتبر متن'' [[باب]]، [[بهاءُالله]]، [[عبدالبهاء]]، [[شوقي افندي]] ۽ [[بيت العدل اعظم]] جون لکڻيون، ۽ عبدالبهاء جون تصديق ٿيل تقريرون آهن. باب ۽ بهاءُالله جي لکڻين کي خدائي وحي سمجهيو وڃي ٿو، عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تقريرن ۽ شوقي افندي جي لکڻين کي بااختيار تشريح، جڏهن ته بيت العدل اعظم جي فيصلن ۽ لکڻين کي بااختيار قانون سازي ۽ وضاحت جي حيثيت ڏني وڃي ٿي. بهائي عقيدي موجب انهن سڀني متنن ۾ ڪنهن نه ڪنهن درجي تائين خدائي رهنمائي موجود آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} بهاءُالله جي اهم لکڻين ۾ ''[[ڪتاب اقدس]]'' شامل آهي، جيڪو فردي ۽ اجتماعي زندگيءَ بابت ڪيترن مذهبي قانونن ۽ عملن کي بيان ڪري ٿو،{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} ۽ ''[[ڪتاب ايقان]]''، جنهن کي بهائي عقيدي جي ڪيترن بنيادي فڪري اصولن جي وضاحت ڪندڙ اهم متن سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=137}} ''[[Gems of Divine Mysteries]]'' ۾ پڻ عقيدي جا وڌيڪ بنيادي موضوع بيان ٿيل آهن. جيتوڻيڪ بهائي تعليمات ۾ سماجي ۽ اخلاقي مسئلن تي گهڻو زور ڏنو ويو آهي، پر ڪيترائي بنيادي بهائي متن صوفياتي يا عرفاني نوعيت جا به آهن.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انهن ۾ ''[[ست واديون]]'' ۽ ''[[چار واديون]]'' شامل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=20}} ''ست واديون'' هڪ صوفي پيروڪار لاءِ [[فريدالدين عطار]] جي ادبي انداز کان متاثر ٿي لکي وئي هئي ۽ ان ۾ روح جي خدا ڏانهن روحاني سفر جا مختلف مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Smith|2000|p=311|ps=: {{nowrap|"Seven Valleys"}}}} ان جو انگريزي ترجمو 1906ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ڪري اهو اولهه ۾ دستياب ٿيندڙ بهاءُالله جي اوائلي متنن مان هڪ بڻيو. ''[[ڪلمات مکنونه]]'' به بهاءُالله جي اوائلي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ۾ 153 مختصر عبارتُون شامل آهن، جن بابت بهاءُالله لکيو ته انهن ۾ ڪجهه بنيادي روحاني حقيقتن جو جوهر مختصر صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Smith|2000|p=181|ps=: {{nowrap|"Hidden Words"}}}} == آبادي ۽ عالمي پکيڙ == {{Further|ملڪ موجب بهائي مذهب|مذهبن جي واڌ}} [[File:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|alt=A large temple in the shape of an open lotus flower|[[نئين دهلي]] جو [[لوٽس ٽيمپل]]، جيڪو 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ڀارت جو پهريون [[بهائي عبادتگاهه]] آهي؛ اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ 45 لک ماڻهو هتي اچن ٿا.|upright=1]] 2020ع تائين دنيا ۾ بهائين جو تعداد لڳ ڀڳ 8 ملين ٻڌايو ويو آهي.{{sfn|Smith|2022b|p=509}}<ref name="wrd-2020-bahais">{{Cite web |title=Baha'is by Country |website=World Religion Database |publisher=Institute on Culture, Religion, and World Affairs |date=2020 |url=https://worldreligiondatabase.org/ |access-date=21 December 2020 |archive-date=1 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501185821/https://worldreligiondatabase.org/ |url-status=live }}{{subscription required}}</ref> 2013ع ۾ ٻن آباديءَ جي ماهرن لکيو ته 1910ع کان 2010ع جي وچ واري هڪ صديءَ دوران بهائي مذهب گڏيل قومن جي هر علائقي ۾ عام آباديءَ جي واڌ جي شرح کان تيزيءَ سان وڌيو، ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان جي واڌ عام آباديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ ٻيڻي رهي.{{sfn|Johnson|Grim|2013}} [[File:Baha'i Temple at Dusk.jpg|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] ۾ بهائي عبادتگاهه؛ دنيا جو سڀ کان پراڻو اڃا قائم بهائي عبادتگاهه.{{sfn|Stausberg|2011|p=96}}|upright=1]] عالمي بهائي آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو ڏکڻ صحارا آفريڪا (29.9 سيڪڙو) ۽ ڏکڻ ايشيا (26.8 سيڪڙو) ۾ ٻڌايو ويو آهي، ان کان پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا (12.7 سيڪڙو) ۽ لاطيني آمريڪا (12.2 سيڪڙو) اچن ٿا.{{sfn|Smith|2022a|p=510}} اتر آمريڪا ۾ 7.6 سيڪڙو، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ 6.2 سيڪڙو، يورپ ۾ 2.0 سيڪڙو، آسٽريليا ۽ اوشيانا ۾ 1.6 سيڪڙو ۽ اتر اوڀر ايشيا ۾ 0.9 سيڪڙو بهائي آبادي ٻڌائي وئي آهي. 2015ع جي انگن موجب، بهائي مذهب ايران، پاناما، بيلز، بوليويا، زامبيا ۽ پاپوا نيو گني ۾ ٻيو وڏو مذهب، جڏهن ته چاڊ ۽ ڪينيا ۾ ٽيون وڏو مذهب هو.<ref>{{Cite web | title = Iran – Religious Adherents | url = https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210612220129/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Panama – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190712231843/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Belize – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151122030203/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bolivia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 15 October 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Zambia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 23 June 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170623232023/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Papua New Guinea – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 27 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927084940/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Chad – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 18 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210618141728/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Kenya – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_121_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 5 January 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200105165733/http://www.thearda.com/internationaldata/countries/Country_121_2.asp | url-status = dead }}</ref> 19هين صديءَ کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين بهائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت ايران ۾ رهي، جڏهن ته ايران کان ٻاهر جا پيروڪار خاص طور ڀارت ۽ اولهندي ملڪن ۾ هئا.{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}} 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 200,000 پيروڪارن مان هي مذهب 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين 4 ملين کان مٿي عالمي آباديءَ تائين پهتو.{{sfn|Smith|2016}}{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}}{{sfn|Daume|Watson|1988|p=303}} 2008ع ۾ ايران ۾ لڳ ڀڳ 110,000 بهائي ٻڌايا ويا.<ref>{{Citation |title=Bibliography |date=25 August 2015 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvx06zsp.15 |work=No Jim Crow Church |pages=287–302 |access-date=26 September 2023 |publisher=University Press of Florida|doi=10.2307/j.ctvx06zsp.15 |url-access=subscription }}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بهائي مذهب جي واڌ ۾ اتر آمريڪا مان منصوبابنديءَ سان مختلف ملڪن ڏانهن ماڻهن جي لڏپلاڻ يا ''پائنيئرنگ'' جو وڏو ڪردار رهيو.<ref name=HampsonPhD>{{Cite thesis |last=Hampson |first=Arthur |date=May 1980 |title=The growth and spread of the Baha'i Faith |type=PhD |publisher=Department of Geography, University of Hawaii |id=UMI 8022655 |oclc=652914306 |url=https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |pages=458–459, 472 |access-date=24 July 2022 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404191855/https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، 2001ع ۾ سماجيات جي ماهر [[David B. Barrett]] بهائي مذهب کي "نسلي يا قومي مرڪز کان پاڪ عالمي مذهب" قرار ڏنو.{{sfn|World Christian Encyclopedia|2001}} ان جي واڌ هر علائقي ۾ هڪجهڙي نه رهي. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ۽ ان جي اثر هيٺ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بهائي سرگرمين تي پابندي ۽ پيروڪارن تي دٻاءُ رهيو.<ref name="Kolarz">{{Cite book| last=Kolarz| first=Walter| author-link=Walter Kolarz |title=Religion in the Soviet Union |publisher=St. Martin's Press |series=Armenian Research Center collection |year=1962 |pages=470–473 |oclc=254603830}}</ref>{{sfn|Momen|1994a}}<ref name="hass">{{Cite journal | last = Hassall | first = Graham | title = Notes on the Bábí and Baháʼí Religions in Russia and its Territories | journal = Journal of Baháʼí Studies | volume = 5 | issue = 3 | pages = | date = 1992 | url = http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164853/http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-date=6 July 2011 | access-date =21 July 2022}}</ref> 1970ع کان 1990ع واري عرصي ۾ ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ پڻ پابنديون لڳيون.{{sfn|Smith|Momen|1989}}<ref>{{Cite web | last = compiled by Wagner | first = Ralph D. | title = NIGER | work = Synopsis of References to the Baháʼí Faith, in the US State Department's Reports on Human Rights 1991–2000 | publisher = Baháʼí Library Online | url = http://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | access-date = 4 May 2008 | archive-date = 7 February 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260207004629/https://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | url-status = live }}</ref> ايران ۽ ڪجهه شيعه اڪثريتي ملڪن ۾ بهائين خلاف دٻاءُ سڀ کان وڌيڪ شديد رهيو آهي. ڪجهه محققن ۽ انساني حقن جي تنظيمن ان صورتحال کي نسل ڪشيءَ جي ڪوشش يا ان ڏانهن ويندڙ عملن سان تشبيهه ڏني آهي.{{sfn|Affolter|2005}}<ref>{{Cite journal | last = Morlock | first = Naghme Naseri | title = Religious Persecution & Oppression: A Study of Iranian Baha'ís' Strategies of Survival | journal = Journal of Hate Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 15–24 | date = 6 December 2021 | doi = 10.33972/jhs.201 | s2cid = 245113244 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web| last =Dallaire| first =Roméo| author-link =Roméo Dallaire| title =Baha'i People in Iran—Inquiry| work =Statements from Roméo Dallaire| publisher =The Liberal caucus in the Senate| date =29 November 2011| url =http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| access-date =28 March 2012| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20140106032336/http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| archive-date =6 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web | title =Genocide and politicide watch: Iran | publisher =Genocide Watch; The International Alliance to End Genocide | date =28 March 2012 | url =http://www.genocidewatch.org/iran.html | access-date = 28 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last =Seyfried | first =Rebeka | title =Progress report from Mercyhurst: Assessing the risk of genocide in Iran | work =Iranian Baha'is | publisher =The Sentinel Project for Genocide Prevention | date =21 March 2012 | url =http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | access-date =28 March 2012 | archive-date =4 November 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20121104083251/http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | url-status =live }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه هنڌن ۽ دورن ۾ بهائي مذهب تمام تيزيءَ سان وڌيو، خاص طور ڏکڻ صحارا آفريڪا ۾.<ref name="UofC">{{Cite web|title=Overview Of World Religions |work=General Essay on the Religions of Sub-Saharan Africa |publisher=Division of Religion and Philosophy, [[University of Cumbria]] |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |access-date=16 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209082606/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |archive-date=9 December 2007 }}</ref> 1989ع ۾ بيت العدل اعظم بوليويا، بنگلاديش، هيٽي، ڀارت، لائبيريا، پيرو، فلپائن ۽ تائيوان کي انهن ملڪن مان قرار ڏنو، جتي پوين ڏهاڪن ۾ مذهب جي واڌ نمايان رهي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#313524548|title=Riḍván 1989 – To the Bahá'ís of the World | Bahá'í Reference Library|website=www.bahai.org|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017001651/https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#275533543#313524548|url-status=live}}</ref> بهائي ذريعن 1991–92ع ۾ عالمي آبادي کي "پنج ملين کان وڌيڪ" ٻڌايو.{{sfn|Baháʼí World News Service|1992}} 2001ع کان پوءِ بيت العدل اعظم صرف رسمي پيروڪارن جي ڳڻپ بدران برادريءَ جي سرگرمي، تربيتي عمل ۽ مقامي ادارن ۾ شرڪت کي به اهم شمارياتي معيار طور استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Stockman|2022a|p=565}}{{sfn|Stockman|2022b|p=578}}{{sfn|Hassal|2022|p=588}} بهائي ڪنهن به ملڪ ۾ آباديءَ جي اڪثريت نٿا بڻجن،{{sfn|Park|2004}} ۽ گهڻن ملڪن ۾ اهي مجموعي آباديءَ جو تمام ننڍو حصو آهن؛ تنهنڪري سندن حقيقي انگ بابت گهٽ ڳڻپ يا ''under-reporting'' جو مسئلو پڻ موجود رهي ٿو.{{sfn|Association of Religion Data Archives|2010}}{{sfn|Pew Global Religious Landscape|2012}} ڪجهه هنڌن تي بهائي آبادي خاص نسلي يا سماجي اقليتن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جنهن سان صحيح ڳڻپ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kolodner">{{Cite web| last =Kolodner| first =Alexander| title =The Baha'i Faith Compared to Race in American Counties| date =1 May 2014| url =https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| access-date =18 March 2015| archive-date =14 May 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250514090655/https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| url-status =live}}</ref>{{sfn|Smith|2022b|p=619}} [[ساموا]] جو حڪمران [[Malietoa Tanumafili II]] 1968ع ۾ بهائي ٿيو ۽ 2007ع ۾ وفات تائين عهد تي رهيو؛ کيس بهائي مذهب قبول ڪندڙ پهريون وقت جو رياستي سربراهه سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2022}} بهائي ذريعن موجب [[رومانيا جي راڻي ماري]] پهرين تاجدار شخصيت هئي، جنهن بهاءُالله جي تعليمات کي قبول ڪيو ۽ انهن جي عوامي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |title=MARIE ALEXANDRA VICTORIA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |access-date=22 April 2025 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521044120/https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |url-status=live }}</ref> == مذهبي ۽ سماجي عمل == {{See also|بهائي قانون}} === عبادتي ۽ اخلاقي ذميواريون === بهاءُالله جي تعليمات ۾ ذاتي عملن جا ڪيترائي اهڙا مثال شامل آهن، جيڪي پيروڪارن لاءِ لازم يا همٿايل سمجهيا وڃن ٿا. 15 ورهين کان مٿي عمر وارن بهائين لاءِ هر ڏينهن مقرر لفظن ۽ طريقي سان گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[واجب بهائي نماز]] پڙهڻ لازم آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} روزاني واجب نماز کان علاوه عبادتي دعا، مراقبو، فڪر ۽ مقدس متنن جو مطالعو پڻ همٿايو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=161–162}} بالغ بهائي هر سال مارچ ۾ ڏينهن جي روشنيءَ دوران 19 ڏينهن جو [[بهائي اوڻيهه ڏينهن وارو روزو]] رکن ٿا؛ ڪجهه حالتن ۾ ڇوٽون مقرر آهن.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} بهائي تدفين لاءِ مخصوص اصول موجود آهن، جن ۾ دفن وقت هڪ مقرر دعا پڙهڻ شامل آهي. لاش کي ڪيميائي طريقي سان محفوظ ڪرڻ يا ساڙڻ جي سخت حوصلا شڪني ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} بهائي قانون موجب روزمره جي ضروري خرچن ۽ قرضن کان پوءِ مخصوص بچيل دولت تي 19 سيڪڙو ادائيگي، جنهن کي [[حقوق الله]] چيو وڃي ٿو، مقرر آهي؛ اها ادائيگي بيت العدل اعظم ڏانهن وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === منع ٿيل عمل === [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|alt=Elaborate gardens with several gates and a walkway leading to a domed building in the distance|thumb|[[حيفا]] ۾ [[بهائي ڇتيدار باغ]]]] بهاءُالله جي تعليمات ۾ ڪجهه ذاتي عمل منع ٿيل يا سخت ناپسنديده قرار ڏنل آهن. [[غيبت]] ۽ ماڻهن جي پٺيان بدگويي منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=330–332}} [[شراب]] پيئڻ ۽ وڪڻڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} جنسي لاڳاپن کي مڙس ۽ زال جي شاديءَ واري رشتي تائين محدود ڪيو ويو آهي؛ ان ڪري شادي کان اڳ، شادي کان ٻاهر ۽ هم جنس جنسي لاڳاپا بهائي قانون ۾ منع ٿيل آهن.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} ''(ڏسو پڻ: [[هم جنس پرستي ۽ بهائي مذهب]])'' [[پارٽي سياست]] ۾ شرڪت ممنوع آهي،{{sfn|McMullen|2015|pp=69, 136, 149, 253–254, 269}} جڏهن ته روزگار طور گداگري ڪرڻ پڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} نماز، روزي ۽ ٻين ذاتي قانونن جي پابندي بنيادي طور هر فرد جي پنهنجي ذميواري سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن ڪو شخص مذهب جي قانونن جي کليل ۽ مسلسل ڀڃڪڙي يا سنگين اخلاقي بدعملي ڪري، ته ڪجهه حالتن ۾ قومي روحاني مجلس انتظامي حق محدود ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڪارروائي سماجي بائيڪاٽ يا شَننگ جي مترادف نه آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} ''[[ڪتاب اقدس]]'' جا ڪجهه قانون موجوده وقت ۾ لاڳو سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا اهڙي سماج سان لاڳاپيل آهن، جتي بهائي قانون وڏي سماجي پيماني تي لاڳو هجن، جهڙوڪ باهه لڳائڻ يا قتل بابت ڪجهه سزا جا اصول.{{sfn|Schaefer|2002|pp=321–323}} بهائي قانون، جيستائين رهائش واري ملڪ جي شهري قانون سان سڌي ٽڪراءَ ۾ نه هجن، هر بهائي لاءِ پابند سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|p=158}}{{sfn|Schaefer|2002|pp=312,315}} === شادي === {{Main|بهائي شادي}} بهائي مذهب ۾ شاديءَ جو بنيادي مقصد مرد ۽ عورت جي وچ ۾ روحاني هم آهنگي، محبت، ساٿ ۽ اتحاد کي فروغ ڏيڻ ۽ ٻارن جي پرورش لاءِ محفوظ ۽ محبت ڀريو ماحول پيدا ڪرڻ آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=164–165}} بهائي تعليمات شاديءَ کي "ڀلائي ۽ نجات جو قلعو" سڏين ٿيون ۽ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ڍانچي سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهاءُالله شاديءَ جي واکاڻ ڪئي، طلاق جي حوصلا شڪني ڪئي ۽ شادي کان ٻاهر پاڪدامنيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب مڙس ۽ زال کي هڪ ٻئي جي روحاني ترقيءَ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Momen|2022}} بهائي متنن ۾ نسلي حدن کان مٿانهين شاديءَ جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.{{sfn|Smith|2008|p=164}} شادي ڪرڻ وارن کي صلاح ڏني وڃي ٿي ته فيصلي کان اڳ هڪ ٻئي جي ڪردار ۽ طبيعت کي چڱي طرح سمجهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} والدين کي پنهنجي ٻارن لاءِ ساٿي چونڊڻ جو اختيار ناهي؛ پر جڏهن ٻه ماڻهو پاڻ شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن، ته ٻنهي جا سڀ زنده حيات حياتياتي والدين، ڀلي بهائي هجن يا نه، پنهنجي رضامندي ڏين.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي شاديءَ جي تقريب نسبتاً سادي آهي. لازمي حصو اهو آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ بهاءُالله مقرر ڪيل شاديءَ جا لفظ پڙهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} اهي لفظ آهن: "اسين سڀ، يقيناً، خدا جي مرضيءَ تي قائم رهنداسين."{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي انتظامي رهنمائي موجب ٽرانس جينڊر شخص کي طبي منتقلي ۽ [[جنس جي تبديليءَ واري سرجري]] کان پوءِ سندس نئين جنس ۾ سڃاڻپ ملي سگهي ٿي، ۽ پوءِ هو يا هوءَ بهائي شادي ڪري سگهي ٿو يا سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 December 2002 |title=Transsexuality |url=http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |publisher=[[Universal House of Justice]] |access-date=28 November 2022 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205549/http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Parashar |first=Singh M. |url=https://books.google.com/books?id=VEnrDwAAQBAJ&dq='bahai+faith%22+transgender&pg=PT210 |title=Why Homosexuality Was Not Opposed by Narendra Modi ? |date=17 April 2020 |publisher=Xlibris Corporation |isbn=978-1-984594-67-9 |language=en}}</ref> === ڪم ۽ روزگار === بهاءُالله فقيرانه گداگري ۽ سخت راهبانيت تي ٻڌل زندگيءَ جي حوصلا شڪني ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} [[رهبانيت]] منع ٿيل آهي، ۽ بهائين کي سيکاريو وڃي ٿو ته هو مفيد ڪم ۾ مشغول رهندي روحاني زندگي گذارين.{{sfn|Daume|Watson|1992}} بهاءُالله جي لکڻين ۾ انساني خدمت جي نيت سان ڪيل محنت کي عبادت جي درجي سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Daume|Watson|1992}} ان ڪري بهائي سوچ ۾ روزگار کي صرف معاشي ضرورت نه، پر اخلاقي ۽ روحاني خدمت جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. === عبادتگاهون === {{Main|بهائي عبادتگاهه}} [[File:House of Worship Germany 2007.jpg|thumb|upright=1.15|[[لانگنهاين]]، جرمنيءَ ۾ بهائي عبادتگاهه]] گهڻين بهائي برادرين ۾ گڏيل عبادت ماڻهن جي گهرن يا [[حضيرة القدس|بهائي مرڪزن]] ۾ ٿيندي آهي، پر ڪجهه هنڌن تي خاص [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهون]] تعمير ڪيون ويون آهن.{{sfn|Afnan|2022}} اهي عبادتگاهون بهائين سان گڏ غير بهائين لاءِ به کليل آهن.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} بهائي عبادتگاهه کي عربي اصطلاح ''مشرق الاذڪار''، يعني "خدا جي ياد جو اڀرندڙ هنڌ"، پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2012}} اندر بهائي ۽ ٻين مذهبن جا مقدس متن پڙهي يا ڳائي سگهجن ٿا. موسيقيءَ سان ترتيب ڏنل دعائون ۽ پڙهڻيون ڪورس وسيلي ڳائي سگهجن ٿيون، پر اندر ساز وڄائڻ جي اجازت ناهي.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} اتي واعظ يا باقاعده رسمون پڻ نٿيون ڪيون وڃن.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} بهائي عبادتگاهن جو بنيادي خاڪو نَوَ پاسن وارو هوندو آهي ۽ عام طور انهن ڏانهن نَوَ رستا ۽ چوڌاري نَوَ باغ هوندا آهن.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} هن وقت تائين اٺ براعظمي، ٻه قومي ۽ چار مقامي بهائي عبادتگاهون تعمير ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Houses of Worship |url=https://news.bahai.org/media-information/houses-of-worship |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي لکڻين ۾ مستقبل جي ''مشرق الاذڪار'' کي اهڙي وسيع اداري طور ڏٺو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري انساني ڀلائي، سائنس، تعليم ۽ سماجي خدمت جا ادارا پڻ هجن.{{sfn|Hassall|2012}} اڃا تائين اهڙو مڪمل جامع مجموعو ڪنهن هنڌ قائم ناهي ٿيو.{{sfn|Warburg|2006|p=486}} === ڪئلينڊر === {{Main|بهائي ڪئلينڊر}} بهائي ڪئلينڊر [[باب]] قائم ڪيو. ان ۾ 19 مهينا آهن ۽ هر مهيني ۾ 19 ڏينهن هوندا آهن، جڏهن ته مڪمل شمسي سال ٺاهڻ لاءِ چار يا پنج [[ايام هاء]] جا واڌو ڏينهن شامل ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي نئون سال، جنهن کي [[بهائي نوروز|نوروز]] چيو وڃي ٿو، اتر اڌ گولي جي بهاري اعتدال جي وقت، لڳ ڀڳ 21 مارچ تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ اهو روزي جي مهيني جي پڄاڻيءَ کان پوءِ اچي ٿو. هر بهائي مهيني ۾ هڪ ڀيرو برادري گڏ ٿي [[اوڻيهه ڏينهن واري عيد]] ملهائي ٿي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن: پهريون عبادتي، جنهن ۾ دعا ۽ مقدس متن پڙهيا وڃن ٿا؛ ٻيو انتظامي، جنهن ۾ مشاورت ۽ برادريءَ جا معاملا ڏٺا وڃن ٿا؛ ۽ ٽيون سماجي، جنهن ۾ ماڻهو آزاديءَ سان هڪ ٻئي سان ملن ٿا.{{sfn|Afnan|2022}} 19 مهينن مان هر مهيني جو نالو خدا جي ڪنهن صفت تي رکيل آهي؛ مثال طور ''بهاء'' (جلال)، ''علم'' ۽ ''جمال''.{{sfn|Smith|2008|pp=188–190}} بهائي هفتو به ست ڏينهن جو آهي، ۽ هر ڏينهن جو نالو پڻ خدا جي ڪنهن صفت سان لاڳاپيل آهي. بهائي سال ۾ 11 مقدس ڏينهن ملهائين ٿا، جن مان 9 ڏينهن ڪم کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. اهي ڏينهن مذهب جي تاريخ جي اهم واقعن، جهڙوڪ باب ۽ بهاءُالله جي ڄم، اعلان ۽ وفات، سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=188}} === مقدس ڏينهن === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6A1B9A; color:white;" | عيد يا يادگار ڏينهن ! style="background:#1565C0; color:white;" | عام تاريخ ! style="background:#00897B; color:white;" | ڪم کان پاسو؟ |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهائي نوروز|بهائي نئون سال / نوروز]] | style="background:#E3F2FD;" | لڳ ڀڳ 21 مارچ | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[رضوان]] جو پهريون ڏينهن — بهاءُالله جي دعويٰ جو اعلان | style="background:#E3F2FD;" | 21 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو نائون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 29 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو ٻارهون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 2 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[باب]] جي دعوت جي اعلان جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 24 مئي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهاءُالله]] جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 29 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي شهادت | style="background:#E3F2FD;" | 10 جولاءِ* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | بهاءُالله جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | عهد جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 26 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |- | style="background:#F3E5F5;" | عبدالبهاء جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 28 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |} <small>* باب ۽ بهاءُالله جي ڄم جا ڏينهن جديد بهائي ڪئلينڊر ۾ "ٻن گڏيل جنم ڏينهن" جي قاعدي تحت مقرر ٿين ٿا، تنهنڪري گريگورين تاريخ هر سال بدلجي سگهي ٿي.</small> === نشان === {{Main|بهائي نشان}} [[File:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|alt=Arabic script inscribed on a metal plate|thumb|upright=1.05|right|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه جي اندرين حصي ۾ [[اسم اعظم]] جي خطاطي]] بهائي مذهب جا ڪيترائي نشان عربي لفظ ''بهاء'' ({{lang|ar|بهاء}}، "جلال" يا "شان") سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي ابجد قيمت 9 آهي. نَوَ هڪ عدد وارو سڀ کان وڏو انگ هجڻ ڪري ڪمال يا مڪمل ٿيڻ جي علامت طور به استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري [[نَوَ ڪنڊن وارو تارو]] بهائي مذهب جي عام نشانن مان هڪ آهي، ۽ بهائي عبادتگاهون پڻ نَوَ پاسن واريون هونديون آهن.{{sfn|Smith|2000|pp=167–168}}{{sfn|Hartz|2009|p=14}} نَوَ ڪنڊن وارو تارو بهائي قبرن تي پڻ عام طور ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''رِنگ اسٽون'' نشان ۾ ٻه پنج ڪنڊا تارا ۽ وچ ۾ ''بهاء'' جي علامتي خطاطي شامل هوندي آهي، جنهن کي خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي دنيا جي لاڳاپي جي علامت طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''اسم اعظم'' جي مشهور خطاطي عبارت ''يا بهاء الأبهى'' ({{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}) آهي، جنهن جو مطلب "اي سڀ کان وڌيڪ جلال واري جو جلال" ڪيو وڃي ٿو. اها بهائي عبادتگاهن، گهرن ۽ مذهبي فن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} === سماجي ۽ معاشي ترقي === {{Main|بهائي مذهب ۽ سماجي-معاشي ترقي}} [[File:Tarbiyat School, Tehran, ca 1911.jpg|alt=A black-and-white photograph of several dozen girls seated in front of a school building|thumb|upright=1.15|تهران ۾ ڇوڪرين جي اسڪول جون شاگردياڻيون، 13 آگسٽ 1933ع؛ هي تصوير ممڪن طور 1911ع ۾ قائم ٿيل [[تربيت اسڪول]] جي شاگردياڻين جي آهي. اسڪول کي 1934ع ۾ حڪومتي حڪم سان بند ڪيو ويو.{{sfn|Baháʼí International Community|2005}}]] بهائي مذهب جي شروعات کان ئي سماجي ۽ معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ دلچسپي رهي، خاص طور عورتن جي تعليم ۽ سماجي ڪردار کي وڌائڻ تي زور ڏنو ويو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}}{{sfn|Kingdon|1997}}{{better source needed|date=July 2022}} هن سوچ جو عملي اظهار اسڪولن، زرعي سهڪاري ادارن ۽ ڪلينڪن جي قيام ۾ ٿيو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}} 20 آڪٽوبر 1983ع تي بيت العدل اعظم جي پيغام کان پوءِ سماجي ۽ معاشي ترقي بهائي عالمي سرگرميءَ جو وڌيڪ منظم حصو بڻجي وئي. بهائين کي پنهنجي مقامي حالتن ۽ بهائي تعليمات مطابق سماجي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿايو ويو. 1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ 129 بهائي متاثر سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جا منصوبا سڃاتا ويا، جڏهن ته 1987ع تائين اهو انگ وڌي 1,482 ٿيو.{{sfn|Smith|Momen|1989}} هاڻوڪين سرگرمين ۾ صحت، صفائي، تعليم، صنفي برابري، فنون ۽ ميڊيا، زراعت ۽ ماحوليات شامل آهن.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}}{{better source needed|date=July 2022}} تعليمي منصوبن ۾ ڳوٺاڻي سبق مرڪزن کان وڏن ثانوي اسڪولن ۽ ڪجهه يونيورسٽين تائين ادارا شامل آهن.{{sfn|Momen|2007}} 2017ع تائين بهائي سماجي ۽ معاشي ترقي واري آفيس جي اندازي موجب لڳ ڀڳ 40,000 ننڍا منصوبه، 1,400 ڊگهي مدي واري سرگرميءَ وارا منصوبا ۽ 135 بهائي متاثر تنظيمون ڪم ڪري رهيون هيون.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} === گڏيل قومون === بهاءُالله انسانيت جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ عالمي سطح جي حڪومت ۽ بين الاقوامي تعاون جي ضرورت بابت لکيو. ان فڪري پسمنظر سبب عالمي بهائي برادري [[قومون جي ليگ]] ۽ پوءِ [[گڏيل قومون]] جهڙن ادارن جي ذريعي بين الاقوامي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ جي ڪوششن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جيتوڻيڪ موجوده عالمي ادارن جي ڍانچي بابت بهائي لکڻين ۾ ڪجهه تحفظات پڻ موجود آهن.{{sfn|Momen|2007}} [[بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي]] (BIC)، جيڪا عالمي سطح تي بهائي برادرين جي نمائندگي ڪري ٿي، 1948ع کان گڏيل قومن وٽ غير سرڪاري تنظيم طور رجسٽر ٿيل آهي. 1970ع کان ان کي [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) وٽ خاص صلاحڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Baháʼí International Community – Consultative Status |url=https://esango.un.org/civilsociety/consultativeStatusSummary.do?profileCode=596 |access-date=5 September 2026 |website=United Nations Civil Society Participation |publisher=United Nations}}</ref> BIC کي [[يونيسف]] سان صلاحڪاري حيثيت ۽ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] ۽ گڏيل قومن جي عوامي ڄاڻ واري شعبي وٽ پڻ منظوري حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Key terms and facts |url=https://news.bahai.org/media-information/key-terms-and-facts |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي جا نيويارڪ ۽ [[جنيوا]] ۾ گڏيل قومن سان لاڳاپيل آفيسون آهن، جڏهن ته [[اديس ابابا]]، [[بينڪاڪ]]، [[نيروبي]]، روم، [[سانتياگو]] ۽ [[ويانا]] ۾ علائقائي نمائندگيون پڻ قائم آهن.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} بهائي برادري ماحول، عورتن جي ترقي ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت گڏيل قومن جي مختلف ادارن سان گڏيل پروگرام پڻ هلائي چڪي آهي. 2000ع جي [[Millennium Forum]] ۾ هڪ بهائي نمائندي کي انهن ٿورڙن غير سرڪاري مقررين مان شامل ڪيو ويو، جن کي اجلاس دوران خطاب جو موقعو مليو.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}}{{better source needed|date=July 2022}} == ظلم ۽ جبر == {{Main|بهائين تي ظلم ۽ جبر}} [[File:Cemetery of yazd.jpg|alt=Broken cinder blocks and felled palm trees|thumb|2007ع ۾ ايراني اختيارين طرفان بي حرمتي کان پوءِ [[يزد]] جو بهائي قبرستان]] بهائي اڄ به ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ مذهبي دٻاءَ ۽ پابندين کي منهن ڏين ٿا، جتي حڪومتي يا مذهبي اختيارين مان ڪي بهائي مذهب کي هڪ آزاد مذهب بدران [[اسلام کان ارتداد]] سان لاڳاپيل تحريڪ طور ڏسن ٿا. سڀ کان سخت ۽ ڊگهو ظلم ايران ۾ ٿيو آهي، جتي 1978ع کان 1998ع جي وچ ۾ 200 کان وڌيڪ بهائين کي موت جي سزا ڏني وئي يا قتل ڪيو ويو.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائين جي مذهبي ۽ شهري حقن تي مختلف درجن جون پابنديون مصر، افغانستان،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323 Afghanistan]}}{{better source needed|date=July 2022}} انڊونيشيا،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222133 Indonesia]}} عراق،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}} مراڪش،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}} يمن{{sfn|Baháʼí World News Service|2017}} ۽ ڏکڻ صحارا آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ پڻ رپورٽ ڪيون ويون آهن.{{sfn|Smith|Momen|1989}} === ايران === بهائين تي سڀ کان ڊگهي ۽ منظم ظلم ۽ جبر جي تاريخ ايران ۾ ملي ٿي، جيڪو بهائي مذهب جي جنم ڀومي آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=125–127}} جڏهن [[باب]] جي تحريڪ ايران ۾ تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، تڏهن ڪجهه شيعه عالمن ان جي پيروڪارن کي دين جا دشمن قرار ڏنو. اهڙين مذهبي فتوائن ۽ مهمن کان پوءِ هجوم جا حملا، گرفتارين ۽ سرعام ڦاهين جا واقعا ٿيا.{{sfn|Affolter|2005}} 20هين صديءَ جي شروعات کان انفرادي بهائين خلاف ظلم سان گڏ اهڙيون رياستي مهمون پڻ شروع ٿيون، جن جو نشانو پوري بهائي برادري ۽ ان جا ادارا هئا.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} 1903ع ۾ يزد ۾ 100 کان وڌيڪ بهائي قتل ڪيا ويا.{{sfn|Nash|1982}} 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران تهران جا بهائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا تربيت اسڪول، بند ڪيا ويا؛ بهائي شادين کي قانوني سڃاڻپ نه ڏني وئي ۽ بهائي مذهبي متنن تي سينسرشپ لاڳو ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Sanasarian|2000|pp=52–53}} [[محمد رضا پهلوي]] جي دور ۾، ايران جي معاشي ۽ سياسي مسئلن ۽ وڌندڙ قومپرست تحريڪن جي ماحول ۾، بهائين خلاف هڪ منظم مهم شروع ڪئي وئي.{{efn|انهيءَ راءِ سان هيءَ سوچ به مطابقت رکي ٿي ته حڪومت وڌيڪ سنگين مسئلن، جن ۾ شديد معاشي ڏکيائيون پڻ شامل هيون، تان ڌيان هٽائڻ لاءِ ان مهم جي حوصلا افزائي ڪئي. ان کان علاوه حڪومت کي ان قومپرست تحريڪ کي پنهنجي ضابطي ۾ آڻڻ ۾ پڻ ڏکيائي پيش اچي رهي هئي، جنهن [[محمد مصدق|مصدق]] جي حمايت ڪئي هئي.{{sfn|Akhavi|1980|pp=76–78}}}} 1955ع ۾ هڪ سرڪاري طور منظور ٿيل ۽ منظم بهائي مخالف مهم هلي، جنهن ۾ قومي ريڊيو ۽ سرڪاري اخبارن وسيلي بهائين خلاف پروپيگنڊا ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} ان مهم دوران ملا محمد تقي فلسفي جي تحريڪ کان پوءِ تهران جي فوجي گورنر جنرل [[تيمور بختيار]] جي حڪم تي تهران جو بهائي مرڪز ڊاهي پٽ ڪيو ويو.{{sfn|''The New York Times''|1955}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پهلوي حڪومت خلاف عوامي تحريڪ وڌڻ سان بهائين کي ڪڏهن ڪڏهن شاهه جي حڪومت، اولهه ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل سياسي طاقت طور پيش ڪيو ويو، جنهن سان سماجي دشمني وڌيڪ وڌي.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}} 1979ع جي [[ايراني انقلاب|اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايراني بهائين خلاف رياستي پابنديون وڌيڪ سخت ٿيون. بهائين جي گهرن تي ڇاپا، سرڪاري ملازمتن کان روڪ، يونيورسٽين ۾ داخلا کان محرومي، گرفتارين ۽ ڊگهي قيد جون سزائون رپورٽ ٿينديون رهيون.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائي قبرستانن جي بي حرمتي، ملڪيتن جي ضبطگي ۽ مذهبي تاريخي ماڳن جي ڊاهڻ جا واقعا پڻ ٿيا، جن ۾ بهاءُالله جي والد ميرزا بزرگ سان لاڳاپيل گهر به شامل آهي.{{sfn|Affolter|2005}} [[شيراز]] ۾ [[باب]] جو گهر، جيڪو بهائين لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿو، ٻه ڀيرا ڊاهيو ويو.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} 2018ع ۾ اصفهان يونيورسٽيءَ مان هڪ بهائي شاگردياڻي کي سندس مذهب سبب خارج ڪيو ويو، جڏهن ته ساڳئي سال زنجان ۽ گيلان جي يونيورسٽين مان پڻ ٻن بهائي شاگردن کي خارج ڪرڻ جون رپورٽون مليون.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} [[محمود احمدي نژاد]] جي صدارت دوران بهائين خلاف دٻاءَ ۾ واڌ بابت آمريڪي مذهبي آزاديءَ واري ڪميشن سميت مختلف ادارن رپورٽون جاري ڪيون.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Sullivan|2009}} گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميشن 2005ع جي هڪ ڳجهي خط جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ ايراني فوجي قيادت کي بهائين جي سڃاڻپ ۽ سندن سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون ويون هيون. ان پسمنظر ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽيئر 20 مارچ 2006ع تي خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي نگراني مان حاصل ڪيل ڄاڻ وڌيڪ مذهبي امتياز ۽ ظلم لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Jahangir|2006}} 14 مئي 2008ع تي ايران ۾ بهائي برادريءَ جي ضرورتن جي سار سنڀال ڪندڙ غير رسمي اداري، جنهن کي "دوست" يا ''Yárán'' چيو ويندو هو، جي ميمبرن کي گرفتار ڪري [[ايون جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} سندن مقدمو ڪيترائي ڀيرا ملتوي ٿيو ۽ آخرڪار 12 جنوري 2010ع تي شروع ٿيو.{{sfn|CNN|2010a}} عدالتي ڪارروائيءَ تائين دفاعي وڪيلن جي محدود رسائي ۽ آزاد مبصرن جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010a}} بعد ۾ وڌيڪ ٻڌڻيون 7 فيبروري،{{sfn|Washington TV|2010}} 12 اپريل{{sfn|Djavadi|2010}} ۽ 12 جون 2010ع تي ٿيون.{{sfn|Radio Free Europe|2010}} 11 آگسٽ 2010ع تي ستن بهائي اڳواڻن مان هر هڪ کي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي،{{sfn|Siegal|2010}} جيڪا پوءِ 10 سال ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010b}} انهن کي بعد ۾ [[گوهر دشت جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|AFP|2011a}} مارچ 2011ع ۾ سندن اصل 20 سالن واري سزا بحال ڪئي وئي.{{sfn|AFP|2011b}} 3 جنوري 2010ع تي ايراني اختيارين وڌيڪ ڏهه بهائي گرفتار ڪيا. انهن ۾ ليوا خانجاني، قيد بهائي اڳواڻ جمال الدين خانجاني جي پوٽي، پڻ شامل هئي؛ فيبروريءَ ۾ سندس پٽ نڪي خانجاني کي پڻ گرفتار ڪيو ويو.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} ايراني حڪومت جو موقف رهيو آهي ته بهائي مذهب هڪ مذهبي برادري نه، پر سياسي تنظيم آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ان کي سرڪاري مذهبي اقليت طور تسليم نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} انساني حقن جي تنظيمن جو چوڻ آهي ته حڪومت اهڙي دعويٰ جي حق ۾ قابل اعتماد ثبوت پيش نه ڪيو آهي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} ايراني حڪومت بهائي مذهب کي [[صهيونيت]] سان پڻ ڳنڍيندي رهي آهي.{{efn|ارجنٽينا ۾ ايراني سفارتخاني جي هڪ ترجمان وضاحت ڪئي ته بهائين کي خارج ڪرڻ جو سبب اهو هو ته اهي هڪ ”گمراهه گروهه ... آهن، جن جو عالمي صهيونيت سان تعلق ۽ وابستگي هڪ واضح حقيقت آهي“ ۽ انهن کي ”عيسائين، يهودين ۽ زرتشتين جهڙين اقليتن جي ساڳئي زمري ۾ نٿو رکي سگهجي.“"{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006|p=22, n. 148}}}} تاريخي تحقيق موجب بهاءُالله کي ايران جي شاهه [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ايران مان عثماني سلطنت ڏانهن جلاوطن ڪرايو، ۽ پوءِ عثماني اختيارين کيس وڌيڪ پري [[عڪا]] موڪليو؛ عڪا ان وقت عثماني فلسطين جو حصو هو ۽ اسرائيل رياست ان واقعي کان لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ قائم ٿي.{{efn| ايراني حڪمران [[ناصرالدين شاهه قاجار]]، بهاءُالله کي ايران مان جلاوطن ڪري [[عثماني سلطنت]] ڏانهن موڪليو، جتان پوءِ عثماني سلطان، ايراني شاهه جي درخواست تي، کيس ايران کان وڌيڪ پري علائقن ڏانهن جلاوطن ڪندو رهيو ۽ آخرڪار [[عڪا، فلسطين|عڪا]] موڪليو ويو، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ صديءَ کان پوءِ [[اسرائيل]] جي رياست ۾ شامل ٿيو..}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}} ڪجهه محققن موجب صهيونيت واري الزام کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.{{sfn|Freedman|2009}} 2019ع ۾ ايران جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي درخواستن مان "ٻيا مذهب" وارو اختيار ختم ڪيو ويو، جنهن سان بهائين لاءِ پنهنجي حقيقي مذهب سان سرڪاري دستاويز حاصل ڪرڻ مشڪل يا ناممڪن بڻجي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baha'i – DW – 01/25/2020|website=dw.com|access-date=12 March 2021|archive-date=13 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413153102/https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[هيومن رائٽس واچ]] نتيجو ڪڍيو ته ايران ۾ بهائين خلاف ڏهاڪن کان هلندڙ منظم رياستي جبر، عالمي فوجداري قانون جي حوالي سان ''انسانيّت خلاف ڏوهه'' واري "ظلم ۽ جبر" جي زمري ۾ اچي سگهي ٿو. تنظيم پنهنجي رپورٽ ۾ من ماني گرفتارين، مقدمن، تعليم ۽ روزگار تي پابندين، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ بهائي تدفين ۾ رياستي مداخلت کي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو قرار ڏنو.<ref>{{cite report |url=https://www.hrw.org/report/2024/04/01/boot-my-neck/iranian-authorities-crime-persecution-against-bahais-iran |title="The Boot on My Neck": Iranian Authorities' Crime of Persecution Against Baha'is in Iran |date=1 April 2024 |publisher=Human Rights Watch |access-date=5 September 2026}}</ref> === مصر === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مصر جي هڪ مذهبي عدالت بهائي مذهب جي پنهنجن قانونن، اصولن ۽ عقيدن جي بنياد تي ان کي اسلام کان الڳ هڪ نئين مذهبي روايت طور سڃاتو.<ref>{{cite web | title=The House of Baha’u’llah and the Struggle for Religious Visibility in Mandatory Iraq | url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | publisher=Cambridge University Press | access-date=2026-06-12 | archive-date=13 January 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260113045206/https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1960ع کان مصر ۾ بهائي ادارن ۽ برادريءَ جي منظم سرگرمين تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. بهائي مرڪز، لائبريريون ۽ قبرستان سميت برادريءَ جون ڪيتريون ملڪيتون حڪومت ضبط ڪيون، جڏهن ته ڪجهه مذهبي فتوائن ۾ بهائين کي [[مرتد]] قرار ڏنو ويو.{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222287 Egypt]}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصر ۾ سرڪاري [[سڃاڻپ ڪارڊ]] نظام کي اليڪٽرانڪ ڪرڻ کان پوءِ مذهبي سڃاڻپ بابت تڪرار وڌيو، ڇاڪاڻ ته سرڪاري دستاويزن ۾ صرف مسلمان، عيسائي يا يهودي سڃاڻپ لاءِ اختيار موجود هئا. ان جي نتيجي ۾ بهائين کي قومي سڃاڻپ ڪارڊ، پيدائش سرٽيفڪيٽ، وفات سرٽيفڪيٽ، شادي يا طلاق جا دستاويز ۽ پاسپورٽ حاصل ڪرڻ ۾ وڏيون ڏکيائيون پيش آيون، جيستائين هو پنهنجي مذهب بابت غلط ڄاڻ نه ڏين. بهائي اصولن موجب مذهب بابت ڪوڙو بيان ڏيڻ قابل قبول نه هو.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} اهڙن دستاويزن کان سواءِ روزگار، تعليم، اسپتالن ۾ علاج، ملڪ کان ٻاهر سفر ۽ ووٽ ڏيڻ جهڙن شهري حقن تائين رسائي محدود ٿي ويندي هئي.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} ڊگهي قانوني ڪارروائيءَ کان پوءِ مصر جي گهرو معاملن واري وزير 14 اپريل 2009ع تي هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت مسلمان، عيسائي يا يهودي نه هئڻ وارن شهرين کي مذهبي خاني ۾ ڊيش (—) سان سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009a}}{{better source needed|date=July 2022}} نئين ضابطي تحت پهريان ٻه سڃاڻپ ڪارڊ 8 آگسٽ 2009ع تي بهائين کي جاري ڪيا ويا.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009b}}{{better source needed|date=July 2022}} === يمن === يمن ۾ بهائين کي خاص طور [[حوثي تحريڪ|حوثي]] اختيارين جي دور ۾ مذهبي جبر کي منهن ڏيڻو پيو آهي. 25 مئي 2023ع تي حوثي فورسن [[صنعا]] ۾ هڪ خانگي گهر ۾ ٿيندڙ پرامن بهائي گڏجاڻيءَ تي ڇاپو هڻي 17 ڄڻن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ پنج عورتون شامل هيون. شروعاتي طور انهن گرفتار ٿيلن جو هنڌ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ڪيترائي هڪ سال پوءِ به قيد ۾ هئا.<ref>{{cite web |date=23 May 2024 |title=Yemen: One year on, Huthis must release Baha'is arbitrarily detained over their religion and end persecution of minorities |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/yemen-one-year-on-huthis-must-release-bahais-arbitrarily-detained-over-their-religion-and-end-persecution-of-minorities/ |access-date=5 September 2026 |publisher=Amnesty International}}</ref> 2025ع ۾ گڏيل قومن جي يمن بابت ماهرن جي پينل رپورٽ ڪيو ته حوثي اختيارين بهائي برادريءَ خلاف منظم امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون آهن. رپورٽ ۾ مذهبي آزادي، اظهار، ضمير ۽ عقيدي تي پابندين، زبردستي لکرائڻ وارن عهدنامن، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ اڳوڻن قيدين تي مسلسل پابندين جا واقعا دستاويز ڪيا ويا.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2025/10/report/letter-dated-15-october-2025-from-the-panel-of-experts-on-yemen-addressed-to-the-president-of-the-security-council/n2523409.pdf |title=Letter dated 15 October 2025 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council |date=15 October 2025 |publisher=United Nations Security Council |id=S/2025/650 |access-date=5 September 2026}}</ref> === عثماني سلطنت === بهاءُالله ۽ سندس پيروڪار 19هين صديءَ ۾ قاجار ايران مان جلاوطنيءَ بعد عثماني سلطنت جي علائقن ڏانهن موڪليا ويا. عثماني اختيارين بهاءُالله کي سياسي لحاظ کان حساس شخصيت سمجهندي پهرين [[قسطنطنيه]]، پوءِ [[ادرنه]] ۽ آخرڪار 1868ع ۾ [[عڪا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. عڪا ۾ بهاءُالله شروع ۾ سخت قيد جي حالتن هيٺ رهيو، پر پوءِ کيس شهر جي ڀرسان رهائش جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ قانوني طور هو اڃا به عثماني قيدي سمجهيو ويندو هو. 1892ع ۾ سندس وفات به عڪا جي ڀرسان ٿي. بعد ۾ بهائي برادري [[حيفا]] ۽ عڪا ۾ مذهبي ماڳن، باغن ۽ مزارن جي سار سنڀال ۽ تعمير ڪئي. حيفا ۽ عڪا ۾ بهائي مقدس ماڳ ۽ باغ اڄ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |title=Bahá'í Reference |access-date=20 March 2025 |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409213502/https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=50em}} * [[بهائي انتظام]] * [[بهائي–ازلي ورهاست]] * [[بهائي ڪائناتيات]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري]] * [[افسانوي ادب ۾ بهائي مذهب]] * [[بهائي اڀياس]] * [[بهائي وقتي سلسلو]] * [[تدريجي وحي (بهائي)]] * [[سائنس بابت بهائي نظر]] * [[بهائي عالمي مرڪز جون عمارتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد]] * [[حقوق الله]] * [[بهائين جي فهرست]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] * [[بهائي مذهب جو خاڪو]] * [[بهائي ڇتيدار باغ]] * [[عالمي مذهبن جو ڏينهن]] {{colend}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Hatcher |first=William S. |last2=Martin |first2=J. Douglas |title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion |publisher=Harper & Row |location=San Francisco |year=1998 |isbn=0-87743-264-3}} * {{cite book |last=Hartz |first=Paula |title=World Religions: Baháʼí Faith |publisher=Chelsea House Publishers |year=2009}} * {{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Baháʼí Faith |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2008 |isbn=978-0-521-86251-6}} * {{cite book |last=Stockman |first=Robert H. |title=The Baháʼí Faith: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |year=2013}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bahá'í Faith}} * [https://www.bahai.org/ بهائي مذهب جي عالمي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.bahai.org/library/ بهائي ريفرنس لائبريري] * [https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith بهائي مذهب — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] [[زمرو:بهائي مذهب]] [[زمرو:ابراهيمي مذهب]] [[زمرو:ايران ۾ مذهب]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ قائم ٿيل مذهب]] [[زمرو:توحيدي مذهب]] [[زمرو:نئون مذهبي تحريڪون]] <references group="lower-alpha"/> byd59gbzn1qkwwy4hvofmqyhdalbw2n 410655 410654 2026-09-08T21:33:28Z Intisar Ali 8681 410655 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[سم ائنسرڊ ڪئيسچنز]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[دي سيڪريٽ آف ڊوائين سولائيزيشن]]''، ''[[سم ائنسرڊ ڪئيسچنز]]''، ''[[ٽيبليٽ ٽو ڊاڪٽر فوريل|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[ٽيبليٽس آف دي ڊوائين پلان]]'' ۽ ''[[ٽيبليٽ ٽو دي ھيگ]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''گارڊين'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''گارڊين'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''گارڊين'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''ھينڊز آف دي ڪاز'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} == مقدس متن == {{Baháʼí texts sidebar}} {{Main|بهائي ادب}} بهائي مذهب جا ''قانوني ۽ معتبر متن'' [[باب]]، [[بهاءُالله]]، [[عبدالبهاء]]، [[شوقي افندي]] ۽ [[بيت العدل اعظم]] جون لکڻيون، ۽ عبدالبهاء جون تصديق ٿيل تقريرون آهن. باب ۽ بهاءُالله جي لکڻين کي خدائي وحي سمجهيو وڃي ٿو، عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تقريرن ۽ شوقي افندي جي لکڻين کي بااختيار تشريح، جڏهن ته بيت العدل اعظم جي فيصلن ۽ لکڻين کي بااختيار قانون سازي ۽ وضاحت جي حيثيت ڏني وڃي ٿي. بهائي عقيدي موجب انهن سڀني متنن ۾ ڪنهن نه ڪنهن درجي تائين خدائي رهنمائي موجود آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} بهاءُالله جي اهم لکڻين ۾ ''[[ڪتاب اقدس]]'' شامل آهي، جيڪو فردي ۽ اجتماعي زندگيءَ بابت ڪيترن مذهبي قانونن ۽ عملن کي بيان ڪري ٿو،{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} ۽ ''[[ڪتاب ايقان]]''، جنهن کي بهائي عقيدي جي ڪيترن بنيادي فڪري اصولن جي وضاحت ڪندڙ اهم متن سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=137}} ''[[Gems of Divine Mysteries]]'' ۾ پڻ عقيدي جا وڌيڪ بنيادي موضوع بيان ٿيل آهن. جيتوڻيڪ بهائي تعليمات ۾ سماجي ۽ اخلاقي مسئلن تي گهڻو زور ڏنو ويو آهي، پر ڪيترائي بنيادي بهائي متن صوفياتي يا عرفاني نوعيت جا به آهن.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انهن ۾ ''[[ست واديون]]'' ۽ ''[[چار واديون]]'' شامل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=20}} ''ست واديون'' هڪ صوفي پيروڪار لاءِ [[فريدالدين عطار]] جي ادبي انداز کان متاثر ٿي لکي وئي هئي ۽ ان ۾ روح جي خدا ڏانهن روحاني سفر جا مختلف مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Smith|2000|p=311|ps=: {{nowrap|"Seven Valleys"}}}} ان جو انگريزي ترجمو 1906ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ڪري اهو اولهه ۾ دستياب ٿيندڙ بهاءُالله جي اوائلي متنن مان هڪ بڻيو. ''[[ڪلمات مکنونه]]'' به بهاءُالله جي اوائلي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ۾ 153 مختصر عبارتُون شامل آهن، جن بابت بهاءُالله لکيو ته انهن ۾ ڪجهه بنيادي روحاني حقيقتن جو جوهر مختصر صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Smith|2000|p=181|ps=: {{nowrap|"Hidden Words"}}}} == آبادي ۽ عالمي پکيڙ == {{Further|ملڪ موجب بهائي مذهب|مذهبن جي واڌ}} [[File:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|alt=A large temple in the shape of an open lotus flower|[[نئين دهلي]] جو [[لوٽس ٽيمپل]]، جيڪو 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ڀارت جو پهريون [[بهائي عبادتگاهه]] آهي؛ اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ 45 لک ماڻهو هتي اچن ٿا.|upright=1]] 2020ع تائين دنيا ۾ بهائين جو تعداد لڳ ڀڳ 8 ملين ٻڌايو ويو آهي.{{sfn|Smith|2022b|p=509}}<ref name="wrd-2020-bahais">{{Cite web |title=Baha'is by Country |website=World Religion Database |publisher=Institute on Culture, Religion, and World Affairs |date=2020 |url=https://worldreligiondatabase.org/ |access-date=21 December 2020 |archive-date=1 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501185821/https://worldreligiondatabase.org/ |url-status=live }}{{subscription required}}</ref> 2013ع ۾ ٻن آباديءَ جي ماهرن لکيو ته 1910ع کان 2010ع جي وچ واري هڪ صديءَ دوران بهائي مذهب گڏيل قومن جي هر علائقي ۾ عام آباديءَ جي واڌ جي شرح کان تيزيءَ سان وڌيو، ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان جي واڌ عام آباديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ ٻيڻي رهي.{{sfn|Johnson|Grim|2013}} [[File:Baha'i Temple at Dusk.jpg|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] ۾ بهائي عبادتگاهه؛ دنيا جو سڀ کان پراڻو اڃا قائم بهائي عبادتگاهه.{{sfn|Stausberg|2011|p=96}}|upright=1]] عالمي بهائي آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو ڏکڻ صحارا آفريڪا (29.9 سيڪڙو) ۽ ڏکڻ ايشيا (26.8 سيڪڙو) ۾ ٻڌايو ويو آهي، ان کان پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا (12.7 سيڪڙو) ۽ لاطيني آمريڪا (12.2 سيڪڙو) اچن ٿا.{{sfn|Smith|2022a|p=510}} اتر آمريڪا ۾ 7.6 سيڪڙو، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ 6.2 سيڪڙو، يورپ ۾ 2.0 سيڪڙو، آسٽريليا ۽ اوشيانا ۾ 1.6 سيڪڙو ۽ اتر اوڀر ايشيا ۾ 0.9 سيڪڙو بهائي آبادي ٻڌائي وئي آهي. 2015ع جي انگن موجب، بهائي مذهب ايران، پاناما، بيلز، بوليويا، زامبيا ۽ پاپوا نيو گني ۾ ٻيو وڏو مذهب، جڏهن ته چاڊ ۽ ڪينيا ۾ ٽيون وڏو مذهب هو.<ref>{{Cite web | title = Iran – Religious Adherents | url = https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210612220129/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Panama – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190712231843/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Belize – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151122030203/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bolivia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 15 October 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Zambia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 23 June 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170623232023/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Papua New Guinea – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 27 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927084940/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Chad – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 18 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210618141728/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Kenya – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_121_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 5 January 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200105165733/http://www.thearda.com/internationaldata/countries/Country_121_2.asp | url-status = dead }}</ref> 19هين صديءَ کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين بهائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت ايران ۾ رهي، جڏهن ته ايران کان ٻاهر جا پيروڪار خاص طور ڀارت ۽ اولهندي ملڪن ۾ هئا.{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}} 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 200,000 پيروڪارن مان هي مذهب 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين 4 ملين کان مٿي عالمي آباديءَ تائين پهتو.{{sfn|Smith|2016}}{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}}{{sfn|Daume|Watson|1988|p=303}} 2008ع ۾ ايران ۾ لڳ ڀڳ 110,000 بهائي ٻڌايا ويا.<ref>{{Citation |title=Bibliography |date=25 August 2015 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvx06zsp.15 |work=No Jim Crow Church |pages=287–302 |access-date=26 September 2023 |publisher=University Press of Florida|doi=10.2307/j.ctvx06zsp.15 |url-access=subscription }}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بهائي مذهب جي واڌ ۾ اتر آمريڪا مان منصوبابنديءَ سان مختلف ملڪن ڏانهن ماڻهن جي لڏپلاڻ يا ''پائنيئرنگ'' جو وڏو ڪردار رهيو.<ref name=HampsonPhD>{{Cite thesis |last=Hampson |first=Arthur |date=May 1980 |title=The growth and spread of the Baha'i Faith |type=PhD |publisher=Department of Geography, University of Hawaii |id=UMI 8022655 |oclc=652914306 |url=https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |pages=458–459, 472 |access-date=24 July 2022 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404191855/https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، 2001ع ۾ سماجيات جي ماهر [[David B. Barrett]] بهائي مذهب کي "نسلي يا قومي مرڪز کان پاڪ عالمي مذهب" قرار ڏنو.{{sfn|World Christian Encyclopedia|2001}} ان جي واڌ هر علائقي ۾ هڪجهڙي نه رهي. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ۽ ان جي اثر هيٺ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بهائي سرگرمين تي پابندي ۽ پيروڪارن تي دٻاءُ رهيو.<ref name="Kolarz">{{Cite book| last=Kolarz| first=Walter| author-link=Walter Kolarz |title=Religion in the Soviet Union |publisher=St. Martin's Press |series=Armenian Research Center collection |year=1962 |pages=470–473 |oclc=254603830}}</ref>{{sfn|Momen|1994a}}<ref name="hass">{{Cite journal | last = Hassall | first = Graham | title = Notes on the Bábí and Baháʼí Religions in Russia and its Territories | journal = Journal of Baháʼí Studies | volume = 5 | issue = 3 | pages = | date = 1992 | url = http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164853/http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-date=6 July 2011 | access-date =21 July 2022}}</ref> 1970ع کان 1990ع واري عرصي ۾ ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ پڻ پابنديون لڳيون.{{sfn|Smith|Momen|1989}}<ref>{{Cite web | last = compiled by Wagner | first = Ralph D. | title = NIGER | work = Synopsis of References to the Baháʼí Faith, in the US State Department's Reports on Human Rights 1991–2000 | publisher = Baháʼí Library Online | url = http://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | access-date = 4 May 2008 | archive-date = 7 February 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260207004629/https://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | url-status = live }}</ref> ايران ۽ ڪجهه شيعه اڪثريتي ملڪن ۾ بهائين خلاف دٻاءُ سڀ کان وڌيڪ شديد رهيو آهي. ڪجهه محققن ۽ انساني حقن جي تنظيمن ان صورتحال کي نسل ڪشيءَ جي ڪوشش يا ان ڏانهن ويندڙ عملن سان تشبيهه ڏني آهي.{{sfn|Affolter|2005}}<ref>{{Cite journal | last = Morlock | first = Naghme Naseri | title = Religious Persecution & Oppression: A Study of Iranian Baha'ís' Strategies of Survival | journal = Journal of Hate Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 15–24 | date = 6 December 2021 | doi = 10.33972/jhs.201 | s2cid = 245113244 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web| last =Dallaire| first =Roméo| author-link =Roméo Dallaire| title =Baha'i People in Iran—Inquiry| work =Statements from Roméo Dallaire| publisher =The Liberal caucus in the Senate| date =29 November 2011| url =http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| access-date =28 March 2012| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20140106032336/http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| archive-date =6 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web | title =Genocide and politicide watch: Iran | publisher =Genocide Watch; The International Alliance to End Genocide | date =28 March 2012 | url =http://www.genocidewatch.org/iran.html | access-date = 28 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last =Seyfried | first =Rebeka | title =Progress report from Mercyhurst: Assessing the risk of genocide in Iran | work =Iranian Baha'is | publisher =The Sentinel Project for Genocide Prevention | date =21 March 2012 | url =http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | access-date =28 March 2012 | archive-date =4 November 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20121104083251/http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | url-status =live }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه هنڌن ۽ دورن ۾ بهائي مذهب تمام تيزيءَ سان وڌيو، خاص طور ڏکڻ صحارا آفريڪا ۾.<ref name="UofC">{{Cite web|title=Overview Of World Religions |work=General Essay on the Religions of Sub-Saharan Africa |publisher=Division of Religion and Philosophy, [[University of Cumbria]] |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |access-date=16 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209082606/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |archive-date=9 December 2007 }}</ref> 1989ع ۾ بيت العدل اعظم بوليويا، بنگلاديش، هيٽي، ڀارت، لائبيريا، پيرو، فلپائن ۽ تائيوان کي انهن ملڪن مان قرار ڏنو، جتي پوين ڏهاڪن ۾ مذهب جي واڌ نمايان رهي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#313524548|title=Riḍván 1989 – To the Bahá'ís of the World | Bahá'í Reference Library|website=www.bahai.org|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017001651/https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#275533543#313524548|url-status=live}}</ref> بهائي ذريعن 1991–92ع ۾ عالمي آبادي کي "پنج ملين کان وڌيڪ" ٻڌايو.{{sfn|Baháʼí World News Service|1992}} 2001ع کان پوءِ بيت العدل اعظم صرف رسمي پيروڪارن جي ڳڻپ بدران برادريءَ جي سرگرمي، تربيتي عمل ۽ مقامي ادارن ۾ شرڪت کي به اهم شمارياتي معيار طور استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Stockman|2022a|p=565}}{{sfn|Stockman|2022b|p=578}}{{sfn|Hassal|2022|p=588}} بهائي ڪنهن به ملڪ ۾ آباديءَ جي اڪثريت نٿا بڻجن،{{sfn|Park|2004}} ۽ گهڻن ملڪن ۾ اهي مجموعي آباديءَ جو تمام ننڍو حصو آهن؛ تنهنڪري سندن حقيقي انگ بابت گهٽ ڳڻپ يا ''under-reporting'' جو مسئلو پڻ موجود رهي ٿو.{{sfn|Association of Religion Data Archives|2010}}{{sfn|Pew Global Religious Landscape|2012}} ڪجهه هنڌن تي بهائي آبادي خاص نسلي يا سماجي اقليتن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جنهن سان صحيح ڳڻپ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kolodner">{{Cite web| last =Kolodner| first =Alexander| title =The Baha'i Faith Compared to Race in American Counties| date =1 May 2014| url =https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| access-date =18 March 2015| archive-date =14 May 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250514090655/https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| url-status =live}}</ref>{{sfn|Smith|2022b|p=619}} [[ساموا]] جو حڪمران [[Malietoa Tanumafili II]] 1968ع ۾ بهائي ٿيو ۽ 2007ع ۾ وفات تائين عهد تي رهيو؛ کيس بهائي مذهب قبول ڪندڙ پهريون وقت جو رياستي سربراهه سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2022}} بهائي ذريعن موجب [[رومانيا جي راڻي ماري]] پهرين تاجدار شخصيت هئي، جنهن بهاءُالله جي تعليمات کي قبول ڪيو ۽ انهن جي عوامي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |title=MARIE ALEXANDRA VICTORIA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |access-date=22 April 2025 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521044120/https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |url-status=live }}</ref> == مذهبي ۽ سماجي عمل == {{See also|بهائي قانون}} === عبادتي ۽ اخلاقي ذميواريون === بهاءُالله جي تعليمات ۾ ذاتي عملن جا ڪيترائي اهڙا مثال شامل آهن، جيڪي پيروڪارن لاءِ لازم يا همٿايل سمجهيا وڃن ٿا. 15 ورهين کان مٿي عمر وارن بهائين لاءِ هر ڏينهن مقرر لفظن ۽ طريقي سان گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[واجب بهائي نماز]] پڙهڻ لازم آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} روزاني واجب نماز کان علاوه عبادتي دعا، مراقبو، فڪر ۽ مقدس متنن جو مطالعو پڻ همٿايو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=161–162}} بالغ بهائي هر سال مارچ ۾ ڏينهن جي روشنيءَ دوران 19 ڏينهن جو [[بهائي اوڻيهه ڏينهن وارو روزو]] رکن ٿا؛ ڪجهه حالتن ۾ ڇوٽون مقرر آهن.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} بهائي تدفين لاءِ مخصوص اصول موجود آهن، جن ۾ دفن وقت هڪ مقرر دعا پڙهڻ شامل آهي. لاش کي ڪيميائي طريقي سان محفوظ ڪرڻ يا ساڙڻ جي سخت حوصلا شڪني ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} بهائي قانون موجب روزمره جي ضروري خرچن ۽ قرضن کان پوءِ مخصوص بچيل دولت تي 19 سيڪڙو ادائيگي، جنهن کي [[حقوق الله]] چيو وڃي ٿو، مقرر آهي؛ اها ادائيگي بيت العدل اعظم ڏانهن وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === منع ٿيل عمل === [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|alt=Elaborate gardens with several gates and a walkway leading to a domed building in the distance|thumb|[[حيفا]] ۾ [[بهائي ڇتيدار باغ]]]] بهاءُالله جي تعليمات ۾ ڪجهه ذاتي عمل منع ٿيل يا سخت ناپسنديده قرار ڏنل آهن. [[غيبت]] ۽ ماڻهن جي پٺيان بدگويي منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=330–332}} [[شراب]] پيئڻ ۽ وڪڻڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} جنسي لاڳاپن کي مڙس ۽ زال جي شاديءَ واري رشتي تائين محدود ڪيو ويو آهي؛ ان ڪري شادي کان اڳ، شادي کان ٻاهر ۽ هم جنس جنسي لاڳاپا بهائي قانون ۾ منع ٿيل آهن.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} ''(ڏسو پڻ: [[هم جنس پرستي ۽ بهائي مذهب]])'' [[پارٽي سياست]] ۾ شرڪت ممنوع آهي،{{sfn|McMullen|2015|pp=69, 136, 149, 253–254, 269}} جڏهن ته روزگار طور گداگري ڪرڻ پڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} نماز، روزي ۽ ٻين ذاتي قانونن جي پابندي بنيادي طور هر فرد جي پنهنجي ذميواري سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن ڪو شخص مذهب جي قانونن جي کليل ۽ مسلسل ڀڃڪڙي يا سنگين اخلاقي بدعملي ڪري، ته ڪجهه حالتن ۾ قومي روحاني مجلس انتظامي حق محدود ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڪارروائي سماجي بائيڪاٽ يا شَننگ جي مترادف نه آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} ''[[ڪتاب اقدس]]'' جا ڪجهه قانون موجوده وقت ۾ لاڳو سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا اهڙي سماج سان لاڳاپيل آهن، جتي بهائي قانون وڏي سماجي پيماني تي لاڳو هجن، جهڙوڪ باهه لڳائڻ يا قتل بابت ڪجهه سزا جا اصول.{{sfn|Schaefer|2002|pp=321–323}} بهائي قانون، جيستائين رهائش واري ملڪ جي شهري قانون سان سڌي ٽڪراءَ ۾ نه هجن، هر بهائي لاءِ پابند سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|p=158}}{{sfn|Schaefer|2002|pp=312,315}} === شادي === {{Main|بهائي شادي}} بهائي مذهب ۾ شاديءَ جو بنيادي مقصد مرد ۽ عورت جي وچ ۾ روحاني هم آهنگي، محبت، ساٿ ۽ اتحاد کي فروغ ڏيڻ ۽ ٻارن جي پرورش لاءِ محفوظ ۽ محبت ڀريو ماحول پيدا ڪرڻ آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=164–165}} بهائي تعليمات شاديءَ کي "ڀلائي ۽ نجات جو قلعو" سڏين ٿيون ۽ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ڍانچي سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهاءُالله شاديءَ جي واکاڻ ڪئي، طلاق جي حوصلا شڪني ڪئي ۽ شادي کان ٻاهر پاڪدامنيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب مڙس ۽ زال کي هڪ ٻئي جي روحاني ترقيءَ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Momen|2022}} بهائي متنن ۾ نسلي حدن کان مٿانهين شاديءَ جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.{{sfn|Smith|2008|p=164}} شادي ڪرڻ وارن کي صلاح ڏني وڃي ٿي ته فيصلي کان اڳ هڪ ٻئي جي ڪردار ۽ طبيعت کي چڱي طرح سمجهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} والدين کي پنهنجي ٻارن لاءِ ساٿي چونڊڻ جو اختيار ناهي؛ پر جڏهن ٻه ماڻهو پاڻ شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن، ته ٻنهي جا سڀ زنده حيات حياتياتي والدين، ڀلي بهائي هجن يا نه، پنهنجي رضامندي ڏين.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي شاديءَ جي تقريب نسبتاً سادي آهي. لازمي حصو اهو آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ بهاءُالله مقرر ڪيل شاديءَ جا لفظ پڙهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} اهي لفظ آهن: "اسين سڀ، يقيناً، خدا جي مرضيءَ تي قائم رهنداسين."{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي انتظامي رهنمائي موجب ٽرانس جينڊر شخص کي طبي منتقلي ۽ [[جنس جي تبديليءَ واري سرجري]] کان پوءِ سندس نئين جنس ۾ سڃاڻپ ملي سگهي ٿي، ۽ پوءِ هو يا هوءَ بهائي شادي ڪري سگهي ٿو يا سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 December 2002 |title=Transsexuality |url=http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |publisher=[[Universal House of Justice]] |access-date=28 November 2022 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205549/http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Parashar |first=Singh M. |url=https://books.google.com/books?id=VEnrDwAAQBAJ&dq='bahai+faith%22+transgender&pg=PT210 |title=Why Homosexuality Was Not Opposed by Narendra Modi ? |date=17 April 2020 |publisher=Xlibris Corporation |isbn=978-1-984594-67-9 |language=en}}</ref> === ڪم ۽ روزگار === بهاءُالله فقيرانه گداگري ۽ سخت راهبانيت تي ٻڌل زندگيءَ جي حوصلا شڪني ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} [[رهبانيت]] منع ٿيل آهي، ۽ بهائين کي سيکاريو وڃي ٿو ته هو مفيد ڪم ۾ مشغول رهندي روحاني زندگي گذارين.{{sfn|Daume|Watson|1992}} بهاءُالله جي لکڻين ۾ انساني خدمت جي نيت سان ڪيل محنت کي عبادت جي درجي سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Daume|Watson|1992}} ان ڪري بهائي سوچ ۾ روزگار کي صرف معاشي ضرورت نه، پر اخلاقي ۽ روحاني خدمت جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. === عبادتگاهون === {{Main|بهائي عبادتگاهه}} [[File:House of Worship Germany 2007.jpg|thumb|upright=1.15|[[لانگنهاين]]، جرمنيءَ ۾ بهائي عبادتگاهه]] گهڻين بهائي برادرين ۾ گڏيل عبادت ماڻهن جي گهرن يا [[حضيرة القدس|بهائي مرڪزن]] ۾ ٿيندي آهي، پر ڪجهه هنڌن تي خاص [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهون]] تعمير ڪيون ويون آهن.{{sfn|Afnan|2022}} اهي عبادتگاهون بهائين سان گڏ غير بهائين لاءِ به کليل آهن.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} بهائي عبادتگاهه کي عربي اصطلاح ''مشرق الاذڪار''، يعني "خدا جي ياد جو اڀرندڙ هنڌ"، پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2012}} اندر بهائي ۽ ٻين مذهبن جا مقدس متن پڙهي يا ڳائي سگهجن ٿا. موسيقيءَ سان ترتيب ڏنل دعائون ۽ پڙهڻيون ڪورس وسيلي ڳائي سگهجن ٿيون، پر اندر ساز وڄائڻ جي اجازت ناهي.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} اتي واعظ يا باقاعده رسمون پڻ نٿيون ڪيون وڃن.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} بهائي عبادتگاهن جو بنيادي خاڪو نَوَ پاسن وارو هوندو آهي ۽ عام طور انهن ڏانهن نَوَ رستا ۽ چوڌاري نَوَ باغ هوندا آهن.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} هن وقت تائين اٺ براعظمي، ٻه قومي ۽ چار مقامي بهائي عبادتگاهون تعمير ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Houses of Worship |url=https://news.bahai.org/media-information/houses-of-worship |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي لکڻين ۾ مستقبل جي ''مشرق الاذڪار'' کي اهڙي وسيع اداري طور ڏٺو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري انساني ڀلائي، سائنس، تعليم ۽ سماجي خدمت جا ادارا پڻ هجن.{{sfn|Hassall|2012}} اڃا تائين اهڙو مڪمل جامع مجموعو ڪنهن هنڌ قائم ناهي ٿيو.{{sfn|Warburg|2006|p=486}} === ڪئلينڊر === {{Main|بهائي ڪئلينڊر}} بهائي ڪئلينڊر [[باب]] قائم ڪيو. ان ۾ 19 مهينا آهن ۽ هر مهيني ۾ 19 ڏينهن هوندا آهن، جڏهن ته مڪمل شمسي سال ٺاهڻ لاءِ چار يا پنج [[ايام هاء]] جا واڌو ڏينهن شامل ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي نئون سال، جنهن کي [[بهائي نوروز|نوروز]] چيو وڃي ٿو، اتر اڌ گولي جي بهاري اعتدال جي وقت، لڳ ڀڳ 21 مارچ تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ اهو روزي جي مهيني جي پڄاڻيءَ کان پوءِ اچي ٿو. هر بهائي مهيني ۾ هڪ ڀيرو برادري گڏ ٿي [[اوڻيهه ڏينهن واري عيد]] ملهائي ٿي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن: پهريون عبادتي، جنهن ۾ دعا ۽ مقدس متن پڙهيا وڃن ٿا؛ ٻيو انتظامي، جنهن ۾ مشاورت ۽ برادريءَ جا معاملا ڏٺا وڃن ٿا؛ ۽ ٽيون سماجي، جنهن ۾ ماڻهو آزاديءَ سان هڪ ٻئي سان ملن ٿا.{{sfn|Afnan|2022}} 19 مهينن مان هر مهيني جو نالو خدا جي ڪنهن صفت تي رکيل آهي؛ مثال طور ''بهاء'' (جلال)، ''علم'' ۽ ''جمال''.{{sfn|Smith|2008|pp=188–190}} بهائي هفتو به ست ڏينهن جو آهي، ۽ هر ڏينهن جو نالو پڻ خدا جي ڪنهن صفت سان لاڳاپيل آهي. بهائي سال ۾ 11 مقدس ڏينهن ملهائين ٿا، جن مان 9 ڏينهن ڪم کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. اهي ڏينهن مذهب جي تاريخ جي اهم واقعن، جهڙوڪ باب ۽ بهاءُالله جي ڄم، اعلان ۽ وفات، سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=188}} === مقدس ڏينهن === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6A1B9A; color:white;" | عيد يا يادگار ڏينهن ! style="background:#1565C0; color:white;" | عام تاريخ ! style="background:#00897B; color:white;" | ڪم کان پاسو؟ |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهائي نوروز|بهائي نئون سال / نوروز]] | style="background:#E3F2FD;" | لڳ ڀڳ 21 مارچ | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[رضوان]] جو پهريون ڏينهن — بهاءُالله جي دعويٰ جو اعلان | style="background:#E3F2FD;" | 21 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو نائون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 29 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو ٻارهون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 2 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[باب]] جي دعوت جي اعلان جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 24 مئي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهاءُالله]] جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 29 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي شهادت | style="background:#E3F2FD;" | 10 جولاءِ* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | بهاءُالله جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | عهد جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 26 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |- | style="background:#F3E5F5;" | عبدالبهاء جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 28 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |} <small>* باب ۽ بهاءُالله جي ڄم جا ڏينهن جديد بهائي ڪئلينڊر ۾ "ٻن گڏيل جنم ڏينهن" جي قاعدي تحت مقرر ٿين ٿا، تنهنڪري گريگورين تاريخ هر سال بدلجي سگهي ٿي.</small> === نشان === {{Main|بهائي نشان}} [[File:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|alt=Arabic script inscribed on a metal plate|thumb|upright=1.05|right|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه جي اندرين حصي ۾ [[اسم اعظم]] جي خطاطي]] بهائي مذهب جا ڪيترائي نشان عربي لفظ ''بهاء'' ({{lang|ar|بهاء}}، "جلال" يا "شان") سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي ابجد قيمت 9 آهي. نَوَ هڪ عدد وارو سڀ کان وڏو انگ هجڻ ڪري ڪمال يا مڪمل ٿيڻ جي علامت طور به استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري [[نَوَ ڪنڊن وارو تارو]] بهائي مذهب جي عام نشانن مان هڪ آهي، ۽ بهائي عبادتگاهون پڻ نَوَ پاسن واريون هونديون آهن.{{sfn|Smith|2000|pp=167–168}}{{sfn|Hartz|2009|p=14}} نَوَ ڪنڊن وارو تارو بهائي قبرن تي پڻ عام طور ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''رِنگ اسٽون'' نشان ۾ ٻه پنج ڪنڊا تارا ۽ وچ ۾ ''بهاء'' جي علامتي خطاطي شامل هوندي آهي، جنهن کي خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي دنيا جي لاڳاپي جي علامت طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''اسم اعظم'' جي مشهور خطاطي عبارت ''يا بهاء الأبهى'' ({{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}) آهي، جنهن جو مطلب "اي سڀ کان وڌيڪ جلال واري جو جلال" ڪيو وڃي ٿو. اها بهائي عبادتگاهن، گهرن ۽ مذهبي فن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} === سماجي ۽ معاشي ترقي === {{Main|بهائي مذهب ۽ سماجي-معاشي ترقي}} [[File:Tarbiyat School, Tehran, ca 1911.jpg|alt=A black-and-white photograph of several dozen girls seated in front of a school building|thumb|upright=1.15|تهران ۾ ڇوڪرين جي اسڪول جون شاگردياڻيون، 13 آگسٽ 1933ع؛ هي تصوير ممڪن طور 1911ع ۾ قائم ٿيل [[تربيت اسڪول]] جي شاگردياڻين جي آهي. اسڪول کي 1934ع ۾ حڪومتي حڪم سان بند ڪيو ويو.{{sfn|Baháʼí International Community|2005}}]] بهائي مذهب جي شروعات کان ئي سماجي ۽ معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ دلچسپي رهي، خاص طور عورتن جي تعليم ۽ سماجي ڪردار کي وڌائڻ تي زور ڏنو ويو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}}{{sfn|Kingdon|1997}}{{better source needed|date=July 2022}} هن سوچ جو عملي اظهار اسڪولن، زرعي سهڪاري ادارن ۽ ڪلينڪن جي قيام ۾ ٿيو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}} 20 آڪٽوبر 1983ع تي بيت العدل اعظم جي پيغام کان پوءِ سماجي ۽ معاشي ترقي بهائي عالمي سرگرميءَ جو وڌيڪ منظم حصو بڻجي وئي. بهائين کي پنهنجي مقامي حالتن ۽ بهائي تعليمات مطابق سماجي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿايو ويو. 1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ 129 بهائي متاثر سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جا منصوبا سڃاتا ويا، جڏهن ته 1987ع تائين اهو انگ وڌي 1,482 ٿيو.{{sfn|Smith|Momen|1989}} هاڻوڪين سرگرمين ۾ صحت، صفائي، تعليم، صنفي برابري، فنون ۽ ميڊيا، زراعت ۽ ماحوليات شامل آهن.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}}{{better source needed|date=July 2022}} تعليمي منصوبن ۾ ڳوٺاڻي سبق مرڪزن کان وڏن ثانوي اسڪولن ۽ ڪجهه يونيورسٽين تائين ادارا شامل آهن.{{sfn|Momen|2007}} 2017ع تائين بهائي سماجي ۽ معاشي ترقي واري آفيس جي اندازي موجب لڳ ڀڳ 40,000 ننڍا منصوبه، 1,400 ڊگهي مدي واري سرگرميءَ وارا منصوبا ۽ 135 بهائي متاثر تنظيمون ڪم ڪري رهيون هيون.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} === گڏيل قومون === بهاءُالله انسانيت جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ عالمي سطح جي حڪومت ۽ بين الاقوامي تعاون جي ضرورت بابت لکيو. ان فڪري پسمنظر سبب عالمي بهائي برادري [[قومون جي ليگ]] ۽ پوءِ [[گڏيل قومون]] جهڙن ادارن جي ذريعي بين الاقوامي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ جي ڪوششن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جيتوڻيڪ موجوده عالمي ادارن جي ڍانچي بابت بهائي لکڻين ۾ ڪجهه تحفظات پڻ موجود آهن.{{sfn|Momen|2007}} [[بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي]] (BIC)، جيڪا عالمي سطح تي بهائي برادرين جي نمائندگي ڪري ٿي، 1948ع کان گڏيل قومن وٽ غير سرڪاري تنظيم طور رجسٽر ٿيل آهي. 1970ع کان ان کي [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) وٽ خاص صلاحڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Baháʼí International Community – Consultative Status |url=https://esango.un.org/civilsociety/consultativeStatusSummary.do?profileCode=596 |access-date=5 September 2026 |website=United Nations Civil Society Participation |publisher=United Nations}}</ref> BIC کي [[يونيسف]] سان صلاحڪاري حيثيت ۽ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] ۽ گڏيل قومن جي عوامي ڄاڻ واري شعبي وٽ پڻ منظوري حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Key terms and facts |url=https://news.bahai.org/media-information/key-terms-and-facts |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي جا نيويارڪ ۽ [[جنيوا]] ۾ گڏيل قومن سان لاڳاپيل آفيسون آهن، جڏهن ته [[اديس ابابا]]، [[بينڪاڪ]]، [[نيروبي]]، روم، [[سانتياگو]] ۽ [[ويانا]] ۾ علائقائي نمائندگيون پڻ قائم آهن.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} بهائي برادري ماحول، عورتن جي ترقي ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت گڏيل قومن جي مختلف ادارن سان گڏيل پروگرام پڻ هلائي چڪي آهي. 2000ع جي [[Millennium Forum]] ۾ هڪ بهائي نمائندي کي انهن ٿورڙن غير سرڪاري مقررين مان شامل ڪيو ويو، جن کي اجلاس دوران خطاب جو موقعو مليو.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}}{{better source needed|date=July 2022}} == ظلم ۽ جبر == {{Main|بهائين تي ظلم ۽ جبر}} [[File:Cemetery of yazd.jpg|alt=Broken cinder blocks and felled palm trees|thumb|2007ع ۾ ايراني اختيارين طرفان بي حرمتي کان پوءِ [[يزد]] جو بهائي قبرستان]] بهائي اڄ به ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ مذهبي دٻاءَ ۽ پابندين کي منهن ڏين ٿا، جتي حڪومتي يا مذهبي اختيارين مان ڪي بهائي مذهب کي هڪ آزاد مذهب بدران [[اسلام کان ارتداد]] سان لاڳاپيل تحريڪ طور ڏسن ٿا. سڀ کان سخت ۽ ڊگهو ظلم ايران ۾ ٿيو آهي، جتي 1978ع کان 1998ع جي وچ ۾ 200 کان وڌيڪ بهائين کي موت جي سزا ڏني وئي يا قتل ڪيو ويو.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائين جي مذهبي ۽ شهري حقن تي مختلف درجن جون پابنديون مصر، افغانستان،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323 Afghanistan]}}{{better source needed|date=July 2022}} انڊونيشيا،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222133 Indonesia]}} عراق،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}} مراڪش،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}} يمن{{sfn|Baháʼí World News Service|2017}} ۽ ڏکڻ صحارا آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ پڻ رپورٽ ڪيون ويون آهن.{{sfn|Smith|Momen|1989}} === ايران === بهائين تي سڀ کان ڊگهي ۽ منظم ظلم ۽ جبر جي تاريخ ايران ۾ ملي ٿي، جيڪو بهائي مذهب جي جنم ڀومي آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=125–127}} جڏهن [[باب]] جي تحريڪ ايران ۾ تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، تڏهن ڪجهه شيعه عالمن ان جي پيروڪارن کي دين جا دشمن قرار ڏنو. اهڙين مذهبي فتوائن ۽ مهمن کان پوءِ هجوم جا حملا، گرفتارين ۽ سرعام ڦاهين جا واقعا ٿيا.{{sfn|Affolter|2005}} 20هين صديءَ جي شروعات کان انفرادي بهائين خلاف ظلم سان گڏ اهڙيون رياستي مهمون پڻ شروع ٿيون، جن جو نشانو پوري بهائي برادري ۽ ان جا ادارا هئا.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} 1903ع ۾ يزد ۾ 100 کان وڌيڪ بهائي قتل ڪيا ويا.{{sfn|Nash|1982}} 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران تهران جا بهائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا تربيت اسڪول، بند ڪيا ويا؛ بهائي شادين کي قانوني سڃاڻپ نه ڏني وئي ۽ بهائي مذهبي متنن تي سينسرشپ لاڳو ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Sanasarian|2000|pp=52–53}} [[محمد رضا پهلوي]] جي دور ۾، ايران جي معاشي ۽ سياسي مسئلن ۽ وڌندڙ قومپرست تحريڪن جي ماحول ۾، بهائين خلاف هڪ منظم مهم شروع ڪئي وئي.{{efn|انهيءَ راءِ سان هيءَ سوچ به مطابقت رکي ٿي ته حڪومت وڌيڪ سنگين مسئلن، جن ۾ شديد معاشي ڏکيائيون پڻ شامل هيون، تان ڌيان هٽائڻ لاءِ ان مهم جي حوصلا افزائي ڪئي. ان کان علاوه حڪومت کي ان قومپرست تحريڪ کي پنهنجي ضابطي ۾ آڻڻ ۾ پڻ ڏکيائي پيش اچي رهي هئي، جنهن [[محمد مصدق|مصدق]] جي حمايت ڪئي هئي.{{sfn|Akhavi|1980|pp=76–78}}}} 1955ع ۾ هڪ سرڪاري طور منظور ٿيل ۽ منظم بهائي مخالف مهم هلي، جنهن ۾ قومي ريڊيو ۽ سرڪاري اخبارن وسيلي بهائين خلاف پروپيگنڊا ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} ان مهم دوران ملا محمد تقي فلسفي جي تحريڪ کان پوءِ تهران جي فوجي گورنر جنرل [[تيمور بختيار]] جي حڪم تي تهران جو بهائي مرڪز ڊاهي پٽ ڪيو ويو.{{sfn|''The New York Times''|1955}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پهلوي حڪومت خلاف عوامي تحريڪ وڌڻ سان بهائين کي ڪڏهن ڪڏهن شاهه جي حڪومت، اولهه ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل سياسي طاقت طور پيش ڪيو ويو، جنهن سان سماجي دشمني وڌيڪ وڌي.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}} 1979ع جي [[ايراني انقلاب|اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايراني بهائين خلاف رياستي پابنديون وڌيڪ سخت ٿيون. بهائين جي گهرن تي ڇاپا، سرڪاري ملازمتن کان روڪ، يونيورسٽين ۾ داخلا کان محرومي، گرفتارين ۽ ڊگهي قيد جون سزائون رپورٽ ٿينديون رهيون.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائي قبرستانن جي بي حرمتي، ملڪيتن جي ضبطگي ۽ مذهبي تاريخي ماڳن جي ڊاهڻ جا واقعا پڻ ٿيا، جن ۾ بهاءُالله جي والد ميرزا بزرگ سان لاڳاپيل گهر به شامل آهي.{{sfn|Affolter|2005}} [[شيراز]] ۾ [[باب]] جو گهر، جيڪو بهائين لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿو، ٻه ڀيرا ڊاهيو ويو.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} 2018ع ۾ اصفهان يونيورسٽيءَ مان هڪ بهائي شاگردياڻي کي سندس مذهب سبب خارج ڪيو ويو، جڏهن ته ساڳئي سال زنجان ۽ گيلان جي يونيورسٽين مان پڻ ٻن بهائي شاگردن کي خارج ڪرڻ جون رپورٽون مليون.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} [[محمود احمدي نژاد]] جي صدارت دوران بهائين خلاف دٻاءَ ۾ واڌ بابت آمريڪي مذهبي آزاديءَ واري ڪميشن سميت مختلف ادارن رپورٽون جاري ڪيون.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Sullivan|2009}} گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميشن 2005ع جي هڪ ڳجهي خط جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ ايراني فوجي قيادت کي بهائين جي سڃاڻپ ۽ سندن سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون ويون هيون. ان پسمنظر ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽيئر 20 مارچ 2006ع تي خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي نگراني مان حاصل ڪيل ڄاڻ وڌيڪ مذهبي امتياز ۽ ظلم لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Jahangir|2006}} 14 مئي 2008ع تي ايران ۾ بهائي برادريءَ جي ضرورتن جي سار سنڀال ڪندڙ غير رسمي اداري، جنهن کي "دوست" يا ''Yárán'' چيو ويندو هو، جي ميمبرن کي گرفتار ڪري [[ايون جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} سندن مقدمو ڪيترائي ڀيرا ملتوي ٿيو ۽ آخرڪار 12 جنوري 2010ع تي شروع ٿيو.{{sfn|CNN|2010a}} عدالتي ڪارروائيءَ تائين دفاعي وڪيلن جي محدود رسائي ۽ آزاد مبصرن جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010a}} بعد ۾ وڌيڪ ٻڌڻيون 7 فيبروري،{{sfn|Washington TV|2010}} 12 اپريل{{sfn|Djavadi|2010}} ۽ 12 جون 2010ع تي ٿيون.{{sfn|Radio Free Europe|2010}} 11 آگسٽ 2010ع تي ستن بهائي اڳواڻن مان هر هڪ کي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي،{{sfn|Siegal|2010}} جيڪا پوءِ 10 سال ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010b}} انهن کي بعد ۾ [[گوهر دشت جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|AFP|2011a}} مارچ 2011ع ۾ سندن اصل 20 سالن واري سزا بحال ڪئي وئي.{{sfn|AFP|2011b}} 3 جنوري 2010ع تي ايراني اختيارين وڌيڪ ڏهه بهائي گرفتار ڪيا. انهن ۾ ليوا خانجاني، قيد بهائي اڳواڻ جمال الدين خانجاني جي پوٽي، پڻ شامل هئي؛ فيبروريءَ ۾ سندس پٽ نڪي خانجاني کي پڻ گرفتار ڪيو ويو.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} ايراني حڪومت جو موقف رهيو آهي ته بهائي مذهب هڪ مذهبي برادري نه، پر سياسي تنظيم آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ان کي سرڪاري مذهبي اقليت طور تسليم نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} انساني حقن جي تنظيمن جو چوڻ آهي ته حڪومت اهڙي دعويٰ جي حق ۾ قابل اعتماد ثبوت پيش نه ڪيو آهي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} ايراني حڪومت بهائي مذهب کي [[صهيونيت]] سان پڻ ڳنڍيندي رهي آهي.{{efn|ارجنٽينا ۾ ايراني سفارتخاني جي هڪ ترجمان وضاحت ڪئي ته بهائين کي خارج ڪرڻ جو سبب اهو هو ته اهي هڪ ”گمراهه گروهه ... آهن، جن جو عالمي صهيونيت سان تعلق ۽ وابستگي هڪ واضح حقيقت آهي“ ۽ انهن کي ”عيسائين، يهودين ۽ زرتشتين جهڙين اقليتن جي ساڳئي زمري ۾ نٿو رکي سگهجي.“"{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006|p=22, n. 148}}}} تاريخي تحقيق موجب بهاءُالله کي ايران جي شاهه [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ايران مان عثماني سلطنت ڏانهن جلاوطن ڪرايو، ۽ پوءِ عثماني اختيارين کيس وڌيڪ پري [[عڪا]] موڪليو؛ عڪا ان وقت عثماني فلسطين جو حصو هو ۽ اسرائيل رياست ان واقعي کان لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ قائم ٿي.{{efn| ايراني حڪمران [[ناصرالدين شاهه قاجار]]، بهاءُالله کي ايران مان جلاوطن ڪري [[عثماني سلطنت]] ڏانهن موڪليو، جتان پوءِ عثماني سلطان، ايراني شاهه جي درخواست تي، کيس ايران کان وڌيڪ پري علائقن ڏانهن جلاوطن ڪندو رهيو ۽ آخرڪار [[عڪا، فلسطين|عڪا]] موڪليو ويو، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ صديءَ کان پوءِ [[اسرائيل]] جي رياست ۾ شامل ٿيو..}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}} ڪجهه محققن موجب صهيونيت واري الزام کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.{{sfn|Freedman|2009}} 2019ع ۾ ايران جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي درخواستن مان "ٻيا مذهب" وارو اختيار ختم ڪيو ويو، جنهن سان بهائين لاءِ پنهنجي حقيقي مذهب سان سرڪاري دستاويز حاصل ڪرڻ مشڪل يا ناممڪن بڻجي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baha'i – DW – 01/25/2020|website=dw.com|access-date=12 March 2021|archive-date=13 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413153102/https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[هيومن رائٽس واچ]] نتيجو ڪڍيو ته ايران ۾ بهائين خلاف ڏهاڪن کان هلندڙ منظم رياستي جبر، عالمي فوجداري قانون جي حوالي سان ''انسانيّت خلاف ڏوهه'' واري "ظلم ۽ جبر" جي زمري ۾ اچي سگهي ٿو. تنظيم پنهنجي رپورٽ ۾ من ماني گرفتارين، مقدمن، تعليم ۽ روزگار تي پابندين، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ بهائي تدفين ۾ رياستي مداخلت کي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو قرار ڏنو.<ref>{{cite report |url=https://www.hrw.org/report/2024/04/01/boot-my-neck/iranian-authorities-crime-persecution-against-bahais-iran |title="The Boot on My Neck": Iranian Authorities' Crime of Persecution Against Baha'is in Iran |date=1 April 2024 |publisher=Human Rights Watch |access-date=5 September 2026}}</ref> === مصر === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مصر جي هڪ مذهبي عدالت بهائي مذهب جي پنهنجن قانونن، اصولن ۽ عقيدن جي بنياد تي ان کي اسلام کان الڳ هڪ نئين مذهبي روايت طور سڃاتو.<ref>{{cite web | title=The House of Baha’u’llah and the Struggle for Religious Visibility in Mandatory Iraq | url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | publisher=Cambridge University Press | access-date=2026-06-12 | archive-date=13 January 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260113045206/https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1960ع کان مصر ۾ بهائي ادارن ۽ برادريءَ جي منظم سرگرمين تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. بهائي مرڪز، لائبريريون ۽ قبرستان سميت برادريءَ جون ڪيتريون ملڪيتون حڪومت ضبط ڪيون، جڏهن ته ڪجهه مذهبي فتوائن ۾ بهائين کي [[مرتد]] قرار ڏنو ويو.{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222287 Egypt]}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصر ۾ سرڪاري [[سڃاڻپ ڪارڊ]] نظام کي اليڪٽرانڪ ڪرڻ کان پوءِ مذهبي سڃاڻپ بابت تڪرار وڌيو، ڇاڪاڻ ته سرڪاري دستاويزن ۾ صرف مسلمان، عيسائي يا يهودي سڃاڻپ لاءِ اختيار موجود هئا. ان جي نتيجي ۾ بهائين کي قومي سڃاڻپ ڪارڊ، پيدائش سرٽيفڪيٽ، وفات سرٽيفڪيٽ، شادي يا طلاق جا دستاويز ۽ پاسپورٽ حاصل ڪرڻ ۾ وڏيون ڏکيائيون پيش آيون، جيستائين هو پنهنجي مذهب بابت غلط ڄاڻ نه ڏين. بهائي اصولن موجب مذهب بابت ڪوڙو بيان ڏيڻ قابل قبول نه هو.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} اهڙن دستاويزن کان سواءِ روزگار، تعليم، اسپتالن ۾ علاج، ملڪ کان ٻاهر سفر ۽ ووٽ ڏيڻ جهڙن شهري حقن تائين رسائي محدود ٿي ويندي هئي.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} ڊگهي قانوني ڪارروائيءَ کان پوءِ مصر جي گهرو معاملن واري وزير 14 اپريل 2009ع تي هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت مسلمان، عيسائي يا يهودي نه هئڻ وارن شهرين کي مذهبي خاني ۾ ڊيش (—) سان سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009a}}{{better source needed|date=July 2022}} نئين ضابطي تحت پهريان ٻه سڃاڻپ ڪارڊ 8 آگسٽ 2009ع تي بهائين کي جاري ڪيا ويا.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009b}}{{better source needed|date=July 2022}} === يمن === يمن ۾ بهائين کي خاص طور [[حوثي تحريڪ|حوثي]] اختيارين جي دور ۾ مذهبي جبر کي منهن ڏيڻو پيو آهي. 25 مئي 2023ع تي حوثي فورسن [[صنعا]] ۾ هڪ خانگي گهر ۾ ٿيندڙ پرامن بهائي گڏجاڻيءَ تي ڇاپو هڻي 17 ڄڻن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ پنج عورتون شامل هيون. شروعاتي طور انهن گرفتار ٿيلن جو هنڌ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ڪيترائي هڪ سال پوءِ به قيد ۾ هئا.<ref>{{cite web |date=23 May 2024 |title=Yemen: One year on, Huthis must release Baha'is arbitrarily detained over their religion and end persecution of minorities |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/yemen-one-year-on-huthis-must-release-bahais-arbitrarily-detained-over-their-religion-and-end-persecution-of-minorities/ |access-date=5 September 2026 |publisher=Amnesty International}}</ref> 2025ع ۾ گڏيل قومن جي يمن بابت ماهرن جي پينل رپورٽ ڪيو ته حوثي اختيارين بهائي برادريءَ خلاف منظم امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون آهن. رپورٽ ۾ مذهبي آزادي، اظهار، ضمير ۽ عقيدي تي پابندين، زبردستي لکرائڻ وارن عهدنامن، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ اڳوڻن قيدين تي مسلسل پابندين جا واقعا دستاويز ڪيا ويا.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2025/10/report/letter-dated-15-october-2025-from-the-panel-of-experts-on-yemen-addressed-to-the-president-of-the-security-council/n2523409.pdf |title=Letter dated 15 October 2025 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council |date=15 October 2025 |publisher=United Nations Security Council |id=S/2025/650 |access-date=5 September 2026}}</ref> === عثماني سلطنت === بهاءُالله ۽ سندس پيروڪار 19هين صديءَ ۾ قاجار ايران مان جلاوطنيءَ بعد عثماني سلطنت جي علائقن ڏانهن موڪليا ويا. عثماني اختيارين بهاءُالله کي سياسي لحاظ کان حساس شخصيت سمجهندي پهرين [[قسطنطنيه]]، پوءِ [[ادرنه]] ۽ آخرڪار 1868ع ۾ [[عڪا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. عڪا ۾ بهاءُالله شروع ۾ سخت قيد جي حالتن هيٺ رهيو، پر پوءِ کيس شهر جي ڀرسان رهائش جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ قانوني طور هو اڃا به عثماني قيدي سمجهيو ويندو هو. 1892ع ۾ سندس وفات به عڪا جي ڀرسان ٿي. بعد ۾ بهائي برادري [[حيفا]] ۽ عڪا ۾ مذهبي ماڳن، باغن ۽ مزارن جي سار سنڀال ۽ تعمير ڪئي. حيفا ۽ عڪا ۾ بهائي مقدس ماڳ ۽ باغ اڄ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |title=Bahá'í Reference |access-date=20 March 2025 |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409213502/https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=50em}} * [[بهائي انتظام]] * [[بهائي–ازلي ورهاست]] * [[بهائي ڪائناتيات]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري]] * [[افسانوي ادب ۾ بهائي مذهب]] * [[بهائي اڀياس]] * [[بهائي وقتي سلسلو]] * [[تدريجي وحي (بهائي)]] * [[سائنس بابت بهائي نظر]] * [[بهائي عالمي مرڪز جون عمارتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد]] * [[حقوق الله]] * [[بهائين جي فهرست]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] * [[بهائي مذهب جو خاڪو]] * [[بهائي ڇتيدار باغ]] * [[عالمي مذهبن جو ڏينهن]] {{colend}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Hatcher |first=William S. |last2=Martin |first2=J. Douglas |title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion |publisher=Harper & Row |location=San Francisco |year=1998 |isbn=0-87743-264-3}} * {{cite book |last=Hartz |first=Paula |title=World Religions: Baháʼí Faith |publisher=Chelsea House Publishers |year=2009}} * {{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Baháʼí Faith |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2008 |isbn=978-0-521-86251-6}} * {{cite book |last=Stockman |first=Robert H. |title=The Baháʼí Faith: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |year=2013}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bahá'í Faith}} * [https://www.bahai.org/ بهائي مذهب جي عالمي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.bahai.org/library/ بهائي ريفرنس لائبريري] * [https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith بهائي مذهب — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] [[زمرو:بهائي مذهب]] [[زمرو:ابراهيمي مذهب]] [[زمرو:ايران ۾ مذهب]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ قائم ٿيل مذهب]] [[زمرو:توحيدي مذهب]] [[زمرو:نئون مذهبي تحريڪون]] <references group="lower-alpha"/> pmh1bu60v2ugocub13sunxwqtu6qxqx 410658 410655 2026-09-08T21:37:31Z Intisar Ali 8681 410658 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[سم ائنسرڊ ڪئيسچنز]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[دي سيڪريٽ آف ڊوائين سولائيزيشن]]''، ''[[سم ائنسرڊ ڪئيسچنز]]''، ''[[ٽيبليٽ ٽو ڊاڪٽر فوريل|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[ٽيبليٽس آف دي ڊوائين پلان]]'' ۽ ''[[ٽيبليٽ ٽو دي ھيگ]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''گارڊين'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''گارڊين'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''گارڊين'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''ھينڊز آف دي ڪاز'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} == مقدس متن == {{Baháʼí texts sidebar}} {{Main|بهائي ادب}} بهائي مذهب جا ''قانوني ۽ معتبر متن'' [[باب]]، [[بهاءُالله]]، [[عبدالبهاء]]، [[شوقي افندي]] ۽ [[بيت العدل اعظم]] جون لکڻيون، ۽ عبدالبهاء جون تصديق ٿيل تقريرون آهن. باب ۽ بهاءُالله جي لکڻين کي خدائي وحي سمجهيو وڃي ٿو، عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تقريرن ۽ شوقي افندي جي لکڻين کي بااختيار تشريح، جڏهن ته بيت العدل اعظم جي فيصلن ۽ لکڻين کي بااختيار قانون سازي ۽ وضاحت جي حيثيت ڏني وڃي ٿي. بهائي عقيدي موجب انهن سڀني متنن ۾ ڪنهن نه ڪنهن درجي تائين خدائي رهنمائي موجود آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} بهاءُالله جي اهم لکڻين ۾ ''[[ڪتاب اقدس]]'' شامل آهي، جيڪو فردي ۽ اجتماعي زندگيءَ بابت ڪيترن مذهبي قانونن ۽ عملن کي بيان ڪري ٿو،{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} ۽ ''[[ڪتاب ايقان]]''، جنهن کي بهائي عقيدي جي ڪيترن بنيادي فڪري اصولن جي وضاحت ڪندڙ اهم متن سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=137}} ''[[Gems of Divine Mysteries]]'' ۾ پڻ عقيدي جا وڌيڪ بنيادي موضوع بيان ٿيل آهن. جيتوڻيڪ بهائي تعليمات ۾ سماجي ۽ اخلاقي مسئلن تي گهڻو زور ڏنو ويو آهي، پر ڪيترائي بنيادي بهائي متن صوفياتي يا عرفاني نوعيت جا به آهن.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انهن ۾ ''[[ست واديون]]'' ۽ ''[[چار واديون]]'' شامل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=20}} ''ست واديون'' هڪ صوفي پيروڪار لاءِ [[فريدالدين عطار]] جي ادبي انداز کان متاثر ٿي لکي وئي هئي ۽ ان ۾ روح جي خدا ڏانهن روحاني سفر جا مختلف مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Smith|2000|p=311|ps=: {{nowrap|"Seven Valleys"}}}} ان جو انگريزي ترجمو 1906ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ڪري اهو اولهه ۾ دستياب ٿيندڙ بهاءُالله جي اوائلي متنن مان هڪ بڻيو. ''[[ڪلمات مکنونه]]'' به بهاءُالله جي اوائلي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ۾ 153 مختصر عبارتُون شامل آهن، جن بابت بهاءُالله لکيو ته انهن ۾ ڪجهه بنيادي روحاني حقيقتن جو جوهر مختصر صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Smith|2000|p=181|ps=: {{nowrap|"Hidden Words"}}}} == آبادي ۽ عالمي پکيڙ == {{Further|ملڪ موجب بهائي مذهب|مذهبن جي واڌ}} [[File:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|alt=A large temple in the shape of an open lotus flower|[[نئين دهلي]] جو [[لوٽس ٽيمپل]]، جيڪو 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ڀارت جو پهريون [[بهائي عبادتگاهه]] آهي؛ اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ 45 لک ماڻهو هتي اچن ٿا.|upright=1]] 2020ع تائين دنيا ۾ بهائين جو تعداد لڳ ڀڳ 8 ملين ٻڌايو ويو آهي.{{sfn|Smith|2022b|p=509}}<ref name="wrd-2020-bahais">{{Cite web |title=Baha'is by Country |website=World Religion Database |publisher=Institute on Culture, Religion, and World Affairs |date=2020 |url=https://worldreligiondatabase.org/ |access-date=21 December 2020 |archive-date=1 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501185821/https://worldreligiondatabase.org/ |url-status=live }}{{subscription required}}</ref> 2013ع ۾ ٻن آباديءَ جي ماهرن لکيو ته 1910ع کان 2010ع جي وچ واري هڪ صديءَ دوران بهائي مذهب گڏيل قومن جي هر علائقي ۾ عام آباديءَ جي واڌ جي شرح کان تيزيءَ سان وڌيو، ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان جي واڌ عام آباديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ ٻيڻي رهي.{{sfn|Johnson|Grim|2013}} [[File:Baha'i Temple at Dusk.jpg|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] ۾ بهائي عبادتگاهه؛ دنيا جو سڀ کان پراڻو اڃا قائم بهائي عبادتگاهه.{{sfn|Stausberg|2011|p=96}}|upright=1]] عالمي بهائي آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو ڏکڻ صحارا آفريڪا (29.9 سيڪڙو) ۽ ڏکڻ ايشيا (26.8 سيڪڙو) ۾ ٻڌايو ويو آهي، ان کان پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا (12.7 سيڪڙو) ۽ لاطيني آمريڪا (12.2 سيڪڙو) اچن ٿا.{{sfn|Smith|2022a|p=510}} اتر آمريڪا ۾ 7.6 سيڪڙو، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ 6.2 سيڪڙو، يورپ ۾ 2.0 سيڪڙو، آسٽريليا ۽ اوشيانا ۾ 1.6 سيڪڙو ۽ اتر اوڀر ايشيا ۾ 0.9 سيڪڙو بهائي آبادي ٻڌائي وئي آهي. 2015ع جي انگن موجب، بهائي مذهب ايران، پاناما، بيلز، بوليويا، زامبيا ۽ پاپوا نيو گني ۾ ٻيو وڏو مذهب، جڏهن ته چاڊ ۽ ڪينيا ۾ ٽيون وڏو مذهب هو.<ref>{{Cite web | title = Iran – Religious Adherents | url = https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210612220129/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Panama – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190712231843/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Belize – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151122030203/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bolivia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 15 October 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Zambia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 23 June 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170623232023/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Papua New Guinea – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 27 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927084940/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Chad – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 18 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210618141728/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Kenya – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_121_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 5 January 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200105165733/http://www.thearda.com/internationaldata/countries/Country_121_2.asp | url-status = dead }}</ref> 19هين صديءَ کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين بهائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت ايران ۾ رهي، جڏهن ته ايران کان ٻاهر جا پيروڪار خاص طور ڀارت ۽ اولهندي ملڪن ۾ هئا.{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}} 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 200,000 پيروڪارن مان هي مذهب 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين 4 ملين کان مٿي عالمي آباديءَ تائين پهتو.{{sfn|Smith|2016}}{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}}{{sfn|Daume|Watson|1988|p=303}} 2008ع ۾ ايران ۾ لڳ ڀڳ 110,000 بهائي ٻڌايا ويا.<ref>{{Citation |title=Bibliography |date=25 August 2015 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvx06zsp.15 |work=No Jim Crow Church |pages=287–302 |access-date=26 September 2023 |publisher=University Press of Florida|doi=10.2307/j.ctvx06zsp.15 |url-access=subscription }}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بهائي مذهب جي واڌ ۾ اتر آمريڪا مان منصوبابنديءَ سان مختلف ملڪن ڏانهن ماڻهن جي لڏپلاڻ يا ''پائنيئرنگ'' جو وڏو ڪردار رهيو.<ref name=HampsonPhD>{{Cite thesis |last=Hampson |first=Arthur |date=May 1980 |title=The growth and spread of the Baha'i Faith |type=PhD |publisher=Department of Geography, University of Hawaii |id=UMI 8022655 |oclc=652914306 |url=https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |pages=458–459, 472 |access-date=24 July 2022 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404191855/https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، 2001ع ۾ سماجيات جي ماهر [[David B. Barrett]] بهائي مذهب کي "نسلي يا قومي مرڪز کان پاڪ عالمي مذهب" قرار ڏنو.{{sfn|World Christian Encyclopedia|2001}} ان جي واڌ هر علائقي ۾ هڪجهڙي نه رهي. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ۽ ان جي اثر هيٺ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بهائي سرگرمين تي پابندي ۽ پيروڪارن تي دٻاءُ رهيو.<ref name="Kolarz">{{Cite book| last=Kolarz| first=Walter| author-link=Walter Kolarz |title=Religion in the Soviet Union |publisher=St. Martin's Press |series=Armenian Research Center collection |year=1962 |pages=470–473 |oclc=254603830}}</ref>{{sfn|Momen|1994a}}<ref name="hass">{{Cite journal | last = Hassall | first = Graham | title = Notes on the Bábí and Baháʼí Religions in Russia and its Territories | journal = Journal of Baháʼí Studies | volume = 5 | issue = 3 | pages = | date = 1992 | url = http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164853/http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-date=6 July 2011 | access-date =21 July 2022}}</ref> 1970ع کان 1990ع واري عرصي ۾ ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ پڻ پابنديون لڳيون.{{sfn|Smith|Momen|1989}}<ref>{{Cite web | last = compiled by Wagner | first = Ralph D. | title = NIGER | work = Synopsis of References to the Baháʼí Faith, in the US State Department's Reports on Human Rights 1991–2000 | publisher = Baháʼí Library Online | url = http://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | access-date = 4 May 2008 | archive-date = 7 February 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260207004629/https://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | url-status = live }}</ref> ايران ۽ ڪجهه شيعه اڪثريتي ملڪن ۾ بهائين خلاف دٻاءُ سڀ کان وڌيڪ شديد رهيو آهي. ڪجهه محققن ۽ انساني حقن جي تنظيمن ان صورتحال کي نسل ڪشيءَ جي ڪوشش يا ان ڏانهن ويندڙ عملن سان تشبيهه ڏني آهي.{{sfn|Affolter|2005}}<ref>{{Cite journal | last = Morlock | first = Naghme Naseri | title = Religious Persecution & Oppression: A Study of Iranian Baha'ís' Strategies of Survival | journal = Journal of Hate Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 15–24 | date = 6 December 2021 | doi = 10.33972/jhs.201 | s2cid = 245113244 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web| last =Dallaire| first =Roméo| author-link =Roméo Dallaire| title =Baha'i People in Iran—Inquiry| work =Statements from Roméo Dallaire| publisher =The Liberal caucus in the Senate| date =29 November 2011| url =http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| access-date =28 March 2012| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20140106032336/http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| archive-date =6 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web | title =Genocide and politicide watch: Iran | publisher =Genocide Watch; The International Alliance to End Genocide | date =28 March 2012 | url =http://www.genocidewatch.org/iran.html | access-date = 28 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last =Seyfried | first =Rebeka | title =Progress report from Mercyhurst: Assessing the risk of genocide in Iran | work =Iranian Baha'is | publisher =The Sentinel Project for Genocide Prevention | date =21 March 2012 | url =http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | access-date =28 March 2012 | archive-date =4 November 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20121104083251/http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | url-status =live }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه هنڌن ۽ دورن ۾ بهائي مذهب تمام تيزيءَ سان وڌيو، خاص طور ڏکڻ صحارا آفريڪا ۾.<ref name="UofC">{{Cite web|title=Overview Of World Religions |work=General Essay on the Religions of Sub-Saharan Africa |publisher=Division of Religion and Philosophy, [[University of Cumbria]] |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |access-date=16 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209082606/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |archive-date=9 December 2007 }}</ref> 1989ع ۾ بيت العدل اعظم بوليويا، بنگلاديش، هيٽي، ڀارت، لائبيريا، پيرو، فلپائن ۽ تائيوان کي انهن ملڪن مان قرار ڏنو، جتي پوين ڏهاڪن ۾ مذهب جي واڌ نمايان رهي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#313524548|title=Riḍván 1989 – To the Bahá'ís of the World | Bahá'í Reference Library|website=www.bahai.org|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017001651/https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#275533543#313524548|url-status=live}}</ref> بهائي ذريعن 1991–92ع ۾ عالمي آبادي کي "پنج ملين کان وڌيڪ" ٻڌايو.{{sfn|Baháʼí World News Service|1992}} 2001ع کان پوءِ بيت العدل اعظم صرف رسمي پيروڪارن جي ڳڻپ بدران برادريءَ جي سرگرمي، تربيتي عمل ۽ مقامي ادارن ۾ شرڪت کي به اهم شمارياتي معيار طور استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Stockman|2022a|p=565}}{{sfn|Stockman|2022b|p=578}}{{sfn|Hassal|2022|p=588}} بهائي ڪنهن به ملڪ ۾ آباديءَ جي اڪثريت نٿا بڻجن،{{sfn|Park|2004}} ۽ گهڻن ملڪن ۾ اهي مجموعي آباديءَ جو تمام ننڍو حصو آهن؛ تنهنڪري سندن حقيقي انگ بابت گهٽ ڳڻپ يا ''under-reporting'' جو مسئلو پڻ موجود رهي ٿو.{{sfn|Association of Religion Data Archives|2010}}{{sfn|Pew Global Religious Landscape|2012}} ڪجهه هنڌن تي بهائي آبادي خاص نسلي يا سماجي اقليتن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جنهن سان صحيح ڳڻپ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kolodner">{{Cite web| last =Kolodner| first =Alexander| title =The Baha'i Faith Compared to Race in American Counties| date =1 May 2014| url =https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| access-date =18 March 2015| archive-date =14 May 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250514090655/https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| url-status =live}}</ref>{{sfn|Smith|2022b|p=619}} [[ساموا]] جو حڪمران [[Malietoa Tanumafili II]] 1968ع ۾ بهائي ٿيو ۽ 2007ع ۾ وفات تائين عهد تي رهيو؛ کيس بهائي مذهب قبول ڪندڙ پهريون وقت جو رياستي سربراهه سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2022}} بهائي ذريعن موجب [[رومانيا جي راڻي ماري]] پهرين تاجدار شخصيت هئي، جنهن بهاءُالله جي تعليمات کي قبول ڪيو ۽ انهن جي عوامي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |title=MARIE ALEXANDRA VICTORIA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |access-date=22 April 2025 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521044120/https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |url-status=live }}</ref> == مذهبي ۽ سماجي عمل == {{See also|بهائي قانون}} === عبادتي ۽ اخلاقي ذميواريون === بهاءُالله جي تعليمات ۾ ذاتي عملن جا ڪيترائي اهڙا مثال شامل آهن، جيڪي پيروڪارن لاءِ لازم يا همٿايل سمجهيا وڃن ٿا. 15 ورهين کان مٿي عمر وارن بهائين لاءِ هر ڏينهن مقرر لفظن ۽ طريقي سان گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[واجب بهائي نماز]] پڙهڻ لازم آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} روزاني واجب نماز کان علاوه عبادتي دعا، مراقبو، فڪر ۽ مقدس متنن جو مطالعو پڻ همٿايو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=161–162}} بالغ بهائي هر سال مارچ ۾ ڏينهن جي روشنيءَ دوران 19 ڏينهن جو [[بهائي اوڻيهه ڏينهن وارو روزو]] رکن ٿا؛ ڪجهه حالتن ۾ ڇوٽون مقرر آهن.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} بهائي تدفين لاءِ مخصوص اصول موجود آهن، جن ۾ دفن وقت هڪ مقرر دعا پڙهڻ شامل آهي. لاش کي ڪيميائي طريقي سان محفوظ ڪرڻ يا ساڙڻ جي سخت حوصلا شڪني ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} بهائي قانون موجب روزمره جي ضروري خرچن ۽ قرضن کان پوءِ مخصوص بچيل دولت تي 19 سيڪڙو ادائيگي، جنهن کي [[حقوق الله]] چيو وڃي ٿو، مقرر آهي؛ اها ادائيگي بيت العدل اعظم ڏانهن وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === منع ٿيل عمل === [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|alt=Elaborate gardens with several gates and a walkway leading to a domed building in the distance|thumb|[[حيفا]] ۾ [[بهائي ڇتيدار باغ]]]] بهاءُالله جي تعليمات ۾ ڪجهه ذاتي عمل منع ٿيل يا سخت ناپسنديده قرار ڏنل آهن. [[غيبت]] ۽ ماڻهن جي پٺيان بدگويي منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=330–332}} [[شراب]] پيئڻ ۽ وڪڻڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} جنسي لاڳاپن کي مڙس ۽ زال جي شاديءَ واري رشتي تائين محدود ڪيو ويو آهي؛ ان ڪري شادي کان اڳ، شادي کان ٻاهر ۽ هم جنس جنسي لاڳاپا بهائي قانون ۾ منع ٿيل آهن.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} ''(ڏسو پڻ: [[هم جنس پرستي ۽ بهائي مذهب]])'' [[پارٽي سياست]] ۾ شرڪت ممنوع آهي،{{sfn|McMullen|2015|pp=69, 136, 149, 253–254, 269}} جڏهن ته روزگار طور گداگري ڪرڻ پڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} نماز، روزي ۽ ٻين ذاتي قانونن جي پابندي بنيادي طور هر فرد جي پنهنجي ذميواري سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن ڪو شخص مذهب جي قانونن جي کليل ۽ مسلسل ڀڃڪڙي يا سنگين اخلاقي بدعملي ڪري، ته ڪجهه حالتن ۾ قومي روحاني مجلس انتظامي حق محدود ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڪارروائي سماجي بائيڪاٽ يا شَننگ جي مترادف نه آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} ''[[ڪتاب اقدس]]'' جا ڪجهه قانون موجوده وقت ۾ لاڳو سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا اهڙي سماج سان لاڳاپيل آهن، جتي بهائي قانون وڏي سماجي پيماني تي لاڳو هجن، جهڙوڪ باهه لڳائڻ يا قتل بابت ڪجهه سزا جا اصول.{{sfn|Schaefer|2002|pp=321–323}} بهائي قانون، جيستائين رهائش واري ملڪ جي شهري قانون سان سڌي ٽڪراءَ ۾ نه هجن، هر بهائي لاءِ پابند سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|p=158}}{{sfn|Schaefer|2002|pp=312,315}} === شادي === {{Main|بهائي شادي}} بهائي مذهب ۾ شاديءَ جو بنيادي مقصد مرد ۽ عورت جي وچ ۾ روحاني هم آهنگي، محبت، ساٿ ۽ اتحاد کي فروغ ڏيڻ ۽ ٻارن جي پرورش لاءِ محفوظ ۽ محبت ڀريو ماحول پيدا ڪرڻ آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=164–165}} بهائي تعليمات شاديءَ کي "ڀلائي ۽ نجات جو قلعو" سڏين ٿيون ۽ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ڍانچي سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهاءُالله شاديءَ جي واکاڻ ڪئي، طلاق جي حوصلا شڪني ڪئي ۽ شادي کان ٻاهر پاڪدامنيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب مڙس ۽ زال کي هڪ ٻئي جي روحاني ترقيءَ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Momen|2022}} بهائي متنن ۾ نسلي حدن کان مٿانهين شاديءَ جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.{{sfn|Smith|2008|p=164}} شادي ڪرڻ وارن کي صلاح ڏني وڃي ٿي ته فيصلي کان اڳ هڪ ٻئي جي ڪردار ۽ طبيعت کي چڱي طرح سمجهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} والدين کي پنهنجي ٻارن لاءِ ساٿي چونڊڻ جو اختيار ناهي؛ پر جڏهن ٻه ماڻهو پاڻ شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن، ته ٻنهي جا سڀ زنده حيات حياتياتي والدين، ڀلي بهائي هجن يا نه، پنهنجي رضامندي ڏين.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي شاديءَ جي تقريب نسبتاً سادي آهي. لازمي حصو اهو آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ بهاءُالله مقرر ڪيل شاديءَ جا لفظ پڙهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} اهي لفظ آهن: "اسين سڀ، يقيناً، خدا جي مرضيءَ تي قائم رهنداسين."{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي انتظامي رهنمائي موجب ٽرانس جينڊر شخص کي طبي منتقلي ۽ [[جنس جي تبديليءَ واري سرجري]] کان پوءِ سندس نئين جنس ۾ سڃاڻپ ملي سگهي ٿي، ۽ پوءِ هو يا هوءَ بهائي شادي ڪري سگهي ٿو يا سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 December 2002 |title=Transsexuality |url=http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |publisher=[[Universal House of Justice]] |access-date=28 November 2022 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205549/http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Parashar |first=Singh M. |url=https://books.google.com/books?id=VEnrDwAAQBAJ&dq='bahai+faith%22+transgender&pg=PT210 |title=Why Homosexuality Was Not Opposed by Narendra Modi ? |date=17 April 2020 |publisher=Xlibris Corporation |isbn=978-1-984594-67-9 |language=en}}</ref> === ڪم ۽ روزگار === بهاءُالله فقيرانه گداگري ۽ سخت راهبانيت تي ٻڌل زندگيءَ جي حوصلا شڪني ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} [[رهبانيت]] منع ٿيل آهي، ۽ بهائين کي سيکاريو وڃي ٿو ته هو مفيد ڪم ۾ مشغول رهندي روحاني زندگي گذارين.{{sfn|Daume|Watson|1992}} بهاءُالله جي لکڻين ۾ انساني خدمت جي نيت سان ڪيل محنت کي عبادت جي درجي سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Daume|Watson|1992}} ان ڪري بهائي سوچ ۾ روزگار کي صرف معاشي ضرورت نه، پر اخلاقي ۽ روحاني خدمت جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. === عبادتگاهون === {{Main|بهائي عبادتگاهه}} [[File:House of Worship Germany 2007.jpg|thumb|upright=1.15|[[لانگنهاين]]، جرمنيءَ ۾ بهائي عبادتگاهه]] گهڻين بهائي برادرين ۾ گڏيل عبادت ماڻهن جي گهرن يا [[حضيرة القدس|بهائي مرڪزن]] ۾ ٿيندي آهي، پر ڪجهه هنڌن تي خاص [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهون]] تعمير ڪيون ويون آهن.{{sfn|Afnan|2022}} اهي عبادتگاهون بهائين سان گڏ غير بهائين لاءِ به کليل آهن.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} بهائي عبادتگاهه کي عربي اصطلاح ''مشرق الاذڪار''، يعني "خدا جي ياد جو اڀرندڙ هنڌ"، پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2012}} اندر بهائي ۽ ٻين مذهبن جا مقدس متن پڙهي يا ڳائي سگهجن ٿا. موسيقيءَ سان ترتيب ڏنل دعائون ۽ پڙهڻيون ڪورس وسيلي ڳائي سگهجن ٿيون، پر اندر ساز وڄائڻ جي اجازت ناهي.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} اتي واعظ يا باقاعده رسمون پڻ نٿيون ڪيون وڃن.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} بهائي عبادتگاهن جو بنيادي خاڪو نَوَ پاسن وارو هوندو آهي ۽ عام طور انهن ڏانهن نَوَ رستا ۽ چوڌاري نَوَ باغ هوندا آهن.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} هن وقت تائين اٺ براعظمي، ٻه قومي ۽ چار مقامي بهائي عبادتگاهون تعمير ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Houses of Worship |url=https://news.bahai.org/media-information/houses-of-worship |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي لکڻين ۾ مستقبل جي ''مشرق الاذڪار'' کي اهڙي وسيع اداري طور ڏٺو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري انساني ڀلائي، سائنس، تعليم ۽ سماجي خدمت جا ادارا پڻ هجن.{{sfn|Hassall|2012}} اڃا تائين اهڙو مڪمل جامع مجموعو ڪنهن هنڌ قائم ناهي ٿيو.{{sfn|Warburg|2006|p=486}} === ڪئلينڊر === {{Main|بهائي ڪئلينڊر}} بهائي ڪئلينڊر [[باب]] قائم ڪيو. ان ۾ 19 مهينا آهن ۽ هر مهيني ۾ 19 ڏينهن هوندا آهن، جڏهن ته مڪمل شمسي سال ٺاهڻ لاءِ چار يا پنج [[ايام هاء]] جا واڌو ڏينهن شامل ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي نئون سال، جنهن کي [[بهائي نوروز|نوروز]] چيو وڃي ٿو، اتر اڌ گولي جي بهاري اعتدال جي وقت، لڳ ڀڳ 21 مارچ تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ اهو روزي جي مهيني جي پڄاڻيءَ کان پوءِ اچي ٿو. هر بهائي مهيني ۾ هڪ ڀيرو برادري گڏ ٿي [[اوڻيهه ڏينهن واري عيد]] ملهائي ٿي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن: پهريون عبادتي، جنهن ۾ دعا ۽ مقدس متن پڙهيا وڃن ٿا؛ ٻيو انتظامي، جنهن ۾ مشاورت ۽ برادريءَ جا معاملا ڏٺا وڃن ٿا؛ ۽ ٽيون سماجي، جنهن ۾ ماڻهو آزاديءَ سان هڪ ٻئي سان ملن ٿا.{{sfn|Afnan|2022}} 19 مهينن مان هر مهيني جو نالو خدا جي ڪنهن صفت تي رکيل آهي؛ مثال طور ''بهاء'' (جلال)، ''علم'' ۽ ''جمال''.{{sfn|Smith|2008|pp=188–190}} بهائي هفتو به ست ڏينهن جو آهي، ۽ هر ڏينهن جو نالو پڻ خدا جي ڪنهن صفت سان لاڳاپيل آهي. بهائي سال ۾ 11 مقدس ڏينهن ملهائين ٿا، جن مان 9 ڏينهن ڪم کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. اهي ڏينهن مذهب جي تاريخ جي اهم واقعن، جهڙوڪ باب ۽ بهاءُالله جي ڄم، اعلان ۽ وفات، سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=188}} === مقدس ڏينهن === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6A1B9A; color:white;" | عيد يا يادگار ڏينهن ! style="background:#1565C0; color:white;" | عام تاريخ ! style="background:#00897B; color:white;" | ڪم کان پاسو؟ |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهائي نوروز|بهائي نئون سال / نوروز]] | style="background:#E3F2FD;" | لڳ ڀڳ 21 مارچ | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[رضوان]] جو پهريون ڏينهن — بهاءُالله جي دعويٰ جو اعلان | style="background:#E3F2FD;" | 21 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو نائون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 29 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو ٻارهون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 2 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[باب]] جي دعوت جي اعلان جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 24 مئي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهاءُالله]] جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 29 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي شهادت | style="background:#E3F2FD;" | 10 جولاءِ* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | بهاءُالله جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | عهد جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 26 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |- | style="background:#F3E5F5;" | عبدالبهاء جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 28 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |} <small>* باب ۽ بهاءُالله جي ڄم جا ڏينهن جديد بهائي ڪئلينڊر ۾ "ٻن گڏيل جنم ڏينهن" جي قاعدي تحت مقرر ٿين ٿا، تنهنڪري گريگورين تاريخ هر سال بدلجي سگهي ٿي.</small> === نشان === {{Main|بهائي نشان}} [[File:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|alt=Arabic script inscribed on a metal plate|thumb|upright=1.05|right|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه جي اندرين حصي ۾ [[اسم اعظم]] جي خطاطي]] بهائي مذهب جا ڪيترائي نشان عربي لفظ ''بهاء'' ({{lang|ar|بهاء}}، "جلال" يا "شان") سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي ابجد قيمت 9 آهي. نَوَ هڪ عدد وارو سڀ کان وڏو انگ هجڻ ڪري ڪمال يا مڪمل ٿيڻ جي علامت طور به استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري [[نَوَ ڪنڊن وارو تارو]] بهائي مذهب جي عام نشانن مان هڪ آهي، ۽ بهائي عبادتگاهون پڻ نَوَ پاسن واريون هونديون آهن.{{sfn|Smith|2000|pp=167–168}}{{sfn|Hartz|2009|p=14}} نَوَ ڪنڊن وارو تارو بهائي قبرن تي پڻ عام طور ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''رِنگ اسٽون'' نشان ۾ ٻه پنج ڪنڊا تارا ۽ وچ ۾ ''بهاء'' جي علامتي خطاطي شامل هوندي آهي، جنهن کي خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي دنيا جي لاڳاپي جي علامت طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''اسم اعظم'' جي مشهور خطاطي عبارت ''يا بهاء الأبهى'' ({{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}) آهي، جنهن جو مطلب "اي سڀ کان وڌيڪ جلال واري جو جلال" ڪيو وڃي ٿو. اها بهائي عبادتگاهن، گهرن ۽ مذهبي فن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} === سماجي ۽ معاشي ترقي === {{Main|بهائي مذهب ۽ سماجي-معاشي ترقي}} [[File:Tarbiyat School, Tehran, ca 1911.jpg|alt=A black-and-white photograph of several dozen girls seated in front of a school building|thumb|upright=1.15|تهران ۾ ڇوڪرين جي اسڪول جون شاگردياڻيون، 13 آگسٽ 1933ع؛ هي تصوير ممڪن طور 1911ع ۾ قائم ٿيل [[تربيت اسڪول]] جي شاگردياڻين جي آهي. اسڪول کي 1934ع ۾ حڪومتي حڪم سان بند ڪيو ويو.{{sfn|Baháʼí International Community|2005}}]] بهائي مذهب جي شروعات کان ئي سماجي ۽ معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ دلچسپي رهي، خاص طور عورتن جي تعليم ۽ سماجي ڪردار کي وڌائڻ تي زور ڏنو ويو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}}{{sfn|Kingdon|1997}}{{better source needed|date=July 2022}} هن سوچ جو عملي اظهار اسڪولن، زرعي سهڪاري ادارن ۽ ڪلينڪن جي قيام ۾ ٿيو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}} 20 آڪٽوبر 1983ع تي بيت العدل اعظم جي پيغام کان پوءِ سماجي ۽ معاشي ترقي بهائي عالمي سرگرميءَ جو وڌيڪ منظم حصو بڻجي وئي. بهائين کي پنهنجي مقامي حالتن ۽ بهائي تعليمات مطابق سماجي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿايو ويو. 1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ 129 بهائي متاثر سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جا منصوبا سڃاتا ويا، جڏهن ته 1987ع تائين اهو انگ وڌي 1,482 ٿيو.{{sfn|Smith|Momen|1989}} هاڻوڪين سرگرمين ۾ صحت، صفائي، تعليم، صنفي برابري، فنون ۽ ميڊيا، زراعت ۽ ماحوليات شامل آهن.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}}{{better source needed|date=July 2022}} تعليمي منصوبن ۾ ڳوٺاڻي سبق مرڪزن کان وڏن ثانوي اسڪولن ۽ ڪجهه يونيورسٽين تائين ادارا شامل آهن.{{sfn|Momen|2007}} 2017ع تائين بهائي سماجي ۽ معاشي ترقي واري آفيس جي اندازي موجب لڳ ڀڳ 40,000 ننڍا منصوبه، 1,400 ڊگهي مدي واري سرگرميءَ وارا منصوبا ۽ 135 بهائي متاثر تنظيمون ڪم ڪري رهيون هيون.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} === گڏيل قومون === بهاءُالله انسانيت جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ عالمي سطح جي حڪومت ۽ بين الاقوامي تعاون جي ضرورت بابت لکيو. ان فڪري پسمنظر سبب عالمي بهائي برادري [[قومون جي ليگ]] ۽ پوءِ [[گڏيل قومون]] جهڙن ادارن جي ذريعي بين الاقوامي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ جي ڪوششن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جيتوڻيڪ موجوده عالمي ادارن جي ڍانچي بابت بهائي لکڻين ۾ ڪجهه تحفظات پڻ موجود آهن.{{sfn|Momen|2007}} [[بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي]] (BIC)، جيڪا عالمي سطح تي بهائي برادرين جي نمائندگي ڪري ٿي، 1948ع کان گڏيل قومن وٽ غير سرڪاري تنظيم طور رجسٽر ٿيل آهي. 1970ع کان ان کي [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) وٽ خاص صلاحڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Baháʼí International Community – Consultative Status |url=https://esango.un.org/civilsociety/consultativeStatusSummary.do?profileCode=596 |access-date=5 September 2026 |website=United Nations Civil Society Participation |publisher=United Nations}}</ref> BIC کي [[يونيسف]] سان صلاحڪاري حيثيت ۽ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] ۽ گڏيل قومن جي عوامي ڄاڻ واري شعبي وٽ پڻ منظوري حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Key terms and facts |url=https://news.bahai.org/media-information/key-terms-and-facts |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي جا نيويارڪ ۽ [[جنيوا]] ۾ گڏيل قومن سان لاڳاپيل آفيسون آهن، جڏهن ته [[اديس ابابا]]، [[بينڪاڪ]]، [[نيروبي]]، روم، [[سانتياگو]] ۽ [[ويانا]] ۾ علائقائي نمائندگيون پڻ قائم آهن.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} بهائي برادري ماحول، عورتن جي ترقي ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت گڏيل قومن جي مختلف ادارن سان گڏيل پروگرام پڻ هلائي چڪي آهي. 2000ع جي [[ملينيئم فورم]] ۾ هڪ بهائي نمائندي کي انهن ٿورڙن غير سرڪاري مقررين مان شامل ڪيو ويو، جن کي اجلاس دوران خطاب جو موقعو مليو.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}}{{better source needed|date=July 2022}} == ظلم ۽ جبر == {{Main|بهائين تي ظلم ۽ جبر}} [[File:Cemetery of yazd.jpg|alt=Broken cinder blocks and felled palm trees|thumb|2007ع ۾ ايراني اختيارين طرفان بي حرمتي کان پوءِ [[يزد]] جو بهائي قبرستان]] بهائي اڄ به ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ مذهبي دٻاءَ ۽ پابندين کي منهن ڏين ٿا، جتي حڪومتي يا مذهبي اختيارين مان ڪي بهائي مذهب کي هڪ آزاد مذهب بدران [[اسلام کان ارتداد]] سان لاڳاپيل تحريڪ طور ڏسن ٿا. سڀ کان سخت ۽ ڊگهو ظلم ايران ۾ ٿيو آهي، جتي 1978ع کان 1998ع جي وچ ۾ 200 کان وڌيڪ بهائين کي موت جي سزا ڏني وئي يا قتل ڪيو ويو.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائين جي مذهبي ۽ شهري حقن تي مختلف درجن جون پابنديون مصر، افغانستان،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323 Afghanistan]}}{{better source needed|date=July 2022}} انڊونيشيا،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222133 Indonesia]}} عراق،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}} مراڪش،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}} يمن{{sfn|Baháʼí World News Service|2017}} ۽ ڏکڻ صحارا آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ پڻ رپورٽ ڪيون ويون آهن.{{sfn|Smith|Momen|1989}} === ايران === بهائين تي سڀ کان ڊگهي ۽ منظم ظلم ۽ جبر جي تاريخ ايران ۾ ملي ٿي، جيڪو بهائي مذهب جي جنم ڀومي آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=125–127}} جڏهن [[باب]] جي تحريڪ ايران ۾ تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، تڏهن ڪجهه شيعه عالمن ان جي پيروڪارن کي دين جا دشمن قرار ڏنو. اهڙين مذهبي فتوائن ۽ مهمن کان پوءِ هجوم جا حملا، گرفتارين ۽ سرعام ڦاهين جا واقعا ٿيا.{{sfn|Affolter|2005}} 20هين صديءَ جي شروعات کان انفرادي بهائين خلاف ظلم سان گڏ اهڙيون رياستي مهمون پڻ شروع ٿيون، جن جو نشانو پوري بهائي برادري ۽ ان جا ادارا هئا.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} 1903ع ۾ يزد ۾ 100 کان وڌيڪ بهائي قتل ڪيا ويا.{{sfn|Nash|1982}} 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران تهران جا بهائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا تربيت اسڪول، بند ڪيا ويا؛ بهائي شادين کي قانوني سڃاڻپ نه ڏني وئي ۽ بهائي مذهبي متنن تي سينسرشپ لاڳو ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Sanasarian|2000|pp=52–53}} [[محمد رضا پهلوي]] جي دور ۾، ايران جي معاشي ۽ سياسي مسئلن ۽ وڌندڙ قومپرست تحريڪن جي ماحول ۾، بهائين خلاف هڪ منظم مهم شروع ڪئي وئي.{{efn|انهيءَ راءِ سان هيءَ سوچ به مطابقت رکي ٿي ته حڪومت وڌيڪ سنگين مسئلن، جن ۾ شديد معاشي ڏکيائيون پڻ شامل هيون، تان ڌيان هٽائڻ لاءِ ان مهم جي حوصلا افزائي ڪئي. ان کان علاوه حڪومت کي ان قومپرست تحريڪ کي پنهنجي ضابطي ۾ آڻڻ ۾ پڻ ڏکيائي پيش اچي رهي هئي، جنهن [[محمد مصدق|مصدق]] جي حمايت ڪئي هئي.{{sfn|Akhavi|1980|pp=76–78}}}} 1955ع ۾ هڪ سرڪاري طور منظور ٿيل ۽ منظم بهائي مخالف مهم هلي، جنهن ۾ قومي ريڊيو ۽ سرڪاري اخبارن وسيلي بهائين خلاف پروپيگنڊا ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} ان مهم دوران ملا محمد تقي فلسفي جي تحريڪ کان پوءِ تهران جي فوجي گورنر جنرل [[تيمور بختيار]] جي حڪم تي تهران جو بهائي مرڪز ڊاهي پٽ ڪيو ويو.{{sfn|''The New York Times''|1955}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پهلوي حڪومت خلاف عوامي تحريڪ وڌڻ سان بهائين کي ڪڏهن ڪڏهن شاهه جي حڪومت، اولهه ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل سياسي طاقت طور پيش ڪيو ويو، جنهن سان سماجي دشمني وڌيڪ وڌي.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}} 1979ع جي [[ايراني انقلاب|اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايراني بهائين خلاف رياستي پابنديون وڌيڪ سخت ٿيون. بهائين جي گهرن تي ڇاپا، سرڪاري ملازمتن کان روڪ، يونيورسٽين ۾ داخلا کان محرومي، گرفتارين ۽ ڊگهي قيد جون سزائون رپورٽ ٿينديون رهيون.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائي قبرستانن جي بي حرمتي، ملڪيتن جي ضبطگي ۽ مذهبي تاريخي ماڳن جي ڊاهڻ جا واقعا پڻ ٿيا، جن ۾ بهاءُالله جي والد ميرزا بزرگ سان لاڳاپيل گهر به شامل آهي.{{sfn|Affolter|2005}} [[شيراز]] ۾ [[باب]] جو گهر، جيڪو بهائين لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿو، ٻه ڀيرا ڊاهيو ويو.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} 2018ع ۾ اصفهان يونيورسٽيءَ مان هڪ بهائي شاگردياڻي کي سندس مذهب سبب خارج ڪيو ويو، جڏهن ته ساڳئي سال زنجان ۽ گيلان جي يونيورسٽين مان پڻ ٻن بهائي شاگردن کي خارج ڪرڻ جون رپورٽون مليون.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} [[محمود احمدي نژاد]] جي صدارت دوران بهائين خلاف دٻاءَ ۾ واڌ بابت آمريڪي مذهبي آزاديءَ واري ڪميشن سميت مختلف ادارن رپورٽون جاري ڪيون.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Sullivan|2009}} گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميشن 2005ع جي هڪ ڳجهي خط جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ ايراني فوجي قيادت کي بهائين جي سڃاڻپ ۽ سندن سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون ويون هيون. ان پسمنظر ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽيئر 20 مارچ 2006ع تي خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي نگراني مان حاصل ڪيل ڄاڻ وڌيڪ مذهبي امتياز ۽ ظلم لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Jahangir|2006}} 14 مئي 2008ع تي ايران ۾ بهائي برادريءَ جي ضرورتن جي سار سنڀال ڪندڙ غير رسمي اداري، جنهن کي "دوست" يا ''Yárán'' چيو ويندو هو، جي ميمبرن کي گرفتار ڪري [[ايون جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} سندن مقدمو ڪيترائي ڀيرا ملتوي ٿيو ۽ آخرڪار 12 جنوري 2010ع تي شروع ٿيو.{{sfn|CNN|2010a}} عدالتي ڪارروائيءَ تائين دفاعي وڪيلن جي محدود رسائي ۽ آزاد مبصرن جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010a}} بعد ۾ وڌيڪ ٻڌڻيون 7 فيبروري،{{sfn|Washington TV|2010}} 12 اپريل{{sfn|Djavadi|2010}} ۽ 12 جون 2010ع تي ٿيون.{{sfn|Radio Free Europe|2010}} 11 آگسٽ 2010ع تي ستن بهائي اڳواڻن مان هر هڪ کي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي،{{sfn|Siegal|2010}} جيڪا پوءِ 10 سال ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010b}} انهن کي بعد ۾ [[گوهر دشت جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|AFP|2011a}} مارچ 2011ع ۾ سندن اصل 20 سالن واري سزا بحال ڪئي وئي.{{sfn|AFP|2011b}} 3 جنوري 2010ع تي ايراني اختيارين وڌيڪ ڏهه بهائي گرفتار ڪيا. انهن ۾ ليوا خانجاني، قيد بهائي اڳواڻ جمال الدين خانجاني جي پوٽي، پڻ شامل هئي؛ فيبروريءَ ۾ سندس پٽ نڪي خانجاني کي پڻ گرفتار ڪيو ويو.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} ايراني حڪومت جو موقف رهيو آهي ته بهائي مذهب هڪ مذهبي برادري نه، پر سياسي تنظيم آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ان کي سرڪاري مذهبي اقليت طور تسليم نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} انساني حقن جي تنظيمن جو چوڻ آهي ته حڪومت اهڙي دعويٰ جي حق ۾ قابل اعتماد ثبوت پيش نه ڪيو آهي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} ايراني حڪومت بهائي مذهب کي [[صهيونيت]] سان پڻ ڳنڍيندي رهي آهي.{{efn|ارجنٽينا ۾ ايراني سفارتخاني جي هڪ ترجمان وضاحت ڪئي ته بهائين کي خارج ڪرڻ جو سبب اهو هو ته اهي هڪ ”گمراهه گروهه ... آهن، جن جو عالمي صهيونيت سان تعلق ۽ وابستگي هڪ واضح حقيقت آهي“ ۽ انهن کي ”عيسائين، يهودين ۽ زرتشتين جهڙين اقليتن جي ساڳئي زمري ۾ نٿو رکي سگهجي.“"{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006|p=22, n. 148}}}} تاريخي تحقيق موجب بهاءُالله کي ايران جي شاهه [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ايران مان عثماني سلطنت ڏانهن جلاوطن ڪرايو، ۽ پوءِ عثماني اختيارين کيس وڌيڪ پري [[عڪا]] موڪليو؛ عڪا ان وقت عثماني فلسطين جو حصو هو ۽ اسرائيل رياست ان واقعي کان لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ قائم ٿي.{{efn| ايراني حڪمران [[ناصرالدين شاهه قاجار]]، بهاءُالله کي ايران مان جلاوطن ڪري [[عثماني سلطنت]] ڏانهن موڪليو، جتان پوءِ عثماني سلطان، ايراني شاهه جي درخواست تي، کيس ايران کان وڌيڪ پري علائقن ڏانهن جلاوطن ڪندو رهيو ۽ آخرڪار [[عڪا، فلسطين|عڪا]] موڪليو ويو، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ صديءَ کان پوءِ [[اسرائيل]] جي رياست ۾ شامل ٿيو..}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}} ڪجهه محققن موجب صهيونيت واري الزام کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.{{sfn|Freedman|2009}} 2019ع ۾ ايران جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي درخواستن مان "ٻيا مذهب" وارو اختيار ختم ڪيو ويو، جنهن سان بهائين لاءِ پنهنجي حقيقي مذهب سان سرڪاري دستاويز حاصل ڪرڻ مشڪل يا ناممڪن بڻجي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baha'i – DW – 01/25/2020|website=dw.com|access-date=12 March 2021|archive-date=13 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413153102/https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[هيومن رائٽس واچ]] نتيجو ڪڍيو ته ايران ۾ بهائين خلاف ڏهاڪن کان هلندڙ منظم رياستي جبر، عالمي فوجداري قانون جي حوالي سان ''انسانيّت خلاف ڏوهه'' واري "ظلم ۽ جبر" جي زمري ۾ اچي سگهي ٿو. تنظيم پنهنجي رپورٽ ۾ من ماني گرفتارين، مقدمن، تعليم ۽ روزگار تي پابندين، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ بهائي تدفين ۾ رياستي مداخلت کي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو قرار ڏنو.<ref>{{cite report |url=https://www.hrw.org/report/2024/04/01/boot-my-neck/iranian-authorities-crime-persecution-against-bahais-iran |title="The Boot on My Neck": Iranian Authorities' Crime of Persecution Against Baha'is in Iran |date=1 April 2024 |publisher=Human Rights Watch |access-date=5 September 2026}}</ref> === مصر === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مصر جي هڪ مذهبي عدالت بهائي مذهب جي پنهنجن قانونن، اصولن ۽ عقيدن جي بنياد تي ان کي اسلام کان الڳ هڪ نئين مذهبي روايت طور سڃاتو.<ref>{{cite web | title=The House of Baha’u’llah and the Struggle for Religious Visibility in Mandatory Iraq | url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | publisher=Cambridge University Press | access-date=2026-06-12 | archive-date=13 January 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260113045206/https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1960ع کان مصر ۾ بهائي ادارن ۽ برادريءَ جي منظم سرگرمين تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. بهائي مرڪز، لائبريريون ۽ قبرستان سميت برادريءَ جون ڪيتريون ملڪيتون حڪومت ضبط ڪيون، جڏهن ته ڪجهه مذهبي فتوائن ۾ بهائين کي [[مرتد]] قرار ڏنو ويو.{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222287 Egypt]}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصر ۾ سرڪاري [[سڃاڻپ ڪارڊ]] نظام کي اليڪٽرانڪ ڪرڻ کان پوءِ مذهبي سڃاڻپ بابت تڪرار وڌيو، ڇاڪاڻ ته سرڪاري دستاويزن ۾ صرف مسلمان، عيسائي يا يهودي سڃاڻپ لاءِ اختيار موجود هئا. ان جي نتيجي ۾ بهائين کي قومي سڃاڻپ ڪارڊ، پيدائش سرٽيفڪيٽ، وفات سرٽيفڪيٽ، شادي يا طلاق جا دستاويز ۽ پاسپورٽ حاصل ڪرڻ ۾ وڏيون ڏکيائيون پيش آيون، جيستائين هو پنهنجي مذهب بابت غلط ڄاڻ نه ڏين. بهائي اصولن موجب مذهب بابت ڪوڙو بيان ڏيڻ قابل قبول نه هو.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} اهڙن دستاويزن کان سواءِ روزگار، تعليم، اسپتالن ۾ علاج، ملڪ کان ٻاهر سفر ۽ ووٽ ڏيڻ جهڙن شهري حقن تائين رسائي محدود ٿي ويندي هئي.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} ڊگهي قانوني ڪارروائيءَ کان پوءِ مصر جي گهرو معاملن واري وزير 14 اپريل 2009ع تي هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت مسلمان، عيسائي يا يهودي نه هئڻ وارن شهرين کي مذهبي خاني ۾ ڊيش (—) سان سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009a}}{{better source needed|date=July 2022}} نئين ضابطي تحت پهريان ٻه سڃاڻپ ڪارڊ 8 آگسٽ 2009ع تي بهائين کي جاري ڪيا ويا.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009b}}{{better source needed|date=July 2022}} === يمن === يمن ۾ بهائين کي خاص طور [[حوثي تحريڪ|حوثي]] اختيارين جي دور ۾ مذهبي جبر کي منهن ڏيڻو پيو آهي. 25 مئي 2023ع تي حوثي فورسن [[صنعا]] ۾ هڪ خانگي گهر ۾ ٿيندڙ پرامن بهائي گڏجاڻيءَ تي ڇاپو هڻي 17 ڄڻن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ پنج عورتون شامل هيون. شروعاتي طور انهن گرفتار ٿيلن جو هنڌ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ڪيترائي هڪ سال پوءِ به قيد ۾ هئا.<ref>{{cite web |date=23 May 2024 |title=Yemen: One year on, Huthis must release Baha'is arbitrarily detained over their religion and end persecution of minorities |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/yemen-one-year-on-huthis-must-release-bahais-arbitrarily-detained-over-their-religion-and-end-persecution-of-minorities/ |access-date=5 September 2026 |publisher=Amnesty International}}</ref> 2025ع ۾ گڏيل قومن جي يمن بابت ماهرن جي پينل رپورٽ ڪيو ته حوثي اختيارين بهائي برادريءَ خلاف منظم امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون آهن. رپورٽ ۾ مذهبي آزادي، اظهار، ضمير ۽ عقيدي تي پابندين، زبردستي لکرائڻ وارن عهدنامن، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ اڳوڻن قيدين تي مسلسل پابندين جا واقعا دستاويز ڪيا ويا.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2025/10/report/letter-dated-15-october-2025-from-the-panel-of-experts-on-yemen-addressed-to-the-president-of-the-security-council/n2523409.pdf |title=Letter dated 15 October 2025 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council |date=15 October 2025 |publisher=United Nations Security Council |id=S/2025/650 |access-date=5 September 2026}}</ref> === عثماني سلطنت === بهاءُالله ۽ سندس پيروڪار 19هين صديءَ ۾ قاجار ايران مان جلاوطنيءَ بعد عثماني سلطنت جي علائقن ڏانهن موڪليا ويا. عثماني اختيارين بهاءُالله کي سياسي لحاظ کان حساس شخصيت سمجهندي پهرين [[قسطنطنيه]]، پوءِ [[ادرنه]] ۽ آخرڪار 1868ع ۾ [[عڪا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. عڪا ۾ بهاءُالله شروع ۾ سخت قيد جي حالتن هيٺ رهيو، پر پوءِ کيس شهر جي ڀرسان رهائش جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ قانوني طور هو اڃا به عثماني قيدي سمجهيو ويندو هو. 1892ع ۾ سندس وفات به عڪا جي ڀرسان ٿي. بعد ۾ بهائي برادري [[حيفا]] ۽ عڪا ۾ مذهبي ماڳن، باغن ۽ مزارن جي سار سنڀال ۽ تعمير ڪئي. حيفا ۽ عڪا ۾ بهائي مقدس ماڳ ۽ باغ اڄ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |title=Bahá'í Reference |access-date=20 March 2025 |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409213502/https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=50em}} * [[بهائي انتظام]] * [[بهائي–ازلي ورهاست]] * [[بهائي ڪائناتيات]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري]] * [[افسانوي ادب ۾ بهائي مذهب]] * [[بهائي اڀياس]] * [[بهائي وقتي سلسلو]] * [[تدريجي وحي (بهائي)]] * [[سائنس بابت بهائي نظر]] * [[بهائي عالمي مرڪز جون عمارتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد]] * [[حقوق الله]] * [[بهائين جي فهرست]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] * [[بهائي مذهب جو خاڪو]] * [[بهائي ڇتيدار باغ]] * [[عالمي مذهبن جو ڏينهن]] {{colend}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Hatcher |first=William S. |last2=Martin |first2=J. Douglas |title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion |publisher=Harper & Row |location=San Francisco |year=1998 |isbn=0-87743-264-3}} * {{cite book |last=Hartz |first=Paula |title=World Religions: Baháʼí Faith |publisher=Chelsea House Publishers |year=2009}} * {{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Baháʼí Faith |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2008 |isbn=978-0-521-86251-6}} * {{cite book |last=Stockman |first=Robert H. |title=The Baháʼí Faith: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |year=2013}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bahá'í Faith}} * [https://www.bahai.org/ بهائي مذهب جي عالمي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.bahai.org/library/ بهائي ريفرنس لائبريري] * [https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith بهائي مذهب — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] [[زمرو:بهائي مذهب]] [[زمرو:ابراهيمي مذهب]] [[زمرو:ايران ۾ مذهب]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ قائم ٿيل مذهب]] [[زمرو:توحيدي مذهب]] [[زمرو:نئون مذهبي تحريڪون]] <references group="lower-alpha"/> dn1cwzicv265tppxis4hg1eyqgrbtlr 410659 410658 2026-09-08T21:38:59Z Intisar Ali 8681 410659 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[سم ائنسرڊ ڪئيسچنز]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[دي سيڪريٽ آف ڊوائين سولائيزيشن]]''، ''[[سم ائنسرڊ ڪئيسچنز]]''، ''[[ٽيبليٽ ٽو ڊاڪٽر فوريل|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[ٽيبليٽس آف دي ڊوائين پلان]]'' ۽ ''[[ٽيبليٽ ٽو دي ھيگ]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''گارڊين'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''گارڊين'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''گارڊين'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''ھينڊز آف دي ڪاز'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} == مقدس متن == {{Baháʼí texts sidebar}} {{Main|بهائي ادب}} بهائي مذهب جا ''قانوني ۽ معتبر متن'' [[باب]]، [[بهاءُالله]]، [[عبدالبهاء]]، [[شوقي افندي]] ۽ [[بيت العدل اعظم]] جون لکڻيون، ۽ عبدالبهاء جون تصديق ٿيل تقريرون آهن. باب ۽ بهاءُالله جي لکڻين کي خدائي وحي سمجهيو وڃي ٿو، عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تقريرن ۽ شوقي افندي جي لکڻين کي بااختيار تشريح، جڏهن ته بيت العدل اعظم جي فيصلن ۽ لکڻين کي بااختيار قانون سازي ۽ وضاحت جي حيثيت ڏني وڃي ٿي. بهائي عقيدي موجب انهن سڀني متنن ۾ ڪنهن نه ڪنهن درجي تائين خدائي رهنمائي موجود آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} بهاءُالله جي اهم لکڻين ۾ ''[[ڪتاب اقدس]]'' شامل آهي، جيڪو فردي ۽ اجتماعي زندگيءَ بابت ڪيترن مذهبي قانونن ۽ عملن کي بيان ڪري ٿو،{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} ۽ ''[[ڪتاب ايقان]]''، جنهن کي بهائي عقيدي جي ڪيترن بنيادي فڪري اصولن جي وضاحت ڪندڙ اهم متن سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=137}} ''[[Gems of Divine Mysteries]]'' ۾ پڻ عقيدي جا وڌيڪ بنيادي موضوع بيان ٿيل آهن. جيتوڻيڪ بهائي تعليمات ۾ سماجي ۽ اخلاقي مسئلن تي گهڻو زور ڏنو ويو آهي، پر ڪيترائي بنيادي بهائي متن صوفياتي يا عرفاني نوعيت جا به آهن.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انهن ۾ ''[[ست واديون]]'' ۽ ''[[چار واديون]]'' شامل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=20}} ''ست واديون'' هڪ صوفي پيروڪار لاءِ [[فريدالدين عطار]] جي ادبي انداز کان متاثر ٿي لکي وئي هئي ۽ ان ۾ روح جي خدا ڏانهن روحاني سفر جا مختلف مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Smith|2000|p=311|ps=: {{nowrap|"Seven Valleys"}}}} ان جو انگريزي ترجمو 1906ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ڪري اهو اولهه ۾ دستياب ٿيندڙ بهاءُالله جي اوائلي متنن مان هڪ بڻيو. ''[[ڪلمات مکنونه]]'' به بهاءُالله جي اوائلي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ۾ 153 مختصر عبارتُون شامل آهن، جن بابت بهاءُالله لکيو ته انهن ۾ ڪجهه بنيادي روحاني حقيقتن جو جوهر مختصر صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Smith|2000|p=181|ps=: {{nowrap|"Hidden Words"}}}} == آبادي ۽ عالمي پکيڙ == {{Further|ملڪ موجب بهائي مذهب|مذهبن جي واڌ}} [[File:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|alt=A large temple in the shape of an open lotus flower|[[نئين دهلي]] جو [[لوٽس ٽيمپل]]، جيڪو 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ڀارت جو پهريون [[بهائي عبادتگاهه]] آهي؛ اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ 45 لک ماڻهو هتي اچن ٿا.|upright=1]] 2020ع تائين دنيا ۾ بهائين جو تعداد لڳ ڀڳ 8 ملين ٻڌايو ويو آهي.{{sfn|Smith|2022b|p=509}}<ref name="wrd-2020-bahais">{{Cite web |title=Baha'is by Country |website=World Religion Database |publisher=Institute on Culture, Religion, and World Affairs |date=2020 |url=https://worldreligiondatabase.org/ |access-date=21 December 2020 |archive-date=1 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501185821/https://worldreligiondatabase.org/ |url-status=live }}{{subscription required}}</ref> 2013ع ۾ ٻن آباديءَ جي ماهرن لکيو ته 1910ع کان 2010ع جي وچ واري هڪ صديءَ دوران بهائي مذهب گڏيل قومن جي هر علائقي ۾ عام آباديءَ جي واڌ جي شرح کان تيزيءَ سان وڌيو، ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان جي واڌ عام آباديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ ٻيڻي رهي.{{sfn|Johnson|Grim|2013}} [[File:Baha'i Temple at Dusk.jpg|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] ۾ بهائي عبادتگاهه؛ دنيا جو سڀ کان پراڻو اڃا قائم بهائي عبادتگاهه.{{sfn|Stausberg|2011|p=96}}|upright=1]] عالمي بهائي آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو ڏکڻ صحارا آفريڪا (29.9 سيڪڙو) ۽ ڏکڻ ايشيا (26.8 سيڪڙو) ۾ ٻڌايو ويو آهي، ان کان پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا (12.7 سيڪڙو) ۽ لاطيني آمريڪا (12.2 سيڪڙو) اچن ٿا.{{sfn|Smith|2022a|p=510}} اتر آمريڪا ۾ 7.6 سيڪڙو، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ 6.2 سيڪڙو، يورپ ۾ 2.0 سيڪڙو، آسٽريليا ۽ اوشيانا ۾ 1.6 سيڪڙو ۽ اتر اوڀر ايشيا ۾ 0.9 سيڪڙو بهائي آبادي ٻڌائي وئي آهي. 2015ع جي انگن موجب، بهائي مذهب ايران، پاناما، بيلز، بوليويا، زامبيا ۽ پاپوا نيو گني ۾ ٻيو وڏو مذهب، جڏهن ته چاڊ ۽ ڪينيا ۾ ٽيون وڏو مذهب هو.<ref>{{Cite web | title = Iran – Religious Adherents | url = https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210612220129/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Panama – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190712231843/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Belize – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151122030203/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bolivia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 15 October 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Zambia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 23 June 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170623232023/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Papua New Guinea – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 27 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927084940/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Chad – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 18 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210618141728/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Kenya – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_121_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 5 January 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200105165733/http://www.thearda.com/internationaldata/countries/Country_121_2.asp | url-status = dead }}</ref> 19هين صديءَ کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين بهائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت ايران ۾ رهي، جڏهن ته ايران کان ٻاهر جا پيروڪار خاص طور ڀارت ۽ اولهندي ملڪن ۾ هئا.{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}} 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 200,000 پيروڪارن مان هي مذهب 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين 4 ملين کان مٿي عالمي آباديءَ تائين پهتو.{{sfn|Smith|2016}}{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}}{{sfn|Daume|Watson|1988|p=303}} 2008ع ۾ ايران ۾ لڳ ڀڳ 110,000 بهائي ٻڌايا ويا.<ref>{{Citation |title=Bibliography |date=25 August 2015 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvx06zsp.15 |work=No Jim Crow Church |pages=287–302 |access-date=26 September 2023 |publisher=University Press of Florida|doi=10.2307/j.ctvx06zsp.15 |url-access=subscription }}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بهائي مذهب جي واڌ ۾ اتر آمريڪا مان منصوبابنديءَ سان مختلف ملڪن ڏانهن ماڻهن جي لڏپلاڻ يا ''پائنيئرنگ'' جو وڏو ڪردار رهيو.<ref name=HampsonPhD>{{Cite thesis |last=Hampson |first=Arthur |date=May 1980 |title=The growth and spread of the Baha'i Faith |type=PhD |publisher=Department of Geography, University of Hawaii |id=UMI 8022655 |oclc=652914306 |url=https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |pages=458–459, 472 |access-date=24 July 2022 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404191855/https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، 2001ع ۾ سماجيات جي ماهر [[David B. Barrett]] بهائي مذهب کي "نسلي يا قومي مرڪز کان پاڪ عالمي مذهب" قرار ڏنو.{{sfn|World Christian Encyclopedia|2001}} ان جي واڌ هر علائقي ۾ هڪجهڙي نه رهي. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ۽ ان جي اثر هيٺ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بهائي سرگرمين تي پابندي ۽ پيروڪارن تي دٻاءُ رهيو.<ref name="Kolarz">{{Cite book| last=Kolarz| first=Walter| author-link=Walter Kolarz |title=Religion in the Soviet Union |publisher=St. Martin's Press |series=Armenian Research Center collection |year=1962 |pages=470–473 |oclc=254603830}}</ref>{{sfn|Momen|1994a}}<ref name="hass">{{Cite journal | last = Hassall | first = Graham | title = Notes on the Bábí and Baháʼí Religions in Russia and its Territories | journal = Journal of Baháʼí Studies | volume = 5 | issue = 3 | pages = | date = 1992 | url = http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164853/http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-date=6 July 2011 | access-date =21 July 2022}}</ref> 1970ع کان 1990ع واري عرصي ۾ ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ پڻ پابنديون لڳيون.{{sfn|Smith|Momen|1989}}<ref>{{Cite web | last = compiled by Wagner | first = Ralph D. | title = NIGER | work = Synopsis of References to the Baháʼí Faith, in the US State Department's Reports on Human Rights 1991–2000 | publisher = Baháʼí Library Online | url = http://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | access-date = 4 May 2008 | archive-date = 7 February 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260207004629/https://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | url-status = live }}</ref> ايران ۽ ڪجهه شيعه اڪثريتي ملڪن ۾ بهائين خلاف دٻاءُ سڀ کان وڌيڪ شديد رهيو آهي. ڪجهه محققن ۽ انساني حقن جي تنظيمن ان صورتحال کي نسل ڪشيءَ جي ڪوشش يا ان ڏانهن ويندڙ عملن سان تشبيهه ڏني آهي.{{sfn|Affolter|2005}}<ref>{{Cite journal | last = Morlock | first = Naghme Naseri | title = Religious Persecution & Oppression: A Study of Iranian Baha'ís' Strategies of Survival | journal = Journal of Hate Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 15–24 | date = 6 December 2021 | doi = 10.33972/jhs.201 | s2cid = 245113244 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web| last =Dallaire| first =Roméo| author-link =Roméo Dallaire| title =Baha'i People in Iran—Inquiry| work =Statements from Roméo Dallaire| publisher =The Liberal caucus in the Senate| date =29 November 2011| url =http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| access-date =28 March 2012| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20140106032336/http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| archive-date =6 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web | title =Genocide and politicide watch: Iran | publisher =Genocide Watch; The International Alliance to End Genocide | date =28 March 2012 | url =http://www.genocidewatch.org/iran.html | access-date = 28 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last =Seyfried | first =Rebeka | title =Progress report from Mercyhurst: Assessing the risk of genocide in Iran | work =Iranian Baha'is | publisher =The Sentinel Project for Genocide Prevention | date =21 March 2012 | url =http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | access-date =28 March 2012 | archive-date =4 November 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20121104083251/http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | url-status =live }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه هنڌن ۽ دورن ۾ بهائي مذهب تمام تيزيءَ سان وڌيو، خاص طور ڏکڻ صحارا آفريڪا ۾.<ref name="UofC">{{Cite web|title=Overview Of World Religions |work=General Essay on the Religions of Sub-Saharan Africa |publisher=Division of Religion and Philosophy, [[University of Cumbria]] |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |access-date=16 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209082606/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |archive-date=9 December 2007 }}</ref> 1989ع ۾ بيت العدل اعظم بوليويا، بنگلاديش، هيٽي، ڀارت، لائبيريا، پيرو، فلپائن ۽ تائيوان کي انهن ملڪن مان قرار ڏنو، جتي پوين ڏهاڪن ۾ مذهب جي واڌ نمايان رهي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#313524548|title=Riḍván 1989 – To the Bahá'ís of the World | Bahá'í Reference Library|website=www.bahai.org|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017001651/https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#275533543#313524548|url-status=live}}</ref> بهائي ذريعن 1991–92ع ۾ عالمي آبادي کي "پنج ملين کان وڌيڪ" ٻڌايو.{{sfn|Baháʼí World News Service|1992}} 2001ع کان پوءِ بيت العدل اعظم صرف رسمي پيروڪارن جي ڳڻپ بدران برادريءَ جي سرگرمي، تربيتي عمل ۽ مقامي ادارن ۾ شرڪت کي به اهم شمارياتي معيار طور استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Stockman|2022a|p=565}}{{sfn|Stockman|2022b|p=578}}{{sfn|Hassal|2022|p=588}} بهائي ڪنهن به ملڪ ۾ آباديءَ جي اڪثريت نٿا بڻجن،{{sfn|Park|2004}} ۽ گهڻن ملڪن ۾ اهي مجموعي آباديءَ جو تمام ننڍو حصو آهن؛ تنهنڪري سندن حقيقي انگ بابت گهٽ ڳڻپ يا ''under-reporting'' جو مسئلو پڻ موجود رهي ٿو.{{sfn|Association of Religion Data Archives|2010}}{{sfn|Pew Global Religious Landscape|2012}} ڪجهه هنڌن تي بهائي آبادي خاص نسلي يا سماجي اقليتن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جنهن سان صحيح ڳڻپ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kolodner">{{Cite web| last =Kolodner| first =Alexander| title =The Baha'i Faith Compared to Race in American Counties| date =1 May 2014| url =https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| access-date =18 March 2015| archive-date =14 May 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250514090655/https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| url-status =live}}</ref>{{sfn|Smith|2022b|p=619}} [[ساموا]] جو حڪمران [[ماليتوا تنومافيلي ٻيون]] 1968ع ۾ بهائي ٿيو ۽ 2007ع ۾ وفات تائين عهد تي رهيو؛ کيس بهائي مذهب قبول ڪندڙ پهريون وقت جو رياستي سربراهه سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2022}} بهائي ذريعن موجب [[رومانيا جي راڻي ماري]] پهرين تاجدار شخصيت هئي، جنهن بهاءُالله جي تعليمات کي قبول ڪيو ۽ انهن جي عوامي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |title=MARIE ALEXANDRA VICTORIA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |access-date=22 April 2025 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521044120/https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |url-status=live }}</ref> == مذهبي ۽ سماجي عمل == {{See also|بهائي قانون}} === عبادتي ۽ اخلاقي ذميواريون === بهاءُالله جي تعليمات ۾ ذاتي عملن جا ڪيترائي اهڙا مثال شامل آهن، جيڪي پيروڪارن لاءِ لازم يا همٿايل سمجهيا وڃن ٿا. 15 ورهين کان مٿي عمر وارن بهائين لاءِ هر ڏينهن مقرر لفظن ۽ طريقي سان گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[واجب بهائي نماز]] پڙهڻ لازم آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} روزاني واجب نماز کان علاوه عبادتي دعا، مراقبو، فڪر ۽ مقدس متنن جو مطالعو پڻ همٿايو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=161–162}} بالغ بهائي هر سال مارچ ۾ ڏينهن جي روشنيءَ دوران 19 ڏينهن جو [[بهائي اوڻيهه ڏينهن وارو روزو]] رکن ٿا؛ ڪجهه حالتن ۾ ڇوٽون مقرر آهن.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} بهائي تدفين لاءِ مخصوص اصول موجود آهن، جن ۾ دفن وقت هڪ مقرر دعا پڙهڻ شامل آهي. لاش کي ڪيميائي طريقي سان محفوظ ڪرڻ يا ساڙڻ جي سخت حوصلا شڪني ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} بهائي قانون موجب روزمره جي ضروري خرچن ۽ قرضن کان پوءِ مخصوص بچيل دولت تي 19 سيڪڙو ادائيگي، جنهن کي [[حقوق الله]] چيو وڃي ٿو، مقرر آهي؛ اها ادائيگي بيت العدل اعظم ڏانهن وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === منع ٿيل عمل === [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|alt=Elaborate gardens with several gates and a walkway leading to a domed building in the distance|thumb|[[حيفا]] ۾ [[بهائي ڇتيدار باغ]]]] بهاءُالله جي تعليمات ۾ ڪجهه ذاتي عمل منع ٿيل يا سخت ناپسنديده قرار ڏنل آهن. [[غيبت]] ۽ ماڻهن جي پٺيان بدگويي منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=330–332}} [[شراب]] پيئڻ ۽ وڪڻڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} جنسي لاڳاپن کي مڙس ۽ زال جي شاديءَ واري رشتي تائين محدود ڪيو ويو آهي؛ ان ڪري شادي کان اڳ، شادي کان ٻاهر ۽ هم جنس جنسي لاڳاپا بهائي قانون ۾ منع ٿيل آهن.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} ''(ڏسو پڻ: [[هم جنس پرستي ۽ بهائي مذهب]])'' [[پارٽي سياست]] ۾ شرڪت ممنوع آهي،{{sfn|McMullen|2015|pp=69, 136, 149, 253–254, 269}} جڏهن ته روزگار طور گداگري ڪرڻ پڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} نماز، روزي ۽ ٻين ذاتي قانونن جي پابندي بنيادي طور هر فرد جي پنهنجي ذميواري سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن ڪو شخص مذهب جي قانونن جي کليل ۽ مسلسل ڀڃڪڙي يا سنگين اخلاقي بدعملي ڪري، ته ڪجهه حالتن ۾ قومي روحاني مجلس انتظامي حق محدود ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڪارروائي سماجي بائيڪاٽ يا شَننگ جي مترادف نه آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} ''[[ڪتاب اقدس]]'' جا ڪجهه قانون موجوده وقت ۾ لاڳو سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا اهڙي سماج سان لاڳاپيل آهن، جتي بهائي قانون وڏي سماجي پيماني تي لاڳو هجن، جهڙوڪ باهه لڳائڻ يا قتل بابت ڪجهه سزا جا اصول.{{sfn|Schaefer|2002|pp=321–323}} بهائي قانون، جيستائين رهائش واري ملڪ جي شهري قانون سان سڌي ٽڪراءَ ۾ نه هجن، هر بهائي لاءِ پابند سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|p=158}}{{sfn|Schaefer|2002|pp=312,315}} === شادي === {{Main|بهائي شادي}} بهائي مذهب ۾ شاديءَ جو بنيادي مقصد مرد ۽ عورت جي وچ ۾ روحاني هم آهنگي، محبت، ساٿ ۽ اتحاد کي فروغ ڏيڻ ۽ ٻارن جي پرورش لاءِ محفوظ ۽ محبت ڀريو ماحول پيدا ڪرڻ آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=164–165}} بهائي تعليمات شاديءَ کي "ڀلائي ۽ نجات جو قلعو" سڏين ٿيون ۽ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ڍانچي سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهاءُالله شاديءَ جي واکاڻ ڪئي، طلاق جي حوصلا شڪني ڪئي ۽ شادي کان ٻاهر پاڪدامنيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب مڙس ۽ زال کي هڪ ٻئي جي روحاني ترقيءَ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Momen|2022}} بهائي متنن ۾ نسلي حدن کان مٿانهين شاديءَ جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.{{sfn|Smith|2008|p=164}} شادي ڪرڻ وارن کي صلاح ڏني وڃي ٿي ته فيصلي کان اڳ هڪ ٻئي جي ڪردار ۽ طبيعت کي چڱي طرح سمجهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} والدين کي پنهنجي ٻارن لاءِ ساٿي چونڊڻ جو اختيار ناهي؛ پر جڏهن ٻه ماڻهو پاڻ شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن، ته ٻنهي جا سڀ زنده حيات حياتياتي والدين، ڀلي بهائي هجن يا نه، پنهنجي رضامندي ڏين.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي شاديءَ جي تقريب نسبتاً سادي آهي. لازمي حصو اهو آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ بهاءُالله مقرر ڪيل شاديءَ جا لفظ پڙهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} اهي لفظ آهن: "اسين سڀ، يقيناً، خدا جي مرضيءَ تي قائم رهنداسين."{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي انتظامي رهنمائي موجب ٽرانس جينڊر شخص کي طبي منتقلي ۽ [[جنس جي تبديليءَ واري سرجري]] کان پوءِ سندس نئين جنس ۾ سڃاڻپ ملي سگهي ٿي، ۽ پوءِ هو يا هوءَ بهائي شادي ڪري سگهي ٿو يا سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 December 2002 |title=Transsexuality |url=http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |publisher=[[Universal House of Justice]] |access-date=28 November 2022 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205549/http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Parashar |first=Singh M. |url=https://books.google.com/books?id=VEnrDwAAQBAJ&dq='bahai+faith%22+transgender&pg=PT210 |title=Why Homosexuality Was Not Opposed by Narendra Modi ? |date=17 April 2020 |publisher=Xlibris Corporation |isbn=978-1-984594-67-9 |language=en}}</ref> === ڪم ۽ روزگار === بهاءُالله فقيرانه گداگري ۽ سخت راهبانيت تي ٻڌل زندگيءَ جي حوصلا شڪني ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} [[رهبانيت]] منع ٿيل آهي، ۽ بهائين کي سيکاريو وڃي ٿو ته هو مفيد ڪم ۾ مشغول رهندي روحاني زندگي گذارين.{{sfn|Daume|Watson|1992}} بهاءُالله جي لکڻين ۾ انساني خدمت جي نيت سان ڪيل محنت کي عبادت جي درجي سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Daume|Watson|1992}} ان ڪري بهائي سوچ ۾ روزگار کي صرف معاشي ضرورت نه، پر اخلاقي ۽ روحاني خدمت جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. === عبادتگاهون === {{Main|بهائي عبادتگاهه}} [[File:House of Worship Germany 2007.jpg|thumb|upright=1.15|[[لانگنهاين]]، جرمنيءَ ۾ بهائي عبادتگاهه]] گهڻين بهائي برادرين ۾ گڏيل عبادت ماڻهن جي گهرن يا [[حضيرة القدس|بهائي مرڪزن]] ۾ ٿيندي آهي، پر ڪجهه هنڌن تي خاص [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهون]] تعمير ڪيون ويون آهن.{{sfn|Afnan|2022}} اهي عبادتگاهون بهائين سان گڏ غير بهائين لاءِ به کليل آهن.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} بهائي عبادتگاهه کي عربي اصطلاح ''مشرق الاذڪار''، يعني "خدا جي ياد جو اڀرندڙ هنڌ"، پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2012}} اندر بهائي ۽ ٻين مذهبن جا مقدس متن پڙهي يا ڳائي سگهجن ٿا. موسيقيءَ سان ترتيب ڏنل دعائون ۽ پڙهڻيون ڪورس وسيلي ڳائي سگهجن ٿيون، پر اندر ساز وڄائڻ جي اجازت ناهي.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} اتي واعظ يا باقاعده رسمون پڻ نٿيون ڪيون وڃن.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} بهائي عبادتگاهن جو بنيادي خاڪو نَوَ پاسن وارو هوندو آهي ۽ عام طور انهن ڏانهن نَوَ رستا ۽ چوڌاري نَوَ باغ هوندا آهن.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} هن وقت تائين اٺ براعظمي، ٻه قومي ۽ چار مقامي بهائي عبادتگاهون تعمير ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Houses of Worship |url=https://news.bahai.org/media-information/houses-of-worship |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي لکڻين ۾ مستقبل جي ''مشرق الاذڪار'' کي اهڙي وسيع اداري طور ڏٺو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري انساني ڀلائي، سائنس، تعليم ۽ سماجي خدمت جا ادارا پڻ هجن.{{sfn|Hassall|2012}} اڃا تائين اهڙو مڪمل جامع مجموعو ڪنهن هنڌ قائم ناهي ٿيو.{{sfn|Warburg|2006|p=486}} === ڪئلينڊر === {{Main|بهائي ڪئلينڊر}} بهائي ڪئلينڊر [[باب]] قائم ڪيو. ان ۾ 19 مهينا آهن ۽ هر مهيني ۾ 19 ڏينهن هوندا آهن، جڏهن ته مڪمل شمسي سال ٺاهڻ لاءِ چار يا پنج [[ايام هاء]] جا واڌو ڏينهن شامل ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي نئون سال، جنهن کي [[بهائي نوروز|نوروز]] چيو وڃي ٿو، اتر اڌ گولي جي بهاري اعتدال جي وقت، لڳ ڀڳ 21 مارچ تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ اهو روزي جي مهيني جي پڄاڻيءَ کان پوءِ اچي ٿو. هر بهائي مهيني ۾ هڪ ڀيرو برادري گڏ ٿي [[اوڻيهه ڏينهن واري عيد]] ملهائي ٿي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن: پهريون عبادتي، جنهن ۾ دعا ۽ مقدس متن پڙهيا وڃن ٿا؛ ٻيو انتظامي، جنهن ۾ مشاورت ۽ برادريءَ جا معاملا ڏٺا وڃن ٿا؛ ۽ ٽيون سماجي، جنهن ۾ ماڻهو آزاديءَ سان هڪ ٻئي سان ملن ٿا.{{sfn|Afnan|2022}} 19 مهينن مان هر مهيني جو نالو خدا جي ڪنهن صفت تي رکيل آهي؛ مثال طور ''بهاء'' (جلال)، ''علم'' ۽ ''جمال''.{{sfn|Smith|2008|pp=188–190}} بهائي هفتو به ست ڏينهن جو آهي، ۽ هر ڏينهن جو نالو پڻ خدا جي ڪنهن صفت سان لاڳاپيل آهي. بهائي سال ۾ 11 مقدس ڏينهن ملهائين ٿا، جن مان 9 ڏينهن ڪم کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. اهي ڏينهن مذهب جي تاريخ جي اهم واقعن، جهڙوڪ باب ۽ بهاءُالله جي ڄم، اعلان ۽ وفات، سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=188}} === مقدس ڏينهن === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6A1B9A; color:white;" | عيد يا يادگار ڏينهن ! style="background:#1565C0; color:white;" | عام تاريخ ! style="background:#00897B; color:white;" | ڪم کان پاسو؟ |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهائي نوروز|بهائي نئون سال / نوروز]] | style="background:#E3F2FD;" | لڳ ڀڳ 21 مارچ | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[رضوان]] جو پهريون ڏينهن — بهاءُالله جي دعويٰ جو اعلان | style="background:#E3F2FD;" | 21 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو نائون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 29 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو ٻارهون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 2 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[باب]] جي دعوت جي اعلان جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 24 مئي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهاءُالله]] جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 29 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي شهادت | style="background:#E3F2FD;" | 10 جولاءِ* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | بهاءُالله جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | عهد جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 26 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |- | style="background:#F3E5F5;" | عبدالبهاء جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 28 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |} <small>* باب ۽ بهاءُالله جي ڄم جا ڏينهن جديد بهائي ڪئلينڊر ۾ "ٻن گڏيل جنم ڏينهن" جي قاعدي تحت مقرر ٿين ٿا، تنهنڪري گريگورين تاريخ هر سال بدلجي سگهي ٿي.</small> === نشان === {{Main|بهائي نشان}} [[File:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|alt=Arabic script inscribed on a metal plate|thumb|upright=1.05|right|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه جي اندرين حصي ۾ [[اسم اعظم]] جي خطاطي]] بهائي مذهب جا ڪيترائي نشان عربي لفظ ''بهاء'' ({{lang|ar|بهاء}}، "جلال" يا "شان") سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي ابجد قيمت 9 آهي. نَوَ هڪ عدد وارو سڀ کان وڏو انگ هجڻ ڪري ڪمال يا مڪمل ٿيڻ جي علامت طور به استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري [[نَوَ ڪنڊن وارو تارو]] بهائي مذهب جي عام نشانن مان هڪ آهي، ۽ بهائي عبادتگاهون پڻ نَوَ پاسن واريون هونديون آهن.{{sfn|Smith|2000|pp=167–168}}{{sfn|Hartz|2009|p=14}} نَوَ ڪنڊن وارو تارو بهائي قبرن تي پڻ عام طور ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''رِنگ اسٽون'' نشان ۾ ٻه پنج ڪنڊا تارا ۽ وچ ۾ ''بهاء'' جي علامتي خطاطي شامل هوندي آهي، جنهن کي خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي دنيا جي لاڳاپي جي علامت طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''اسم اعظم'' جي مشهور خطاطي عبارت ''يا بهاء الأبهى'' ({{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}) آهي، جنهن جو مطلب "اي سڀ کان وڌيڪ جلال واري جو جلال" ڪيو وڃي ٿو. اها بهائي عبادتگاهن، گهرن ۽ مذهبي فن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} === سماجي ۽ معاشي ترقي === {{Main|بهائي مذهب ۽ سماجي-معاشي ترقي}} [[File:Tarbiyat School, Tehran, ca 1911.jpg|alt=A black-and-white photograph of several dozen girls seated in front of a school building|thumb|upright=1.15|تهران ۾ ڇوڪرين جي اسڪول جون شاگردياڻيون، 13 آگسٽ 1933ع؛ هي تصوير ممڪن طور 1911ع ۾ قائم ٿيل [[تربيت اسڪول]] جي شاگردياڻين جي آهي. اسڪول کي 1934ع ۾ حڪومتي حڪم سان بند ڪيو ويو.{{sfn|Baháʼí International Community|2005}}]] بهائي مذهب جي شروعات کان ئي سماجي ۽ معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ دلچسپي رهي، خاص طور عورتن جي تعليم ۽ سماجي ڪردار کي وڌائڻ تي زور ڏنو ويو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}}{{sfn|Kingdon|1997}}{{better source needed|date=July 2022}} هن سوچ جو عملي اظهار اسڪولن، زرعي سهڪاري ادارن ۽ ڪلينڪن جي قيام ۾ ٿيو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}} 20 آڪٽوبر 1983ع تي بيت العدل اعظم جي پيغام کان پوءِ سماجي ۽ معاشي ترقي بهائي عالمي سرگرميءَ جو وڌيڪ منظم حصو بڻجي وئي. بهائين کي پنهنجي مقامي حالتن ۽ بهائي تعليمات مطابق سماجي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿايو ويو. 1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ 129 بهائي متاثر سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جا منصوبا سڃاتا ويا، جڏهن ته 1987ع تائين اهو انگ وڌي 1,482 ٿيو.{{sfn|Smith|Momen|1989}} هاڻوڪين سرگرمين ۾ صحت، صفائي، تعليم، صنفي برابري، فنون ۽ ميڊيا، زراعت ۽ ماحوليات شامل آهن.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}}{{better source needed|date=July 2022}} تعليمي منصوبن ۾ ڳوٺاڻي سبق مرڪزن کان وڏن ثانوي اسڪولن ۽ ڪجهه يونيورسٽين تائين ادارا شامل آهن.{{sfn|Momen|2007}} 2017ع تائين بهائي سماجي ۽ معاشي ترقي واري آفيس جي اندازي موجب لڳ ڀڳ 40,000 ننڍا منصوبه، 1,400 ڊگهي مدي واري سرگرميءَ وارا منصوبا ۽ 135 بهائي متاثر تنظيمون ڪم ڪري رهيون هيون.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} === گڏيل قومون === بهاءُالله انسانيت جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ عالمي سطح جي حڪومت ۽ بين الاقوامي تعاون جي ضرورت بابت لکيو. ان فڪري پسمنظر سبب عالمي بهائي برادري [[قومون جي ليگ]] ۽ پوءِ [[گڏيل قومون]] جهڙن ادارن جي ذريعي بين الاقوامي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ جي ڪوششن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جيتوڻيڪ موجوده عالمي ادارن جي ڍانچي بابت بهائي لکڻين ۾ ڪجهه تحفظات پڻ موجود آهن.{{sfn|Momen|2007}} [[بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي]] (BIC)، جيڪا عالمي سطح تي بهائي برادرين جي نمائندگي ڪري ٿي، 1948ع کان گڏيل قومن وٽ غير سرڪاري تنظيم طور رجسٽر ٿيل آهي. 1970ع کان ان کي [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) وٽ خاص صلاحڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Baháʼí International Community – Consultative Status |url=https://esango.un.org/civilsociety/consultativeStatusSummary.do?profileCode=596 |access-date=5 September 2026 |website=United Nations Civil Society Participation |publisher=United Nations}}</ref> BIC کي [[يونيسف]] سان صلاحڪاري حيثيت ۽ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] ۽ گڏيل قومن جي عوامي ڄاڻ واري شعبي وٽ پڻ منظوري حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Key terms and facts |url=https://news.bahai.org/media-information/key-terms-and-facts |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي جا نيويارڪ ۽ [[جنيوا]] ۾ گڏيل قومن سان لاڳاپيل آفيسون آهن، جڏهن ته [[اديس ابابا]]، [[بينڪاڪ]]، [[نيروبي]]، روم، [[سانتياگو]] ۽ [[ويانا]] ۾ علائقائي نمائندگيون پڻ قائم آهن.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} بهائي برادري ماحول، عورتن جي ترقي ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت گڏيل قومن جي مختلف ادارن سان گڏيل پروگرام پڻ هلائي چڪي آهي. 2000ع جي [[ملينيئم فورم]] ۾ هڪ بهائي نمائندي کي انهن ٿورڙن غير سرڪاري مقررين مان شامل ڪيو ويو، جن کي اجلاس دوران خطاب جو موقعو مليو.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}}{{better source needed|date=July 2022}} == ظلم ۽ جبر == {{Main|بهائين تي ظلم ۽ جبر}} [[File:Cemetery of yazd.jpg|alt=Broken cinder blocks and felled palm trees|thumb|2007ع ۾ ايراني اختيارين طرفان بي حرمتي کان پوءِ [[يزد]] جو بهائي قبرستان]] بهائي اڄ به ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ مذهبي دٻاءَ ۽ پابندين کي منهن ڏين ٿا، جتي حڪومتي يا مذهبي اختيارين مان ڪي بهائي مذهب کي هڪ آزاد مذهب بدران [[اسلام کان ارتداد]] سان لاڳاپيل تحريڪ طور ڏسن ٿا. سڀ کان سخت ۽ ڊگهو ظلم ايران ۾ ٿيو آهي، جتي 1978ع کان 1998ع جي وچ ۾ 200 کان وڌيڪ بهائين کي موت جي سزا ڏني وئي يا قتل ڪيو ويو.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائين جي مذهبي ۽ شهري حقن تي مختلف درجن جون پابنديون مصر، افغانستان،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323 Afghanistan]}}{{better source needed|date=July 2022}} انڊونيشيا،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222133 Indonesia]}} عراق،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}} مراڪش،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}} يمن{{sfn|Baháʼí World News Service|2017}} ۽ ڏکڻ صحارا آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ پڻ رپورٽ ڪيون ويون آهن.{{sfn|Smith|Momen|1989}} === ايران === بهائين تي سڀ کان ڊگهي ۽ منظم ظلم ۽ جبر جي تاريخ ايران ۾ ملي ٿي، جيڪو بهائي مذهب جي جنم ڀومي آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=125–127}} جڏهن [[باب]] جي تحريڪ ايران ۾ تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، تڏهن ڪجهه شيعه عالمن ان جي پيروڪارن کي دين جا دشمن قرار ڏنو. اهڙين مذهبي فتوائن ۽ مهمن کان پوءِ هجوم جا حملا، گرفتارين ۽ سرعام ڦاهين جا واقعا ٿيا.{{sfn|Affolter|2005}} 20هين صديءَ جي شروعات کان انفرادي بهائين خلاف ظلم سان گڏ اهڙيون رياستي مهمون پڻ شروع ٿيون، جن جو نشانو پوري بهائي برادري ۽ ان جا ادارا هئا.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} 1903ع ۾ يزد ۾ 100 کان وڌيڪ بهائي قتل ڪيا ويا.{{sfn|Nash|1982}} 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران تهران جا بهائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا تربيت اسڪول، بند ڪيا ويا؛ بهائي شادين کي قانوني سڃاڻپ نه ڏني وئي ۽ بهائي مذهبي متنن تي سينسرشپ لاڳو ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Sanasarian|2000|pp=52–53}} [[محمد رضا پهلوي]] جي دور ۾، ايران جي معاشي ۽ سياسي مسئلن ۽ وڌندڙ قومپرست تحريڪن جي ماحول ۾، بهائين خلاف هڪ منظم مهم شروع ڪئي وئي.{{efn|انهيءَ راءِ سان هيءَ سوچ به مطابقت رکي ٿي ته حڪومت وڌيڪ سنگين مسئلن، جن ۾ شديد معاشي ڏکيائيون پڻ شامل هيون، تان ڌيان هٽائڻ لاءِ ان مهم جي حوصلا افزائي ڪئي. ان کان علاوه حڪومت کي ان قومپرست تحريڪ کي پنهنجي ضابطي ۾ آڻڻ ۾ پڻ ڏکيائي پيش اچي رهي هئي، جنهن [[محمد مصدق|مصدق]] جي حمايت ڪئي هئي.{{sfn|Akhavi|1980|pp=76–78}}}} 1955ع ۾ هڪ سرڪاري طور منظور ٿيل ۽ منظم بهائي مخالف مهم هلي، جنهن ۾ قومي ريڊيو ۽ سرڪاري اخبارن وسيلي بهائين خلاف پروپيگنڊا ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} ان مهم دوران ملا محمد تقي فلسفي جي تحريڪ کان پوءِ تهران جي فوجي گورنر جنرل [[تيمور بختيار]] جي حڪم تي تهران جو بهائي مرڪز ڊاهي پٽ ڪيو ويو.{{sfn|''The New York Times''|1955}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پهلوي حڪومت خلاف عوامي تحريڪ وڌڻ سان بهائين کي ڪڏهن ڪڏهن شاهه جي حڪومت، اولهه ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل سياسي طاقت طور پيش ڪيو ويو، جنهن سان سماجي دشمني وڌيڪ وڌي.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}} 1979ع جي [[ايراني انقلاب|اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايراني بهائين خلاف رياستي پابنديون وڌيڪ سخت ٿيون. بهائين جي گهرن تي ڇاپا، سرڪاري ملازمتن کان روڪ، يونيورسٽين ۾ داخلا کان محرومي، گرفتارين ۽ ڊگهي قيد جون سزائون رپورٽ ٿينديون رهيون.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائي قبرستانن جي بي حرمتي، ملڪيتن جي ضبطگي ۽ مذهبي تاريخي ماڳن جي ڊاهڻ جا واقعا پڻ ٿيا، جن ۾ بهاءُالله جي والد ميرزا بزرگ سان لاڳاپيل گهر به شامل آهي.{{sfn|Affolter|2005}} [[شيراز]] ۾ [[باب]] جو گهر، جيڪو بهائين لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿو، ٻه ڀيرا ڊاهيو ويو.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} 2018ع ۾ اصفهان يونيورسٽيءَ مان هڪ بهائي شاگردياڻي کي سندس مذهب سبب خارج ڪيو ويو، جڏهن ته ساڳئي سال زنجان ۽ گيلان جي يونيورسٽين مان پڻ ٻن بهائي شاگردن کي خارج ڪرڻ جون رپورٽون مليون.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} [[محمود احمدي نژاد]] جي صدارت دوران بهائين خلاف دٻاءَ ۾ واڌ بابت آمريڪي مذهبي آزاديءَ واري ڪميشن سميت مختلف ادارن رپورٽون جاري ڪيون.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Sullivan|2009}} گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميشن 2005ع جي هڪ ڳجهي خط جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ ايراني فوجي قيادت کي بهائين جي سڃاڻپ ۽ سندن سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون ويون هيون. ان پسمنظر ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽيئر 20 مارچ 2006ع تي خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي نگراني مان حاصل ڪيل ڄاڻ وڌيڪ مذهبي امتياز ۽ ظلم لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Jahangir|2006}} 14 مئي 2008ع تي ايران ۾ بهائي برادريءَ جي ضرورتن جي سار سنڀال ڪندڙ غير رسمي اداري، جنهن کي "دوست" يا ''Yárán'' چيو ويندو هو، جي ميمبرن کي گرفتار ڪري [[ايون جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} سندن مقدمو ڪيترائي ڀيرا ملتوي ٿيو ۽ آخرڪار 12 جنوري 2010ع تي شروع ٿيو.{{sfn|CNN|2010a}} عدالتي ڪارروائيءَ تائين دفاعي وڪيلن جي محدود رسائي ۽ آزاد مبصرن جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010a}} بعد ۾ وڌيڪ ٻڌڻيون 7 فيبروري،{{sfn|Washington TV|2010}} 12 اپريل{{sfn|Djavadi|2010}} ۽ 12 جون 2010ع تي ٿيون.{{sfn|Radio Free Europe|2010}} 11 آگسٽ 2010ع تي ستن بهائي اڳواڻن مان هر هڪ کي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي،{{sfn|Siegal|2010}} جيڪا پوءِ 10 سال ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010b}} انهن کي بعد ۾ [[گوهر دشت جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|AFP|2011a}} مارچ 2011ع ۾ سندن اصل 20 سالن واري سزا بحال ڪئي وئي.{{sfn|AFP|2011b}} 3 جنوري 2010ع تي ايراني اختيارين وڌيڪ ڏهه بهائي گرفتار ڪيا. انهن ۾ ليوا خانجاني، قيد بهائي اڳواڻ جمال الدين خانجاني جي پوٽي، پڻ شامل هئي؛ فيبروريءَ ۾ سندس پٽ نڪي خانجاني کي پڻ گرفتار ڪيو ويو.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} ايراني حڪومت جو موقف رهيو آهي ته بهائي مذهب هڪ مذهبي برادري نه، پر سياسي تنظيم آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ان کي سرڪاري مذهبي اقليت طور تسليم نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} انساني حقن جي تنظيمن جو چوڻ آهي ته حڪومت اهڙي دعويٰ جي حق ۾ قابل اعتماد ثبوت پيش نه ڪيو آهي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} ايراني حڪومت بهائي مذهب کي [[صهيونيت]] سان پڻ ڳنڍيندي رهي آهي.{{efn|ارجنٽينا ۾ ايراني سفارتخاني جي هڪ ترجمان وضاحت ڪئي ته بهائين کي خارج ڪرڻ جو سبب اهو هو ته اهي هڪ ”گمراهه گروهه ... آهن، جن جو عالمي صهيونيت سان تعلق ۽ وابستگي هڪ واضح حقيقت آهي“ ۽ انهن کي ”عيسائين، يهودين ۽ زرتشتين جهڙين اقليتن جي ساڳئي زمري ۾ نٿو رکي سگهجي.“"{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006|p=22, n. 148}}}} تاريخي تحقيق موجب بهاءُالله کي ايران جي شاهه [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ايران مان عثماني سلطنت ڏانهن جلاوطن ڪرايو، ۽ پوءِ عثماني اختيارين کيس وڌيڪ پري [[عڪا]] موڪليو؛ عڪا ان وقت عثماني فلسطين جو حصو هو ۽ اسرائيل رياست ان واقعي کان لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ قائم ٿي.{{efn| ايراني حڪمران [[ناصرالدين شاهه قاجار]]، بهاءُالله کي ايران مان جلاوطن ڪري [[عثماني سلطنت]] ڏانهن موڪليو، جتان پوءِ عثماني سلطان، ايراني شاهه جي درخواست تي، کيس ايران کان وڌيڪ پري علائقن ڏانهن جلاوطن ڪندو رهيو ۽ آخرڪار [[عڪا، فلسطين|عڪا]] موڪليو ويو، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ صديءَ کان پوءِ [[اسرائيل]] جي رياست ۾ شامل ٿيو..}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}} ڪجهه محققن موجب صهيونيت واري الزام کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.{{sfn|Freedman|2009}} 2019ع ۾ ايران جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي درخواستن مان "ٻيا مذهب" وارو اختيار ختم ڪيو ويو، جنهن سان بهائين لاءِ پنهنجي حقيقي مذهب سان سرڪاري دستاويز حاصل ڪرڻ مشڪل يا ناممڪن بڻجي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baha'i – DW – 01/25/2020|website=dw.com|access-date=12 March 2021|archive-date=13 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413153102/https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[هيومن رائٽس واچ]] نتيجو ڪڍيو ته ايران ۾ بهائين خلاف ڏهاڪن کان هلندڙ منظم رياستي جبر، عالمي فوجداري قانون جي حوالي سان ''انسانيّت خلاف ڏوهه'' واري "ظلم ۽ جبر" جي زمري ۾ اچي سگهي ٿو. تنظيم پنهنجي رپورٽ ۾ من ماني گرفتارين، مقدمن، تعليم ۽ روزگار تي پابندين، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ بهائي تدفين ۾ رياستي مداخلت کي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو قرار ڏنو.<ref>{{cite report |url=https://www.hrw.org/report/2024/04/01/boot-my-neck/iranian-authorities-crime-persecution-against-bahais-iran |title="The Boot on My Neck": Iranian Authorities' Crime of Persecution Against Baha'is in Iran |date=1 April 2024 |publisher=Human Rights Watch |access-date=5 September 2026}}</ref> === مصر === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مصر جي هڪ مذهبي عدالت بهائي مذهب جي پنهنجن قانونن، اصولن ۽ عقيدن جي بنياد تي ان کي اسلام کان الڳ هڪ نئين مذهبي روايت طور سڃاتو.<ref>{{cite web | title=The House of Baha’u’llah and the Struggle for Religious Visibility in Mandatory Iraq | url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | publisher=Cambridge University Press | access-date=2026-06-12 | archive-date=13 January 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260113045206/https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1960ع کان مصر ۾ بهائي ادارن ۽ برادريءَ جي منظم سرگرمين تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. بهائي مرڪز، لائبريريون ۽ قبرستان سميت برادريءَ جون ڪيتريون ملڪيتون حڪومت ضبط ڪيون، جڏهن ته ڪجهه مذهبي فتوائن ۾ بهائين کي [[مرتد]] قرار ڏنو ويو.{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222287 Egypt]}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصر ۾ سرڪاري [[سڃاڻپ ڪارڊ]] نظام کي اليڪٽرانڪ ڪرڻ کان پوءِ مذهبي سڃاڻپ بابت تڪرار وڌيو، ڇاڪاڻ ته سرڪاري دستاويزن ۾ صرف مسلمان، عيسائي يا يهودي سڃاڻپ لاءِ اختيار موجود هئا. ان جي نتيجي ۾ بهائين کي قومي سڃاڻپ ڪارڊ، پيدائش سرٽيفڪيٽ، وفات سرٽيفڪيٽ، شادي يا طلاق جا دستاويز ۽ پاسپورٽ حاصل ڪرڻ ۾ وڏيون ڏکيائيون پيش آيون، جيستائين هو پنهنجي مذهب بابت غلط ڄاڻ نه ڏين. بهائي اصولن موجب مذهب بابت ڪوڙو بيان ڏيڻ قابل قبول نه هو.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} اهڙن دستاويزن کان سواءِ روزگار، تعليم، اسپتالن ۾ علاج، ملڪ کان ٻاهر سفر ۽ ووٽ ڏيڻ جهڙن شهري حقن تائين رسائي محدود ٿي ويندي هئي.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} ڊگهي قانوني ڪارروائيءَ کان پوءِ مصر جي گهرو معاملن واري وزير 14 اپريل 2009ع تي هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت مسلمان، عيسائي يا يهودي نه هئڻ وارن شهرين کي مذهبي خاني ۾ ڊيش (—) سان سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009a}}{{better source needed|date=July 2022}} نئين ضابطي تحت پهريان ٻه سڃاڻپ ڪارڊ 8 آگسٽ 2009ع تي بهائين کي جاري ڪيا ويا.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009b}}{{better source needed|date=July 2022}} === يمن === يمن ۾ بهائين کي خاص طور [[حوثي تحريڪ|حوثي]] اختيارين جي دور ۾ مذهبي جبر کي منهن ڏيڻو پيو آهي. 25 مئي 2023ع تي حوثي فورسن [[صنعا]] ۾ هڪ خانگي گهر ۾ ٿيندڙ پرامن بهائي گڏجاڻيءَ تي ڇاپو هڻي 17 ڄڻن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ پنج عورتون شامل هيون. شروعاتي طور انهن گرفتار ٿيلن جو هنڌ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ڪيترائي هڪ سال پوءِ به قيد ۾ هئا.<ref>{{cite web |date=23 May 2024 |title=Yemen: One year on, Huthis must release Baha'is arbitrarily detained over their religion and end persecution of minorities |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/yemen-one-year-on-huthis-must-release-bahais-arbitrarily-detained-over-their-religion-and-end-persecution-of-minorities/ |access-date=5 September 2026 |publisher=Amnesty International}}</ref> 2025ع ۾ گڏيل قومن جي يمن بابت ماهرن جي پينل رپورٽ ڪيو ته حوثي اختيارين بهائي برادريءَ خلاف منظم امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون آهن. رپورٽ ۾ مذهبي آزادي، اظهار، ضمير ۽ عقيدي تي پابندين، زبردستي لکرائڻ وارن عهدنامن، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ اڳوڻن قيدين تي مسلسل پابندين جا واقعا دستاويز ڪيا ويا.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2025/10/report/letter-dated-15-october-2025-from-the-panel-of-experts-on-yemen-addressed-to-the-president-of-the-security-council/n2523409.pdf |title=Letter dated 15 October 2025 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council |date=15 October 2025 |publisher=United Nations Security Council |id=S/2025/650 |access-date=5 September 2026}}</ref> === عثماني سلطنت === بهاءُالله ۽ سندس پيروڪار 19هين صديءَ ۾ قاجار ايران مان جلاوطنيءَ بعد عثماني سلطنت جي علائقن ڏانهن موڪليا ويا. عثماني اختيارين بهاءُالله کي سياسي لحاظ کان حساس شخصيت سمجهندي پهرين [[قسطنطنيه]]، پوءِ [[ادرنه]] ۽ آخرڪار 1868ع ۾ [[عڪا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. عڪا ۾ بهاءُالله شروع ۾ سخت قيد جي حالتن هيٺ رهيو، پر پوءِ کيس شهر جي ڀرسان رهائش جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ قانوني طور هو اڃا به عثماني قيدي سمجهيو ويندو هو. 1892ع ۾ سندس وفات به عڪا جي ڀرسان ٿي. بعد ۾ بهائي برادري [[حيفا]] ۽ عڪا ۾ مذهبي ماڳن، باغن ۽ مزارن جي سار سنڀال ۽ تعمير ڪئي. حيفا ۽ عڪا ۾ بهائي مقدس ماڳ ۽ باغ اڄ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |title=Bahá'í Reference |access-date=20 March 2025 |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409213502/https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=50em}} * [[بهائي انتظام]] * [[بهائي–ازلي ورهاست]] * [[بهائي ڪائناتيات]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري]] * [[افسانوي ادب ۾ بهائي مذهب]] * [[بهائي اڀياس]] * [[بهائي وقتي سلسلو]] * [[تدريجي وحي (بهائي)]] * [[سائنس بابت بهائي نظر]] * [[بهائي عالمي مرڪز جون عمارتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد]] * [[حقوق الله]] * [[بهائين جي فهرست]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] * [[بهائي مذهب جو خاڪو]] * [[بهائي ڇتيدار باغ]] * [[عالمي مذهبن جو ڏينهن]] {{colend}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Hatcher |first=William S. |last2=Martin |first2=J. Douglas |title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion |publisher=Harper & Row |location=San Francisco |year=1998 |isbn=0-87743-264-3}} * {{cite book |last=Hartz |first=Paula |title=World Religions: Baháʼí Faith |publisher=Chelsea House Publishers |year=2009}} * {{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Baháʼí Faith |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2008 |isbn=978-0-521-86251-6}} * {{cite book |last=Stockman |first=Robert H. |title=The Baháʼí Faith: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |year=2013}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bahá'í Faith}} * [https://www.bahai.org/ بهائي مذهب جي عالمي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.bahai.org/library/ بهائي ريفرنس لائبريري] * [https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith بهائي مذهب — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] [[زمرو:بهائي مذهب]] [[زمرو:ابراهيمي مذهب]] [[زمرو:ايران ۾ مذهب]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ قائم ٿيل مذهب]] [[زمرو:توحيدي مذهب]] [[زمرو:نئون مذهبي تحريڪون]] <references group="lower-alpha"/> p9utgs3x4kgt330sspqac878pkejjix 410661 410659 2026-09-08T21:41:02Z Intisar Ali 8681 410661 wikitext text/x-wiki {{Short description|19هين صديءَ ۾ بهاءُالله پاران قائم ڪيل مذهب}} {{Infobox religion | name = بهائي مذهب | native_name = | image = File:Seat of the House of Justice.jpg | imagewidth = 250px | alt = ٿنڀن واري اڇي عمارت | caption = [[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ انتظامي ادارو آهي. | main_classification = [[ابراهيمي مذهب|ابراهيمي]] | orientation = | scripture = ''[[ڪتاب اقدس]]'' ۽ ٻيا [[بهائي ادب|بهائي مقدس متن]] | theology = [[بهائي مذهب ۾ خدا|توحيدي]] | leader_title = | area = [[ملڪ موجب بهائي مذهب|سڄي دنيا]] | headquarters = [[بهائي عالمي مرڪز]]{{sfn|Smith|2000|pp=71–72|ps=: {{nowrap|"Baháʼí World Centre"}}}} | founder = [[بهاءُالله]] | founded_date = 19هين صدي | founded_place = [[قاجار ايران]] | separated_from = | congregations = | associations = | members = 7–8 ملين | ministers = | website = [https://www.bahai.org/ bahai.org] }} {{Baháʼí sidebar}} {{Contains special characters|Perso-Arabic}} '''بهائي مذهب''' (انگريزي: ''Baháʼí Faith'') 19هين صديءَ ۾ [[بهاءُالله]] پاران قائم ڪيل هڪ توحيدي مذهب آهي، جنهن جي بنيادي تعليمات ۾ [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي بنيادي وحدت]]، [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انساني نسل جي وحدت]]، نسلي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، عالمي امن ۽ سماجي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998}}{{sfn|Momen|2011}}<ref>{{Cite encyclopedia |title=Bahāʾī Faith |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |access-date=29 November 2020 |archive-date=30 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630170904/http://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith |url-status=live }}</ref> بهائي مذهب جو تاريخي پسمنظر 19هين صديءَ جي ايران ۾ پيدا ٿيل [[بابيت|بابي تحريڪ]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي تحريڪ]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بهائي تاريخ ۾ ٽي شخصيتون مرڪزي حيثيت رکن ٿيون: [[باب]] (1819–1850ع)، جنهن 1844ع ۾ پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ هڪ ايندڙ خدائي پيغامبر جي ظهور جي بشارت ڏني؛ [[بهاءُالله]] (1817–1892ع)، جنهن 1863ع ۾ پاڻ کي باب جي پيشنگوئي ڪيل شخصيت قرار ڏنو؛ ۽ بهاءُالله جو وڏو پٽ [[عبدالبهاء]] (1844–1921ع)، جنهن پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي ۽ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ بهائي تعليمات کي عام ڪيو.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}}{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}} عبدالبهاء جي وفات کان پوءِ سندس وصيت موجب اڳواڻي سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] (1897–1957ع) کي ملي، جنهن کي ''ولي امر'' يا ''Guardian'' چيو ويو. 1963ع کان [[بيت العدل اعظم]] عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بهائي عقيدي موجب خدا هڪ آهي ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ پنهنجي مرضيءَ کي [[مظهر خدا (بهائي مذهب)|مظهرن]] يا خدائي پيغامبرن وسيلي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[ٻڌ]]، [[ڪرشن]]، [[عيسيٰ]] ۽ [[محمد]] سميت اڳين مذهبن جي مرڪزي نبوي شخصيتن کي هڪ ئي ترقي پسند مذهبي وحيءَ جي سلسلي جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته باب ۽ بهاءُالله کي جديد دور سان لاڳاپيل مظهر قرار ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}}{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي برادري ايران ۾ وجود ۾ آئي ۽ پنهنجي شروعاتي دور کان ئي اتي سخت مخالفت ۽ [[بهائين تي ظلم|ظلم]] کي منهن ڏيندي رهي آهي.{{sfn|Affolter|2005}} وقت سان گڏ بهائي مذهب ايران ۽ عثماني علائقن کان ٻاهر پکڙجي هڪ عالمي مذهبي برادري بڻجي ويو، جنهن جا پيروڪار دنيا جي گهڻن ملڪن ۽ علائقن ۾ موجود آهن.{{sfn|Smith|2022b|p=509}} == نالو == {{Main|بهائي املا}} لفظ '''بهائي''' (فارسي ۽ عربي: {{lang|fa|بهائی}}) ''بهاءُ'' ({{lang|ar|بهاء}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''جلال''، ''شان'' يا ''روشني'' آهي. ''بهاءُالله'' جو لقب پڻ ساڳئي لفظ مان نڪتل آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} مذهب جو رسمي انگريزي نالو ''Baháʼí Faith'' آهي. پراڻي علمي ادب ۾ ''Bahaism'' يا ''Baháʼism'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن، پر موجوده بهائي برادري ''Baháʼí Faith'' کي ترجيح ڏئي ٿي.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=xiii}}{{sfn|Stockman|2013|p=1}} بهائي انگريزي تحريرن ۾ ''Baháʼí''، ''Báb''، ''Baháʼu'lláh'' ۽ ''ʻAbdu'l-Bahá'' جهڙين صورتن ۾ خاص اعرابي نشان استعمال ڪيا ويندا آهن. هيءَ لاطيني رسم الخط واري نقل نويسيءَ جي هڪ طريقي تي ٻڌل املا آهي، جيڪا 20هين صديءَ جي شروعات کان بهائي ڇپيل ادب ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=1}} == تاريخ == {{Main|بهائي مذهب جي تاريخ}} بهائي مذهب جون تاريخي پاڙون [[بابيت]] ۽ ان کان اڳ واري [[شيخيت|شيخي فڪري تحريڪ]] ۾ آهن. شيخ [[احمد احسائي]] ۽ سندس جانشين [[ڪاظم رشتي]] سان لاڳاپيل شيخيت 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شيعه ايران ۽ عراق ۾ هڪ اهم مذهبي فڪري تحريڪ هئي. ان تحريڪ جي ڪجهه پيروڪارن ۾ ٻارهين امام جي جلد ظهور بابت مضبوط توقع پيدا ٿي هئي، ۽ اهڙي ماحول ۾ 1844ع ۾ باب جي دعوت ظاهر ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name="ReferenceM">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 547.</ref> === بابيت ۽ بهائي مذهب جو لاڳاپو === {{Main|بابيت}} [[File:Shrine Bab North West.jpg|thumb|left|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي [[باب جي مزار]]]] 22 مئي 1844ع جي شام [[شيراز]] ۾ سيد علي محمد شيرازي پنهنجي مذهبي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ '''باب''' جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Affolter|2005}} باب جو لفظ عربيءَ ۾ ''دروازو'' يا ''باب'' جي معنيٰ رکي ٿو. سندس شروعاتي دعويٰ شيعي مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي، پر وقت سان سندس دعوائن ۽ لکڻين ۾ هڪ نئين مذهبي شريعت ۽ ايندڙ موعود ''من يُظهره الله''، يعني ''جنهن کي خدا ظاهر ڪندو''، جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو.<ref name="ReferenceL">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548.</ref>{{sfn|MacEoin|2009|p=414}} باب جي پهرئين پوئلڳن مان [[ملا حسين بشروئي]] هو، جيڪو اڳ [[احمد احسائي]] ۽ [[ڪاظم رشتي]] جي فڪري ماحول سان لاڳاپيل رهيو هو. باب جي پهرين ارڙهن مڃيندڙن کي '''[[حروف حي]]''' سڏيو ويو؛ انهن ۾ [[طاهره قرۃ العين]] به شامل هئي.<ref name="ReferenceM"/> بابي مبلغن جي سرگرمين سبب ڪجهه ئي سالن اندر ايران جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بابي برادريون قائم ٿي ويون.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rafati |first=Vahid |title=BAHAISM v. The Bahai Community in Iran |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref> بابي تحريڪ جي تيزيءَ سان پکڙجڻ سان قاجار حڪومت ۽ شيعه مذهبي اڳواڻن سان تڪرار وڌيو. ڪيترن هنڌن تي بابين ۽ سرڪاري فوجن يا مقامي مخالفن وچ ۾ هٿياربند جهيڙا ٿيا. باب کي 1847ع کان مختلف قيد خانن ۾ رکيو ويو ۽ آخرڪار جولاءِ 1850ع ۾ [[تبريز]] ۾ سرڪاري حڪم تحت گولي هڻي قتل ڪيو ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=414}}<ref name=":8">Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. 400–404. ISBN 0-8014-2098-9.</ref><ref>بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 548–549.</ref> باب پنهنجي ڪيترين تحريرن ۾ ''من يُظهره الله'' نالي مستقبل جي شخصيت جو ذڪر ڪيو. بهائي تفسير موجب بهاءُالله انهيءَ پيشنگوئيءَ جو پورو ٿيڻ هو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ايران جي بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ الڳ بهائي برادري واضح نموني وجود ۾ آئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=CONVERSION v. To Babism and the Bahai faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/conversion-v/ |access-date=9 September 2026}}</ref><ref name=":7">Amanat, Abbas. ''Iran: A Modern History''. Yale University Press, 2017. p. 240. ISBN 0-300-11254-8.</ref> === باب === {{Main|باب}} باب، جنهن جو اصل نالو سيد علي محمد شيرازي هو، 1819ع ۾ شيراز ۾ ڄائو. هن 1844ع ۾ پنهنجي دعوت جو اعلان ڪيو ۽ ڇهن سالن جي عرصي ۾ سندس تحريڪ ايران جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.<ref name="ReferenceP">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 275–279. ISBN 9953-417-65-2.</ref><ref>Amanat, Abbas. ''Resurrection and Renewal: The Making of the Babi Movement in Iran''. Ithaca: Cornell University Press, 1989. pp. 332–368. ISBN 0-8014-2098-9.</ref> باب پنهنجي تحريڪ کي صرف روايتي شيعي سڌاري تائين محدود نه رکيو، پر پنهنجي لکڻين ۾ مذهبي قانون، روحاني تجديد ۽ مستقبل ۾ وڌيڪ وڏي خدائي ظهور جو تصور پيش ڪيو. سندس لکڻين ۾ ''من يُظهره الله'' جو بار بار ذڪر ملي ٿو.<ref>MacEoin, D. M. “BAYĀN”. ''Encyclopaedia Iranica''. https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414054838/https://www.iranicaonline.org/articles/bayan-declaration-elucidation-term-applied-to-the-writings-of-the-bab-q |date=14 April 2022 }}</ref><ref>Browne, Edward G. ''Bábism'', p. 338.</ref> بابي تحريڪ ۾ عورتن جي سرگرم شموليت، خاص طور [[طاهره قرۃ العين]] جي ڪردار، پڻ ان جي تاريخ جو نمايان پاسو آهي.<ref>Moojan Momen (December 2012). "WOMEN iv. in the works of the Bab and in the Babi Movement". ''Encyclopædia Iranica''. Online.</ref> قاجار حڪومت تحريڪ کي خطرو سمجهندي باب کي ايران جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ قيد رکيو ۽ ڪيترن بابين خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. آخرڪار 1850ع ۾ باب کي تبريز ۾ سندس هڪ پوئلڳ سان گڏ گولي هڻي قتل ڪيو ويو.<ref name=":8"/><ref name="ReferenceP"/> بهائي عقيدي ۾ باب کي هڪ خودمختيار خدائي مظهر سان گڏ بهاءُالله جو اڳواڻ ۽ بشارت ڏيندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. سندس باقيات کي ڪيترن ڏهاڪن تائين ڳجهي نموني مختلف هنڌن تي رکڻ کان پوءِ [[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي دفن ڪيو ويو، جتي اڄ [[باب جي مزار]] بهائي زيارت جو هڪ اهم مرڪز آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=75–76}}{{sfn|Smith|2008|pp=101–102}} === بهاءُالله === {{Main|بهاءُالله}} [[File:Bahá'u'lláh (Mírzá Ḥusayn-`Alí Núrí) in 1868.jpg|thumb|[[بهاءُالله]]، بهائي مذهب جو باني، 1868ع]] ميرزا حسين علي نوري، جيڪو پوءِ '''بهاءُالله''' جي لقب سان مشهور ٿيو، 12 نومبر 1817ع تي [[تهران]] ۾ هڪ بااثر ايراني خاندان ۾ ڄائو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah/ |access-date=9 September 2026}}</ref> سندس پيءُ ميرزا عباس نوري، المعروف ميرزا بزرگ، قاجار درٻار سان لاڳاپيل سرڪاري عهديدار هو. بهاءُالله 1840ع واري ڏهاڪي ۾ باب جي دعوت قبول ڪئي ۽ جلد بابي تحريڪ جي اهم شخصيتن مان هڪ بڻجي ويو.{{sfn|MacEoin|2009|p=498}}<ref name="ReferenceQ">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550.</ref> 1848ع ۾ [[بدشت ڪانفرنس]] دوران بابي تحريڪ جي ڪجهه اهم اڳواڻن تحريڪ کي اڳوڻي اسلامي قانوني ڍانچي کان الڳ مذهبي دور طور سمجهڻ شروع ڪيو. بهاءُالله ان گڏجاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 277. ISBN 9953-417-65-2.</ref> آگسٽ 1852ع ۾ ڪجهه بابين [[ناصرالدين شاهه قاجار]] کي قتل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. بهاءُالله ان سازش ۾ شامل نه هو، پر ان کان پوءِ بابين خلاف شروع ٿيل وڏي سرڪاري ڪارروائيءَ دوران کيس به گرفتار ڪري تهران جي [[سياه چال]] قيدخاني ۾ رکيو ويو.{{sfn|Warburg|2006|pp=146–147}}<ref name="ReferenceQ"/><ref>حقایق الاخبار ناصری، محمد جعفر خورموجی، نشر نی، ۱۳۶۳، ص ۱۱۹.</ref> بهائي روايت موجب هن قيد دوران ئي بهاءُالله کي پنهنجي خدائي مشن جو پهريون شعور حاصل ٿيو.<ref name="ReferenceN">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 550–551.</ref>{{sfn|Stockman|2013|p=2}} 1853ع ۾ ايران مان جلاوطنيءَ کان پوءِ بهاءُالله پنهنجي ڪٽنب سان [[بغداد]] ويو، جيڪو ان وقت [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. بغداد ۾ هن منتشر بابي برادريءَ کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ReferenceU">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 551.</ref> ان دور ۾ سندس لکڻين مان ''[[ڪلمات مکنونه]]''، ''[[ڪتاب ايقان]]'' ۽ ''[[ست واديون]]'' خاص اهميت رکن ٿيون.{{sfn|Stockman|2013|p=2}}<ref name="ReferenceV">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص 281. ISBN 9953-417-65-2.</ref> [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|[[حيفا]] ۾ جبل ڪرمل تي بهائي باغ]] اپريل 1863ع ۾، بغداد مان عثماني راڄڌاني [[استنبول]] ڏانهن روانگيءَ کان اڳ، بهاءُالله ٻارهن ڏينهن بغداد ڀرسان نجيب پاشا جي باغ ۾ رهيو، جيڪو بهائي روايت ۾ [[رضوان جو باغ]] سڏجي ٿو. بهائي ذريعن موجب هن اتي ويجهن ساٿين ۽ ڪٽنب آڏو پاڻ کي باب پاران پيشنگوئي ڪيل ''من يُظهره الله'' قرار ڏنو. انهن ٻارهن ڏينهن جي ياد ۾ بهائي هر سال [[رضوان]] جو عيد ملهائين ٿا.<ref name="ReferenceK">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 552.</ref><ref>Manfred Hutter. “Bahā'īs”. ''Encyclopedia of Religion'', 2nd ed. (2005), pp. 737–740.</ref> بهاءُالله ۽ سندس ساٿين کي پهرين استنبول ۽ پوءِ [[ادرنه]] موڪليو ويو. ادرنه ۾ 1860ع واري ڏهاڪي دوران هن پنهنجي دعويٰ وڌيڪ کليل نموني پيش ڪئي ۽ دنيا جي ڪيترن حڪمرانن ۽ مذهبي اڳواڻن ڏانهن خط ۽ الواح موڪليا، جن ۾ [[نيپولين ٽيون]]، [[پوپ پائيس نائون]]، [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ۽ عثماني سلطان [[عبدالعزيز اول]] شامل هئا.<ref name="مولد تلقائيا302">“The Bahá'í Faith”. ''Britannica Book of the Year''. Encyclopædia Britannica. 1988.</ref><ref>Taherzadeh, Adib (1977). ''The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863–68''. Oxford: George Ronald. ISBN 0-85398-071-3.</ref> ادرنه ۾ بهاءُالله ۽ سندس اڌ ڀاءُ [[صبح ازل]] جي وچ ۾ بابي برادريءَ جي قيادت بابت اختلاف کلي سامهون آيا. 1860ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين بابين جي وڏي اڪثريت بهاءُالله جي دعويٰ قبول ڪري پاڻ کي بهائي سڏائڻ لڳي، جڏهن ته صبح ازل جا پيروڪار [[ازلي بابيت|ازلي]] سڏيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref> 1868ع ۾ عثماني حڪومت بهاءُالله ۽ سندس ڪجهه ساٿين کي [[عڪا]] جي قلعائي جيل ڏانهن موڪلي ڇڏيو، جڏهن ته صبح ازل ۽ سندس ساٿين کي قبرص موڪليو ويو.<ref name="ReferenceW">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ إلى الأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 553.</ref><ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> عڪا ۾ شروعاتي قيد جون حالتون سخت هيون ۽ بهاءُالله جا ڪجهه ساٿي بيمارين سبب فوت ٿيا؛ سندس ننڍو پٽ ميرزا مهدي پڻ اتي فوت ٿيو.<ref name="مولد تلقائيا312">Momen, Moojan. ''Baha'u'llah: A Short Biography''. Oneworld Publications, 2014.</ref><ref name="ReferenceW"/> ڪجهه سالن کان پوءِ پابنديون نرم ٿيون ۽ بهاءُالله کي عڪا جي ڀرپاسي رهڻ جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ هو سرڪاري طور عثماني قيدي رهيو.{{sfn|Iranica-Baha'-Allah|1988}} 1873ع ڌاري عڪا ۾ بهاءُالله ''[[ڪتاب اقدس]]'' لکيو، جيڪو بهائي مذهب جو بنيادي قانوني ۽ مذهبي متن آهي. ان ۾ عبادتن، ذاتي اخلاق، شادي، وراثت، اجتماعي زندگي ۽ بهائي انتظام جي ڪجهه بنيادي اصولن بابت احڪام شامل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan R. I. |title=BAHAISM i. The Faith |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bahaism-index/bahaism-i/ |access-date=9 September 2026}}</ref>{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} بهاءُالله پنهنجي زندگيءَ دوران عربي ۽ فارسيءَ ۾ هزارين الواح، رسالا ۽ خط لکيا.{{sfn|Stockman|2013|p=2}} هو 29 مئي 1892ع تي عڪا ڀرسان [[بهجي محل]] وٽ وفات ڪري ويو. بهائي سندس مدفن کي پنهنجي عبادتي رخ، يعني ''[[قبله (بهائي)|قبله]]''، طور مڃين ٿا.{{sfn|Smith|2008|pp=20–21, 28}} === عبدالبهاء === {{Main|عبدالبهاء}} [[File:‘Abdu’l-Bahá portrait.jpg|thumb|upright=1.15|[[عبدالبهاء]]، بهاءُالله جو وڏو پٽ ۽ سندس مقرر ڪيل جانشين]] '''عباس افندي'''، جيڪو پوءِ '''عبدالبهاء''' (يعني "بهاءَ جو خادم") جي لقب سان مشهور ٿيو، [[بهاءُالله]] جو وڏو پٽ هو. بهاءُالله پنهنجي وصيت ''[[ڪتاب عهدي]]'' ۾ عبدالبهاء کي بهائي برادريءَ جو جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو مجاز مفسر مقرر ڪيو.{{sfn|Hartz|2009|pp=73–76}}<ref name="ReferenceA4">مؤمن، مؤمن (2009). ''فهم الدين البهائي''. تعريب: رمزي زين. الفرات للنشر والتوزيع. ص. 194–195. ISBN 9953-417-65-2.</ref> بهائي روايت ۾ عبدالبهاء کي نبي يا مظهر خدا نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جو مثالي نمونو ۽ مجاز شارح سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Stockman |first=Robert H. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780429027772 |title=The World of the Bahá'í Faith |date=26 November 2021 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-02777-2 |edition=1 |location=London |language=en |doi=10.4324/9780429027772}}</ref> عبدالبهاء پنهنجي پيءُ سان گڏ ايران مان جلاوطني، بغداد، استنبول، ادرنه ۽ پوءِ عڪا جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جا دور گذاريا. بهاءُالله جي 1892ع ۾ وفات کان پوءِ هن عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي سنڀالي.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} 1908ع ۾ [[نوجوان ترڪ انقلاب]] کان پوءِ عثماني سلطنت جي سياسي قيدين لاءِ عام آزاديءَ جي نتيجي ۾ عبدالبهاء به آزاد ٿيو.<ref name=":02">{{cite encyclopedia |last=Cole |first=Juan |title=BAHĀʾ-ALLĀH |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baha-allah |access-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331090304/https://iranicaonline.org/articles/baha-allah |archive-date=31 March 2022 }}</ref> آزاديءَ کان پوءِ عبدالبهاء مصر، يورپ ۽ اتر آمريڪا جا سفر ڪيا. 1911ع کان 1913ع جي وچ ۾ هن پيرس، لنڊن، نيويارڪ، واشنگٽن ۽ ٻين شهرن ۾ عوامي تقريرون ڪيون، جن ۾ مردن ۽ عورتن جي برابري، نسلي اتحاد، مذهبي رواداري، سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي، عام تعليم ۽ عالمي امن بابت بهائي اصول بيان ڪيا.{{sfn|Smith|2008|pp=52–53}} سندس تقريرن ۽ گفتگوءَ جا مجموعا پوءِ ''[[پيرس ٽاڪس]]''، ''[[سم ائنسرڊ ڪئيسچنز]]'' ۽ ٻين ڪتابن ۾ شايع ٿيا. عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تصديق ٿيل تقريرن کي بهائي عقيدي ۾ خدائي وحي نه، پر بهاءُالله جي تعليمات جي بااختيار تشريح سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} سندس اهم لکڻين ۾ ''[[دي سيڪريٽ آف ڊوائين سولائيزيشن]]''، ''[[سم ائنسرڊ ڪئيسچنز]]''، ''[[ٽيبليٽ ٽو ڊاڪٽر فوريل|آگسٽ فوريل ڏانهن لوح]]''، ''[[ٽيبليٽس آف دي ڊوائين پلان]]'' ۽ ''[[ٽيبليٽ ٽو دي ھيگ]]'' شامل آهن.{{sfn|Yazdani|2022}} عبدالبهاء 28 نومبر 1921ع تي [[حيفا]] ۾ وفات ڪئي. سندس وصيت ''[[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو]]'' ۾ سندس ڏوهٽي [[شوقي افندي]] کي بهائي مذهب جو پهريون ''ولي امر'' يا ''گارڊين'' مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بهائي تاريخ نويسيءَ ۾ عبدالبهاء جي وفات کي 1844ع کان 1921ع تائين هلندڙ مذهب جي "هيروئيڪ ايج" جي پڄاڻي سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=56}} === شوقي افندي === {{Main|شوقي افندي}} '''شوقي افندي رباني''' (1897–1957ع) عبدالبهاء جو ڏوهٽو هو ۽ سندس وصيت موجب بهائي مذهب جو پهريون ''گارڊين'' يا ''ولي امر'' مقرر ٿيو.{{sfn|Smith|2008|p=55}} هن 1921ع کان پنهنجي وفات تائين 36 ورهيه عالمي بهائي برادريءَ جي اڳواڻي ڪئي. شوقي افندي جي دور ۾ بهائي انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ۽ منظم شڪل ڏني وئي. هن [[روحاني مجلس|مقامي ۽ قومي روحاني مجلسن]] کي مضبوط ڪيو، بهائي عالمي مرڪز جي ادارن کي ترقي ڏني ۽ مختلف ملڪن ۾ مذهبي برادرين جي قيام ۽ توسيع لاءِ منظم منصوبا تيار ڪيا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} هن بهاءُالله، عبدالبهاء ۽ ٻين بنيادي بهائي متنن جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا، جيڪي بعد ۾ عالمي بهائي برادريءَ ۾ معياري ترجما بڻيا. 1937ع ۾ شوقي افندي اتر آمريڪا جي بهائين لاءِ پهريون [[بهائي تدريسي منصوبا|ست سالا تدريسي منصوبو]] شروع ڪيو. ان کان پوءِ 1946ع ۾ ٻيو ست سالا منصوبو ۽ 1953ع ۾ عالمي سطح تي [[ڏهه سالا صليبي منصوبو]] شروع ڪيو ويو.{{sfn|Smith|2008|p=64}} انهن منصوبن جو مقصد نون ملڪن ۽ علائقن ۾ بهائي برادرين قائم ڪرڻ، بهائي لکڻين جو نون ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ عالمي انتظامي ادارن جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ هو. شوقي افندي پنهنجي لکڻين ۾ بهائي مذهب جي تاريخ، انتظامي نظام، سماجي تعليمات ۽ عالمي امن بابت به وسيع تشريحون ڪيون. سندس لکڻين کي بهائي عقيدي ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي تعليمات جي بااختيار تشريح جو درجو حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 4 نومبر 1957ع تي شوقي افندي [[لنڊن]] ۾ اوچتو بيماريءَ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}}{{sfn|Smith|2022a}} سندس وفات اهڙي حالت ۾ ٿي، جو سندس مقرر ڪيل شرطن مطابق ڪو جانشين ''گارڊين'' مقرر نه ٿي سگهيو. کيس [[نيو سائوٿ گيٽ قبرستان]]، لنڊن ۾ دفن ڪيو ويو. شوقي افندي جي وفات کان پوءِ عالمي بهائي برادريءَ جي عبوري انتظام جي ذميواري انهن شخصيتن سنڀالي، جن کي هن ''ھينڊز آف دي ڪاز'' طور مقرر ڪيو هو. 1963ع ۾ بهاءُالله ۽ عبدالبهاء جي لکڻين ۾ بيان ڪيل اداري [[بيت العدل اعظم]] جي پهرين چونڊ ٿي، جنهن کان پوءِ عالمي بهائي انتظام جو اعليٰ ادارو اهو بڻيو.{{sfn|Smith|2008|pp=58–69}} === بيت العدل اعظم === {{Main|بيت العدل اعظم}} [[File:Seat of the Universal House of Justice IMG 0888.JPG|thumb|upright=1.15|[[حيفا]] ۾ [[بيت العدل اعظم]] جي نشستگاهه، جيڪا 1982ع ۾ مڪمل ٿي]] '''بيت العدل اعظم''' 1963ع کان عالمي بهائي برادريءَ جو اعليٰ چونڊيل انتظامي ادارو آهي. ان جي قيام جو بنيادي تصور [[بهاءُالله]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو، جڏهن ته [[عبدالبهاء]] ان جي اختيارن ۽ انتظامي نظام کي وڌيڪ واضح ڪيو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}} بيت العدل اعظم جا نوَ ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ دنيا جي قومي روحاني مجلسن جي ميمبرن طرفان چونڊيا وڃن ٿا.{{sfn|Warburg|2001|p=20}} بيت العدل اعظم جا ڪم بهائي تعليمات جي اشاعت، عالمي برادريءَ جي انتظام، سماجي ۽ مذهبي مسئلن بابت رهنمائي، بهائي ادارن جي هم آهنگي ۽ انهن معاملن بابت قانون سازي يا وضاحت ڪرڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي مقدس متنن ۾ واضح طور مقرر نه ڪيا ويا هجن.{{sfn|Iranica-Bayt-al-'adl|1989}} بهائي عقيدي موجب بيت العدل اعظم کي نبوي يا وحيءَ واري حيثيت حاصل نه آهي، پر ان جي اجتماعي فيصلن کي بااختيار قانون سازي ۽ تشريح جو درجو ڏنو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} 1964ع ۾ شروع ٿيل نَوَ سالا منصوبي کان وٺي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ کي ڪيترن مرحليوار بين الاقوامي منصوبن وسيلي هدايت ڪندو رهيو آهي.{{sfn|Smith|Momen|1989}}{{sfn|Hartz|2009|p=107}} انهن منصوبن جو مرڪزي مقصد نون علائقن ۾ برادريون قائم ڪرڻ، موجوده برادرين کي مضبوط ڪرڻ، مذهبي تعليم، ٻارن ۽ نوجوانن جي تربيت، سماجي خدمت ۽ مقامي ادارن جي صلاحيت وڌائڻ رهيو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ [[روحي انسٽيٽيوٽ]] جي تدريسي طريقي کي مختلف بهائي برادرين ۾ قبوليت ملي. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جا ڪورس عالمي سطح تي بهائي مذهبي تعليم ۽ برادريءَ جي تربيت جو هڪ اهم ذريعو بڻيا.{{sfn|Fozdar|2015}}{{sfn|Stockman|2013|pp=193–194}} بيت العدل اعظم معاصر دور ۾ سماجي عمل، ٻارن ۽ نوجوانن جي اخلاقي تعليم، پاڙيسري برادرين جي تعمير ۽ سماجي فڪري بحثن ۾ شرڪت تي پڻ زور ڏنو آهي.{{sfn|Stockman|2013|p=203}} هر سال 21 اپريل تي [[رضوان]] جي موقعي تي بيت العدل اعظم عالمي بهائي برادريءَ ڏانهن هڪ پيغام جاري ڪندو آهي، جنهن ۾ گذريل سال جي سرگرمين، عالمي صورتحال ۽ ايندڙ دور لاءِ رهنمائي شامل هوندي آهي.{{sfn|Smith|2000|p=297|ps=: "Ridván"}} == عقيدا == {{Main|بهائي تعليمات}} [[File:Bahaitemplesydney.JPG|thumb|upright|[[سڊني]]، آسٽريليا ۾ بهائي عبادتگاهه]] بهائي تعليمات جو مرڪزي بنياد [[بهاءُالله]] جي لکڻين تي آهي. عام طور انهن تعليمات جا ٽي بنيادي اصول بيان ڪيا وڃن ٿا: '''خدا جي وحدت'''، '''مذهبن جي وحدت''' ۽ '''انسانيت جي وحدت'''.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي عقيدي موجب خدا وقت بوقت مختلف مذهبي مظهرن وسيلي پنهنجي مرضيءَ ۽ تعليمات کي انسانن تائين پهچائيندو رهيو آهي. ان عمل کي ''ترقي پسند وحي'' چيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=108–109}} === خدا === {{Main|بهائي مذهب ۾ خدا}} {{See also|بهائي مذهب ۾ ايمان}} [[File:Greatest Name.svg|thumb|''اسم اعظم'' جي خطاطي؛ عربي عبارت {{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}، جنهن جو ترجمو "اي سڀ کان وڏي جلال جا جلال" ڪيو ويندو آهي.]] بهائي لکڻين موجب خدا هڪ، ازلي، قادر مطلق، عالم ڪل ۽ سموري ڪائنات جو خالق آهي.{{sfn|Smith|2008|p=106}} خدا جي ذات کي انساني عقل کان مڪمل طور مٿانهون ۽ ناقابل ادراڪ سمجهيو وڃي ٿو، پر سندس صفتن ۽ ارادي کي خدا جي مظهرن ۽ تخليق ۾ ظاهر ٿيندڙ نشانين وسيلي ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=106–107, 111–112}} بهائي تعليمات ۾ خدا کي سڌيءَ طرح انساني شڪل يا مادي وجود سان تشبيهه نٿي ڏني وڃي. "رحيم"، "قدير"، "عليم" ۽ "محبت ڪندڙ" جهڙا نالا ۽ صفتون انسان کي خدا جي باري ۾ محدود انساني فهم سان سوچڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.{{sfn|Hatcher|2005}}{{sfn|Cole|1982}} بهائي عقيدي موجب انسان جو هڪ بنيادي روحاني مقصد خدا کي سڃاڻڻ ۽ ساڻس محبت پيدا ڪرڻ آهي، جيڪو عبادت، دعا، فڪر ۽ انسانيت جي خدمت وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|2005}} === مذهب ۽ ترقي پسند وحي === {{Main|بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت}} {{See also|ترقي پسند وحي (بهائي)}} [[File:Wilmette how side.jpg|upright|left|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه تي مختلف مذهبن جا نشان]] بهائي عقيدي موجب دنيا جا وڏا مذهب هڪ ئي خدائي حقيقت جا مختلف تاريخي مرحلا آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} مذهبي تاريخ کي مسلسل وحيءَ جي عمل طور ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر ''مظهر خدا'' پنهنجي دور جي سماجي، ثقافتي ۽ روحاني ضرورتن مطابق تعليمات آڻي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|pp=40–42}} بهائي ادب ۾ [[ابراهيم]]، [[موسيٰ]]، [[زرتشت]]، [[ڪرشن]]، [[ٻڌ]]، [[عيسيٰ مسيح]] ۽ [[محمد]] کي مذهبن جي تاريخ ۾ اهم خدائي مظهرن يا پيغامبرن طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[باب]] ۽ [[بهاءُالله]] کي جديد دور جا مظهر سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hartz|2009|p=14}} بهائي عقيدي موجب مختلف مذهبن جي روحاني ۽ اخلاقي بنيادن ۾ وحدت آهي، جڏهن ته سماجي قانون ۽ رسمون وقت، جاءِ ۽ سماجي حالتن موجب بدلجنديون رهيون آهن. بهائي مذهب پاڻ کي ڪنهن ٻئي مذهب جو فرقو نه، پر هڪ الڳ مذهبي روايت سمجهي ٿو، جنهن جا پنهنجا مقدس متن، مذهبي قانون، تاريخ ۽ انتظامي نظام آهن.{{sfn|Hartz|2009|p=24}} ڪيترائي مذهبن جا جديد علمي ماهر به ان کي هڪ آزاد عالمي مذهب طور درجي بندي ڪن ٿا.{{sfn|Van der Vyer|1996|p=449}} بهائي عقيدي موجب ترقي پسند وحي جو عمل ختم نه ٿيو آهي، پر بهاءُالله جي وحي کان پوءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هزار سالن تائين ڪنهن نئين مظهر خدا جي اچڻ جي اميد نٿي رکي وڃي.{{sfn|McMullen|2000|p=7}} === انسان ۽ روح === {{See also|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|بهائي مذهب ۾ حيات بعد الموت}} [[File:Ringstone.svg|thumb|right|بهائي ''رِنگ اسٽون'' نشان، جيڪو خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي لاڳاپي جي علامتي نمائندگي ڪري ٿو]] بهائي لکڻين موجب انسان هڪ جسماني وجود سان گڏ هڪ غير مادي ۽ عقلي روح رکي ٿو. روح کي انسان جي سڃاڻپ جو مستقل حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو جسم جي موت کان پوءِ به جاري رهي ٿو.{{sfn|McMullen|2000|pp=57–58}} بهائي عقيدي ۾ جنت ۽ دوزخ کي لازمي طور جسماني جڳهن طور نه، پر خدا سان روحاني ويجهڙائي يا دوري جي حالتن طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Stockman|2013|p=45}} انسان جي روحاني ترقي دعا، اخلاقي زندگي، علم، خدمت، انصاف ۽ ٻين انساني خوبين جي واڌ سان ڳنڍيل آهي. === انسانيت جي وحدت === {{Main|بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت}} بهائي مذهب جو هڪ بنيادي اصول سموري انسانيت جي وحدت آهي. بهائي تعليمات موجب نسل، قوم، ذات، طبقي يا جنس جي بنياد تي انساني گروهن جي برتريءَ جا تصور سماجي طور ٺاهيل آهن ۽ انساني وحدت جي رستي ۾ رڪاوٽ آهن.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} نسلي، قومي، مذهبي ۽ طبقاتي تعصب جي خاتمي کي بهائي تعليمات ۾ عالمي امن لاءِ لازمي شرط سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انساني ثقافتي ۽ لساني تنوع کي ختم ڪرڻ بدران "وحدت اندر تنوع" جي تصور تحت ان کي مثبت قدر سمجهيو وڃي ٿو. === مردن ۽ عورتن جي برابري === بهائي تعليمات مردن ۽ عورتن کي روحاني ۽ انساني حيثيت ۾ برابر سمجهن ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=143}} عبدالبهاء مرد ۽ عورت کي هڪ پکيءَ جي ٻن پرن سان تشبيهه ڏني، جنهن مطابق سماج ان وقت مڪمل ترقي نٿو ڪري سگهي، جيستائين ٻنهي کي برابر موقعا حاصل نه ٿين.<ref name="مولد تلقائيا12">Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> بهائي لکڻين ۾ ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جيڪڏهن محدود وسيلن سبب خاندان سڀني ٻارن کي هڪجهڙي تعليم نه ڏئي سگهي، ته روايتي بهائي تفسير ۾ ڇوڪريءَ جي تعليم کي ترجيح ڏيڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ماءُ کي ٻارن جي شروعاتي تعليم ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="مولد تلقائيا24">Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 359. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === تعصب جو خاتمو === بهائي مذهب نسلي، مذهبي، قومي، طبقاتي ۽ ٻين قسمن جي تعصب کي انساني وحدت لاءِ وڏيون رڪاوٽون سمجهي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=139}} بهائي لکڻين ۾ سڀني ماڻهن جي بنيادي انساني برابريءَ ۽ گڏيل روحاني اصليت تي زور ڏنو وڃي ٿو. بهاءُالله جي لکڻين ۾ انسانن کي "هڪ وڻ جا ميوا ۽ هڪ شاخ جا پن" سڏيو ويو آهي، جنهن جو مقصد بهائي تفسير موجب انساني نسل جي گڏيل اصل ۽ اخلاقي برابريءَ کي بيان ڪرڻ آهي.<ref>Hatcher, William; Martin, Douglas (1985). ''The Baháʼí Faith''. San Francisco: Harper & Row. ISBN 1931847061.</ref><ref>Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6.</ref> === سائنس ۽ مذهب جي هم آهنگي === بهائي تعليمات موجب حقيقي سائنس ۽ حقيقي مذهب پاڻ ۾ بنيادي تضاد نٿا رکن، پر حقيقت کي سمجهڻ جا ٻه مڪمل ڪندڙ طريقا آهن.<ref>Sergeev, Mikhail (2015). ''Theory of Religious Cycles, Tradition, Modernity, and the Bahai Faith''. Brill.</ref><ref name="مولد تلقائيا37">Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. p. 32. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> عبدالبهاء جي تفسير موجب مذهب جيڪڏهن عقل ۽ علم کان مڪمل جدا ٿي وڃي ته توهم پرستيءَ ۾ بدلجي سگهي ٿو، جڏهن ته اخلاقي ۽ روحاني قدرن کان جدا سائنس خالص ماديت ڏانهن وڃي سگهي ٿي.<ref>Smith, Peter (2000). ''A Concise Encyclopedia of the Baháʼí Faith''. Oxford, UK: Oneworld Press. p. 290. ISBN 1-85168-184-1.</ref> === عام تعليم === بهائي لکڻين ۾ تعليم کي فرد ۽ سماج جي روحاني، اخلاقي ۽ مادي ترقيءَ لاءِ بنيادي ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|p=159}} ٻارن جي تعليم والدين جي اهم ذميوارين مان هڪ آهي، جڏهن ته علم سان گڏ اخلاقي تربيت، هنر ۽ ڪارائتا پيشا سکڻ تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>شاهوار، سلی (۲۰۱۳). ''مدارس فراموش شده: بهاییان و آموزش نوین در ایران''. باران.</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ايران جي بهائي برادرين ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ جديد اسڪول قائم ڪيا. انهن ۾ [[تربيت اسڪول]] خاص طور مشهور ٿيا، جيڪي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ايراني حڪومت طرفان بند ڪيا ويا. === معاشي انصاف ۽ غربت جي خاتمي === بهائي تعليمات سخت غربت ۽ انتهائي دولت جي وچ ۾ وڏي فرق کي سماجي بي انصافيءَ سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|pp=142–143}} بهرحال، بهائي مذهب مڪمل معاشي برابري يا ذاتي ملڪيت جي خاتمي جي وڪالت نٿو ڪري؛ ان جي بدران مناسب سماجي ادارن، اخلاقي ذميواري، سخاوت ۽ معاشي انصاف تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>Momen, Wendi (2006). ''Understanding the Bahaʼí Faith''. Edinburgh: Dunedin Academic Press. ISBN 978-1-906716-86-8.</ref> بهائي قانون ۾ [[حقوق الله]] نالي هڪ مذهبي ادائيگيءَ جو اصول موجود آهي، جنهن تحت مقرر خرچن ۽ قرضن کان پوءِ ڪجهه مخصوص اضافي دولت جو 19 سيڪڙو ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === عالمي معاون ٻولي === بهائي تعليمات موجب دنيا جي قومن وچ ۾ رابطو بهتر ڪرڻ لاءِ هڪ عالمي معاون ٻولي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا ماڻهن پنهنجي مادري ٻوليءَ سان گڏ سکندا.<ref>Smith, Peter (2008). ''An Introduction to the Baha'i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-86251-6.</ref> ان جو مقصد مقامي ۽ قومي ٻولين کي ختم ڪرڻ نه، پر عالمي رابطو آسان ڪرڻ ۽ لساني غلط فهمين کي گهٽائڻ آهي.<ref name="مولد تلقائيا29">Hatcher, W.S.; Martin, J.D. (1998). ''The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion''. Wilmette, Illinois: Baháʼí Publishing Trust. pp. 96–97. ISBN 0-87743-264-3.</ref> === عالمي امن === بهائي تعليمات ۾ عالمي امن، سياسي ۽ سماجي تعاون، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي ادارن جي ترقي کي خاص اهميت حاصل آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=266–267}} بهاءُالله هڪ اهڙي عالمي نظام جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ خودمختيار ملڪن وچ ۾ گڏيل سلامتي، قانوني تڪرارن جي پرامن حل ۽ عالمي تعاون جا ادارا موجود هجن. بهائي ادب ۾ عالمي امن کي رڳو جنگ جي خاتمي سان نه، پر نسلي ۽ مذهبي تعصب جي خاتمي، مردن ۽ عورتن جي برابري، تعليم، معاشي انصاف، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي رابطي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="مولد تلقائيا30">Gervais, Marie (2008). ''Encyclopedia of Peace Education''. Columbia University.</ref><ref name="مولد تلقائيا17">بشروئي، مسعودي (2012). ''تراثنا الروحي من بدايات التاريخ للأديان المعاصرة''. دار الساقي، بيروت، لبنان. ص 567–568.</ref> === عهد ۽ ميثاق === {{Main|بهاءُالله جو عهد}} بهائي مذهب ۾ '''عهد ۽ ميثاق''' جو تصور مذهبي برادريءَ جي وحدت ۽ قيادت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهي. بهاءُالله پنهنجي وصيت ۾ عبدالبهاء کي جانشين ۽ پنهنجي لکڻين جو بااختيار مفسر مقرر ڪيو؛ عبدالبهاء پنهنجي وصيت ۾ شوقي افندي کي ولي امر مقرر ڪيو، جڏهن ته چونڊيل [[بيت العدل اعظم]] جو ادارو بهاءُالله جي لکڻين ۾ مقرر ٿيل هو.{{sfn|Smith|2008|pp=55–57}}<ref>{{cite book|title=Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh|publisher=Cambridge Press of Maryland|date=2000|place=Bethesda, Maryland|isbn=978-1-883053-60-4|author=Nader Saiedi|pages=247–250}}</ref> بهائي عقيدي موجب ڪو به فرد مقدس متنن جي اهڙي ذاتي تشريح کي برادريءَ لاءِ لازمي يا نبوي اختيار طور پيش نٿو ڪري سگهي. اختلافن جي صورت ۾ مجاز تشريح جي تاريخي لڙي ۽ موجوده انتظامي ادارن کي فيصلائتو اختيار حاصل آهي.{{sfn|Hartz|2009|p=20}} ان انتظامي تصور جو مقصد فرقي بندي ۽ قيادتي تڪرارن کي محدود ڪرڻ آهي. بهائي تاريخ ۾ ڪجهه ننڍيون الڳ جماعتون پيدا ٿيون آهن، پر اهي انگن ۽ عالمي ادارتي اثر جي لحاظ کان تمام محدود رهيون آهن.{{sfn|Iranica-Bahai and Babi Schisms|1988|p=448}}{{sfn|Gallagher|Ashcraft|2006|p=201}} == مقدس متن == {{Baháʼí texts sidebar}} {{Main|بهائي ادب}} بهائي مذهب جا ''قانوني ۽ معتبر متن'' [[باب]]، [[بهاءُالله]]، [[عبدالبهاء]]، [[شوقي افندي]] ۽ [[بيت العدل اعظم]] جون لکڻيون، ۽ عبدالبهاء جون تصديق ٿيل تقريرون آهن. باب ۽ بهاءُالله جي لکڻين کي خدائي وحي سمجهيو وڃي ٿو، عبدالبهاء جي لکڻين ۽ تقريرن ۽ شوقي افندي جي لکڻين کي بااختيار تشريح، جڏهن ته بيت العدل اعظم جي فيصلن ۽ لکڻين کي بااختيار قانون سازي ۽ وضاحت جي حيثيت ڏني وڃي ٿي. بهائي عقيدي موجب انهن سڀني متنن ۾ ڪنهن نه ڪنهن درجي تائين خدائي رهنمائي موجود آهي.{{sfn|Smith|2000|pp=100–101|ps=: {{nowrap|"Canonical texts"}}}} بهاءُالله جي اهم لکڻين ۾ ''[[ڪتاب اقدس]]'' شامل آهي، جيڪو فردي ۽ اجتماعي زندگيءَ بابت ڪيترن مذهبي قانونن ۽ عملن کي بيان ڪري ٿو،{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=46}} ۽ ''[[ڪتاب ايقان]]''، جنهن کي بهائي عقيدي جي ڪيترن بنيادي فڪري اصولن جي وضاحت ڪندڙ اهم متن سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hatcher|Martin|1998|p=137}} ''[[Gems of Divine Mysteries]]'' ۾ پڻ عقيدي جا وڌيڪ بنيادي موضوع بيان ٿيل آهن. جيتوڻيڪ بهائي تعليمات ۾ سماجي ۽ اخلاقي مسئلن تي گهڻو زور ڏنو ويو آهي، پر ڪيترائي بنيادي بهائي متن صوفياتي يا عرفاني نوعيت جا به آهن.{{sfn|Daume|Watson|1992}} انهن ۾ ''[[ست واديون]]'' ۽ ''[[چار واديون]]'' شامل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=20}} ''ست واديون'' هڪ صوفي پيروڪار لاءِ [[فريدالدين عطار]] جي ادبي انداز کان متاثر ٿي لکي وئي هئي ۽ ان ۾ روح جي خدا ڏانهن روحاني سفر جا مختلف مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Smith|2000|p=311|ps=: {{nowrap|"Seven Valleys"}}}} ان جو انگريزي ترجمو 1906ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ڪري اهو اولهه ۾ دستياب ٿيندڙ بهاءُالله جي اوائلي متنن مان هڪ بڻيو. ''[[ڪلمات مکنونه]]'' به بهاءُالله جي اوائلي دور جي اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ان ۾ 153 مختصر عبارتُون شامل آهن، جن بابت بهاءُالله لکيو ته انهن ۾ ڪجهه بنيادي روحاني حقيقتن جو جوهر مختصر صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Smith|2000|p=181|ps=: {{nowrap|"Hidden Words"}}}} == آبادي ۽ عالمي پکيڙ == {{Further|ملڪ موجب بهائي مذهب|مذهبن جي واڌ}} [[File:Lotus Temple in New Delhi 03-2016.jpg|thumb|alt=A large temple in the shape of an open lotus flower|[[نئين دهلي]] جو [[لوٽس ٽيمپل]]، جيڪو 1986ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ ڀارت جو پهريون [[بهائي عبادتگاهه]] آهي؛ اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ 45 لک ماڻهو هتي اچن ٿا.|upright=1]] 2020ع تائين دنيا ۾ بهائين جو تعداد لڳ ڀڳ 8 ملين ٻڌايو ويو آهي.{{sfn|Smith|2022b|p=509}}<ref name="wrd-2020-bahais">{{Cite web |title=Baha'is by Country |website=World Religion Database |publisher=Institute on Culture, Religion, and World Affairs |date=2020 |url=https://worldreligiondatabase.org/ |access-date=21 December 2020 |archive-date=1 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501185821/https://worldreligiondatabase.org/ |url-status=live }}{{subscription required}}</ref> 2013ع ۾ ٻن آباديءَ جي ماهرن لکيو ته 1910ع کان 2010ع جي وچ واري هڪ صديءَ دوران بهائي مذهب گڏيل قومن جي هر علائقي ۾ عام آباديءَ جي واڌ جي شرح کان تيزيءَ سان وڌيو، ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان جي واڌ عام آباديءَ کان گهٽ ۾ گهٽ ٻيڻي رهي.{{sfn|Johnson|Grim|2013}} [[File:Baha'i Temple at Dusk.jpg|thumb|[[ولميٽ، الينواءِ]] ۾ بهائي عبادتگاهه؛ دنيا جو سڀ کان پراڻو اڃا قائم بهائي عبادتگاهه.{{sfn|Stausberg|2011|p=96}}|upright=1]] عالمي بهائي آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو ڏکڻ صحارا آفريڪا (29.9 سيڪڙو) ۽ ڏکڻ ايشيا (26.8 سيڪڙو) ۾ ٻڌايو ويو آهي، ان کان پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا (12.7 سيڪڙو) ۽ لاطيني آمريڪا (12.2 سيڪڙو) اچن ٿا.{{sfn|Smith|2022a|p=510}} اتر آمريڪا ۾ 7.6 سيڪڙو، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ 6.2 سيڪڙو، يورپ ۾ 2.0 سيڪڙو، آسٽريليا ۽ اوشيانا ۾ 1.6 سيڪڙو ۽ اتر اوڀر ايشيا ۾ 0.9 سيڪڙو بهائي آبادي ٻڌائي وئي آهي. 2015ع جي انگن موجب، بهائي مذهب ايران، پاناما، بيلز، بوليويا، زامبيا ۽ پاپوا نيو گني ۾ ٻيو وڏو مذهب، جڏهن ته چاڊ ۽ ڪينيا ۾ ٽيون وڏو مذهب هو.<ref>{{Cite web | title = Iran – Religious Adherents | url = https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210612220129/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_110_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Panama – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 12 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190712231843/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_174_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Belize – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151122030203/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_23_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bolivia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 15 October 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015204554/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_27_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Zambia – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 23 June 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170623232023/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_245_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Papua New Guinea – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 27 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927084940/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_175_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Chad – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 18 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210618141728/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_45_2.asp | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Kenya – Religious Adherents | url = http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_121_2.asp | publisher = Association of Religion Data Archives | date = 2015 | access-date = 21 July 2022 | archive-date = 5 January 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200105165733/http://www.thearda.com/internationaldata/countries/Country_121_2.asp | url-status = dead }}</ref> 19هين صديءَ کان 1950ع واري ڏهاڪي تائين بهائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت ايران ۾ رهي، جڏهن ته ايران کان ٻاهر جا پيروڪار خاص طور ڀارت ۽ اولهندي ملڪن ۾ هئا.{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}} 1950ع ۾ لڳ ڀڳ 200,000 پيروڪارن مان هي مذهب 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين 4 ملين کان مٿي عالمي آباديءَ تائين پهتو.{{sfn|Smith|2016}}{{sfn|Smith|Momen|1989|pp=70–71}}{{sfn|Daume|Watson|1988|p=303}} 2008ع ۾ ايران ۾ لڳ ڀڳ 110,000 بهائي ٻڌايا ويا.<ref>{{Citation |title=Bibliography |date=25 August 2015 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvx06zsp.15 |work=No Jim Crow Church |pages=287–302 |access-date=26 September 2023 |publisher=University Press of Florida|doi=10.2307/j.ctvx06zsp.15 |url-access=subscription }}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بهائي مذهب جي واڌ ۾ اتر آمريڪا مان منصوبابنديءَ سان مختلف ملڪن ڏانهن ماڻهن جي لڏپلاڻ يا ''پائنيئرنگ'' جو وڏو ڪردار رهيو.<ref name=HampsonPhD>{{Cite thesis |last=Hampson |first=Arthur |date=May 1980 |title=The growth and spread of the Baha'i Faith |type=PhD |publisher=Department of Geography, University of Hawaii |id=UMI 8022655 |oclc=652914306 |url=https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |pages=458–459, 472 |access-date=24 July 2022 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404191855/https://bahai-library.com/hampson_growth_spread_bahai |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، 2001ع ۾ سماجيات جي ماهر [[ڊيوڊ بي. بيريٽ]] بهائي مذهب کي "نسلي يا قومي مرڪز کان پاڪ عالمي مذهب" قرار ڏنو.{{sfn|World Christian Encyclopedia|2001}} ان جي واڌ هر علائقي ۾ هڪجهڙي نه رهي. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سوويت يونين ۽ ان جي اثر هيٺ اوڀر يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ بهائي سرگرمين تي پابندي ۽ پيروڪارن تي دٻاءُ رهيو.<ref name="Kolarz">{{Cite book| last=Kolarz| first=Walter| author-link=Walter Kolarz |title=Religion in the Soviet Union |publisher=St. Martin's Press |series=Armenian Research Center collection |year=1962 |pages=470–473 |oclc=254603830}}</ref>{{sfn|Momen|1994a}}<ref name="hass">{{Cite journal | last = Hassall | first = Graham | title = Notes on the Bábí and Baháʼí Religions in Russia and its Territories | journal = Journal of Baháʼí Studies | volume = 5 | issue = 3 | pages = | date = 1992 | url = http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706164853/http://bahai-studies.ca/journal/files/jbs/5.3%20Hassall.pdf |archive-date=6 July 2011 | access-date =21 July 2022}}</ref> 1970ع کان 1990ع واري عرصي ۾ ڪجهه آفريقي ملڪن ۾ پڻ پابنديون لڳيون.{{sfn|Smith|Momen|1989}}<ref>{{Cite web | last = compiled by Wagner | first = Ralph D. | title = NIGER | work = Synopsis of References to the Baháʼí Faith, in the US State Department's Reports on Human Rights 1991–2000 | publisher = Baháʼí Library Online | url = http://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | access-date = 4 May 2008 | archive-date = 7 February 2026 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260207004629/https://bahai-library.com/documents/hr/hr-niger.htm | url-status = live }}</ref> ايران ۽ ڪجهه شيعه اڪثريتي ملڪن ۾ بهائين خلاف دٻاءُ سڀ کان وڌيڪ شديد رهيو آهي. ڪجهه محققن ۽ انساني حقن جي تنظيمن ان صورتحال کي نسل ڪشيءَ جي ڪوشش يا ان ڏانهن ويندڙ عملن سان تشبيهه ڏني آهي.{{sfn|Affolter|2005}}<ref>{{Cite journal | last = Morlock | first = Naghme Naseri | title = Religious Persecution & Oppression: A Study of Iranian Baha'ís' Strategies of Survival | journal = Journal of Hate Studies | volume = 17 | issue = 2 | pages = 15–24 | date = 6 December 2021 | doi = 10.33972/jhs.201 | s2cid = 245113244 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite web| last =Dallaire| first =Roméo| author-link =Roméo Dallaire| title =Baha'i People in Iran—Inquiry| work =Statements from Roméo Dallaire| publisher =The Liberal caucus in the Senate| date =29 November 2011| url =http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| access-date =28 March 2012| url-status =dead| archive-url =https://web.archive.org/web/20140106032336/http://www.liberalsenateforum.ca/In-The-Senate/Statement/14788_Bahai-People-in-IranInquiry| archive-date =6 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web | title =Genocide and politicide watch: Iran | publisher =Genocide Watch; The International Alliance to End Genocide | date =28 March 2012 | url =http://www.genocidewatch.org/iran.html | access-date = 28 March 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last =Seyfried | first =Rebeka | title =Progress report from Mercyhurst: Assessing the risk of genocide in Iran | work =Iranian Baha'is | publisher =The Sentinel Project for Genocide Prevention | date =21 March 2012 | url =http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | access-date =28 March 2012 | archive-date =4 November 2012 | archive-url =https://web.archive.org/web/20121104083251/http://thesentinelproject.org/progress-update-from-mercyhurst-assessing-risk-of-genocide-iran/ | url-status =live }}</ref> ٻئي طرف، ڪجهه هنڌن ۽ دورن ۾ بهائي مذهب تمام تيزيءَ سان وڌيو، خاص طور ڏکڻ صحارا آفريڪا ۾.<ref name="UofC">{{Cite web|title=Overview Of World Religions |work=General Essay on the Religions of Sub-Saharan Africa |publisher=Division of Religion and Philosophy, [[University of Cumbria]] |url=http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |access-date=16 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071209082606/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/sub/geness.html |archive-date=9 December 2007 }}</ref> 1989ع ۾ بيت العدل اعظم بوليويا، بنگلاديش، هيٽي، ڀارت، لائبيريا، پيرو، فلپائن ۽ تائيوان کي انهن ملڪن مان قرار ڏنو، جتي پوين ڏهاڪن ۾ مذهب جي واڌ نمايان رهي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#313524548|title=Riḍván 1989 – To the Bahá'ís of the World | Bahá'í Reference Library|website=www.bahai.org|access-date=14 August 2022|archive-date=17 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017001651/https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-universal-house-of-justice/messages/19890421_001/1#275533543#313524548|url-status=live}}</ref> بهائي ذريعن 1991–92ع ۾ عالمي آبادي کي "پنج ملين کان وڌيڪ" ٻڌايو.{{sfn|Baháʼí World News Service|1992}} 2001ع کان پوءِ بيت العدل اعظم صرف رسمي پيروڪارن جي ڳڻپ بدران برادريءَ جي سرگرمي، تربيتي عمل ۽ مقامي ادارن ۾ شرڪت کي به اهم شمارياتي معيار طور استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Stockman|2022a|p=565}}{{sfn|Stockman|2022b|p=578}}{{sfn|Hassal|2022|p=588}} بهائي ڪنهن به ملڪ ۾ آباديءَ جي اڪثريت نٿا بڻجن،{{sfn|Park|2004}} ۽ گهڻن ملڪن ۾ اهي مجموعي آباديءَ جو تمام ننڍو حصو آهن؛ تنهنڪري سندن حقيقي انگ بابت گهٽ ڳڻپ يا ''under-reporting'' جو مسئلو پڻ موجود رهي ٿو.{{sfn|Association of Religion Data Archives|2010}}{{sfn|Pew Global Religious Landscape|2012}} ڪجهه هنڌن تي بهائي آبادي خاص نسلي يا سماجي اقليتن ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جنهن سان صحيح ڳڻپ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kolodner">{{Cite web| last =Kolodner| first =Alexander| title =The Baha'i Faith Compared to Race in American Counties| date =1 May 2014| url =https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| access-date =18 March 2015| archive-date =14 May 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250514090655/https://sites.tufts.edu/gis/files/2014/11/Kolodner_Alex.pdf| url-status =live}}</ref>{{sfn|Smith|2022b|p=619}} [[ساموا]] جو حڪمران [[ماليتوا تنومافيلي ٻيون]] 1968ع ۾ بهائي ٿيو ۽ 2007ع ۾ وفات تائين عهد تي رهيو؛ کيس بهائي مذهب قبول ڪندڙ پهريون وقت جو رياستي سربراهه سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2022}} بهائي ذريعن موجب [[رومانيا جي راڻي ماري]] پهرين تاجدار شخصيت هئي، جنهن بهاءُالله جي تعليمات کي قبول ڪيو ۽ انهن جي عوامي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |title=MARIE ALEXANDRA VICTORIA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |access-date=22 April 2025 |website=Encyclopaedia Iranica |language=en-US |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521044120/https://www.iranicaonline.org/articles/marie-alexandra/ |url-status=live }}</ref> == مذهبي ۽ سماجي عمل == {{See also|بهائي قانون}} === عبادتي ۽ اخلاقي ذميواريون === بهاءُالله جي تعليمات ۾ ذاتي عملن جا ڪيترائي اهڙا مثال شامل آهن، جيڪي پيروڪارن لاءِ لازم يا همٿايل سمجهيا وڃن ٿا. 15 ورهين کان مٿي عمر وارن بهائين لاءِ هر ڏينهن مقرر لفظن ۽ طريقي سان گهٽ ۾ گهٽ هڪ [[واجب بهائي نماز]] پڙهڻ لازم آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=334}} روزاني واجب نماز کان علاوه عبادتي دعا، مراقبو، فڪر ۽ مقدس متنن جو مطالعو پڻ همٿايو وڃي ٿو.{{sfn|Smith|2008|pp=161–162}} بالغ بهائي هر سال مارچ ۾ ڏينهن جي روشنيءَ دوران 19 ڏينهن جو [[بهائي اوڻيهه ڏينهن وارو روزو]] رکن ٿا؛ ڪجهه حالتن ۾ ڇوٽون مقرر آهن.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} بهائي تدفين لاءِ مخصوص اصول موجود آهن، جن ۾ دفن وقت هڪ مقرر دعا پڙهڻ شامل آهي. لاش کي ڪيميائي طريقي سان محفوظ ڪرڻ يا ساڙڻ جي سخت حوصلا شڪني ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Iranica-Burial|2020}} بهائي قانون موجب روزمره جي ضروري خرچن ۽ قرضن کان پوءِ مخصوص بچيل دولت تي 19 سيڪڙو ادائيگي، جنهن کي [[حقوق الله]] چيو وڃي ٿو، مقرر آهي؛ اها ادائيگي بيت العدل اعظم ڏانهن وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=339–340}} === منع ٿيل عمل === [[File:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|alt=Elaborate gardens with several gates and a walkway leading to a domed building in the distance|thumb|[[حيفا]] ۾ [[بهائي ڇتيدار باغ]]]] بهاءُالله جي تعليمات ۾ ڪجهه ذاتي عمل منع ٿيل يا سخت ناپسنديده قرار ڏنل آهن. [[غيبت]] ۽ ماڻهن جي پٺيان بدگويي منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|pp=330–332}} [[شراب]] پيئڻ ۽ وڪڻڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=323}} جنسي لاڳاپن کي مڙس ۽ زال جي شاديءَ واري رشتي تائين محدود ڪيو ويو آهي؛ ان ڪري شادي کان اڳ، شادي کان ٻاهر ۽ هم جنس جنسي لاڳاپا بهائي قانون ۾ منع ٿيل آهن.{{sfn|Schaefer|2002|p=326}} ''(ڏسو پڻ: [[هم جنس پرستي ۽ بهائي مذهب]])'' [[پارٽي سياست]] ۾ شرڪت ممنوع آهي،{{sfn|McMullen|2015|pp=69, 136, 149, 253–254, 269}} جڏهن ته روزگار طور گداگري ڪرڻ پڻ منع ٿيل آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} نماز، روزي ۽ ٻين ذاتي قانونن جي پابندي بنيادي طور هر فرد جي پنهنجي ذميواري سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Schaefer|2002|p=339}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن ڪو شخص مذهب جي قانونن جي کليل ۽ مسلسل ڀڃڪڙي يا سنگين اخلاقي بدعملي ڪري، ته ڪجهه حالتن ۾ قومي روحاني مجلس انتظامي حق محدود ڪري سگهي ٿي. اهڙي ڪارروائي سماجي بائيڪاٽ يا شَننگ جي مترادف نه آهي.{{sfn|Schaefer|2002|p=348–349}} ''[[ڪتاب اقدس]]'' جا ڪجهه قانون موجوده وقت ۾ لاڳو سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا اهڙي سماج سان لاڳاپيل آهن، جتي بهائي قانون وڏي سماجي پيماني تي لاڳو هجن، جهڙوڪ باهه لڳائڻ يا قتل بابت ڪجهه سزا جا اصول.{{sfn|Schaefer|2002|pp=321–323}} بهائي قانون، جيستائين رهائش واري ملڪ جي شهري قانون سان سڌي ٽڪراءَ ۾ نه هجن، هر بهائي لاءِ پابند سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Smith|2008|p=158}}{{sfn|Schaefer|2002|pp=312,315}} === شادي === {{Main|بهائي شادي}} بهائي مذهب ۾ شاديءَ جو بنيادي مقصد مرد ۽ عورت جي وچ ۾ روحاني هم آهنگي، محبت، ساٿ ۽ اتحاد کي فروغ ڏيڻ ۽ ٻارن جي پرورش لاءِ محفوظ ۽ محبت ڀريو ماحول پيدا ڪرڻ آهي.{{sfn|Smith|2008|pp=164–165}} بهائي تعليمات شاديءَ کي "ڀلائي ۽ نجات جو قلعو" سڏين ٿيون ۽ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ڍانچي سان ڳنڍين ٿيون.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهاءُالله شاديءَ جي واکاڻ ڪئي، طلاق جي حوصلا شڪني ڪئي ۽ شادي کان ٻاهر پاڪدامنيءَ تي زور ڏنو. سندس تعليم موجب مڙس ۽ زال کي هڪ ٻئي جي روحاني ترقيءَ ۾ مدد ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Momen|2022}} بهائي متنن ۾ نسلي حدن کان مٿانهين شاديءَ جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.{{sfn|Smith|2008|p=164}} شادي ڪرڻ وارن کي صلاح ڏني وڃي ٿي ته فيصلي کان اڳ هڪ ٻئي جي ڪردار ۽ طبيعت کي چڱي طرح سمجهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} والدين کي پنهنجي ٻارن لاءِ ساٿي چونڊڻ جو اختيار ناهي؛ پر جڏهن ٻه ماڻهو پاڻ شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن، ته ٻنهي جا سڀ زنده حيات حياتياتي والدين، ڀلي بهائي هجن يا نه، پنهنجي رضامندي ڏين.{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي شاديءَ جي تقريب نسبتاً سادي آهي. لازمي حصو اهو آهي ته گهوٽ ۽ ڪنوار ٻن شاهدن جي موجودگيءَ ۾ بهاءُالله مقرر ڪيل شاديءَ جا لفظ پڙهن.{{sfn|Smith|2008|p=164}} اهي لفظ آهن: "اسين سڀ، يقيناً، خدا جي مرضيءَ تي قائم رهنداسين."{{sfn|Smith|2008|p=164}} بهائي انتظامي رهنمائي موجب ٽرانس جينڊر شخص کي طبي منتقلي ۽ [[جنس جي تبديليءَ واري سرجري]] کان پوءِ سندس نئين جنس ۾ سڃاڻپ ملي سگهي ٿي، ۽ پوءِ هو يا هوءَ بهائي شادي ڪري سگهي ٿو يا سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |date=26 December 2002 |title=Transsexuality |url=http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |publisher=[[Universal House of Justice]] |access-date=28 November 2022 |archive-date=4 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104205549/http://bahai-library.com/uhj_transsexuality |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Parashar |first=Singh M. |url=https://books.google.com/books?id=VEnrDwAAQBAJ&dq='bahai+faith%22+transgender&pg=PT210 |title=Why Homosexuality Was Not Opposed by Narendra Modi ? |date=17 April 2020 |publisher=Xlibris Corporation |isbn=978-1-984594-67-9 |language=en}}</ref> === ڪم ۽ روزگار === بهاءُالله فقيرانه گداگري ۽ سخت راهبانيت تي ٻڌل زندگيءَ جي حوصلا شڪني ڪئي.{{sfn|Smith|2008|pp=154–155}} [[رهبانيت]] منع ٿيل آهي، ۽ بهائين کي سيکاريو وڃي ٿو ته هو مفيد ڪم ۾ مشغول رهندي روحاني زندگي گذارين.{{sfn|Daume|Watson|1992}} بهاءُالله جي لکڻين ۾ انساني خدمت جي نيت سان ڪيل محنت کي عبادت جي درجي سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Daume|Watson|1992}} ان ڪري بهائي سوچ ۾ روزگار کي صرف معاشي ضرورت نه، پر اخلاقي ۽ روحاني خدمت جو ذريعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو. === عبادتگاهون === {{Main|بهائي عبادتگاهه}} [[File:House of Worship Germany 2007.jpg|thumb|upright=1.15|[[لانگنهاين]]، جرمنيءَ ۾ بهائي عبادتگاهه]] گهڻين بهائي برادرين ۾ گڏيل عبادت ماڻهن جي گهرن يا [[حضيرة القدس|بهائي مرڪزن]] ۾ ٿيندي آهي، پر ڪجهه هنڌن تي خاص [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهون]] تعمير ڪيون ويون آهن.{{sfn|Afnan|2022}} اهي عبادتگاهون بهائين سان گڏ غير بهائين لاءِ به کليل آهن.{{sfn|Warburg|2006|p=492}} بهائي عبادتگاهه کي عربي اصطلاح ''مشرق الاذڪار''، يعني "خدا جي ياد جو اڀرندڙ هنڌ"، پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hassall|2012}} اندر بهائي ۽ ٻين مذهبن جا مقدس متن پڙهي يا ڳائي سگهجن ٿا. موسيقيءَ سان ترتيب ڏنل دعائون ۽ پڙهڻيون ڪورس وسيلي ڳائي سگهجن ٿيون، پر اندر ساز وڄائڻ جي اجازت ناهي.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} اتي واعظ يا باقاعده رسمون پڻ نٿيون ڪيون وڃن.{{sfn|Iranica-Bahai-temples|1988}} بهائي عبادتگاهن جو بنيادي خاڪو نَوَ پاسن وارو هوندو آهي ۽ عام طور انهن ڏانهن نَوَ رستا ۽ چوڌاري نَوَ باغ هوندا آهن.{{sfn|Iranica-Mašreq al-Aḏkār|2010}} هن وقت تائين اٺ براعظمي، ٻه قومي ۽ چار مقامي بهائي عبادتگاهون تعمير ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |title=Houses of Worship |url=https://news.bahai.org/media-information/houses-of-worship |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي لکڻين ۾ مستقبل جي ''مشرق الاذڪار'' کي اهڙي وسيع اداري طور ڏٺو ويو آهي، جنهن جي چوڌاري انساني ڀلائي، سائنس، تعليم ۽ سماجي خدمت جا ادارا پڻ هجن.{{sfn|Hassall|2012}} اڃا تائين اهڙو مڪمل جامع مجموعو ڪنهن هنڌ قائم ناهي ٿيو.{{sfn|Warburg|2006|p=486}} === ڪئلينڊر === {{Main|بهائي ڪئلينڊر}} بهائي ڪئلينڊر [[باب]] قائم ڪيو. ان ۾ 19 مهينا آهن ۽ هر مهيني ۾ 19 ڏينهن هوندا آهن، جڏهن ته مڪمل شمسي سال ٺاهڻ لاءِ چار يا پنج [[ايام هاء]] جا واڌو ڏينهن شامل ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Hutter|2005|pp=737–740}} بهائي نئون سال، جنهن کي [[بهائي نوروز|نوروز]] چيو وڃي ٿو، اتر اڌ گولي جي بهاري اعتدال جي وقت، لڳ ڀڳ 21 مارچ تي ملهايو وڃي ٿو، ۽ اهو روزي جي مهيني جي پڄاڻيءَ کان پوءِ اچي ٿو. هر بهائي مهيني ۾ هڪ ڀيرو برادري گڏ ٿي [[اوڻيهه ڏينهن واري عيد]] ملهائي ٿي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن: پهريون عبادتي، جنهن ۾ دعا ۽ مقدس متن پڙهيا وڃن ٿا؛ ٻيو انتظامي، جنهن ۾ مشاورت ۽ برادريءَ جا معاملا ڏٺا وڃن ٿا؛ ۽ ٽيون سماجي، جنهن ۾ ماڻهو آزاديءَ سان هڪ ٻئي سان ملن ٿا.{{sfn|Afnan|2022}} 19 مهينن مان هر مهيني جو نالو خدا جي ڪنهن صفت تي رکيل آهي؛ مثال طور ''بهاء'' (جلال)، ''علم'' ۽ ''جمال''.{{sfn|Smith|2008|pp=188–190}} بهائي هفتو به ست ڏينهن جو آهي، ۽ هر ڏينهن جو نالو پڻ خدا جي ڪنهن صفت سان لاڳاپيل آهي. بهائي سال ۾ 11 مقدس ڏينهن ملهائين ٿا، جن مان 9 ڏينهن ڪم کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. اهي ڏينهن مذهب جي تاريخ جي اهم واقعن، جهڙوڪ باب ۽ بهاءُالله جي ڄم، اعلان ۽ وفات، سان لاڳاپيل آهن.{{sfn|Smith|2008|p=188}} === مقدس ڏينهن === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6A1B9A; color:white;" | عيد يا يادگار ڏينهن ! style="background:#1565C0; color:white;" | عام تاريخ ! style="background:#00897B; color:white;" | ڪم کان پاسو؟ |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهائي نوروز|بهائي نئون سال / نوروز]] | style="background:#E3F2FD;" | لڳ ڀڳ 21 مارچ | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[رضوان]] جو پهريون ڏينهن — بهاءُالله جي دعويٰ جو اعلان | style="background:#E3F2FD;" | 21 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو نائون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 29 اپريل | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | رضوان جو ٻارهون ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 2 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[باب]] جي دعوت جي اعلان جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 24 مئي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | [[بهاءُالله]] جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 29 مئي | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي شهادت | style="background:#E3F2FD;" | 10 جولاءِ* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | باب جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | بهاءُالله جي ڄم | style="background:#E3F2FD;" | تاريخ بهائي قمري-شمسي حساب سان بدلجي ٿي* | style="background:#E0F2F1;" | ها |- | style="background:#F3E5F5;" | عهد جو ڏينهن | style="background:#E3F2FD;" | 26 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |- | style="background:#F3E5F5;" | عبدالبهاء جي وفات | style="background:#E3F2FD;" | 28 نومبر | style="background:#FFF3E0;" | نه |} <small>* باب ۽ بهاءُالله جي ڄم جا ڏينهن جديد بهائي ڪئلينڊر ۾ "ٻن گڏيل جنم ڏينهن" جي قاعدي تحت مقرر ٿين ٿا، تنهنڪري گريگورين تاريخ هر سال بدلجي سگهي ٿي.</small> === نشان === {{Main|بهائي نشان}} [[File:051907 Wilmette IMG 1404 The Greatest Name.jpg|alt=Arabic script inscribed on a metal plate|thumb|upright=1.05|right|[[ولميٽ، الينواءِ]] جي بهائي عبادتگاهه جي اندرين حصي ۾ [[اسم اعظم]] جي خطاطي]] بهائي مذهب جا ڪيترائي نشان عربي لفظ ''بهاء'' ({{lang|ar|بهاء}}، "جلال" يا "شان") سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي ابجد قيمت 9 آهي. نَوَ هڪ عدد وارو سڀ کان وڏو انگ هجڻ ڪري ڪمال يا مڪمل ٿيڻ جي علامت طور به استعمال ٿيندو آهي. ان ڪري [[نَوَ ڪنڊن وارو تارو]] بهائي مذهب جي عام نشانن مان هڪ آهي، ۽ بهائي عبادتگاهون پڻ نَوَ پاسن واريون هونديون آهن.{{sfn|Smith|2000|pp=167–168}}{{sfn|Hartz|2009|p=14}} نَوَ ڪنڊن وارو تارو بهائي قبرن تي پڻ عام طور ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''رِنگ اسٽون'' نشان ۾ ٻه پنج ڪنڊا تارا ۽ وچ ۾ ''بهاء'' جي علامتي خطاطي شامل هوندي آهي، جنهن کي خدا، مظهر خدا ۽ انسانيت جي دنيا جي لاڳاپي جي علامت طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} ''اسم اعظم'' جي مشهور خطاطي عبارت ''يا بهاء الأبهى'' ({{lang|ar|يا بهاء الأبهى}}) آهي، جنهن جو مطلب "اي سڀ کان وڌيڪ جلال واري جو جلال" ڪيو وڃي ٿو. اها بهائي عبادتگاهن، گهرن ۽ مذهبي فن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.{{sfn|Warburg|2001|p=39}} === سماجي ۽ معاشي ترقي === {{Main|بهائي مذهب ۽ سماجي-معاشي ترقي}} [[File:Tarbiyat School, Tehran, ca 1911.jpg|alt=A black-and-white photograph of several dozen girls seated in front of a school building|thumb|upright=1.15|تهران ۾ ڇوڪرين جي اسڪول جون شاگردياڻيون، 13 آگسٽ 1933ع؛ هي تصوير ممڪن طور 1911ع ۾ قائم ٿيل [[تربيت اسڪول]] جي شاگردياڻين جي آهي. اسڪول کي 1934ع ۾ حڪومتي حڪم سان بند ڪيو ويو.{{sfn|Baháʼí International Community|2005}}]] بهائي مذهب جي شروعات کان ئي سماجي ۽ معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ دلچسپي رهي، خاص طور عورتن جي تعليم ۽ سماجي ڪردار کي وڌائڻ تي زور ڏنو ويو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}}{{sfn|Kingdon|1997}}{{better source needed|date=July 2022}} هن سوچ جو عملي اظهار اسڪولن، زرعي سهڪاري ادارن ۽ ڪلينڪن جي قيام ۾ ٿيو.{{sfn|Momen|1994b|ps=: Section 9: Social and economic development}}{{better source needed|date=July 2022}} 20 آڪٽوبر 1983ع تي بيت العدل اعظم جي پيغام کان پوءِ سماجي ۽ معاشي ترقي بهائي عالمي سرگرميءَ جو وڌيڪ منظم حصو بڻجي وئي. بهائين کي پنهنجي مقامي حالتن ۽ بهائي تعليمات مطابق سماجي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿايو ويو. 1979ع ۾ سڄي دنيا ۾ 129 بهائي متاثر سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جا منصوبا سڃاتا ويا، جڏهن ته 1987ع تائين اهو انگ وڌي 1,482 ٿيو.{{sfn|Smith|Momen|1989}} هاڻوڪين سرگرمين ۾ صحت، صفائي، تعليم، صنفي برابري، فنون ۽ ميڊيا، زراعت ۽ ماحوليات شامل آهن.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}}{{better source needed|date=July 2022}} تعليمي منصوبن ۾ ڳوٺاڻي سبق مرڪزن کان وڏن ثانوي اسڪولن ۽ ڪجهه يونيورسٽين تائين ادارا شامل آهن.{{sfn|Momen|2007}} 2017ع تائين بهائي سماجي ۽ معاشي ترقي واري آفيس جي اندازي موجب لڳ ڀڳ 40,000 ننڍا منصوبه، 1,400 ڊگهي مدي واري سرگرميءَ وارا منصوبا ۽ 135 بهائي متاثر تنظيمون ڪم ڪري رهيون هيون.{{sfn|Baháʼí Office of Social and Economic Development|2018}} === گڏيل قومون === بهاءُالله انسانيت جي اجتماعي زندگيءَ لاءِ عالمي سطح جي حڪومت ۽ بين الاقوامي تعاون جي ضرورت بابت لکيو. ان فڪري پسمنظر سبب عالمي بهائي برادري [[قومون جي ليگ]] ۽ پوءِ [[گڏيل قومون]] جهڙن ادارن جي ذريعي بين الاقوامي لاڳاپن کي بهتر ڪرڻ جي ڪوششن جي حمايت ڪندي رهي آهي، جيتوڻيڪ موجوده عالمي ادارن جي ڍانچي بابت بهائي لکڻين ۾ ڪجهه تحفظات پڻ موجود آهن.{{sfn|Momen|2007}} [[بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي]] (BIC)، جيڪا عالمي سطح تي بهائي برادرين جي نمائندگي ڪري ٿي، 1948ع کان گڏيل قومن وٽ غير سرڪاري تنظيم طور رجسٽر ٿيل آهي. 1970ع کان ان کي [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) وٽ خاص صلاحڪاري حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Baháʼí International Community – Consultative Status |url=https://esango.un.org/civilsociety/consultativeStatusSummary.do?profileCode=596 |access-date=5 September 2026 |website=United Nations Civil Society Participation |publisher=United Nations}}</ref> BIC کي [[يونيسف]] سان صلاحڪاري حيثيت ۽ [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] ۽ گڏيل قومن جي عوامي ڄاڻ واري شعبي وٽ پڻ منظوري حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Key terms and facts |url=https://news.bahai.org/media-information/key-terms-and-facts |access-date=5 September 2026 |website=Baháʼí World News Service}}</ref> بهائي انٽرنيشنل ڪميونٽي جا نيويارڪ ۽ [[جنيوا]] ۾ گڏيل قومن سان لاڳاپيل آفيسون آهن، جڏهن ته [[اديس ابابا]]، [[بينڪاڪ]]، [[نيروبي]]، روم، [[سانتياگو]] ۽ [[ويانا]] ۾ علائقائي نمائندگيون پڻ قائم آهن.{{sfn|Baháʼí International Community|2000}} بهائي برادري ماحول، عورتن جي ترقي ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت گڏيل قومن جي مختلف ادارن سان گڏيل پروگرام پڻ هلائي چڪي آهي. 2000ع جي [[ملينيئم فورم]] ۾ هڪ بهائي نمائندي کي انهن ٿورڙن غير سرڪاري مقررين مان شامل ڪيو ويو، جن کي اجلاس دوران خطاب جو موقعو مليو.{{sfn|Baháʼí World News Service|2000}}{{better source needed|date=July 2022}} == ظلم ۽ جبر == {{Main|بهائين تي ظلم ۽ جبر}} [[File:Cemetery of yazd.jpg|alt=Broken cinder blocks and felled palm trees|thumb|2007ع ۾ ايراني اختيارين طرفان بي حرمتي کان پوءِ [[يزد]] جو بهائي قبرستان]] بهائي اڄ به ڪجهه مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ مذهبي دٻاءَ ۽ پابندين کي منهن ڏين ٿا، جتي حڪومتي يا مذهبي اختيارين مان ڪي بهائي مذهب کي هڪ آزاد مذهب بدران [[اسلام کان ارتداد]] سان لاڳاپيل تحريڪ طور ڏسن ٿا. سڀ کان سخت ۽ ڊگهو ظلم ايران ۾ ٿيو آهي، جتي 1978ع کان 1998ع جي وچ ۾ 200 کان وڌيڪ بهائين کي موت جي سزا ڏني وئي يا قتل ڪيو ويو.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائين جي مذهبي ۽ شهري حقن تي مختلف درجن جون پابنديون مصر، افغانستان،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222323 Afghanistan]}}{{better source needed|date=July 2022}} انڊونيشيا،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222133 Indonesia]}} عراق،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222291 Iraq]}} مراڪش،{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222305 Morocco]}} يمن{{sfn|Baháʼí World News Service|2017}} ۽ ڏکڻ صحارا آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ پڻ رپورٽ ڪيون ويون آهن.{{sfn|Smith|Momen|1989}} === ايران === بهائين تي سڀ کان ڊگهي ۽ منظم ظلم ۽ جبر جي تاريخ ايران ۾ ملي ٿي، جيڪو بهائي مذهب جي جنم ڀومي آهي.{{sfn|Hartz|2009|pp=125–127}} جڏهن [[باب]] جي تحريڪ ايران ۾ تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، تڏهن ڪجهه شيعه عالمن ان جي پيروڪارن کي دين جا دشمن قرار ڏنو. اهڙين مذهبي فتوائن ۽ مهمن کان پوءِ هجوم جا حملا، گرفتارين ۽ سرعام ڦاهين جا واقعا ٿيا.{{sfn|Affolter|2005}} 20هين صديءَ جي شروعات کان انفرادي بهائين خلاف ظلم سان گڏ اهڙيون رياستي مهمون پڻ شروع ٿيون، جن جو نشانو پوري بهائي برادري ۽ ان جا ادارا هئا.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} 1903ع ۾ يزد ۾ 100 کان وڌيڪ بهائي قتل ڪيا ويا.{{sfn|Nash|1982}} 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي دوران تهران جا بهائي تعليمي ادارا، جهڙوڪ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا تربيت اسڪول، بند ڪيا ويا؛ بهائي شادين کي قانوني سڃاڻپ نه ڏني وئي ۽ بهائي مذهبي متنن تي سينسرشپ لاڳو ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Sanasarian|2000|pp=52–53}} [[محمد رضا پهلوي]] جي دور ۾، ايران جي معاشي ۽ سياسي مسئلن ۽ وڌندڙ قومپرست تحريڪن جي ماحول ۾، بهائين خلاف هڪ منظم مهم شروع ڪئي وئي.{{efn|انهيءَ راءِ سان هيءَ سوچ به مطابقت رکي ٿي ته حڪومت وڌيڪ سنگين مسئلن، جن ۾ شديد معاشي ڏکيائيون پڻ شامل هيون، تان ڌيان هٽائڻ لاءِ ان مهم جي حوصلا افزائي ڪئي. ان کان علاوه حڪومت کي ان قومپرست تحريڪ کي پنهنجي ضابطي ۾ آڻڻ ۾ پڻ ڏکيائي پيش اچي رهي هئي، جنهن [[محمد مصدق|مصدق]] جي حمايت ڪئي هئي.{{sfn|Akhavi|1980|pp=76–78}}}} 1955ع ۾ هڪ سرڪاري طور منظور ٿيل ۽ منظم بهائي مخالف مهم هلي، جنهن ۾ قومي ريڊيو ۽ سرڪاري اخبارن وسيلي بهائين خلاف پروپيگنڊا ڪئي وئي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}} ان مهم دوران ملا محمد تقي فلسفي جي تحريڪ کان پوءِ تهران جي فوجي گورنر جنرل [[تيمور بختيار]] جي حڪم تي تهران جو بهائي مرڪز ڊاهي پٽ ڪيو ويو.{{sfn|''The New York Times''|1955}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ پهلوي حڪومت خلاف عوامي تحريڪ وڌڻ سان بهائين کي ڪڏهن ڪڏهن شاهه جي حڪومت، اولهه ۽ اسرائيل سان لاڳاپيل سياسي طاقت طور پيش ڪيو ويو، جنهن سان سماجي دشمني وڌيڪ وڌي.{{sfn|Abrahamian|1982|p=432}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}} 1979ع جي [[ايراني انقلاب|اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايراني بهائين خلاف رياستي پابنديون وڌيڪ سخت ٿيون. بهائين جي گهرن تي ڇاپا، سرڪاري ملازمتن کان روڪ، يونيورسٽين ۾ داخلا کان محرومي، گرفتارين ۽ ڊگهي قيد جون سزائون رپورٽ ٿينديون رهيون.{{sfn|International Federation of Human Rights|2003}} بهائي قبرستانن جي بي حرمتي، ملڪيتن جي ضبطگي ۽ مذهبي تاريخي ماڳن جي ڊاهڻ جا واقعا پڻ ٿيا، جن ۾ بهاءُالله جي والد ميرزا بزرگ سان لاڳاپيل گهر به شامل آهي.{{sfn|Affolter|2005}} [[شيراز]] ۾ [[باب]] جو گهر، جيڪو بهائين لاءِ تاريخي اهميت رکي ٿو، ٻه ڀيرا ڊاهيو ويو.{{sfn|Affolter|2005}}{{sfn|Netherlands Institute of Human Rights|2006}} 2018ع ۾ اصفهان يونيورسٽيءَ مان هڪ بهائي شاگردياڻي کي سندس مذهب سبب خارج ڪيو ويو، جڏهن ته ساڳئي سال زنجان ۽ گيلان جي يونيورسٽين مان پڻ ٻن بهائي شاگردن کي خارج ڪرڻ جون رپورٽون مليون.{{sfn|Center for Human Rights in Iran|2018}} [[محمود احمدي نژاد]] جي صدارت دوران بهائين خلاف دٻاءَ ۾ واڌ بابت آمريڪي مذهبي آزاديءَ واري ڪميشن سميت مختلف ادارن رپورٽون جاري ڪيون.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Sullivan|2009}} گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميشن 2005ع جي هڪ ڳجهي خط جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ ايراني فوجي قيادت کي بهائين جي سڃاڻپ ۽ سندن سرگرمين جي نگراني ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون ويون هيون. ان پسمنظر ۾ گڏيل قومن جي خاص رپورٽيئر 20 مارچ 2006ع تي خدشو ظاهر ڪيو ته اهڙي نگراني مان حاصل ڪيل ڄاڻ وڌيڪ مذهبي امتياز ۽ ظلم لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Jahangir|2006}} 14 مئي 2008ع تي ايران ۾ بهائي برادريءَ جي ضرورتن جي سار سنڀال ڪندڙ غير رسمي اداري، جنهن کي "دوست" يا ''Yárán'' چيو ويندو هو، جي ميمبرن کي گرفتار ڪري [[ايون جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|CNN|2008}}{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008b}} سندن مقدمو ڪيترائي ڀيرا ملتوي ٿيو ۽ آخرڪار 12 جنوري 2010ع تي شروع ٿيو.{{sfn|CNN|2010a}} عدالتي ڪارروائيءَ تائين دفاعي وڪيلن جي محدود رسائي ۽ آزاد مبصرن جي غير موجودگيءَ تي تنقيد ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010a}} بعد ۾ وڌيڪ ٻڌڻيون 7 فيبروري،{{sfn|Washington TV|2010}} 12 اپريل{{sfn|Djavadi|2010}} ۽ 12 جون 2010ع تي ٿيون.{{sfn|Radio Free Europe|2010}} 11 آگسٽ 2010ع تي ستن بهائي اڳواڻن مان هر هڪ کي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي،{{sfn|Siegal|2010}} جيڪا پوءِ 10 سال ڪئي وئي.{{sfn|CNN|2010b}} انهن کي بعد ۾ [[گوهر دشت جيل]] منتقل ڪيو ويو.{{sfn|AFP|2011a}} مارچ 2011ع ۾ سندن اصل 20 سالن واري سزا بحال ڪئي وئي.{{sfn|AFP|2011b}} 3 جنوري 2010ع تي ايراني اختيارين وڌيڪ ڏهه بهائي گرفتار ڪيا. انهن ۾ ليوا خانجاني، قيد بهائي اڳواڻ جمال الدين خانجاني جي پوٽي، پڻ شامل هئي؛ فيبروريءَ ۾ سندس پٽ نڪي خانجاني کي پڻ گرفتار ڪيو ويو.{{sfn|The Jerusalem Post|2010}} ايراني حڪومت جو موقف رهيو آهي ته بهائي مذهب هڪ مذهبي برادري نه، پر سياسي تنظيم آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي ان کي سرڪاري مذهبي اقليت طور تسليم نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Kravetz|1982|p=237}} انساني حقن جي تنظيمن جو چوڻ آهي ته حڪومت اهڙي دعويٰ جي حق ۾ قابل اعتماد ثبوت پيش نه ڪيو آهي.{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2008|p=5}} ايراني حڪومت بهائي مذهب کي [[صهيونيت]] سان پڻ ڳنڍيندي رهي آهي.{{efn|ارجنٽينا ۾ ايراني سفارتخاني جي هڪ ترجمان وضاحت ڪئي ته بهائين کي خارج ڪرڻ جو سبب اهو هو ته اهي هڪ ”گمراهه گروهه ... آهن، جن جو عالمي صهيونيت سان تعلق ۽ وابستگي هڪ واضح حقيقت آهي“ ۽ انهن کي ”عيسائين، يهودين ۽ زرتشتين جهڙين اقليتن جي ساڳئي زمري ۾ نٿو رکي سگهجي.“"{{sfn|Iran Human Rights Documentation Center|2006|p=22, n. 148}}}} تاريخي تحقيق موجب بهاءُالله کي ايران جي شاهه [[ناصرالدين شاهه قاجار]] ايران مان عثماني سلطنت ڏانهن جلاوطن ڪرايو، ۽ پوءِ عثماني اختيارين کيس وڌيڪ پري [[عڪا]] موڪليو؛ عڪا ان وقت عثماني فلسطين جو حصو هو ۽ اسرائيل رياست ان واقعي کان لڳ ڀڳ هڪ صدي پوءِ قائم ٿي.{{efn| ايراني حڪمران [[ناصرالدين شاهه قاجار]]، بهاءُالله کي ايران مان جلاوطن ڪري [[عثماني سلطنت]] ڏانهن موڪليو، جتان پوءِ عثماني سلطان، ايراني شاهه جي درخواست تي، کيس ايران کان وڌيڪ پري علائقن ڏانهن جلاوطن ڪندو رهيو ۽ آخرڪار [[عڪا، فلسطين|عڪا]] موڪليو ويو، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ صديءَ کان پوءِ [[اسرائيل]] جي رياست ۾ شامل ٿيو..}}{{sfn|Simpson|Shubart|1995|p=223}}{{sfn|Tavakoli-Targhi|2008|p=200}} ڪجهه محققن موجب صهيونيت واري الزام کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.{{sfn|Freedman|2009}} 2019ع ۾ ايران جي قومي سڃاڻپ ڪارڊ جي درخواستن مان "ٻيا مذهب" وارو اختيار ختم ڪيو ويو، جنهن سان بهائين لاءِ پنهنجي حقيقي مذهب سان سرڪاري دستاويز حاصل ڪرڻ مشڪل يا ناممڪن بڻجي ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|title=ID card law in Iran highlights plight of Baha'i – DW – 01/25/2020|website=dw.com|access-date=12 March 2021|archive-date=13 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413153102/https://www.dw.com/en/iran-id-card-rule-highlights-plight-of-bahai/a-52149974|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾ [[هيومن رائٽس واچ]] نتيجو ڪڍيو ته ايران ۾ بهائين خلاف ڏهاڪن کان هلندڙ منظم رياستي جبر، عالمي فوجداري قانون جي حوالي سان ''انسانيّت خلاف ڏوهه'' واري "ظلم ۽ جبر" جي زمري ۾ اچي سگهي ٿو. تنظيم پنهنجي رپورٽ ۾ من ماني گرفتارين، مقدمن، تعليم ۽ روزگار تي پابندين، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ بهائي تدفين ۾ رياستي مداخلت کي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو قرار ڏنو.<ref>{{cite report |url=https://www.hrw.org/report/2024/04/01/boot-my-neck/iranian-authorities-crime-persecution-against-bahais-iran |title="The Boot on My Neck": Iranian Authorities' Crime of Persecution Against Baha'is in Iran |date=1 April 2024 |publisher=Human Rights Watch |access-date=5 September 2026}}</ref> === مصر === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مصر جي هڪ مذهبي عدالت بهائي مذهب جي پنهنجن قانونن، اصولن ۽ عقيدن جي بنياد تي ان کي اسلام کان الڳ هڪ نئين مذهبي روايت طور سڃاتو.<ref>{{cite web | title=The House of Baha’u’llah and the Struggle for Religious Visibility in Mandatory Iraq | url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | publisher=Cambridge University Press | access-date=2026-06-12 | archive-date=13 January 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260113045206/https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/house-of-bahaullah-and-the-struggle-for-religious-visibility-in-mandatory-iraq/DE009BC04E94728E68386D8C5BC9A2F5 | url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به 1960ع کان مصر ۾ بهائي ادارن ۽ برادريءَ جي منظم سرگرمين تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. بهائي مرڪز، لائبريريون ۽ قبرستان سميت برادريءَ جون ڪيتريون ملڪيتون حڪومت ضبط ڪيون، جڏهن ته ڪجهه مذهبي فتوائن ۾ بهائين کي [[مرتد]] قرار ڏنو ويو.{{sfn|International Religious Freedom Report|2013|loc=[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2013&dlid=222287 Egypt]}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مصر ۾ سرڪاري [[سڃاڻپ ڪارڊ]] نظام کي اليڪٽرانڪ ڪرڻ کان پوءِ مذهبي سڃاڻپ بابت تڪرار وڌيو، ڇاڪاڻ ته سرڪاري دستاويزن ۾ صرف مسلمان، عيسائي يا يهودي سڃاڻپ لاءِ اختيار موجود هئا. ان جي نتيجي ۾ بهائين کي قومي سڃاڻپ ڪارڊ، پيدائش سرٽيفڪيٽ، وفات سرٽيفڪيٽ، شادي يا طلاق جا دستاويز ۽ پاسپورٽ حاصل ڪرڻ ۾ وڏيون ڏکيائيون پيش آيون، جيستائين هو پنهنجي مذهب بابت غلط ڄاڻ نه ڏين. بهائي اصولن موجب مذهب بابت ڪوڙو بيان ڏيڻ قابل قبول نه هو.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} اهڙن دستاويزن کان سواءِ روزگار، تعليم، اسپتالن ۾ علاج، ملڪ کان ٻاهر سفر ۽ ووٽ ڏيڻ جهڙن شهري حقن تائين رسائي محدود ٿي ويندي هئي.{{sfn|Bigelow|2005}}{{better source needed|date=July 2022}} ڊگهي قانوني ڪارروائيءَ کان پوءِ مصر جي گهرو معاملن واري وزير 14 اپريل 2009ع تي هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت مسلمان، عيسائي يا يهودي نه هئڻ وارن شهرين کي مذهبي خاني ۾ ڊيش (—) سان سرڪاري سڃاڻپ ڪارڊ حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009a}}{{better source needed|date=July 2022}} نئين ضابطي تحت پهريان ٻه سڃاڻپ ڪارڊ 8 آگسٽ 2009ع تي بهائين کي جاري ڪيا ويا.{{sfn|Baháʼí World News Service|2009b}}{{better source needed|date=July 2022}} === يمن === يمن ۾ بهائين کي خاص طور [[حوثي تحريڪ|حوثي]] اختيارين جي دور ۾ مذهبي جبر کي منهن ڏيڻو پيو آهي. 25 مئي 2023ع تي حوثي فورسن [[صنعا]] ۾ هڪ خانگي گهر ۾ ٿيندڙ پرامن بهائي گڏجاڻيءَ تي ڇاپو هڻي 17 ڄڻن کي گرفتار ڪيو، جن ۾ پنج عورتون شامل هيون. شروعاتي طور انهن گرفتار ٿيلن جو هنڌ ظاهر نه ڪيو ويو ۽ ڪيترائي هڪ سال پوءِ به قيد ۾ هئا.<ref>{{cite web |date=23 May 2024 |title=Yemen: One year on, Huthis must release Baha'is arbitrarily detained over their religion and end persecution of minorities |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/yemen-one-year-on-huthis-must-release-bahais-arbitrarily-detained-over-their-religion-and-end-persecution-of-minorities/ |access-date=5 September 2026 |publisher=Amnesty International}}</ref> 2025ع ۾ گڏيل قومن جي يمن بابت ماهرن جي پينل رپورٽ ڪيو ته حوثي اختيارين بهائي برادريءَ خلاف منظم امتيازي پاليسيون اختيار ڪيون آهن. رپورٽ ۾ مذهبي آزادي، اظهار، ضمير ۽ عقيدي تي پابندين، زبردستي لکرائڻ وارن عهدنامن، ملڪيت ضبط ڪرڻ ۽ اڳوڻن قيدين تي مسلسل پابندين جا واقعا دستاويز ڪيا ويا.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2025/10/report/letter-dated-15-october-2025-from-the-panel-of-experts-on-yemen-addressed-to-the-president-of-the-security-council/n2523409.pdf |title=Letter dated 15 October 2025 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council |date=15 October 2025 |publisher=United Nations Security Council |id=S/2025/650 |access-date=5 September 2026}}</ref> === عثماني سلطنت === بهاءُالله ۽ سندس پيروڪار 19هين صديءَ ۾ قاجار ايران مان جلاوطنيءَ بعد عثماني سلطنت جي علائقن ڏانهن موڪليا ويا. عثماني اختيارين بهاءُالله کي سياسي لحاظ کان حساس شخصيت سمجهندي پهرين [[قسطنطنيه]]، پوءِ [[ادرنه]] ۽ آخرڪار 1868ع ۾ [[عڪا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو. عڪا ۾ بهاءُالله شروع ۾ سخت قيد جي حالتن هيٺ رهيو، پر پوءِ کيس شهر جي ڀرسان رهائش جي اجازت ملي، جيتوڻيڪ قانوني طور هو اڃا به عثماني قيدي سمجهيو ويندو هو. 1892ع ۾ سندس وفات به عڪا جي ڀرسان ٿي. بعد ۾ بهائي برادري [[حيفا]] ۽ عڪا ۾ مذهبي ماڳن، باغن ۽ مزارن جي سار سنڀال ۽ تعمير ڪئي. حيفا ۽ عڪا ۾ بهائي مقدس ماڳ ۽ باغ اڄ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |title=Bahá'í Reference |access-date=20 March 2025 |archive-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409213502/https://www.bahai.org/library/other-literature/official-statements-commentaries/bahaullah/4 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=50em}} * [[بهائي انتظام]] * [[بهائي–ازلي ورهاست]] * [[بهائي ڪائناتيات]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري]] * [[افسانوي ادب ۾ بهائي مذهب]] * [[بهائي اڀياس]] * [[بهائي وقتي سلسلو]] * [[تدريجي وحي (بهائي)]] * [[سائنس بابت بهائي نظر]] * [[بهائي عالمي مرڪز جون عمارتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد]] * [[حقوق الله]] * [[بهائين جي فهرست]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] * [[بهائي مذهب جو خاڪو]] * [[بهائي ڇتيدار باغ]] * [[عالمي مذهبن جو ڏينهن]] {{colend}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Hatcher |first=William S. |last2=Martin |first2=J. Douglas |title=The Baháʼí Faith: The Emerging Global Religion |publisher=Harper & Row |location=San Francisco |year=1998 |isbn=0-87743-264-3}} * {{cite book |last=Hartz |first=Paula |title=World Religions: Baháʼí Faith |publisher=Chelsea House Publishers |year=2009}} * {{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Baháʼí Faith |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2008 |isbn=978-0-521-86251-6}} * {{cite book |last=Stockman |first=Robert H. |title=The Baháʼí Faith: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |year=2013}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bahá'í Faith}} * [https://www.bahai.org/ بهائي مذهب جي عالمي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.bahai.org/library/ بهائي ريفرنس لائبريري] * [https://www.britannica.com/topic/Bahai-Faith بهائي مذهب — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] [[زمرو:بهائي مذهب]] [[زمرو:ابراهيمي مذهب]] [[زمرو:ايران ۾ مذهب]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ قائم ٿيل مذهب]] [[زمرو:توحيدي مذهب]] [[زمرو:نئون مذهبي تحريڪون]] <references group="lower-alpha"/> 78k6x0ijkqcy0l4mlut0ptam4af8xhn 0 56233 410727 345550 2026-09-09T05:37:32Z Intisar Ali 8681 410727 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = {{nativename|sw|Zanzibar}}<br />{{nativename|ar|زنجبار}} | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == ''زنجبار'' نالي جي اصليت بابت مختلف تشريحون ڏنيون ويون آهن. عام طور اهو فارسي صورت ''زنگبار'' يا ''زنگبار/زنگي‌بار'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ''زنگ'' يا ''زنگي'' اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن لاءِ تاريخي اصطلاح ۽ ''بار'' سامونڊي ڪناري يا ساحل جي معنى ۾ استعمال ٿيندو هو. تاريخي عرب ۽ فارسي جاگرافيائي لکڻين ۾ ساڳي جڙ وارا لفظ اوڀر آفريڪا جي وڏي ساحلي علائقي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا رهيا. == جاگرافي == [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|left|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو نقشو، جنهن ۾ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ڏيکاريل آهن]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان هندي سمنڊ ۾ واقع ٻيٽن جو مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه وڏا ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] آهن، جڏهن تہ انهن جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ٽاپو آهن. سياسي طور ويجهو واقع [[مافيا ٻيٽ]] تنزانيا جي مکيه سرزمين جي انتظام هيٺ آهي ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي. انگوجا ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو ۽ وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]] ۽ تاريخي [[اسٽون ٽائون]] انگوجا جي اولهندي ڪناري تي آهن. پيمبا انگوجا جي اتر ۾ واقع آهي ۽ تاريخي طور لونگ جي پوک ۽ زراعت لاءِ مشهور رهيو آهي. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ 2,462 چورس ڪلوميٽر آهي. 2022ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 1,889,773 هئي، جنهن مطابق سراسري آباديءَ جي ڪثافت لڳ ڀڳ 768 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == زنجبار انتظامي طور پنجن [[تنزانيا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان ٽي انگوجا تي ۽ ٻه پيمبا تي واقع آهن. 2022ع جي سرڪاري آدمشماريءَ مطابق سڀ کان وڏي آبادي [[مجيني مغربي علائقو]] ۾ هئي، جتي 893,169 ماڻهو رهندا هئا، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، 2022ع''' ! style="background:#4267B2;color:white;" | # ! style="background:#4267B2;color:white;" | علائقو ! style="background:#00897B;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#D97706;color:white;" | 2022ع آبادي ! style="background:#7C3AED;color:white;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[انگوجا]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="3" style="background:#E8EEF8;" | ڪُل ! style="background:#FFF3D6;" | '''1,889,773''' ! style="background:#F0E9FF;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: تنزانيا جي 2022ع واري آدمشماري ۽ رهائش واري ڳڻپ.<ref name="Census2022" /></small> == تاريخ == === شروعاتي واپار ۽ سواحلي ثقافت === [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار شهر جو سامونڊي منظر]] زنجبار جو جاگرافيائي مقام آفريقي سرزمين، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن جي وچ ۾ سامونڊي واپار لاءِ سازگار رهيو. آثار قديمه ۽ تاريخي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ پهرين هزار سال عيسويءَ جي وچين دور کان ٻيٽ سامونڊي واپار جي وڏي نيٽ ورڪ ۾ شامل هئا. [[انگوجا اوڪو]] ۽ ٻين قديم بندرگاهن مان مليل شاهديون اوڀر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي دنيا جي وچ ۾ ڊگهي واپاري لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن رابطن جي نتيجي ۾ مقامي بانتو آبادي، عرب، فارسي ۽ هندستاني واپارين جي وچ ۾ ثقافتي ميل جول وڌيو، جنهن مان وسيع [[سواحلي ثقافت]] ۽ [[سواحلي ٻولي]]ءَ جي واڌ ويجهه ٿي. === پرتگالي ۽ عماني دور === 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ پرتگالي سامونڊي طاقت اوڀر آفريڪا تائين پهتي. [[واسڪو ڊي گاما]] جي سفر کان پوءِ پرتگال علائقي جي سامونڊي واپار تي اثر وڌايو ۽ 16هين صديءَ ۾ زنجبار به پرتگالي اثر هيٺ آيو. پر پرتگالي انتظام گهڻو ڪري سامونڊي واپار ۽ خراج تائين محدود رهيو. 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]]ي قوت اوڀر آفريڪا ۾ وڌي، ۽ 1698ع کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ آيو. 19هين صديءَ ۾ [[سعيد بن سلطان]] پنهنجي درٻار [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪئي. ان دور ۾ لونگ جا وڏا باغ، عاج جي واپار ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار زنجبار جي معاشي اهميت تمام گهڻي وڌائي.<ref>{{cite web |url=https://1997-2001.state.gov/background_notes/tanzania_0598_bgn.html |title=Background Notes: Tanzania |publisher=United States Department of State |access-date=9 September 2026}}</ref> === سلطنت زنجبار === 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس علائقا پٽن ۾ ورهائجي ويا ۽ زنجبار هڪ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻجي ويو. سلطنت جو اثر ڪنهن دور ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحل ۽ اندروني واپاري رستن تائين پکڙيل هو. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپي نوآبادياتي طاقتن جي مداخلت سبب سلطنت جو علائقائي اثر گهٽجندو ويو. برطانيا ۽ جرمني جي 1890ع واري معاهدي کان پوءِ زنجبار برطانوي سرپرستي بڻيو، جيتوڻيڪ سلطان رسمي طور پنهنجي منصب تي برقرار رهيو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === آزادي، انقلاب ۽ تنزانيا سان اتحاد === 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانوي سرپرستي ختم ٿي ۽ زنجبار [[سلطان جمشيد بن عبدالله]] جي سربراهيءَ ۾ هڪ آئيني بادشاهت بڻيو. پر اها حڪومت فقط ڪجهه هفتا هلي. 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] ٿيو، جنهن دوران سلطان جي حڪومت ختم ڪئي وئي ۽ [[عبيد اماني ڪرومي]] جي اڳواڻيءَ ۾ انقلابي حڪومت قائم ٿي. انقلاب سان وڏي پيماني تي سياسي ۽ نسلي تشدد به لاڳاپيل هو ۽ خاص ڪري عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي آباديءَ جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا يا ٻيٽن مان لڏي ويا. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد ڪري ''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار'' ٺاهي. ساڳئي سال رياست جو نالو بدلائي [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] رکيو ويو. زنجبار کي اتحاد اندر پنهنجي غير اتحادي معاملن بابت وسيع خودمختياري برقرار رهي. == حڪومت ۽ سياست == {{Main|زنجبار جي انقلابي حڪومت|زنجبار جو ايوان نمائندگان}} زنجبار تنزانيا جي اندر هڪ نيم خودمختيار سياسي نظام رکي ٿو. ان جي پنهنجي [[زنجبار جو صدر|صدر]]، [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]]، وزارتون، عدالتي ادارا ۽ [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] آهن. تنزانيا جي وفاقي يا ''اتحادي'' معاملن ۾ پرڏيهي پاليسي، دفاع، شهريت ۽ ڪجهه ٻيا شعبا شامل آهن، جڏهن تہ ڪيترائي گهرو معاملا زنجبار جي پنهنجي حڪومت سنڀالي ٿي. زنجبار جو ايوان نمائندگان 1980ع ۾ قائم ٿيو. موجوده آئيني بنياد [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] مان نڪري ٿو. آئين جي سيڪشن 63 تحت ايوان قانون ساز ادارو آهي ۽ غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، حڪومتي نگراني، بجيٽ جي منظوري ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/mandate |title=Mandate & Function |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن ofkl4sjl6nhb37o8fkpm9ezr688yy7i 410728 410727 2026-09-09T05:39:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 410728 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == ''زنجبار'' نالي جي اصليت بابت مختلف تشريحون ڏنيون ويون آهن. عام طور اهو فارسي صورت ''زنگبار'' يا ''زنگبار/زنگي‌بار'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ''زنگ'' يا ''زنگي'' اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن لاءِ تاريخي اصطلاح ۽ ''بار'' سامونڊي ڪناري يا ساحل جي معنى ۾ استعمال ٿيندو هو. تاريخي عرب ۽ فارسي جاگرافيائي لکڻين ۾ ساڳي جڙ وارا لفظ اوڀر آفريڪا جي وڏي ساحلي علائقي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا رهيا. == جاگرافي == [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|left|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو نقشو، جنهن ۾ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ڏيکاريل آهن]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان هندي سمنڊ ۾ واقع ٻيٽن جو مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه وڏا ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] آهن، جڏهن تہ انهن جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ٽاپو آهن. سياسي طور ويجهو واقع [[مافيا ٻيٽ]] تنزانيا جي مکيه سرزمين جي انتظام هيٺ آهي ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي. انگوجا ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو ۽ وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]] ۽ تاريخي [[اسٽون ٽائون]] انگوجا جي اولهندي ڪناري تي آهن. پيمبا انگوجا جي اتر ۾ واقع آهي ۽ تاريخي طور لونگ جي پوک ۽ زراعت لاءِ مشهور رهيو آهي. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ 2,462 چورس ڪلوميٽر آهي. 2022ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 1,889,773 هئي، جنهن مطابق سراسري آباديءَ جي ڪثافت لڳ ڀڳ 768 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == زنجبار انتظامي طور پنجن [[تنزانيا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان ٽي انگوجا تي ۽ ٻه پيمبا تي واقع آهن. 2022ع جي سرڪاري آدمشماريءَ مطابق سڀ کان وڏي آبادي [[مجيني مغربي علائقو]] ۾ هئي، جتي 893,169 ماڻهو رهندا هئا، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، 2022ع''' ! style="background:#4267B2;color:white;" | # ! style="background:#4267B2;color:white;" | علائقو ! style="background:#00897B;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#D97706;color:white;" | 2022ع آبادي ! style="background:#7C3AED;color:white;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[انگوجا]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="3" style="background:#E8EEF8;" | ڪُل ! style="background:#FFF3D6;" | '''1,889,773''' ! style="background:#F0E9FF;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: تنزانيا جي 2022ع واري آدمشماري ۽ رهائش واري ڳڻپ.<ref name="Census2022" /></small> == تاريخ == === شروعاتي واپار ۽ سواحلي ثقافت === [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار شهر جو سامونڊي منظر]] زنجبار جو جاگرافيائي مقام آفريقي سرزمين، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن جي وچ ۾ سامونڊي واپار لاءِ سازگار رهيو. آثار قديمه ۽ تاريخي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ پهرين هزار سال عيسويءَ جي وچين دور کان ٻيٽ سامونڊي واپار جي وڏي نيٽ ورڪ ۾ شامل هئا. [[انگوجا اوڪو]] ۽ ٻين قديم بندرگاهن مان مليل شاهديون اوڀر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي دنيا جي وچ ۾ ڊگهي واپاري لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن رابطن جي نتيجي ۾ مقامي بانتو آبادي، عرب، فارسي ۽ هندستاني واپارين جي وچ ۾ ثقافتي ميل جول وڌيو، جنهن مان وسيع [[سواحلي ثقافت]] ۽ [[سواحلي ٻولي]]ءَ جي واڌ ويجهه ٿي. === پرتگالي ۽ عماني دور === 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ پرتگالي سامونڊي طاقت اوڀر آفريڪا تائين پهتي. [[واسڪو ڊي گاما]] جي سفر کان پوءِ پرتگال علائقي جي سامونڊي واپار تي اثر وڌايو ۽ 16هين صديءَ ۾ زنجبار به پرتگالي اثر هيٺ آيو. پر پرتگالي انتظام گهڻو ڪري سامونڊي واپار ۽ خراج تائين محدود رهيو. 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]]ي قوت اوڀر آفريڪا ۾ وڌي، ۽ 1698ع کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ آيو. 19هين صديءَ ۾ [[سعيد بن سلطان]] پنهنجي درٻار [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪئي. ان دور ۾ لونگ جا وڏا باغ، عاج جي واپار ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار زنجبار جي معاشي اهميت تمام گهڻي وڌائي.<ref>{{cite web |url=https://1997-2001.state.gov/background_notes/tanzania_0598_bgn.html |title=Background Notes: Tanzania |publisher=United States Department of State |access-date=9 September 2026}}</ref> === سلطنت زنجبار === 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس علائقا پٽن ۾ ورهائجي ويا ۽ زنجبار هڪ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻجي ويو. سلطنت جو اثر ڪنهن دور ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحل ۽ اندروني واپاري رستن تائين پکڙيل هو. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپي نوآبادياتي طاقتن جي مداخلت سبب سلطنت جو علائقائي اثر گهٽجندو ويو. برطانيا ۽ جرمني جي 1890ع واري معاهدي کان پوءِ زنجبار برطانوي سرپرستي بڻيو، جيتوڻيڪ سلطان رسمي طور پنهنجي منصب تي برقرار رهيو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === آزادي، انقلاب ۽ تنزانيا سان اتحاد === 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانوي سرپرستي ختم ٿي ۽ زنجبار [[سلطان جمشيد بن عبدالله]] جي سربراهيءَ ۾ هڪ آئيني بادشاهت بڻيو. پر اها حڪومت فقط ڪجهه هفتا هلي. 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] ٿيو، جنهن دوران سلطان جي حڪومت ختم ڪئي وئي ۽ [[عبيد اماني ڪرومي]] جي اڳواڻيءَ ۾ انقلابي حڪومت قائم ٿي. انقلاب سان وڏي پيماني تي سياسي ۽ نسلي تشدد به لاڳاپيل هو ۽ خاص ڪري عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي آباديءَ جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا يا ٻيٽن مان لڏي ويا. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد ڪري ''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار'' ٺاهي. ساڳئي سال رياست جو نالو بدلائي [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] رکيو ويو. زنجبار کي اتحاد اندر پنهنجي غير اتحادي معاملن بابت وسيع خودمختياري برقرار رهي. == حڪومت ۽ سياست == {{Main|زنجبار جي انقلابي حڪومت|زنجبار جو ايوان نمائندگان}} زنجبار تنزانيا جي اندر هڪ نيم خودمختيار سياسي نظام رکي ٿو. ان جي پنهنجي [[زنجبار جو صدر|صدر]]، [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]]، وزارتون، عدالتي ادارا ۽ [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] آهن. تنزانيا جي وفاقي يا ''اتحادي'' معاملن ۾ پرڏيهي پاليسي، دفاع، شهريت ۽ ڪجهه ٻيا شعبا شامل آهن، جڏهن تہ ڪيترائي گهرو معاملا زنجبار جي پنهنجي حڪومت سنڀالي ٿي. زنجبار جو ايوان نمائندگان 1980ع ۾ قائم ٿيو. موجوده آئيني بنياد [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] مان نڪري ٿو. آئين جي سيڪشن 63 تحت ايوان قانون ساز ادارو آهي ۽ غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، حڪومتي نگراني، بجيٽ جي منظوري ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/mandate |title=Mandate & Function |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن 0vmq14xfa6x42snwx7bwgqrn82z8n9m 410729 410728 2026-09-09T05:48:01Z Intisar Ali 8681 410729 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == ''زنجبار'' نالي جي اصليت بابت مختلف تشريحون ڏنيون ويون آهن. عام طور اهو فارسي صورت ''زنگبار'' يا ''زنگبار/زنگي‌بار'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ''زنگ'' يا ''زنگي'' اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن لاءِ تاريخي اصطلاح ۽ ''بار'' سامونڊي ڪناري يا ساحل جي معنى ۾ استعمال ٿيندو هو. تاريخي عرب ۽ فارسي جاگرافيائي لکڻين ۾ ساڳي جڙ وارا لفظ اوڀر آفريڪا جي وڏي ساحلي علائقي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا رهيا. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پرتگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پرتگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پرتگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پرتگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پرتگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پرتگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|left|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو نقشو، جنهن ۾ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ڏيکاريل آهن]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان هندي سمنڊ ۾ واقع ٻيٽن جو مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه وڏا ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] آهن، جڏهن تہ انهن جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ٽاپو آهن. سياسي طور ويجهو واقع [[مافيا ٻيٽ]] تنزانيا جي مکيه سرزمين جي انتظام هيٺ آهي ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي. انگوجا ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو ۽ وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]] ۽ تاريخي [[اسٽون ٽائون]] انگوجا جي اولهندي ڪناري تي آهن. پيمبا انگوجا جي اتر ۾ واقع آهي ۽ تاريخي طور لونگ جي پوک ۽ زراعت لاءِ مشهور رهيو آهي. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ 2,462 چورس ڪلوميٽر آهي. 2022ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 1,889,773 هئي، جنهن مطابق سراسري آباديءَ جي ڪثافت لڳ ڀڳ 768 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == زنجبار انتظامي طور پنجن [[تنزانيا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان ٽي انگوجا تي ۽ ٻه پيمبا تي واقع آهن. 2022ع جي سرڪاري آدمشماريءَ مطابق سڀ کان وڏي آبادي [[مجيني مغربي علائقو]] ۾ هئي، جتي 893,169 ماڻهو رهندا هئا، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، 2022ع''' ! style="background:#4267B2;color:white;" | # ! style="background:#4267B2;color:white;" | علائقو ! style="background:#00897B;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#D97706;color:white;" | 2022ع آبادي ! style="background:#7C3AED;color:white;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[انگوجا]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="3" style="background:#E8EEF8;" | ڪُل ! style="background:#FFF3D6;" | '''1,889,773''' ! style="background:#F0E9FF;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: تنزانيا جي 2022ع واري آدمشماري ۽ رهائش واري ڳڻپ.<ref name="Census2022" /></small> == تاريخ == === شروعاتي واپار ۽ سواحلي ثقافت === [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار شهر جو سامونڊي منظر]] زنجبار جو جاگرافيائي مقام آفريقي سرزمين، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن جي وچ ۾ سامونڊي واپار لاءِ سازگار رهيو. آثار قديمه ۽ تاريخي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ پهرين هزار سال عيسويءَ جي وچين دور کان ٻيٽ سامونڊي واپار جي وڏي نيٽ ورڪ ۾ شامل هئا. [[انگوجا اوڪو]] ۽ ٻين قديم بندرگاهن مان مليل شاهديون اوڀر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي دنيا جي وچ ۾ ڊگهي واپاري لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن رابطن جي نتيجي ۾ مقامي بانتو آبادي، عرب، فارسي ۽ هندستاني واپارين جي وچ ۾ ثقافتي ميل جول وڌيو، جنهن مان وسيع [[سواحلي ثقافت]] ۽ [[سواحلي ٻولي]]ءَ جي واڌ ويجهه ٿي. === پرتگالي ۽ عماني دور === 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ پرتگالي سامونڊي طاقت اوڀر آفريڪا تائين پهتي. [[واسڪو ڊي گاما]] جي سفر کان پوءِ پرتگال علائقي جي سامونڊي واپار تي اثر وڌايو ۽ 16هين صديءَ ۾ زنجبار به پرتگالي اثر هيٺ آيو. پر پرتگالي انتظام گهڻو ڪري سامونڊي واپار ۽ خراج تائين محدود رهيو. 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]]ي قوت اوڀر آفريڪا ۾ وڌي، ۽ 1698ع کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ آيو. 19هين صديءَ ۾ [[سعيد بن سلطان]] پنهنجي درٻار [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪئي. ان دور ۾ لونگ جا وڏا باغ، عاج جي واپار ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار زنجبار جي معاشي اهميت تمام گهڻي وڌائي.<ref>{{cite web |url=https://1997-2001.state.gov/background_notes/tanzania_0598_bgn.html |title=Background Notes: Tanzania |publisher=United States Department of State |access-date=9 September 2026}}</ref> === سلطنت زنجبار === 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس علائقا پٽن ۾ ورهائجي ويا ۽ زنجبار هڪ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻجي ويو. سلطنت جو اثر ڪنهن دور ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحل ۽ اندروني واپاري رستن تائين پکڙيل هو. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپي نوآبادياتي طاقتن جي مداخلت سبب سلطنت جو علائقائي اثر گهٽجندو ويو. برطانيا ۽ جرمني جي 1890ع واري معاهدي کان پوءِ زنجبار برطانوي سرپرستي بڻيو، جيتوڻيڪ سلطان رسمي طور پنهنجي منصب تي برقرار رهيو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === آزادي، انقلاب ۽ تنزانيا سان اتحاد === 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانوي سرپرستي ختم ٿي ۽ زنجبار [[سلطان جمشيد بن عبدالله]] جي سربراهيءَ ۾ هڪ آئيني بادشاهت بڻيو. پر اها حڪومت فقط ڪجهه هفتا هلي. 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] ٿيو، جنهن دوران سلطان جي حڪومت ختم ڪئي وئي ۽ [[عبيد اماني ڪرومي]] جي اڳواڻيءَ ۾ انقلابي حڪومت قائم ٿي. انقلاب سان وڏي پيماني تي سياسي ۽ نسلي تشدد به لاڳاپيل هو ۽ خاص ڪري عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي آباديءَ جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا يا ٻيٽن مان لڏي ويا. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد ڪري ''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار'' ٺاهي. ساڳئي سال رياست جو نالو بدلائي [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] رکيو ويو. زنجبار کي اتحاد اندر پنهنجي غير اتحادي معاملن بابت وسيع خودمختياري برقرار رهي. == حڪومت ۽ سياست == {{Main|زنجبار جي انقلابي حڪومت|زنجبار جو ايوان نمائندگان}} زنجبار تنزانيا جي اندر هڪ نيم خودمختيار سياسي نظام رکي ٿو. ان جي پنهنجي [[زنجبار جو صدر|صدر]]، [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]]، وزارتون، عدالتي ادارا ۽ [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] آهن. تنزانيا جي وفاقي يا ''اتحادي'' معاملن ۾ پرڏيهي پاليسي، دفاع، شهريت ۽ ڪجهه ٻيا شعبا شامل آهن، جڏهن تہ ڪيترائي گهرو معاملا زنجبار جي پنهنجي حڪومت سنڀالي ٿي. زنجبار جو ايوان نمائندگان 1980ع ۾ قائم ٿيو. موجوده آئيني بنياد [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] مان نڪري ٿو. آئين جي سيڪشن 63 تحت ايوان قانون ساز ادارو آهي ۽ غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، حڪومتي نگراني، بجيٽ جي منظوري ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/mandate |title=Mandate & Function |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن hdibxm5xsisk3igkcelbidaqvoda2lb 410730 410729 2026-09-09T05:49:40Z Intisar Ali 8681 410730 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == ''زنجبار'' نالي جي اصليت بابت مختلف تشريحون ڏنيون ويون آهن. عام طور اهو فارسي صورت ''زنگبار'' يا ''زنگبار/زنگي‌بار'' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ''زنگ'' يا ''زنگي'' اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن لاءِ تاريخي اصطلاح ۽ ''بار'' سامونڊي ڪناري يا ساحل جي معنى ۾ استعمال ٿيندو هو. تاريخي عرب ۽ فارسي جاگرافيائي لکڻين ۾ ساڳي جڙ وارا لفظ اوڀر آفريڪا جي وڏي ساحلي علائقي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا رهيا. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|left|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو نقشو، جنهن ۾ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ڏيکاريل آهن]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان هندي سمنڊ ۾ واقع ٻيٽن جو مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه وڏا ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] آهن، جڏهن تہ انهن جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ٽاپو آهن. سياسي طور ويجهو واقع [[مافيا ٻيٽ]] تنزانيا جي مکيه سرزمين جي انتظام هيٺ آهي ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي. انگوجا ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو ۽ وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]] ۽ تاريخي [[اسٽون ٽائون]] انگوجا جي اولهندي ڪناري تي آهن. پيمبا انگوجا جي اتر ۾ واقع آهي ۽ تاريخي طور لونگ جي پوک ۽ زراعت لاءِ مشهور رهيو آهي. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ 2,462 چورس ڪلوميٽر آهي. 2022ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 1,889,773 هئي، جنهن مطابق سراسري آباديءَ جي ڪثافت لڳ ڀڳ 768 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == زنجبار انتظامي طور پنجن [[تنزانيا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان ٽي انگوجا تي ۽ ٻه پيمبا تي واقع آهن. 2022ع جي سرڪاري آدمشماريءَ مطابق سڀ کان وڏي آبادي [[مجيني مغربي علائقو]] ۾ هئي، جتي 893,169 ماڻهو رهندا هئا، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، 2022ع''' ! style="background:#4267B2;color:white;" | # ! style="background:#4267B2;color:white;" | علائقو ! style="background:#00897B;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#D97706;color:white;" | 2022ع آبادي ! style="background:#7C3AED;color:white;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[انگوجا]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="3" style="background:#E8EEF8;" | ڪُل ! style="background:#FFF3D6;" | '''1,889,773''' ! style="background:#F0E9FF;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: تنزانيا جي 2022ع واري آدمشماري ۽ رهائش واري ڳڻپ.<ref name="Census2022" /></small> == تاريخ == === شروعاتي واپار ۽ سواحلي ثقافت === [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار شهر جو سامونڊي منظر]] زنجبار جو جاگرافيائي مقام آفريقي سرزمين، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن جي وچ ۾ سامونڊي واپار لاءِ سازگار رهيو. آثار قديمه ۽ تاريخي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ پهرين هزار سال عيسويءَ جي وچين دور کان ٻيٽ سامونڊي واپار جي وڏي نيٽ ورڪ ۾ شامل هئا. [[انگوجا اوڪو]] ۽ ٻين قديم بندرگاهن مان مليل شاهديون اوڀر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي دنيا جي وچ ۾ ڊگهي واپاري لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن رابطن جي نتيجي ۾ مقامي بانتو آبادي، عرب، فارسي ۽ هندستاني واپارين جي وچ ۾ ثقافتي ميل جول وڌيو، جنهن مان وسيع [[سواحلي ثقافت]] ۽ [[سواحلي ٻولي]]ءَ جي واڌ ويجهه ٿي. === پرتگالي ۽ عماني دور === 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ پرتگالي سامونڊي طاقت اوڀر آفريڪا تائين پهتي. [[واسڪو ڊي گاما]] جي سفر کان پوءِ پرتگال علائقي جي سامونڊي واپار تي اثر وڌايو ۽ 16هين صديءَ ۾ زنجبار به پرتگالي اثر هيٺ آيو. پر پرتگالي انتظام گهڻو ڪري سامونڊي واپار ۽ خراج تائين محدود رهيو. 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]]ي قوت اوڀر آفريڪا ۾ وڌي، ۽ 1698ع کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ آيو. 19هين صديءَ ۾ [[سعيد بن سلطان]] پنهنجي درٻار [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪئي. ان دور ۾ لونگ جا وڏا باغ، عاج جي واپار ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار زنجبار جي معاشي اهميت تمام گهڻي وڌائي.<ref>{{cite web |url=https://1997-2001.state.gov/background_notes/tanzania_0598_bgn.html |title=Background Notes: Tanzania |publisher=United States Department of State |access-date=9 September 2026}}</ref> === سلطنت زنجبار === 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس علائقا پٽن ۾ ورهائجي ويا ۽ زنجبار هڪ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻجي ويو. سلطنت جو اثر ڪنهن دور ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحل ۽ اندروني واپاري رستن تائين پکڙيل هو. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپي نوآبادياتي طاقتن جي مداخلت سبب سلطنت جو علائقائي اثر گهٽجندو ويو. برطانيا ۽ جرمني جي 1890ع واري معاهدي کان پوءِ زنجبار برطانوي سرپرستي بڻيو، جيتوڻيڪ سلطان رسمي طور پنهنجي منصب تي برقرار رهيو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === آزادي، انقلاب ۽ تنزانيا سان اتحاد === 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانوي سرپرستي ختم ٿي ۽ زنجبار [[سلطان جمشيد بن عبدالله]] جي سربراهيءَ ۾ هڪ آئيني بادشاهت بڻيو. پر اها حڪومت فقط ڪجهه هفتا هلي. 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] ٿيو، جنهن دوران سلطان جي حڪومت ختم ڪئي وئي ۽ [[عبيد اماني ڪرومي]] جي اڳواڻيءَ ۾ انقلابي حڪومت قائم ٿي. انقلاب سان وڏي پيماني تي سياسي ۽ نسلي تشدد به لاڳاپيل هو ۽ خاص ڪري عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي آباديءَ جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا يا ٻيٽن مان لڏي ويا. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد ڪري ''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار'' ٺاهي. ساڳئي سال رياست جو نالو بدلائي [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] رکيو ويو. زنجبار کي اتحاد اندر پنهنجي غير اتحادي معاملن بابت وسيع خودمختياري برقرار رهي. == حڪومت ۽ سياست == {{Main|زنجبار جي انقلابي حڪومت|زنجبار جو ايوان نمائندگان}} زنجبار تنزانيا جي اندر هڪ نيم خودمختيار سياسي نظام رکي ٿو. ان جي پنهنجي [[زنجبار جو صدر|صدر]]، [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]]، وزارتون، عدالتي ادارا ۽ [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] آهن. تنزانيا جي وفاقي يا ''اتحادي'' معاملن ۾ پرڏيهي پاليسي، دفاع، شهريت ۽ ڪجهه ٻيا شعبا شامل آهن، جڏهن تہ ڪيترائي گهرو معاملا زنجبار جي پنهنجي حڪومت سنڀالي ٿي. زنجبار جو ايوان نمائندگان 1980ع ۾ قائم ٿيو. موجوده آئيني بنياد [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] مان نڪري ٿو. آئين جي سيڪشن 63 تحت ايوان قانون ساز ادارو آهي ۽ غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، حڪومتي نگراني، بجيٽ جي منظوري ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/mandate |title=Mandate & Function |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن mhqwht9ewq61c6fhq3kitf0kl38uni6 410731 410730 2026-09-09T05:52:33Z Intisar Ali 8681 410731 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|left|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو نقشو، جنهن ۾ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ڏيکاريل آهن]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان هندي سمنڊ ۾ واقع ٻيٽن جو مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه وڏا ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] آهن، جڏهن تہ انهن جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ٽاپو آهن. سياسي طور ويجهو واقع [[مافيا ٻيٽ]] تنزانيا جي مکيه سرزمين جي انتظام هيٺ آهي ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي. انگوجا ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو ۽ وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]] ۽ تاريخي [[اسٽون ٽائون]] انگوجا جي اولهندي ڪناري تي آهن. پيمبا انگوجا جي اتر ۾ واقع آهي ۽ تاريخي طور لونگ جي پوک ۽ زراعت لاءِ مشهور رهيو آهي. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ 2,462 چورس ڪلوميٽر آهي. 2022ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 1,889,773 هئي، جنهن مطابق سراسري آباديءَ جي ڪثافت لڳ ڀڳ 768 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == زنجبار انتظامي طور پنجن [[تنزانيا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان ٽي انگوجا تي ۽ ٻه پيمبا تي واقع آهن. 2022ع جي سرڪاري آدمشماريءَ مطابق سڀ کان وڏي آبادي [[مجيني مغربي علائقو]] ۾ هئي، جتي 893,169 ماڻهو رهندا هئا، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، 2022ع''' ! style="background:#4267B2;color:white;" | # ! style="background:#4267B2;color:white;" | علائقو ! style="background:#00897B;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#D97706;color:white;" | 2022ع آبادي ! style="background:#7C3AED;color:white;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[انگوجا]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="3" style="background:#E8EEF8;" | ڪُل ! style="background:#FFF3D6;" | '''1,889,773''' ! style="background:#F0E9FF;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: تنزانيا جي 2022ع واري آدمشماري ۽ رهائش واري ڳڻپ.<ref name="Census2022" /></small> == تاريخ == === شروعاتي واپار ۽ سواحلي ثقافت === [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار شهر جو سامونڊي منظر]] زنجبار جو جاگرافيائي مقام آفريقي سرزمين، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن جي وچ ۾ سامونڊي واپار لاءِ سازگار رهيو. آثار قديمه ۽ تاريخي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ پهرين هزار سال عيسويءَ جي وچين دور کان ٻيٽ سامونڊي واپار جي وڏي نيٽ ورڪ ۾ شامل هئا. [[انگوجا اوڪو]] ۽ ٻين قديم بندرگاهن مان مليل شاهديون اوڀر آفريڪا ۽ هندي سمنڊ جي دنيا جي وچ ۾ ڊگهي واپاري لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن رابطن جي نتيجي ۾ مقامي بانتو آبادي، عرب، فارسي ۽ هندستاني واپارين جي وچ ۾ ثقافتي ميل جول وڌيو، جنهن مان وسيع [[سواحلي ثقافت]] ۽ [[سواحلي ٻولي]]ءَ جي واڌ ويجهه ٿي. === پرتگالي ۽ عماني دور === 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ پرتگالي سامونڊي طاقت اوڀر آفريڪا تائين پهتي. [[واسڪو ڊي گاما]] جي سفر کان پوءِ پرتگال علائقي جي سامونڊي واپار تي اثر وڌايو ۽ 16هين صديءَ ۾ زنجبار به پرتگالي اثر هيٺ آيو. پر پرتگالي انتظام گهڻو ڪري سامونڊي واپار ۽ خراج تائين محدود رهيو. 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]]ي قوت اوڀر آفريڪا ۾ وڌي، ۽ 1698ع کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ آيو. 19هين صديءَ ۾ [[سعيد بن سلطان]] پنهنجي درٻار [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪئي. ان دور ۾ لونگ جا وڏا باغ، عاج جي واپار ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار زنجبار جي معاشي اهميت تمام گهڻي وڌائي.<ref>{{cite web |url=https://1997-2001.state.gov/background_notes/tanzania_0598_bgn.html |title=Background Notes: Tanzania |publisher=United States Department of State |access-date=9 September 2026}}</ref> === سلطنت زنجبار === 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس علائقا پٽن ۾ ورهائجي ويا ۽ زنجبار هڪ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻجي ويو. سلطنت جو اثر ڪنهن دور ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحل ۽ اندروني واپاري رستن تائين پکڙيل هو. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپي نوآبادياتي طاقتن جي مداخلت سبب سلطنت جو علائقائي اثر گهٽجندو ويو. برطانيا ۽ جرمني جي 1890ع واري معاهدي کان پوءِ زنجبار برطانوي سرپرستي بڻيو، جيتوڻيڪ سلطان رسمي طور پنهنجي منصب تي برقرار رهيو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === آزادي، انقلاب ۽ تنزانيا سان اتحاد === 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانوي سرپرستي ختم ٿي ۽ زنجبار [[سلطان جمشيد بن عبدالله]] جي سربراهيءَ ۾ هڪ آئيني بادشاهت بڻيو. پر اها حڪومت فقط ڪجهه هفتا هلي. 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] ٿيو، جنهن دوران سلطان جي حڪومت ختم ڪئي وئي ۽ [[عبيد اماني ڪرومي]] جي اڳواڻيءَ ۾ انقلابي حڪومت قائم ٿي. انقلاب سان وڏي پيماني تي سياسي ۽ نسلي تشدد به لاڳاپيل هو ۽ خاص ڪري عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي آباديءَ جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا يا ٻيٽن مان لڏي ويا. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد ڪري ''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار'' ٺاهي. ساڳئي سال رياست جو نالو بدلائي [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] رکيو ويو. زنجبار کي اتحاد اندر پنهنجي غير اتحادي معاملن بابت وسيع خودمختياري برقرار رهي. == حڪومت ۽ سياست == {{Main|زنجبار جي انقلابي حڪومت|زنجبار جو ايوان نمائندگان}} زنجبار تنزانيا جي اندر هڪ نيم خودمختيار سياسي نظام رکي ٿو. ان جي پنهنجي [[زنجبار جو صدر|صدر]]، [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]]، وزارتون، عدالتي ادارا ۽ [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] آهن. تنزانيا جي وفاقي يا ''اتحادي'' معاملن ۾ پرڏيهي پاليسي، دفاع، شهريت ۽ ڪجهه ٻيا شعبا شامل آهن، جڏهن تہ ڪيترائي گهرو معاملا زنجبار جي پنهنجي حڪومت سنڀالي ٿي. زنجبار جو ايوان نمائندگان 1980ع ۾ قائم ٿيو. موجوده آئيني بنياد [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] مان نڪري ٿو. آئين جي سيڪشن 63 تحت ايوان قانون ساز ادارو آهي ۽ غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، حڪومتي نگراني، بجيٽ جي منظوري ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/mandate |title=Mandate & Function |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن lpmt5evjdb62rj7hwe0wzfjvlunfeyg 410732 410731 2026-09-09T06:14:35Z Intisar Ali 8681 410732 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|left|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو نقشو، جنهن ۾ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ڏيکاريل آهن]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان هندي سمنڊ ۾ واقع ٻيٽن جو مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه وڏا ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] آهن، جڏهن تہ انهن جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ ۽ ٽاپو آهن. سياسي طور ويجهو واقع [[مافيا ٻيٽ]] تنزانيا جي مکيه سرزمين جي انتظام هيٺ آهي ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي. انگوجا ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو ۽ وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]] ۽ تاريخي [[اسٽون ٽائون]] انگوجا جي اولهندي ڪناري تي آهن. پيمبا انگوجا جي اتر ۾ واقع آهي ۽ تاريخي طور لونگ جي پوک ۽ زراعت لاءِ مشهور رهيو آهي. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ 2,462 چورس ڪلوميٽر آهي. 2022ع جي آدمشماريءَ موجب ان جي آبادي 1,889,773 هئي، جنهن مطابق سراسري آباديءَ جي ڪثافت لڳ ڀڳ 768 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == زنجبار انتظامي طور پنجن [[تنزانيا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان ٽي انگوجا تي ۽ ٻه پيمبا تي واقع آهن. 2022ع جي سرڪاري آدمشماريءَ مطابق سڀ کان وڏي آبادي [[مجيني مغربي علائقو]] ۾ هئي، جتي 893,169 ماڻهو رهندا هئا، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، 2022ع''' ! style="background:#4267B2;color:white;" | # ! style="background:#4267B2;color:white;" | علائقو ! style="background:#00897B;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#D97706;color:white;" | 2022ع آبادي ! style="background:#7C3AED;color:white;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[انگوجا]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="3" style="background:#E8EEF8;" | ڪُل ! style="background:#FFF3D6;" | '''1,889,773''' ! style="background:#F0E9FF;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: تنزانيا جي 2022ع واري آدمشماري ۽ رهائش واري ڳڻپ.<ref name="Census2022" /></small> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|زنجبار جي انقلابي حڪومت|زنجبار جو ايوان نمائندگان}} زنجبار تنزانيا جي اندر هڪ نيم خودمختيار سياسي نظام رکي ٿو. ان جي پنهنجي [[زنجبار جو صدر|صدر]]، [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]]، وزارتون، عدالتي ادارا ۽ [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] آهن. تنزانيا جي وفاقي يا ''اتحادي'' معاملن ۾ پرڏيهي پاليسي، دفاع، شهريت ۽ ڪجهه ٻيا شعبا شامل آهن، جڏهن تہ ڪيترائي گهرو معاملا زنجبار جي پنهنجي حڪومت سنڀالي ٿي. زنجبار جو ايوان نمائندگان 1980ع ۾ قائم ٿيو. موجوده آئيني بنياد [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] مان نڪري ٿو. آئين جي سيڪشن 63 تحت ايوان قانون ساز ادارو آهي ۽ غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، حڪومتي نگراني، بجيٽ جي منظوري ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/mandate |title=Mandate & Function |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن e4fcr7gzq32vckde16hjsmhc4lvmuht 410733 410732 2026-09-09T06:18:21Z Intisar Ali 8681 410733 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == انتظامي ورهاست == زنجبار انتظامي طور پنجن [[تنزانيا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايل آهي، جن مان ٽي انگوجا تي ۽ ٻه پيمبا تي واقع آهن. 2022ع جي سرڪاري آدمشماريءَ مطابق سڀ کان وڏي آبادي [[مجيني مغربي علائقو]] ۾ هئي، جتي 893,169 ماڻهو رهندا هئا، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، 2022ع''' ! style="background:#4267B2;color:white;" | # ! style="background:#4267B2;color:white;" | علائقو ! style="background:#00897B;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#D97706;color:white;" | 2022ع آبادي ! style="background:#7C3AED;color:white;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[انگوجا]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[انگوجا]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="3" style="background:#E8EEF8;" | ڪُل ! style="background:#FFF3D6;" | '''1,889,773''' ! style="background:#F0E9FF;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: تنزانيا جي 2022ع واري آدمشماري ۽ رهائش واري ڳڻپ.<ref name="Census2022" /></small> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|زنجبار جي انقلابي حڪومت|زنجبار جو ايوان نمائندگان}} زنجبار تنزانيا جي اندر هڪ نيم خودمختيار سياسي نظام رکي ٿو. ان جي پنهنجي [[زنجبار جو صدر|صدر]]، [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]]، وزارتون، عدالتي ادارا ۽ [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] آهن. تنزانيا جي وفاقي يا ''اتحادي'' معاملن ۾ پرڏيهي پاليسي، دفاع، شهريت ۽ ڪجهه ٻيا شعبا شامل آهن، جڏهن تہ ڪيترائي گهرو معاملا زنجبار جي پنهنجي حڪومت سنڀالي ٿي. زنجبار جو ايوان نمائندگان 1980ع ۾ قائم ٿيو. موجوده آئيني بنياد [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] مان نڪري ٿو. آئين جي سيڪشن 63 تحت ايوان قانون ساز ادارو آهي ۽ غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، حڪومتي نگراني، بجيٽ جي منظوري ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/mandate |title=Mandate & Function |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن f1nn4huu4pf6kza6kekijfhx6cli976 410735 410733 2026-09-09T06:24:25Z Intisar Ali 8681 /* حڪومت ۽ سياست */ 410735 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Baraza la Wawakilishi Zanzibar.jpg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار ايوان نمائندگان]] جي عمارت]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (Government of National Unity، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ ACT-Wazalendo گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ ACT-Wazalendo کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ ACT-Wazalendo نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين ACT-Wazalendo جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[ACT-Wazalendo]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Zanzibar administrative map.svg|thumb|زنجبار جا انتظامي علائقا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|زنجبار جي انقلابي حڪومت|زنجبار جو ايوان نمائندگان}} زنجبار تنزانيا جي اندر هڪ نيم خودمختيار سياسي نظام رکي ٿو. ان جي پنهنجي [[زنجبار جو صدر|صدر]]، [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]]، وزارتون، عدالتي ادارا ۽ [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] آهن. تنزانيا جي وفاقي يا ''اتحادي'' معاملن ۾ پرڏيهي پاليسي، دفاع، شهريت ۽ ڪجهه ٻيا شعبا شامل آهن، جڏهن تہ ڪيترائي گهرو معاملا زنجبار جي پنهنجي حڪومت سنڀالي ٿي. زنجبار جو ايوان نمائندگان 1980ع ۾ قائم ٿيو. موجوده آئيني بنياد [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] مان نڪري ٿو. آئين جي سيڪشن 63 تحت ايوان قانون ساز ادارو آهي ۽ غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، حڪومتي نگراني، بجيٽ جي منظوري ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/mandate |title=Mandate & Function |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن 9tkbdiqknzv7l2tslivokpcitlh3e50 410737 410735 2026-09-09T06:29:00Z Intisar Ali 8681 /* ايوان نمائندگان */ 410737 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (Government of National Unity، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ ACT-Wazalendo گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ ACT-Wazalendo کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ ACT-Wazalendo نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين ACT-Wazalendo جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[ACT-Wazalendo]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Zanzibar administrative map.svg|thumb|زنجبار جا انتظامي علائقا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|زنجبار جي انقلابي حڪومت|زنجبار جو ايوان نمائندگان}} زنجبار تنزانيا جي اندر هڪ نيم خودمختيار سياسي نظام رکي ٿو. ان جي پنهنجي [[زنجبار جو صدر|صدر]]، [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]]، وزارتون، عدالتي ادارا ۽ [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] آهن. تنزانيا جي وفاقي يا ''اتحادي'' معاملن ۾ پرڏيهي پاليسي، دفاع، شهريت ۽ ڪجهه ٻيا شعبا شامل آهن، جڏهن تہ ڪيترائي گهرو معاملا زنجبار جي پنهنجي حڪومت سنڀالي ٿي. زنجبار جو ايوان نمائندگان 1980ع ۾ قائم ٿيو. موجوده آئيني بنياد [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] مان نڪري ٿو. آئين جي سيڪشن 63 تحت ايوان قانون ساز ادارو آهي ۽ غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، حڪومتي نگراني، بجيٽ جي منظوري ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/mandate |title=Mandate & Function |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن 2ip98w8qpi986javciyu7sn2nb4yzxm 410739 410737 2026-09-09T06:31:46Z Intisar Ali 8681 410739 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[ACT-Wazalendo]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Zanzibar administrative map.svg|thumb|زنجبار جا انتظامي علائقا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|زنجبار جي انقلابي حڪومت|زنجبار جو ايوان نمائندگان}} زنجبار تنزانيا جي اندر هڪ نيم خودمختيار سياسي نظام رکي ٿو. ان جي پنهنجي [[زنجبار جو صدر|صدر]]، [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]]، وزارتون، عدالتي ادارا ۽ [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] آهن. تنزانيا جي وفاقي يا ''اتحادي'' معاملن ۾ پرڏيهي پاليسي، دفاع، شهريت ۽ ڪجهه ٻيا شعبا شامل آهن، جڏهن تہ ڪيترائي گهرو معاملا زنجبار جي پنهنجي حڪومت سنڀالي ٿي. زنجبار جو ايوان نمائندگان 1980ع ۾ قائم ٿيو. موجوده آئيني بنياد [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] مان نڪري ٿو. آئين جي سيڪشن 63 تحت ايوان قانون ساز ادارو آهي ۽ غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، حڪومتي نگراني، بجيٽ جي منظوري ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/mandate |title=Mandate & Function |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن hr630gf4rfq5ct370bwq513gpyt8eay 410740 410739 2026-09-09T06:32:18Z Intisar Ali 8681 410740 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Zanzibar administrative map.svg|thumb|زنجبار جا انتظامي علائقا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|زنجبار جي انقلابي حڪومت|زنجبار جو ايوان نمائندگان}} زنجبار تنزانيا جي اندر هڪ نيم خودمختيار سياسي نظام رکي ٿو. ان جي پنهنجي [[زنجبار جو صدر|صدر]]، [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]]، وزارتون، عدالتي ادارا ۽ [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] آهن. تنزانيا جي وفاقي يا ''اتحادي'' معاملن ۾ پرڏيهي پاليسي، دفاع، شهريت ۽ ڪجهه ٻيا شعبا شامل آهن، جڏهن تہ ڪيترائي گهرو معاملا زنجبار جي پنهنجي حڪومت سنڀالي ٿي. زنجبار جو ايوان نمائندگان 1980ع ۾ قائم ٿيو. موجوده آئيني بنياد [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] مان نڪري ٿو. آئين جي سيڪشن 63 تحت ايوان قانون ساز ادارو آهي ۽ غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، حڪومتي نگراني، بجيٽ جي منظوري ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/mandate |title=Mandate & Function |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن ee26v57d8vmtiyr8ioph7ilh81mmys5 410741 410740 2026-09-09T06:34:04Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاست */ 410741 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|زنجبار جي انقلابي حڪومت|زنجبار جو ايوان نمائندگان}} زنجبار تنزانيا جي اندر هڪ نيم خودمختيار سياسي نظام رکي ٿو. ان جي پنهنجي [[زنجبار جو صدر|صدر]]، [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]]، وزارتون، عدالتي ادارا ۽ [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] آهن. تنزانيا جي وفاقي يا ''اتحادي'' معاملن ۾ پرڏيهي پاليسي، دفاع، شهريت ۽ ڪجهه ٻيا شعبا شامل آهن، جڏهن تہ ڪيترائي گهرو معاملا زنجبار جي پنهنجي حڪومت سنڀالي ٿي. زنجبار جو ايوان نمائندگان 1980ع ۾ قائم ٿيو. موجوده آئيني بنياد [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] مان نڪري ٿو. آئين جي سيڪشن 63 تحت ايوان قانون ساز ادارو آهي ۽ غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، حڪومتي نگراني، بجيٽ جي منظوري ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/mandate |title=Mandate & Function |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن cga7xdptvl30j07fmisxadx3ltopla1 410742 410741 2026-09-09T06:34:30Z Intisar Ali 8681 410742 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن qexhw41pt4ucy1ckqz3h0mvis27kkhk 410746 410742 2026-09-09T06:45:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تنزانيا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410746 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ({{langx|sw|Zanzibar}}؛ {{langx|ar|زنجبار|Zanjibār}}) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان ڀت|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن [[زمرو:تنزانيا]] 0hedq20nzcfipw0g03lb5lng3enayti 410747 410746 2026-09-09T06:50:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 410747 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' (سواحلي: Zanzibar؛ عربي: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن [[زمرو:تنزانيا]] 38dlolkxm9pc1wxy58ngz8guajrn9b0 410748 410747 2026-09-09T06:51:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410748 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' (سواحلي: Zanzibar؛ عربي: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن—[[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]—تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ]]ن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[زنجبار ۾ سياحت|سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن [[زمرو:تنزانيا]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] 4w5dmu2h4c4l9mtgh4zemilwsr67sbm 410749 410748 2026-09-09T06:56:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 410749 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرن [[زمرو:تنزانيا]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] hkp5q2g3265tibn08iqo8sxgjkwcui9 410750 410749 2026-09-09T07:04:45Z Intisar Ali 8681 410750 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|زنجبار تاريخي طور [[لونگ]] جي پيداوار لاءِ مشهور رهيو آهي]] زنجبار جي معيشت ۾ [[سياحت]]، زراعت، مڇيگيري، سامونڊي پوک، واپار ۽ خدمتن جا شعبا اهم آهن. تاريخي طور لونگ زنجبار جي سڀ کان اهم برآمدي فصلن مان رهيو آهي، جنهن ڪري زنجبار ۽ ويجهي ٻيٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''مصالحن جا ٻيٽ'' سڏيو ويندو آهي. مکيه زرعي پيداوار ۾: * [[لونگ]] * [[ناريل]] * [[دارچيني]] * [[جائفل]] * [[ڪارا مرچ]] * ميوا ۽ مقامي خوراڪي فصل شامل آهن. سامونڊي علائقن ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]] خاص ڪري پيمبا ۽ انگوجا جي ڪيترن ساحلي ڳوٺن لاءِ آمدني جو ذريعو آهي. === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} زنجبار ۾ جديد سياحت 20هين صديءَ جي آخر کان تيزيءَ سان وڌي آهي. تاريخي [[اسٽون ٽائون]]، سامونڊي ڪنارا، مرجاني ڀتيون، مصالحا باغ، [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۽ ٻيٽ جي سواحلي-عربي ثقافت سياحن لاءِ اهم ڪششون آهن. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح زنجبار پهتا هئا، جڏهن تہ 2016ع تائين اهو انگ 376,000 تائين وڌي ويو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L}}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019}}</ref> 2025ع ۾ بين الاقوامي سياحن جو انگ رڪارڊ '''917,167''' تي پهتو، جيڪو 2024ع جي 736,755 جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25٪ وڌيڪ هو.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2026ع جي پهرين ستن مهينن دوران لڳ ڀڳ 508,747 بين الاقوامي سياح زنجبار پهتا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سياحت جو شعبو اڃا به تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] پڻ زنجبار ۾ ڄائو ۽ سندس ڪيترن ادبي ڪمن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآباديات ۽ سڃاڻپ جا موضوع نمايان آهن. == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == زنجبار جو مکيه هوائي دروازو [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] آهي، جيڪو انگوجا تي زنجبار شهر ڀرسان واقع آهي. هي هوائي اڏو تنزانيا جي مکيه سرزمين، اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ جي ڪيترن شهرن سان سڌين يا ڳنڍيل پروازن ذريعي رابطو فراهم ڪري ٿو. زنجبار شهر جو بندرگاهه پڻ ٻيٽن لاءِ اهم آمدرفت مرڪز آهي. تيز رفتار ٻيڙيون زنجبار کي [[دارالسلام]] سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن تہ پيمبا ۽ ٻين ٻيٽن سان پڻ سامونڊي آمدرفت هلندي رهي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] {{Zanzibar}} {{Tanzania topics}} [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] 71nv9bvr9dbo58ro1lt5guaol3u1hlt 410751 410750 2026-09-09T07:07:45Z Intisar Ali 8681 410751 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Harvesting seaweed in Jambiani.jpg|thumb|left|[[جامبياني]] ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]]؛ ساحلي معيشت ۾ سامونڊي پوک ڪيترن گهرن لاءِ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي]] [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|جامبياني ۾ ڳاڙهي سامونڊي گاهه ''[[Eucheuma]]'' جي پوک]] [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ بازار]] زنجبار جي معيشت تاريخي طور [[هندي سمنڊ]] جي واپار، [[لونگ]] ۽ ٻين مصالحن، ناريل، مڇيگيري ۽ زرعي پيداوار تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] ۽ ان سان لاڳاپيل خدمتون معيشت جا انتهائي اهم شعبا بڻجي چڪا آهن. زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو شعبو روزگار، خوراڪ ۽ برآمدي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. 2022ع ۾ زراعت جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 25.9 سيڪڙو هو.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract, 2022 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي معيشت جي جوڙجڪ گذريل ٻن صدين دوران نمايان طور تبديل ٿي آهي. 19هين صديءَ ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي دور ۾ لونگ، عاج ۽ واپار معاشي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا؛ جديد دور ۾ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ خدمتون، ٽرانسپورٽ، تعمير، واپار ۽ ٻين خدمتن جي اهميت وڌي آهي. === زراعت ۽ مصالحا === [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|[[لونگ]]، جنهن زنجبار جي تاريخي زرعي ۽ واپاري معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي آهي]] [[لونگ]] زنجبار سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ نقد فصل آهي. لونگ اصل ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جو ٻوٽو آهي ۽ 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ عماني حڪمرانن جي دور ۾ زنجبار ۾ وڏي پيماني تي متعارف ڪرايو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |title=Oman & Zanzibar: The Sultans of Oman |author=Trevor Marchand |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031092051/http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |archive-date=31 October 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> خاص ڪري [[پيمبا ٻيٽ]] هڪ وقت دنيا جي وڏن لونگ پيدا ڪندڙ علائقن مان هو. بعد ۾ عالمي مقابلي، قيمتن جي تبديلي ۽ معاشي پاليسين سبب زنجبار جو عالمي لونگ منڊيءَ ۾ حصو گهٽجي ويو.<ref name="LAtimes">{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-nov-24-fg-cloves24-story.html |title=Zanzibar Loses Some of Its Spice |work=[[Los Angeles Times]] |last=Sanders |first=Edmund |date=24 November 2005 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سرڪاري زرعي انگن اکرن موجب 2023ع ۾ 2,654.7 ٽن لونگ خريد ڪيا ويا، جن جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 37.98 ارب تنزانيائي شلنگ هئي. پيداوار ۾ سال بہ سال نمايان ڦيرڦار ٿئي ٿي؛ 2021ع ۾ 7,840.8 ٽن ۽ 2022ع ۾ 4,734.1 ٽن لونگ رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Agriculture2023">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ANNUAL%20BULLETIN%20OF%20AGRICULTURAL%20STATISTICS%2C%202023.pdf |title=Annual Bulletin of Agricultural Statistics, 2023 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> لونگ کان سواءِ [[ناريل]]، [[دارچيني]]، [[جائفل]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڪساوا]]، چانور، ڪيلا، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. گهڻي زرعي سرگرمي ننڍن آبادگارن تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ وڏن خوراڪي فصلن، ميون ۽ ڀاڄين هيٺ مجموعي طور 104,316.3 ايڪڙ زمين رپورٽ ڪئي وئي ۽ انهن جي گڏيل پيداوار 408,484.5 ٽن هئي.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022" /> === سامونڊي گاهه ۽ مڇيگيري === [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|left|سامونڊي پاڻيءَ ۾ ''Eucheuma'' جي پوک]] [[سامونڊي گاهه جي پوک]] زنجبار جي ساحلي ڳوٺن، خاص ڪري [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۾، اهم نقد آمدنيءَ واري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. سامونڊي گاهه جي تجارتي پوک جي ترقيءَ ۾ تنزانيائي سامونڊي حياتيات جي ماهر [[اڊيليڊا ڪي. سيميسي]] جي تحقيق اهم رهي.<ref>{{cite book |last1=Oliveira |first1=E. C. |last2=Österlund |first2=K. |last3=Mtolera |first3=M. S. P. |title=Marine Plants of Tanzania: A Field Guide to the Seaweeds and Seagrasses of Tanzania |publisher=Sida/Department for Research Cooperation, SAREC |year=2003 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/795 }}</ref> 2023ع ۾ زنجبار ۾ سامونڊي گاهه جي پيداوار '''16,652.8 ٽن''' هئي، جيڪا 2022ع جي 12,593.8 ٽن کان 32.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ان پيداوار جو لڳ ڀڳ 97.1 سيڪڙو ''Eucheuma spinosum''، 2.7 سيڪڙو ''Ulva'' ۽ 0.2 سيڪڙو ''Eucheuma cottonii'' تي مشتمل هو.<ref name="Agriculture2023" /> [[مڇيگيري]] پڻ خوراڪ، روزگار ۽ مقامي واپار لاءِ اهم آهي. زنجبار جي سرڪاري انگن موجب 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ 18,853.1 ٽن مڇي پڪڙي وئي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.4 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 147.8 ارب تنزانيائي شلنگ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/Agriculture%20Statistical%20Release%20First%20Quarter%202024.pdf |title=The Agricultural Statistics Release: First Quarter 2024 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} [[File:Dolphin tour in Zanzibar.jpg|thumb|هندي سمنڊ ۾ زنجبار ڀرسان سياحن جون ٻيڙيون]] [[File:A bird's view of the stone city in Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جي اهم تاريخي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ]] سياحت جديد زنجبار جي معيشت جي اهم ترين شعبن مان هڪ آهي. [[اسٽون ٽائون]] جو تاريخي ورثو، سامونڊي ڪنارا، [[مرجاني ڀتيون]]، سامونڊي حياتيات، مصالحن جا باغ ۽ [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ٻيٽن جي مکيه سياحتي ڪشش ۾ شامل آهن. زنجبار ۾ جديد بين الاقوامي سياحت 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان تيزيءَ سان وڌي. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح آيا هئا، جڏهن تہ 2016ع ۾ اهو انگ 376,000 تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last=Lange |first=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L }}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019 }}</ref> 2025ع ۾ زنجبار '''917,167''' بين الاقوامي سياح رڪارڊ ڪيا، جڏهن تہ 2024ع ۾ 736,755 سياح آيا هئا؛ يعني هڪ سال ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 100,729 بين الاقوامي سياح آيا.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار ۾ چونڊ سالن دوران بين الاقوامي سياحن جي آمد''' ! style="background:#1565C0;color:white;" | سال ! style="background:#00897B;color:white;" | بين الاقوامي سياح ! style="background:#D97706;color:white;" | تبصرو |- | 1985 | 19,000 | style="text-align:left;" | جديد سياحتي صنعت جي شروعاتي واڌ وارو دور |- | 2016 | 376,000 | style="text-align:left;" | بين الاقوامي سياحت ۾ وڏي توسيع |- | 2024 | 736,755 | style="text-align:left;" | سياحت ۾ وبا کان پوءِ مضبوط واڌ |- | 2025 | style="background:#E8F5E9;" | '''917,167''' | style="text-align:left;" | ان وقت تائين سالياني آمد جو رڪارڊ |- | جنوري–جولاءِ 2026 | style="background:#FFF3E0;" | '''508,747''' | style="text-align:left;" | صرف پهرين ستن مهينن جو انگ |} <small>ذريعا: ''Ecosystem Services''، زنجبار جي سرڪاري سياحتي انگن تي ٻڌل رپورٽون ۽ ''The Citizen''.<ref name="Tourism2025" /><ref name="Tourism2026">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> 2026ع ۾ واڌ جو رجحان جاري رهيو؛ جنوري کان جولاءِ تائين لڳ ڀڳ '''508,747''' بين الاقوامي سياح آيا. جولاءِ 2026ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 107,801 سياح آيا، جيڪو ان مهيني لاءِ تاريخي رڪارڊ هو.<ref name="Tourism2026" /><ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-makes-july-tourism-history-with-record-107-801-arrivals-5557592 |title=Zanzibar makes July tourism history with record 107,801 arrivals |work=The Citizen |date=14 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سياحت جي تيز واڌ سان هوٽلن، ريسٽورنٽن، ٽرانسپورٽ، تعمير، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن ۾ معاشي سرگرمي وڌي آهي. ساڳئي وقت ساحلي زمين جي استعمال، پاڻيءَ جي طلب، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، سامونڊي ماحول ۽ مرجاني ڀتين تي دٻاءَ بابت ماحولياتي خدشا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K }}</ref> === صنعت، واپار ۽ سيڙپڪاري === زنجبار جو صنعتي شعبو نسبتاً ننڍو آهي ۽ ان ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، مشروبات، تعميراتي مواد ۽ ٻيون هلڪيون صنعتون شامل آهن. ٻيٽن جي محدود صنعتي بنياد سبب خوراڪ جي ڪجهه شين، پيٽروليم مصنوعات، مشينري ۽ ڪيترين تيار ٿيل صارف شين لاءِ مکيه تنزانيا ۽ پرڏيهي منڊين تي ڀاڙڻو پوي ٿو. حڪومت واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ لاءِ آزاد بندرگاهه ۽ برآمدي پروسيسنگ جهڙيون پاليسيون پڻ اختيار ڪيون آهن. اهڙين پاليسين جو مقصد برآمدات ۾ تنوع، ٻيهر برآمدي واپار، گودامن، لاجسٽڪس ۽ ٻين معاون خدمتن کي هٿي ڏيڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2843.htm |title=Background Note: Tanzania |author=Bureau of African Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=8 June 2010 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === توانائي === زنجبار پنهنجي بجليءَ جي وڏي حصي لاءِ [[تنزانيا]] جي مکيه سرزمين سان سامونڊي هيٺان بجليءَ جي ڪيبلن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[انگوجا]] کي مکيه سرزمين سان ڳنڍيندڙ 100 ميگاواٽ گنجائش واري سامونڊي ڪيبل 2013ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. منصوبي کي آمريڪا جي [[Millennium Challenge Corporation]] جي مالي سهڪار سان تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |title=Ambassador Lenhardt Participates in Ceremony to Install 100 Megawatt Submarine Power to Zanzibar |publisher=Embassy of the United States, Dar es Salaam |date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217123714/http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |archive-date=17 February 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پيمبا ٻيٽ]] 2010ع کان مکيه سرزمين سان 25 ميگاواٽ سامونڊي بجلي رابطي وسيلي ڳنڍيل آهي. اهو منصوبو وڏي حد تائين ناروي جي مالي مدد سان مڪمل ٿيو ۽ پيمبا جي ڊيزل جنريٽرن تي پراڻي انحصار کي گهٽايو.<ref>{{cite web |url=http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |title=Nexans Completes Subsea Cable Link to Provide Reliable Power for Pemba Island in Zanzibar |publisher=[[Nexans]] |date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505225414/http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |archive-date=5 May 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بجليءَ جي سرزميني نظام تي انحصار تاريخي طور زنجبار کي فراهميءَ جي رڪاوٽن لاءِ حساس بڻايو آهي. 2008ع ۾ انگوجا لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين وڏي بجلي بندش جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ڊسمبر 2009ع کان مارچ 2010ع تائين پراڻي سامونڊي ڪيبل جي خرابي سبب ٻيٽ لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين بجليءَ جي شديد بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7427957.stm |title=Melting in Zanzibar's Blackout |work=[[BBC News]] |date=30 May 2008 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] پڻ زنجبار ۾ ڄائو ۽ سندس ڪيترن ادبي ڪمن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآباديات ۽ سڃاڻپ جا موضوع نمايان آهن. == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == زنجبار جو مکيه هوائي دروازو [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] آهي، جيڪو انگوجا تي زنجبار شهر ڀرسان واقع آهي. هي هوائي اڏو تنزانيا جي مکيه سرزمين، اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ جي ڪيترن شهرن سان سڌين يا ڳنڍيل پروازن ذريعي رابطو فراهم ڪري ٿو. زنجبار شهر جو بندرگاهه پڻ ٻيٽن لاءِ اهم آمدرفت مرڪز آهي. تيز رفتار ٻيڙيون زنجبار کي [[دارالسلام]] سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن تہ پيمبا ۽ ٻين ٻيٽن سان پڻ سامونڊي آمدرفت هلندي رهي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] {{Zanzibar}} {{Tanzania topics}} [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] 8cbwlztwwgaibcacv27ko5bv1qt33fu 410752 410751 2026-09-09T07:08:34Z Intisar Ali 8681 410752 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Harvesting seaweed in Jambiani.jpg|thumb|left|[[جامبياني]] ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]]؛ ساحلي معيشت ۾ سامونڊي پوک ڪيترن گهرن لاءِ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي]] [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|جامبياني ۾ ڳاڙهي سامونڊي گاهه ''[[Eucheuma]]'' جي پوک]] [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ بازار]] زنجبار جي معيشت تاريخي طور [[هندي سمنڊ]] جي واپار، [[لونگ]] ۽ ٻين مصالحن، ناريل، مڇيگيري ۽ زرعي پيداوار تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] ۽ ان سان لاڳاپيل خدمتون معيشت جا انتهائي اهم شعبا بڻجي چڪا آهن. زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو شعبو روزگار، خوراڪ ۽ برآمدي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. 2022ع ۾ زراعت جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 25.9 سيڪڙو هو.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract, 2022 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي معيشت جي جوڙجڪ گذريل ٻن صدين دوران نمايان طور تبديل ٿي آهي. 19هين صديءَ ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي دور ۾ لونگ، عاج ۽ واپار معاشي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا؛ جديد دور ۾ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ خدمتون، ٽرانسپورٽ، تعمير، واپار ۽ ٻين خدمتن جي اهميت وڌي آهي. === زراعت ۽ مصالحا === [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|[[لونگ]]، جنهن زنجبار جي تاريخي زرعي ۽ واپاري معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي آهي]] [[لونگ]] زنجبار سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ نقد فصل آهي. لونگ اصل ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جو ٻوٽو آهي ۽ 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ عماني حڪمرانن جي دور ۾ زنجبار ۾ وڏي پيماني تي متعارف ڪرايو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |title=Oman & Zanzibar: The Sultans of Oman |author=Trevor Marchand |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031092051/http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |archive-date=31 October 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> خاص ڪري [[پيمبا ٻيٽ]] هڪ وقت دنيا جي وڏن لونگ پيدا ڪندڙ علائقن مان هو. بعد ۾ عالمي مقابلي، قيمتن جي تبديلي ۽ معاشي پاليسين سبب زنجبار جو عالمي لونگ منڊيءَ ۾ حصو گهٽجي ويو.<ref name="LAtimes">{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-nov-24-fg-cloves24-story.html |title=Zanzibar Loses Some of Its Spice |work=[[Los Angeles Times]] |last=Sanders |first=Edmund |date=24 November 2005 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سرڪاري زرعي انگن اکرن موجب 2023ع ۾ 2,654.7 ٽن لونگ خريد ڪيا ويا، جن جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 37.98 ارب تنزانيائي شلنگ هئي. پيداوار ۾ سال بہ سال نمايان ڦيرڦار ٿئي ٿي؛ 2021ع ۾ 7,840.8 ٽن ۽ 2022ع ۾ 4,734.1 ٽن لونگ رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Agriculture2023">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ANNUAL%20BULLETIN%20OF%20AGRICULTURAL%20STATISTICS%2C%202023.pdf |title=Annual Bulletin of Agricultural Statistics, 2023 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> لونگ کان سواءِ [[ناريل]]، [[دارچيني]]، [[جائفل]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڪساوا]]، چانور، ڪيلا، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. گهڻي زرعي سرگرمي ننڍن آبادگارن تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ وڏن خوراڪي فصلن، ميون ۽ ڀاڄين هيٺ مجموعي طور 104,316.3 ايڪڙ زمين رپورٽ ڪئي وئي ۽ انهن جي گڏيل پيداوار 408,484.5 ٽن هئي.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022" /> === سامونڊي گاهه ۽ مڇيگيري === [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|left|سامونڊي پاڻيءَ ۾ ''Eucheuma'' جي پوک]] [[سامونڊي گاهه جي پوک]] زنجبار جي ساحلي ڳوٺن، خاص ڪري [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۾، اهم نقد آمدنيءَ واري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. سامونڊي گاهه جي تجارتي پوک جي ترقيءَ ۾ تنزانيائي سامونڊي حياتيات جي ماهر [[اڊيليڊا ڪي. سيميسي]] جي تحقيق اهم رهي.<ref>{{cite book |last1=Oliveira |first1=E. C. |last2=Österlund |first2=K. |last3=Mtolera |first3=M. S. P. |title=Marine Plants of Tanzania: A Field Guide to the Seaweeds and Seagrasses of Tanzania |publisher=Sida/Department for Research Cooperation, SAREC |year=2003 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/795 }}</ref> 2023ع ۾ زنجبار ۾ سامونڊي گاهه جي پيداوار '''16,652.8 ٽن''' هئي، جيڪا 2022ع جي 12,593.8 ٽن کان 32.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ان پيداوار جو لڳ ڀڳ 97.1 سيڪڙو ''Eucheuma spinosum''، 2.7 سيڪڙو ''Ulva'' ۽ 0.2 سيڪڙو ''Eucheuma cottonii'' تي مشتمل هو.<ref name="Agriculture2023" /> [[مڇيگيري]] پڻ خوراڪ، روزگار ۽ مقامي واپار لاءِ اهم آهي. زنجبار جي سرڪاري انگن موجب 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ 18,853.1 ٽن مڇي پڪڙي وئي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.4 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 147.8 ارب تنزانيائي شلنگ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/Agriculture%20Statistical%20Release%20First%20Quarter%202024.pdf |title=The Agricultural Statistics Release: First Quarter 2024 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} [[File:Dolphin tour in Zanzibar.jpg|thumb|هندي سمنڊ ۾ زنجبار ڀرسان سياحن جون ٻيڙيون]] [[File:A bird's view of the stone city in Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جي اهم تاريخي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ]] سياحت جديد زنجبار جي معيشت جي اهم ترين شعبن مان هڪ آهي. [[اسٽون ٽائون]] جو تاريخي ورثو، سامونڊي ڪنارا، [[مرجاني ڀتيون]]، سامونڊي حياتيات، مصالحن جا باغ ۽ [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ٻيٽن جي مکيه سياحتي ڪشش ۾ شامل آهن. زنجبار ۾ جديد بين الاقوامي سياحت 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان تيزيءَ سان وڌي. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح آيا هئا، جڏهن تہ 2016ع ۾ اهو انگ 376,000 تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last=Lange |first=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L }}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019 }}</ref> 2025ع ۾ زنجبار '''917,167''' بين الاقوامي سياح رڪارڊ ڪيا، جڏهن تہ 2024ع ۾ 736,755 سياح آيا هئا؛ يعني هڪ سال ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 100,729 بين الاقوامي سياح آيا.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار ۾ چونڊ سالن دوران بين الاقوامي سياحن جي آمد''' ! style="background:#1565C0;color:white;" | سال ! style="background:#00897B;color:white;" | بين الاقوامي سياح ! style="background:#D97706;color:white;" | تبصرو |- | 1985 | 19,000 | style="text-align:left;" | جديد سياحتي صنعت جي شروعاتي واڌ وارو دور |- | 2016 | 376,000 | style="text-align:left;" | بين الاقوامي سياحت ۾ وڏي توسيع |- | 2024 | 736,755 | style="text-align:left;" | سياحت ۾ وبا کان پوءِ مضبوط واڌ |- | 2025 | style="background:#E8F5E9;" | '''917,167''' | style="text-align:left;" | ان وقت تائين سالياني آمد جو رڪارڊ |- | جنوري–جولاءِ 2026 | style="background:#FFF3E0;" | '''508,747''' | style="text-align:left;" | صرف پهرين ستن مهينن جو انگ |} <small>ذريعا: ''Ecosystem Services''، زنجبار جي سرڪاري سياحتي انگن تي ٻڌل رپورٽون ۽ ''The Citizen''.<ref name="Tourism2025" /><ref name="Tourism2026">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> 2026ع ۾ واڌ جو رجحان جاري رهيو؛ جنوري کان جولاءِ تائين لڳ ڀڳ '''508,747''' بين الاقوامي سياح آيا. جولاءِ 2026ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 107,801 سياح آيا، جيڪو ان مهيني لاءِ تاريخي رڪارڊ هو.<ref name="Tourism2026" /><ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-makes-july-tourism-history-with-record-107-801-arrivals-5557592 |title=Zanzibar makes July tourism history with record 107,801 arrivals |work=The Citizen |date=14 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سياحت جي تيز واڌ سان هوٽلن، ريسٽورنٽن، ٽرانسپورٽ، تعمير، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن ۾ معاشي سرگرمي وڌي آهي. ساڳئي وقت ساحلي زمين جي استعمال، پاڻيءَ جي طلب، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، سامونڊي ماحول ۽ مرجاني ڀتين تي دٻاءَ بابت ماحولياتي خدشا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K }}</ref> === صنعت، واپار ۽ سيڙپڪاري === زنجبار جو صنعتي شعبو نسبتاً ننڍو آهي ۽ ان ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، مشروبات، تعميراتي مواد ۽ ٻيون هلڪيون صنعتون شامل آهن. ٻيٽن جي محدود صنعتي بنياد سبب خوراڪ جي ڪجهه شين، پيٽروليم مصنوعات، مشينري ۽ ڪيترين تيار ٿيل صارف شين لاءِ مکيه تنزانيا ۽ پرڏيهي منڊين تي ڀاڙڻو پوي ٿو. حڪومت واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ لاءِ آزاد بندرگاهه ۽ برآمدي پروسيسنگ جهڙيون پاليسيون پڻ اختيار ڪيون آهن. اهڙين پاليسين جو مقصد برآمدات ۾ تنوع، ٻيهر برآمدي واپار، گودامن، لاجسٽڪس ۽ ٻين معاون خدمتن کي هٿي ڏيڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2843.htm |title=Background Note: Tanzania |author=Bureau of African Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=8 June 2010 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === توانائي === زنجبار پنهنجي بجليءَ جي وڏي حصي لاءِ [[تنزانيا]] جي مکيه سرزمين سان سامونڊي هيٺان بجليءَ جي ڪيبلن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[انگوجا]] کي مکيه سرزمين سان ڳنڍيندڙ 100 ميگاواٽ گنجائش واري سامونڊي ڪيبل 2013ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. منصوبي کي آمريڪا جي [[ملينيئم چيلينج ڪارپوريشن]] جي مالي سهڪار سان تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |title=Ambassador Lenhardt Participates in Ceremony to Install 100 Megawatt Submarine Power to Zanzibar |publisher=Embassy of the United States, Dar es Salaam |date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217123714/http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |archive-date=17 February 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پيمبا ٻيٽ]] 2010ع کان مکيه سرزمين سان 25 ميگاواٽ سامونڊي بجلي رابطي وسيلي ڳنڍيل آهي. اهو منصوبو وڏي حد تائين ناروي جي مالي مدد سان مڪمل ٿيو ۽ پيمبا جي ڊيزل جنريٽرن تي پراڻي انحصار کي گهٽايو.<ref>{{cite web |url=http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |title=Nexans Completes Subsea Cable Link to Provide Reliable Power for Pemba Island in Zanzibar |publisher=[[Nexans]] |date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505225414/http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |archive-date=5 May 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بجليءَ جي سرزميني نظام تي انحصار تاريخي طور زنجبار کي فراهميءَ جي رڪاوٽن لاءِ حساس بڻايو آهي. 2008ع ۾ انگوجا لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين وڏي بجلي بندش جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ڊسمبر 2009ع کان مارچ 2010ع تائين پراڻي سامونڊي ڪيبل جي خرابي سبب ٻيٽ لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين بجليءَ جي شديد بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7427957.stm |title=Melting in Zanzibar's Blackout |work=[[BBC News]] |date=30 May 2008 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] پڻ زنجبار ۾ ڄائو ۽ سندس ڪيترن ادبي ڪمن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآباديات ۽ سڃاڻپ جا موضوع نمايان آهن. == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == زنجبار جو مکيه هوائي دروازو [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] آهي، جيڪو انگوجا تي زنجبار شهر ڀرسان واقع آهي. هي هوائي اڏو تنزانيا جي مکيه سرزمين، اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ جي ڪيترن شهرن سان سڌين يا ڳنڍيل پروازن ذريعي رابطو فراهم ڪري ٿو. زنجبار شهر جو بندرگاهه پڻ ٻيٽن لاءِ اهم آمدرفت مرڪز آهي. تيز رفتار ٻيڙيون زنجبار کي [[دارالسلام]] سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن تہ پيمبا ۽ ٻين ٻيٽن سان پڻ سامونڊي آمدرفت هلندي رهي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] {{Zanzibar}} {{Tanzania topics}} [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] 9dossf5uld7ob3nu9jn4ylqfki468kz 410753 410752 2026-09-09T07:12:45Z Intisar Ali 8681 /* آمدرفت */ 410753 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Harvesting seaweed in Jambiani.jpg|thumb|left|[[جامبياني]] ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]]؛ ساحلي معيشت ۾ سامونڊي پوک ڪيترن گهرن لاءِ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي]] [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|جامبياني ۾ ڳاڙهي سامونڊي گاهه ''[[Eucheuma]]'' جي پوک]] [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ بازار]] زنجبار جي معيشت تاريخي طور [[هندي سمنڊ]] جي واپار، [[لونگ]] ۽ ٻين مصالحن، ناريل، مڇيگيري ۽ زرعي پيداوار تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] ۽ ان سان لاڳاپيل خدمتون معيشت جا انتهائي اهم شعبا بڻجي چڪا آهن. زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو شعبو روزگار، خوراڪ ۽ برآمدي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. 2022ع ۾ زراعت جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 25.9 سيڪڙو هو.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract, 2022 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي معيشت جي جوڙجڪ گذريل ٻن صدين دوران نمايان طور تبديل ٿي آهي. 19هين صديءَ ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي دور ۾ لونگ، عاج ۽ واپار معاشي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا؛ جديد دور ۾ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ خدمتون، ٽرانسپورٽ، تعمير، واپار ۽ ٻين خدمتن جي اهميت وڌي آهي. === زراعت ۽ مصالحا === [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|[[لونگ]]، جنهن زنجبار جي تاريخي زرعي ۽ واپاري معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي آهي]] [[لونگ]] زنجبار سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ نقد فصل آهي. لونگ اصل ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جو ٻوٽو آهي ۽ 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ عماني حڪمرانن جي دور ۾ زنجبار ۾ وڏي پيماني تي متعارف ڪرايو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |title=Oman & Zanzibar: The Sultans of Oman |author=Trevor Marchand |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031092051/http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |archive-date=31 October 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> خاص ڪري [[پيمبا ٻيٽ]] هڪ وقت دنيا جي وڏن لونگ پيدا ڪندڙ علائقن مان هو. بعد ۾ عالمي مقابلي، قيمتن جي تبديلي ۽ معاشي پاليسين سبب زنجبار جو عالمي لونگ منڊيءَ ۾ حصو گهٽجي ويو.<ref name="LAtimes">{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-nov-24-fg-cloves24-story.html |title=Zanzibar Loses Some of Its Spice |work=[[Los Angeles Times]] |last=Sanders |first=Edmund |date=24 November 2005 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سرڪاري زرعي انگن اکرن موجب 2023ع ۾ 2,654.7 ٽن لونگ خريد ڪيا ويا، جن جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 37.98 ارب تنزانيائي شلنگ هئي. پيداوار ۾ سال بہ سال نمايان ڦيرڦار ٿئي ٿي؛ 2021ع ۾ 7,840.8 ٽن ۽ 2022ع ۾ 4,734.1 ٽن لونگ رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Agriculture2023">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ANNUAL%20BULLETIN%20OF%20AGRICULTURAL%20STATISTICS%2C%202023.pdf |title=Annual Bulletin of Agricultural Statistics, 2023 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> لونگ کان سواءِ [[ناريل]]، [[دارچيني]]، [[جائفل]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڪساوا]]، چانور، ڪيلا، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. گهڻي زرعي سرگرمي ننڍن آبادگارن تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ وڏن خوراڪي فصلن، ميون ۽ ڀاڄين هيٺ مجموعي طور 104,316.3 ايڪڙ زمين رپورٽ ڪئي وئي ۽ انهن جي گڏيل پيداوار 408,484.5 ٽن هئي.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022" /> === سامونڊي گاهه ۽ مڇيگيري === [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|left|سامونڊي پاڻيءَ ۾ ''Eucheuma'' جي پوک]] [[سامونڊي گاهه جي پوک]] زنجبار جي ساحلي ڳوٺن، خاص ڪري [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۾، اهم نقد آمدنيءَ واري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. سامونڊي گاهه جي تجارتي پوک جي ترقيءَ ۾ تنزانيائي سامونڊي حياتيات جي ماهر [[اڊيليڊا ڪي. سيميسي]] جي تحقيق اهم رهي.<ref>{{cite book |last1=Oliveira |first1=E. C. |last2=Österlund |first2=K. |last3=Mtolera |first3=M. S. P. |title=Marine Plants of Tanzania: A Field Guide to the Seaweeds and Seagrasses of Tanzania |publisher=Sida/Department for Research Cooperation, SAREC |year=2003 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/795 }}</ref> 2023ع ۾ زنجبار ۾ سامونڊي گاهه جي پيداوار '''16,652.8 ٽن''' هئي، جيڪا 2022ع جي 12,593.8 ٽن کان 32.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ان پيداوار جو لڳ ڀڳ 97.1 سيڪڙو ''Eucheuma spinosum''، 2.7 سيڪڙو ''Ulva'' ۽ 0.2 سيڪڙو ''Eucheuma cottonii'' تي مشتمل هو.<ref name="Agriculture2023" /> [[مڇيگيري]] پڻ خوراڪ، روزگار ۽ مقامي واپار لاءِ اهم آهي. زنجبار جي سرڪاري انگن موجب 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ 18,853.1 ٽن مڇي پڪڙي وئي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.4 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 147.8 ارب تنزانيائي شلنگ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/Agriculture%20Statistical%20Release%20First%20Quarter%202024.pdf |title=The Agricultural Statistics Release: First Quarter 2024 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} [[File:Dolphin tour in Zanzibar.jpg|thumb|هندي سمنڊ ۾ زنجبار ڀرسان سياحن جون ٻيڙيون]] [[File:A bird's view of the stone city in Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جي اهم تاريخي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ]] سياحت جديد زنجبار جي معيشت جي اهم ترين شعبن مان هڪ آهي. [[اسٽون ٽائون]] جو تاريخي ورثو، سامونڊي ڪنارا، [[مرجاني ڀتيون]]، سامونڊي حياتيات، مصالحن جا باغ ۽ [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ٻيٽن جي مکيه سياحتي ڪشش ۾ شامل آهن. زنجبار ۾ جديد بين الاقوامي سياحت 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان تيزيءَ سان وڌي. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح آيا هئا، جڏهن تہ 2016ع ۾ اهو انگ 376,000 تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last=Lange |first=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L }}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019 }}</ref> 2025ع ۾ زنجبار '''917,167''' بين الاقوامي سياح رڪارڊ ڪيا، جڏهن تہ 2024ع ۾ 736,755 سياح آيا هئا؛ يعني هڪ سال ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 100,729 بين الاقوامي سياح آيا.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار ۾ چونڊ سالن دوران بين الاقوامي سياحن جي آمد''' ! style="background:#1565C0;color:white;" | سال ! style="background:#00897B;color:white;" | بين الاقوامي سياح ! style="background:#D97706;color:white;" | تبصرو |- | 1985 | 19,000 | style="text-align:left;" | جديد سياحتي صنعت جي شروعاتي واڌ وارو دور |- | 2016 | 376,000 | style="text-align:left;" | بين الاقوامي سياحت ۾ وڏي توسيع |- | 2024 | 736,755 | style="text-align:left;" | سياحت ۾ وبا کان پوءِ مضبوط واڌ |- | 2025 | style="background:#E8F5E9;" | '''917,167''' | style="text-align:left;" | ان وقت تائين سالياني آمد جو رڪارڊ |- | جنوري–جولاءِ 2026 | style="background:#FFF3E0;" | '''508,747''' | style="text-align:left;" | صرف پهرين ستن مهينن جو انگ |} <small>ذريعا: ''Ecosystem Services''، زنجبار جي سرڪاري سياحتي انگن تي ٻڌل رپورٽون ۽ ''The Citizen''.<ref name="Tourism2025" /><ref name="Tourism2026">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> 2026ع ۾ واڌ جو رجحان جاري رهيو؛ جنوري کان جولاءِ تائين لڳ ڀڳ '''508,747''' بين الاقوامي سياح آيا. جولاءِ 2026ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 107,801 سياح آيا، جيڪو ان مهيني لاءِ تاريخي رڪارڊ هو.<ref name="Tourism2026" /><ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-makes-july-tourism-history-with-record-107-801-arrivals-5557592 |title=Zanzibar makes July tourism history with record 107,801 arrivals |work=The Citizen |date=14 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سياحت جي تيز واڌ سان هوٽلن، ريسٽورنٽن، ٽرانسپورٽ، تعمير، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن ۾ معاشي سرگرمي وڌي آهي. ساڳئي وقت ساحلي زمين جي استعمال، پاڻيءَ جي طلب، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، سامونڊي ماحول ۽ مرجاني ڀتين تي دٻاءَ بابت ماحولياتي خدشا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K }}</ref> === صنعت، واپار ۽ سيڙپڪاري === زنجبار جو صنعتي شعبو نسبتاً ننڍو آهي ۽ ان ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، مشروبات، تعميراتي مواد ۽ ٻيون هلڪيون صنعتون شامل آهن. ٻيٽن جي محدود صنعتي بنياد سبب خوراڪ جي ڪجهه شين، پيٽروليم مصنوعات، مشينري ۽ ڪيترين تيار ٿيل صارف شين لاءِ مکيه تنزانيا ۽ پرڏيهي منڊين تي ڀاڙڻو پوي ٿو. حڪومت واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ لاءِ آزاد بندرگاهه ۽ برآمدي پروسيسنگ جهڙيون پاليسيون پڻ اختيار ڪيون آهن. اهڙين پاليسين جو مقصد برآمدات ۾ تنوع، ٻيهر برآمدي واپار، گودامن، لاجسٽڪس ۽ ٻين معاون خدمتن کي هٿي ڏيڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2843.htm |title=Background Note: Tanzania |author=Bureau of African Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=8 June 2010 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === توانائي === زنجبار پنهنجي بجليءَ جي وڏي حصي لاءِ [[تنزانيا]] جي مکيه سرزمين سان سامونڊي هيٺان بجليءَ جي ڪيبلن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[انگوجا]] کي مکيه سرزمين سان ڳنڍيندڙ 100 ميگاواٽ گنجائش واري سامونڊي ڪيبل 2013ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. منصوبي کي آمريڪا جي [[ملينيئم چيلينج ڪارپوريشن]] جي مالي سهڪار سان تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |title=Ambassador Lenhardt Participates in Ceremony to Install 100 Megawatt Submarine Power to Zanzibar |publisher=Embassy of the United States, Dar es Salaam |date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217123714/http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |archive-date=17 February 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پيمبا ٻيٽ]] 2010ع کان مکيه سرزمين سان 25 ميگاواٽ سامونڊي بجلي رابطي وسيلي ڳنڍيل آهي. اهو منصوبو وڏي حد تائين ناروي جي مالي مدد سان مڪمل ٿيو ۽ پيمبا جي ڊيزل جنريٽرن تي پراڻي انحصار کي گهٽايو.<ref>{{cite web |url=http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |title=Nexans Completes Subsea Cable Link to Provide Reliable Power for Pemba Island in Zanzibar |publisher=[[Nexans]] |date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505225414/http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |archive-date=5 May 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بجليءَ جي سرزميني نظام تي انحصار تاريخي طور زنجبار کي فراهميءَ جي رڪاوٽن لاءِ حساس بڻايو آهي. 2008ع ۾ انگوجا لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين وڏي بجلي بندش جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ڊسمبر 2009ع کان مارچ 2010ع تائين پراڻي سامونڊي ڪيبل جي خرابي سبب ٻيٽ لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين بجليءَ جي شديد بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7427957.stm |title=Melting in Zanzibar's Blackout |work=[[BBC News]] |date=30 May 2008 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جو نمايان مثال آهي، جنهن تي صدين کان آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ يورپي اثر پيا آهن. اهي اثر مقامي ٻولي، کاڌي، لباس، موسيقي، مذهبي رسمن ۽ خاص ڪري فن تعمير ۾ ظاهر ٿين ٿا. [[تاراب موسيقي]] زنجبار ۽ سواحلي ساحل جي مشهور موسيقي روايتن مان هڪ آهي. ان ۾ عرب، هندستاني ۽ آفريقي موسيقي جا عنصر گڏ ٿين ٿا. زنجبار مشهور موسيقار [[فريڊي مرڪري]] جي پيدائش جو هنڌ پڻ آهي، جيڪو 1946ع ۾ زنجبار شهر ۾ پيدا ٿيو هو. [[ادب جو نوبل انعام]] ماڻيندڙ ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] پڻ زنجبار ۾ ڄائو ۽ سندس ڪيترن ادبي ڪمن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآباديات ۽ سڃاڻپ جا موضوع نمايان آهن. == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == [[File:Bububu railway train, circa 1905.jpg|thumb|تقريباً 1905ع ۾ [[بوبوبو]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] وچ ۾ هلندڙ ريل گاڏي]] ٻيٽ-جهڳٽو هجڻ سبب زنجبار جو تنزانيا جي مکيه سرزمين سان ڪو سڌو زميني رابطو ناهي. ماڻهن ۽ سامان جي اچ وڃ بنيادي طور [[سامونڊي آمدرفت|ٻيڙين ۽ فيرين]] ۽ [[هوائي آمدرفت]] وسيلي ٿئي ٿي، جڏهن تہ انگوجا ۽ پيمبا تي اندروني آمدرفت لاءِ روڊن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. زنجبار جي آمدرفت واري ڍانچي ۾ گذريل ڏهاڪن دوران وڏيون سيڙپڪاريون ٿيون آهن، خاص ڪري روڊن، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ نون فيري ٽرمينلن ۾. 2026ع تائين [[ماروهوبي]] ۾ نئون RoRo ۽ مسافر فيري ٽرمينل مرحليوار ڪم شروع ڪري چڪو هو، جڏهن تہ [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ نئين ٽرمينل، جهازن جي بيهڪ ۽ ٻين سهولتن جي توسيع هيٺ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === روڊ === زنجبار جي روڊن جو انتظام ۽ سار سنڀال بنيادي طور [[زنجبار روڊز ايجنسي]] (ZANROADS) جي ذميواري آهي. 2019ع جي Zanzibar Roads Agency Act تحت هي ادارو روڊن جي اڏاوت، انتظام ۽ سار سنڀال لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/public/document-category/acts/acts_2019/2019 |title=The Zanzibar Roads Agency Act |publisher=[[زنجبار جو ايوان نمائندگان]] |year=2019 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZANROADS موجب زنجبار جي روڊ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''1,800 ڪلوميٽر''' آهي. ان مان تقريباً 358 ڪلوميٽر مکيه روڊن جي درجي ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanroads.go.tz/ |title=Zanzibar Roads Agency |publisher=ZANROADS |access-date=9 September 2026 }}</ref> روڊن جي سار سنڀال لاءِ [[زنجبار روڊ فنڊ]] قائم آهي. 2001ع جي Zanzibar Roads Fund Act ۽ ان جي بعد وارين ترميمن تحت گڏ ڪيل رقم روڊن جي سار سنڀال لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جديد قانوني ترميمن سان فنڊ جي رقم Zanzibar Roads Agency ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ذميواري ناڻي واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري کي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/storage/documents/acts/english/all/1699442421.pdf |title=An Act to Amend Various Laws |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026 }}</ref> === عوامي آمدرفت === زنجبار اندر روزاني عوامي آمدرفت جو سڀ کان عام ذريعو '''[[دالا دالا]]''' آهي. اهي خانگي طور هلندڙ ننڍيون بسون يا مني بسون مقرر رستن تي مسافر کڻن ٿيون ۽ انگوجا ۽ پيمبا جي شهري توڙي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي ڳنڍين ٿيون. [[زنجبار شهر]] ۾ [[دراجاني مارڪيٽ]] ۽ [[مواناڪويريڪوي]] اهم دالا دالا مرڪز رهيا آهن. دراجاني کان خاص ڪري انگوجا جي اتر ۽ اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن گاڏيون هلن ٿيون، جڏهن تہ مواناڪويريڪوي کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ڏانهن رستا نڪرن ٿا. دالا دالا کان علاوه ٽيڪسي، موٽر سائيڪل ۽ خانگي گاڏيون پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. سياحت جي تيز واڌ سان زنجبار شهر ۽ اهم سياحتي علائقن ۾ روڊ ٽريفڪ ۽ پارڪنگ تي دٻاءُ وڌيو آهي. === سامونڊي آمدرفت === [[File:Stone Town Harbour, Zanzibar (10163070165).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو بندرگاهه]] [[File:Kilimanjaro V (34686973605).jpg|thumb|left|زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ هلندڙ تيز رفتار مسافر فيري]] سامونڊي آمدرفت زنجبار جي معيشت ۽ ماڻهن جي روزاني اچ وڃ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. [[انگوجا]]، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين وچ ۾ مسافر، گاڏيون ۽ واپاري سامان فيرين ۽ مال بردار جهازن ذريعي منتقل ڪيا وڃن ٿا. [[زنجبار پورٽس ڪارپوريشن]] (ZPC) زنجبار جي بندرگاهن جو سرڪاري انتظامي ادارو آهي. ان جي موجوده فهرست ۾ [[مالندي بندرگاهه|مالندي]]، [[مڪوڪوٽوني بندرگاهه|مڪوڪوٽوني]]، [[فومبا بندرگاهه|فومبا]]، [[مڪواني بندرگاهه|مڪواني]]، [[ويٽي بندرگاهه|ويٽي]] ۽ [[ويشا بندرگاهه|ويشا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://zpc.go.tz/?lang=en |title=Zanzibar Ports Corporation |publisher=Zanzibar Ports Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[مالندي بندرگاهه]] تاريخي طور انگوجا جو سڀ کان اهم سامونڊي واپاري ۽ مسافر بندرگاهه رهيو آهي. اهو [[اسٽون ٽائون]] ڀرسان واقع آهي ۽ ڊگهي عرصي تائين زنجبار جي درآمد، برآمد ۽ مسافر فيري خدمتن جو مرڪز رهيو آهي. زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ روزاني تيز رفتار مسافر فيريون هلن ٿيون. سيپٽمبر 2026ع جي شيڊيول موجب ڪجهه خدمتون ٻنهي شهرن وچ ۾ سفر تقريباً هڪ ڪلاڪ کان هڪ ڪلاڪ ويهن منٽن ۾ مڪمل ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.directferries.com/zanzibar_dar_es_salaam_ferry.htm |title=Zanzibar to Dar es Salaam Ferry Timetables |website=Direct Ferries |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ماروهوبي فيري ٽرمينل === زنجبار جي سامونڊي آمدرفت کي جديد بڻائڻ لاءِ [[ماروهوبي]] واٽر فرنٽ تي نئون مسافر ۽ گاڏي فيري ٽرمينل تعمير ڪيو ويو آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي RoRo ۽ مسافر سهولتن مئي 2026ع ۾ ڪم شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 18 جولاءِ 2026ع کان سڀ Landing Craft Tank ۽ RoRo مال بردار آپريشن ماروهوبي ٽرمينل ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جڏهن تہ مسافر، گاڏين ۽ مال کڻندڙ RoPax خدمتن جي مڪمل منتقلي آگسٽ 2026ع تائين رٿيل هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/zanzibar-shifts-roro-cargo-operations-to-maruhubi-as-ferry-terminal-nears-full-transition |title=Zanzibar shifts RoRo cargo operations to Maruhubi as ferry terminal nears full transition |publisher=ZF Development Company |date=17 July 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> نئين ٽرمينل ۾ گاڏين ۽ مال برداري لاءِ RoRo سهولتون، وزن ماپڻ وارو نظام، گودام، مسافر انتظارگاهون، مارڪيٽ ۽ لاجسٽڪ سهولتون شامل ڪيون پيون وڃن. منصوبي جو مقصد مالندي بندرگاهه تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ ٻيٽن جي سامونڊي واپار جي گنجائش وڌائڻ آهي. === سامونڊي حادثا === زنجبار جي سامونڊي تاريخ ۾ ڪجهه وڏا مسافر فيري حادثا پڻ ٿيا آهن. 10 سيپٽمبر 2011ع تي [[MV Spice Islander I]]، انگوجا کان پيمبا ويندي ٻڏي وئي. سرڪاري جاچ موجب ٻيڙي انتهائي حد تائين اوورلوڊ هئي. مختلف ابتدائي رپورٽن ۾ فوتين ۽ گم ٿيلن جا انگ مختلف هئا؛ بعد واري صدارتي ڪميشن 203 لاش هٿ اچڻ، 941 ماڻهن جي بچڻ ۽ 1,370 ماڻهن جي گم ٿيڻ جي رپورٽ ڏني.<ref>{{cite news |last=Sadallah |first=Mwinyi |title=Nine Charged over MV Spice Islander Sinking |url=http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |work=IPP Media |date=21 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622202429/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |archive-date=22 June 2013 }}</ref> 18 جولاءِ 2012ع تي [[MV Skagit]] [[چومبي ٻيٽ]] ڀرسان خراب سمنڊ ۾ اونڌي ٿي وئي. ٻيڙي دارالسلام کان انگوجا وڃي رهي هئي. حادثي ۾ ڪيترائي ماڻهو فوت يا گم ٿيا ۽ جاچ ۾ اوورلوڊنگ کي اهم سبب قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18899397 |title=Zanzibar ferry disaster: Hopes fade for missing |work=[[BBC News]] |date=19 July 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === هوائي آمدرفت === [[File:Abeid Amani Karume International Airport, 2013.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] زنجبار ۾ ٻه مکيه سرڪاري هوائي اڏا [[زنجبار ايئرپورٽس اٿارٽي]] جي انتظام هيٺ آهن: [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] انگوجا تي ۽ [[پيمبا ايئرپورٽ]] پيمبا تي.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/zaa-organization-background-2/ |title=ZAA Organization Background |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو زنجبار جو مکيه بين الاقوامي هوائي دروازو آهي. اهو [[زنجبار شهر]] کان لڳ ڀڳ 5 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ سان سڌيون يا ڳنڍيل هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/ |title=Zanzibar Airports Authority |publisher=Zanzibar Airports Authority |access-date=9 September 2026 }}</ref> هوائي اڏي جي توسيع 2026ع ۾ به جاري هئي. آگسٽ 2026ع ۾ Terminal 2 جي نئين عمارت 90 سيڪڙو مڪمل هئي ۽ ان کي ساليانو '''1.4 ملين مسافر''' سنڀالڻ جي گنجائش لاءِ تيار ڪيو پئي ويو. ساڳئي وقت نئون جهاز بيهارڻ وارو apron ۽ Terminal 2 ۽ Terminal 3 وچ ۾ رابطا پل پڻ تعمير هيٺ هئا.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=Zanzibar Airports Authority |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ريلوي === {{Main|زنجبار ۾ ريلوي}} زنجبار ۾ هن وقت ڪا فعال ريلوي ناهي، پر 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ انگوجا تي ننڍيون ريلويون هلنديون هيون. سڀ کان مشهور لائين [[اسٽون ٽائون]] ۽ [[بوبوبو]] وچ ۾ هئي. 1890ع واري ڏهاڪي ۾ ٺهيل ابتدائي ريلوي نظام سلطان جي محل ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندو هو. بعد ۾ بوبوبو ريلوي مسافرن ۽ مال لاءِ استعمال ٿي ۽ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي مسافر ريلوي خدمتن مان هڪ هئي. اها لائين آخرڪار بند ڪئي وئي ۽ ان جو گهڻو ڍانچو ختم ٿي ويو. === تجويز ڪيل زنجبار پل === زنجبار کي تنزانيا جي مکيه سرزمين سان سڌي زميني رابطي ذريعي ڳنڍڻ لاءِ هڪ وڏي پل جي تجويز وقت بوقت سامهون آئي آهي. تجويز ڪيل [[زنجبار پل]] جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''50 ڪلوميٽر''' ٻڌائي وئي آهي ۽ اها انگوجا کي دارالسلام ڀرسان مکيه سرزمين سان ڳنڍڻ لاءِ تصور ڪئي وئي آهي. 2023ع ۾ تنزانيا جي حڪومت ٻڌايو هو تہ منصوبي بابت هڪ چيني انجنيئرنگ ڪمپني سان ڳالهيون هلي رهيون هيون ۽ منصوبي جي اندازي لاڳت لڳ ڀڳ 2.7 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻائي وئي. پر 2025ع تائين منصوبي ۾ محدود عملي اڳڀرائي رپورٽ ٿي ۽ تعمير جي حتمي شروعاتي تاريخ مقرر نه ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.msn.com/en-gb/travel/news/the-incredible-new-2bn-bridge-in-africa-that-would-be-the-continent-s-longest/ar-AA1zykzW |title=The incredible new £2bn bridge in Africa that would be the continent's longest |website=MSN |date=20 February 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> جيڪڏهن لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر ڊگهي اها پل مڪمل ٿئي ٿي تہ اها آفريڪا جي موجوده ڊگهن پلن کان گهڻي ڊگهي هوندي؛ تنهن هوندي بہ اها اڃا تجويز ڪيل منصوبو آهي، تعمير هيٺ پل نه آهي. === آمدرفت جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي آمدرفت جو ڍانچو''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | مکيه ڍانچو ! style="background:#457B9D;color:white;" | جغرافيائي ڪردار ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | موجوده حيثيت |- | روڊ | لڳ ڀڳ 1,800 ڪلوميٽر جو نيٽ ورڪ | انگوجا ۽ پيمبا اندر زميني آمدرفت | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | عوامي آمدرفت | [[دالا دالا]]، ٽيڪسي ۽ ٻيون گاڏيون | شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا رستا | فعال |- | مسافر فيري | دارالسلام–زنجبار ۽ انگوجا–پيمبا | ٻيٽن ۽ مکيه سرزمين وچ ۾ رابطو | روزاني خدمتون |- | بندرگاهه | مالندي، ماروهوبي، فومبا، ويٽي، مڪواني ۽ ٻيا | مسافر ۽ واپاري آمدرفت | فعال / جديدڪاري هيٺ |- | هوائي آمدرفت | [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[پيمبا ايئرپورٽ]] | ملڪي ۽ بين الاقوامي رابطا | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | ريلوي | تاريخي اسٽون ٽائون–بوبوبو لائين | تاريخي اندروني آمدرفت | بند |- | تجويز ڪيل پل | لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر | انگوجا–مکيه تنزانيا | صرف تجويز |} == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] {{Zanzibar}} {{Tanzania topics}} [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] hp5e12fyjjer71ax6l9ni0tv4oc57s0 410754 410753 2026-09-09T07:16:04Z Intisar Ali 8681 410754 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Harvesting seaweed in Jambiani.jpg|thumb|left|[[جامبياني]] ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]]؛ ساحلي معيشت ۾ سامونڊي پوک ڪيترن گهرن لاءِ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي]] [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|جامبياني ۾ ڳاڙهي سامونڊي گاهه ''[[Eucheuma]]'' جي پوک]] [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ بازار]] زنجبار جي معيشت تاريخي طور [[هندي سمنڊ]] جي واپار، [[لونگ]] ۽ ٻين مصالحن، ناريل، مڇيگيري ۽ زرعي پيداوار تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] ۽ ان سان لاڳاپيل خدمتون معيشت جا انتهائي اهم شعبا بڻجي چڪا آهن. زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو شعبو روزگار، خوراڪ ۽ برآمدي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. 2022ع ۾ زراعت جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 25.9 سيڪڙو هو.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract, 2022 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي معيشت جي جوڙجڪ گذريل ٻن صدين دوران نمايان طور تبديل ٿي آهي. 19هين صديءَ ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي دور ۾ لونگ، عاج ۽ واپار معاشي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا؛ جديد دور ۾ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ خدمتون، ٽرانسپورٽ، تعمير، واپار ۽ ٻين خدمتن جي اهميت وڌي آهي. === زراعت ۽ مصالحا === [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|[[لونگ]]، جنهن زنجبار جي تاريخي زرعي ۽ واپاري معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي آهي]] [[لونگ]] زنجبار سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ نقد فصل آهي. لونگ اصل ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جو ٻوٽو آهي ۽ 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ عماني حڪمرانن جي دور ۾ زنجبار ۾ وڏي پيماني تي متعارف ڪرايو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |title=Oman & Zanzibar: The Sultans of Oman |author=Trevor Marchand |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031092051/http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |archive-date=31 October 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> خاص ڪري [[پيمبا ٻيٽ]] هڪ وقت دنيا جي وڏن لونگ پيدا ڪندڙ علائقن مان هو. بعد ۾ عالمي مقابلي، قيمتن جي تبديلي ۽ معاشي پاليسين سبب زنجبار جو عالمي لونگ منڊيءَ ۾ حصو گهٽجي ويو.<ref name="LAtimes">{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-nov-24-fg-cloves24-story.html |title=Zanzibar Loses Some of Its Spice |work=[[Los Angeles Times]] |last=Sanders |first=Edmund |date=24 November 2005 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سرڪاري زرعي انگن اکرن موجب 2023ع ۾ 2,654.7 ٽن لونگ خريد ڪيا ويا، جن جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 37.98 ارب تنزانيائي شلنگ هئي. پيداوار ۾ سال بہ سال نمايان ڦيرڦار ٿئي ٿي؛ 2021ع ۾ 7,840.8 ٽن ۽ 2022ع ۾ 4,734.1 ٽن لونگ رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Agriculture2023">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ANNUAL%20BULLETIN%20OF%20AGRICULTURAL%20STATISTICS%2C%202023.pdf |title=Annual Bulletin of Agricultural Statistics, 2023 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> لونگ کان سواءِ [[ناريل]]، [[دارچيني]]، [[جائفل]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڪساوا]]، چانور، ڪيلا، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. گهڻي زرعي سرگرمي ننڍن آبادگارن تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ وڏن خوراڪي فصلن، ميون ۽ ڀاڄين هيٺ مجموعي طور 104,316.3 ايڪڙ زمين رپورٽ ڪئي وئي ۽ انهن جي گڏيل پيداوار 408,484.5 ٽن هئي.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022" /> === سامونڊي گاهه ۽ مڇيگيري === [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|left|سامونڊي پاڻيءَ ۾ ''Eucheuma'' جي پوک]] [[سامونڊي گاهه جي پوک]] زنجبار جي ساحلي ڳوٺن، خاص ڪري [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۾، اهم نقد آمدنيءَ واري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. سامونڊي گاهه جي تجارتي پوک جي ترقيءَ ۾ تنزانيائي سامونڊي حياتيات جي ماهر [[اڊيليڊا ڪي. سيميسي]] جي تحقيق اهم رهي.<ref>{{cite book |last1=Oliveira |first1=E. C. |last2=Österlund |first2=K. |last3=Mtolera |first3=M. S. P. |title=Marine Plants of Tanzania: A Field Guide to the Seaweeds and Seagrasses of Tanzania |publisher=Sida/Department for Research Cooperation, SAREC |year=2003 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/795 }}</ref> 2023ع ۾ زنجبار ۾ سامونڊي گاهه جي پيداوار '''16,652.8 ٽن''' هئي، جيڪا 2022ع جي 12,593.8 ٽن کان 32.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ان پيداوار جو لڳ ڀڳ 97.1 سيڪڙو ''Eucheuma spinosum''، 2.7 سيڪڙو ''Ulva'' ۽ 0.2 سيڪڙو ''Eucheuma cottonii'' تي مشتمل هو.<ref name="Agriculture2023" /> [[مڇيگيري]] پڻ خوراڪ، روزگار ۽ مقامي واپار لاءِ اهم آهي. زنجبار جي سرڪاري انگن موجب 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ 18,853.1 ٽن مڇي پڪڙي وئي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.4 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 147.8 ارب تنزانيائي شلنگ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/Agriculture%20Statistical%20Release%20First%20Quarter%202024.pdf |title=The Agricultural Statistics Release: First Quarter 2024 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} [[File:Dolphin tour in Zanzibar.jpg|thumb|هندي سمنڊ ۾ زنجبار ڀرسان سياحن جون ٻيڙيون]] [[File:A bird's view of the stone city in Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جي اهم تاريخي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ]] سياحت جديد زنجبار جي معيشت جي اهم ترين شعبن مان هڪ آهي. [[اسٽون ٽائون]] جو تاريخي ورثو، سامونڊي ڪنارا، [[مرجاني ڀتيون]]، سامونڊي حياتيات، مصالحن جا باغ ۽ [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ٻيٽن جي مکيه سياحتي ڪشش ۾ شامل آهن. زنجبار ۾ جديد بين الاقوامي سياحت 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان تيزيءَ سان وڌي. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح آيا هئا، جڏهن تہ 2016ع ۾ اهو انگ 376,000 تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last=Lange |first=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L }}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019 }}</ref> 2025ع ۾ زنجبار '''917,167''' بين الاقوامي سياح رڪارڊ ڪيا، جڏهن تہ 2024ع ۾ 736,755 سياح آيا هئا؛ يعني هڪ سال ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 100,729 بين الاقوامي سياح آيا.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار ۾ چونڊ سالن دوران بين الاقوامي سياحن جي آمد''' ! style="background:#1565C0;color:white;" | سال ! style="background:#00897B;color:white;" | بين الاقوامي سياح ! style="background:#D97706;color:white;" | تبصرو |- | 1985 | 19,000 | style="text-align:left;" | جديد سياحتي صنعت جي شروعاتي واڌ وارو دور |- | 2016 | 376,000 | style="text-align:left;" | بين الاقوامي سياحت ۾ وڏي توسيع |- | 2024 | 736,755 | style="text-align:left;" | سياحت ۾ وبا کان پوءِ مضبوط واڌ |- | 2025 | style="background:#E8F5E9;" | '''917,167''' | style="text-align:left;" | ان وقت تائين سالياني آمد جو رڪارڊ |- | جنوري–جولاءِ 2026 | style="background:#FFF3E0;" | '''508,747''' | style="text-align:left;" | صرف پهرين ستن مهينن جو انگ |} <small>ذريعا: ''Ecosystem Services''، زنجبار جي سرڪاري سياحتي انگن تي ٻڌل رپورٽون ۽ ''The Citizen''.<ref name="Tourism2025" /><ref name="Tourism2026">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> 2026ع ۾ واڌ جو رجحان جاري رهيو؛ جنوري کان جولاءِ تائين لڳ ڀڳ '''508,747''' بين الاقوامي سياح آيا. جولاءِ 2026ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 107,801 سياح آيا، جيڪو ان مهيني لاءِ تاريخي رڪارڊ هو.<ref name="Tourism2026" /><ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-makes-july-tourism-history-with-record-107-801-arrivals-5557592 |title=Zanzibar makes July tourism history with record 107,801 arrivals |work=The Citizen |date=14 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سياحت جي تيز واڌ سان هوٽلن، ريسٽورنٽن، ٽرانسپورٽ، تعمير، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن ۾ معاشي سرگرمي وڌي آهي. ساڳئي وقت ساحلي زمين جي استعمال، پاڻيءَ جي طلب، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، سامونڊي ماحول ۽ مرجاني ڀتين تي دٻاءَ بابت ماحولياتي خدشا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K }}</ref> === صنعت، واپار ۽ سيڙپڪاري === زنجبار جو صنعتي شعبو نسبتاً ننڍو آهي ۽ ان ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، مشروبات، تعميراتي مواد ۽ ٻيون هلڪيون صنعتون شامل آهن. ٻيٽن جي محدود صنعتي بنياد سبب خوراڪ جي ڪجهه شين، پيٽروليم مصنوعات، مشينري ۽ ڪيترين تيار ٿيل صارف شين لاءِ مکيه تنزانيا ۽ پرڏيهي منڊين تي ڀاڙڻو پوي ٿو. حڪومت واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ لاءِ آزاد بندرگاهه ۽ برآمدي پروسيسنگ جهڙيون پاليسيون پڻ اختيار ڪيون آهن. اهڙين پاليسين جو مقصد برآمدات ۾ تنوع، ٻيهر برآمدي واپار، گودامن، لاجسٽڪس ۽ ٻين معاون خدمتن کي هٿي ڏيڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2843.htm |title=Background Note: Tanzania |author=Bureau of African Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=8 June 2010 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === توانائي === زنجبار پنهنجي بجليءَ جي وڏي حصي لاءِ [[تنزانيا]] جي مکيه سرزمين سان سامونڊي هيٺان بجليءَ جي ڪيبلن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[انگوجا]] کي مکيه سرزمين سان ڳنڍيندڙ 100 ميگاواٽ گنجائش واري سامونڊي ڪيبل 2013ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. منصوبي کي آمريڪا جي [[ملينيئم چيلينج ڪارپوريشن]] جي مالي سهڪار سان تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |title=Ambassador Lenhardt Participates in Ceremony to Install 100 Megawatt Submarine Power to Zanzibar |publisher=Embassy of the United States, Dar es Salaam |date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217123714/http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |archive-date=17 February 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پيمبا ٻيٽ]] 2010ع کان مکيه سرزمين سان 25 ميگاواٽ سامونڊي بجلي رابطي وسيلي ڳنڍيل آهي. اهو منصوبو وڏي حد تائين ناروي جي مالي مدد سان مڪمل ٿيو ۽ پيمبا جي ڊيزل جنريٽرن تي پراڻي انحصار کي گهٽايو.<ref>{{cite web |url=http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |title=Nexans Completes Subsea Cable Link to Provide Reliable Power for Pemba Island in Zanzibar |publisher=[[Nexans]] |date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505225414/http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |archive-date=5 May 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بجليءَ جي سرزميني نظام تي انحصار تاريخي طور زنجبار کي فراهميءَ جي رڪاوٽن لاءِ حساس بڻايو آهي. 2008ع ۾ انگوجا لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين وڏي بجلي بندش جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ڊسمبر 2009ع کان مارچ 2010ع تائين پراڻي سامونڊي ڪيبل جي خرابي سبب ٻيٽ لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين بجليءَ جي شديد بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7427957.stm |title=Melting in Zanzibar's Blackout |work=[[BBC News]] |date=30 May 2008 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == [[File:A view of the clock tower in House of Wonders through Islamic styled door in the Stoen City of Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ اسلامي طرز جي دروازي مان [[بيت العجائب]] جي گهڙيال ٽاور جو منظر]] [[File:Zanzibar International Film Festival 2013.jpg|thumb|[[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]]، 2013ع]] زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جي سڀ کان نمايان شڪلين مان هڪ آهي. صدين کان [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ بعد ۾ يورپ سان سامونڊي واپار ۽ لڏپلاڻ سبب ٻيٽن جي ٻولي، موسيقي، کاڌي، لباس، فن تعمير، مذهبي روايتن ۽ ادبي ثقافت تي مختلف اثر پيا آهن. [[يونيسڪو]] [[اسٽون ٽائون]] کي اهڙي سواحلي واپاري شهر جو ممتاز مثال قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي ثقافتي عنصر هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گڏجي هڪ منفرد شهري ثقافت ٺاهي چڪا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻولي ۽ ادبي ثقافت === [[سواحلي ٻولي]] زنجبار جي روزمره زندگي، ثقافتي سڃاڻپ، ادب ۽ موسيقيءَ جي بنيادي ٻولي آهي. زنجبار جو [[ڪيونگوجا]] لهجو جديد معياري سواحليءَ جي ترقيءَ ۾ اهم اثر رکي ٿو. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[عربي ٻولي|عربي]] کي اسلام، ديني تعليم ۽ تاريخي واپاري لاڳاپن سبب اهم مذهبي ۽ ثقافتي حيثيت حاصل آهي. سواحلي ادبي روايت ۾ شاعريءَ جون صنفون جهڙوڪ ''شعيري'' ({{lang|sw|shairi}}) ۽ ''اوتينزي'' ({{lang|sw|utenzi}}) تاريخي طور اهم رهيون آهن. ''شعيري'' ۾ محبت، سماجي معاملن يا سياسي موضوعن تي شاعري ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ ''اوتينزي'' گهڻو ڪري ڊگهي بياني، مذهبي يا تاريخي شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. زنجبار ۾ ڄاول ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] کي 2021ع جو [[ادب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي نوآباديات جي اثرن، جلاوطني، پناهگيرن ۽ مختلف ثقافتن وچ ۾ رهندڙ ماڻهن جي تجربن جي باريڪ مطالعي لاءِ ساراهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/press-release/ |title=The Nobel Prize in Literature 2021 |publisher=Nobel Prize Outreach |date=7 October 2021 |access-date=9 September 2026 }}</ref> گرناه 1948ع ۾ زنجبار ۾ ڄائو ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ انگلينڊ لڏي ويو؛ سندس ڪيترن ناولن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآبادياتي ورثو ۽ سڃاڻپ جا موضوع مرڪزي حيثيت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/bio-bibliography/ |title=Abdulrazak Gurnah – Biobibliography |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=9 September 2026 }}</ref> === موسيقي === [[تاراب موسيقي]] زنجبار جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل موسيقي روايتن مان هڪ آهي. اها سواحلي ساحل جي مقامي روايتن سان گڏ عرب، هندستاني ۽ هندي سمنڊ جي ٻين موسيقي روايتن جي ميل جول مان ترقي ڪئي. تاراب ۾ عام طور [[عود]]، [[وائلن]]، قانون، اڪارڊين، ننڍا ڊرم ۽ ٻين سازن جو استعمال ٿيندو آهي. 19هين صديءَ جي آخر ۾ [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ عرب موسيقيءَ سان لاڳاپيل درٻاري روايتن جي واڌ سان تاراب کي نئين سر هٿي ملي. پوءِ هن صنف وڌيڪ مقامي سواحلي روپ اختيار ڪيو ۽ 20هين صديءَ ۾ عوامي موسيقي بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Topp Fargion |first1=Janet |last2=Le Guennec-Coppens |first2=Françoise |last3=Mery |first3=Sophie |title=The Music of Zenj: Arab-African crossovers in the music of Zanzibar |journal=Journal des africanistes |volume=72 |issue=2 |year=2002 |pages=203–212 |url=https://www.persee.fr/doc/jafr_0399-0346_2002_num_72_2_1315 }}</ref> [[سيتي بنت سعد]] 20هين صديءَ جي شروعاتي زنجبار جي سڀ کان اهم تاراب ڳائڻي هئي. هوءَ [[فومبا]] ۾ ڄائي ۽ سواحلي زبان ۾ ڳائڻ سبب تاراب کي درٻاري ۽ اشرافي حلقن کان ٻاهر وسيع عوام تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس رڪارڊنگون 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي طور جاري ٿيون ۽ هوءَ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل ڳائڻين مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last=Fair |first=Laura |title=Music, memory and meaning: the Kiswahili recordings of Siti binti Saad |journal=Afrikanistische Arbeitspapiere |issue=55 |year=1998 |pages=1–16 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Sanga |first=Imani |title=The Archiving of Siti Binti Saad and her Engagement with the Music Industry in Shaaban Robert’s Wasifu wa Siti Binti Saad |journal=Eastern African Literary and Cultural Studies |volume=2 |issue=1–2 |year=2016 |pages=34–44 |doi=10.1080/23277408.2016.1158550 }}</ref> زنجبار جي روايتي موسيقي ۾ ''سمبرا''، ''شرها''، ''ليواه'' ۽ مذهبي ''موليدي'' جهڙيون روايتون پڻ شامل آهن. ''موليدي'' ۾ [[مولد النبي]] سان لاڳاپيل مذهبي قصا ۽ [[قصيدو|قصيدا]] عربي يا سواحليءَ ۾ پڙهيا وڃن ٿا. نوجوان نسل ۾ 1990ع کان پوءِ [[بونگو فلاوا]] ۽ تنزانيائي هپ هاپ پڻ مقبول ٿيا آهن. زنجبار مشهور برطانوي ڳائڻي ۽ [[ڪوئين]] بينڊ جي اڳواڻ [[فريڊي مرڪري]] جي ڄمڻ واري جاءِ پڻ آهي. هو 1946ع ۾ [[زنجبار شهر]] ۾ پيدا ٿيو هو. === فن تعمير ۽ شهري ورثو === [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جون سوڙهيون گهٽيون ۽ تاريخي عمارتون]] زنجبار جو فن تعمير خاص ڪري [[اسٽون ٽائون]] ۾ سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي اثرن جو گڏيل اظهار آهي. يونيسڪو موجب اسٽون ٽائون پنهنجي تاريخي شهري بناوت، سوڙهين گهٽين، مرجاني پٿر جي عمارتن، نقش ٿيل دروازن ۽ مذهبي ۽ تجارتي عمارتن سبب سواحلي ساحل جي شهري ثقافت جو غيرمعمولي مثال آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهم تاريخي عمارتن ۾: * [[بيت العجائب]] * [[زنجبار جو پراڻو قلعو]] * [[زنجبار جو پراڻو ڊسپينسري]] * [[حمامني فارسي غسل خانو]] * [[ليوِنگسٽن هائوس]] شامل آهن. [[بيت العجائب]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سلطان برغش بن سعيد جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ زنجبار جي سڀ کان مشهور تاريخي عمارتن مان رهيو آهي. اسٽون ٽائون جا مشهور ڪاٺ جا نقش ٿيل دروازا به شهر جي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[ميچنزاني فليٽس]] جهڙيون رهائشي عمارتون پڻ زنجبار جي جديد شهري تاريخ جو حصو بڻيون. اهي 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ انقلاب کان پوءِ وڏي پيماني تي رهائشي تعمير جي منصوبن هيٺ، اوڀر جرمني جي مدد سان ٺهيون.<ref>{{cite book |last=Bakari |first=Mohammed Ali |title=The Democratisation Process in Zanzibar: A Retarded Transition |publisher=GIGA-Hamburg |year=2001 |isbn=978-3-928049-71-9 |page=128 }}</ref> === ثقافتي ميلا ۽ فلم === [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] (ZIFF)، جنهن کي ''Festival of the Dhow Countries'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، اوڀر آفريڪا جي اهم ثقافتي ميلن مان هڪ آهي. اهو 1997ع ۾ قائم ٿيو ۽ فلم، موسيقي، فن ۽ سواحلي ۽ هندي سمنڊ واري دنيا جي ثقافتي رابطن کي هٿي ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/history.html |title=Our History |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZIFF هر سال آفريڪا، وچ اوڀر، ايشيا، يورپ ۽ ٻين علائقن جون فلمون ڏيکاري ٿو، پر خاص ڌيان آفريقي ۽ آفريقي ڊائسپورا جي فلم سازن تي هوندو آهي. ميلو فلم کي ثقافتي سڃاڻپ، سماجي مباحثي ۽ مقامي تخليقي صنعتن جي واڌ لاءِ اوزار طور پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/whyfestival.html |title=About Festival |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[سوتي زا بوسارا]] موسيقي ميلو ۽ [[جهازي ادبي ۽ جاز ميلو]] پڻ زنجبار جي جديد ثقافتي ڪئلينڊر جا نمايان حصا آهن. 2026ع ۾ يونيسڪو [[Majestic Cinema]] جي بحاليءَ واري منصوبي کي ZIFF، Sauti za Busara ۽ Jahazi جهڙن وڏن سالياني ثقافتي پروگرامن لاءِ اهم مستقبل جي مرڪز طور بيان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-high-level-visit-zanzibar-reaffirms-commitment-rehabilitation-majestic-cinema |title=UNESCO High-Level Visit in Zanzibar Reaffirms Commitment to Rehabilitation of Majestic Cinema |publisher=UNESCO |date=18 February 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ميڊيا ۽ مواصلات === زنجبار جي سرڪاري نشرياتي اداري کي [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ZBC) چيو وڃي ٿو. ان جون پاڙون 1951ع ۾ شروع ٿيل ''Voice of Zanzibar'' ريڊيو سروس تائين پهچن ٿيون. اتحاد کان پوءِ ان جو نالو ''Sauti ya Tanzania Zanzibar'' رکيو ويو.<ref name="ZBCHistory">{{cite web |url=https://www.zbc.go.tz/about |title=About Us |publisher=Zanzibar Broadcasting Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار رنگين ٽيليويزن جي شروعاتي مرڪزن مان پڻ هو. Television Zanzibar جي آزمائشي نشريات 9 مارچ 1973ع تي شروع ٿي ۽ 12 جنوري 1974ع تي ان جو رسمي افتتاح ٿيو. ZBC پنهنجي تاريخ ۾ ان کي آفريڪا جي شروعاتي رنگين ٽيليويزن نيٽ ورڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="ZBCHistory" /> 2013ع ۾ زنجبار جي ايوان نمائندگان جي منظور ڪيل قانون نمبر 4 تحت موجوده Zanzibar Broadcasting Corporation قائم ڪئي وئي.<ref name="ZBCHistory" /> اڄ زنجبار ۾ ريڊيو، ٽيليويزن، موبائل فون ۽ انٽرنيٽ خدمتون تنزانيا جي وڏي مواصلاتي نظام سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ مقامي FM ريڊيو ۽ آن لائن ميڊيا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === تعليم === [[File:Zanzibar 2012 06 06 4220 (7592226526).jpg|thumb|[[دارالسلام يونيورسٽي]] جو [[Institute of Marine Sciences]]، زنجبار]] زنجبار جو پنهنجو تعليم کاتو ۽ اعليٰ تعليمي ادارا آهن. [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]] (SUZA) 1999ع جي قانون نمبر 8 تحت قائم ڪئي وئي ۽ سيپٽمبر 2001ع ۾ عملي طور ڪم شروع ڪيو. اها زنجبار جي سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ 2026ع تائين انگوجا ۽ پيمبا تي نو ڪيمپس هلائي رهي هئي.<ref>{{cite web |url=https://suza.ac.tz/?page_id=2876 |title=About Us – SUZA History |publisher=The State University of Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار ۾ ٻين اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[زنجبار يونيورسٽي]]، [[سومائت يونيورسٽي]] ۽ دارالسلام يونيورسٽي جو [[Institute of Marine Sciences]] شامل آهن. جنوري 2026ع ۾ دارالسلام يونيورسٽي جي Institute of Marine Sciences لاءِ Buyu ۾ نئين علمي ۽ انتظامي عمارت جو افتتاح ڪيو ويو، جنهن کي سامونڊي سائنس ۽ ''blue economy'' جي تحقيق سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.udsm.ac.tz/news/president-samia-inaugurates-ims-facility-advancing-udsms-blue-economy-role |title=President Samia Inaugurates IMS Facility, Advancing UDSM’s Blue Economy Role |publisher=University of Dar es Salaam |date=12 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] زنجبار ۾ پنهنجو بين الاقوامي ڪيمپس قائم ڪيو. [[IIT مدراس زنجبار]] هندستان جي ڪنهن IIT جو پهريون پرڏيهي ڪيمپس آهي ۽ انجنيئرنگ، ڊيٽا سائنس، مصنوعي ذهانت ۽ سامونڊي ڍانچي جهڙن شعبن ۾ پروگرام پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/ |title=IIT Madras Zanzibar Campus |publisher=Indian Institute of Technology Madras |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2025ع ۾ ان جي پهرين MTech بيچ فارغ التحصيل ٿي، جڏهن تہ 2026ع ۾ ٻئي ڊگري ورهائڻ واري تقريب ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/campus-life |title=Discover Our Campus |publisher=IIT Madras Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> === رانديون === [[File:A bird's view of Amaan Stadium in Zanzibar.jpg|thumb|[[امان اسٽيڊيم]] جو هوائي منظر]] [[فٽبال]] زنجبار جي سڀ کان مشهور راند آهي. ان جو انتظام [[زنجبار فٽبال فيڊريشن]] (ZFF) ڪري ٿي. زنجبار [[FIFA]] جو ميمبر ناهي، تنهنڪري [[زنجبار قومي فٽبال ٽيم]] فيفا ورلڊ ڪپ ۾ حصو نٿي وٺي سگهي. ZFF [[CAF]] جي ايسوسيئيٽ حيثيت سان لاڳاپيل رهي آهي ۽ ان جا ڪلب CAF جي ڪجهه ڪلب مقابلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://zanzibar-fa.com/about-zfa/ |title=About ZFA |publisher=Zanzibar Football Federation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنهنجي [[زنجبار پريميئر ليگ]] آهي، جيڪا 1981ع ۾ قائم ٿي. مقامي ڪلب [[زنجبار ڪپ]] ۽ [[ماپندوزي ڪپ]] ۾ پڻ حصو وٺن ٿا. ماپندوزي ڪپ عام طور جنوري ۾ [[زنجبار انقلاب]] جي سالگرهه جي موقعي تي منعقد ٿيندو آهي. [[امان اسٽيڊيم]] زنجبار شهر جو مکيه وڏو راندين وارو ميدان آهي ۽ فٽبال سميت وڏين عوامي ۽ قومي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ڪرڪيٽ]] پڻ زنجبار ۾ تاريخي طور مشهور رهي. 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيٽن تي انگلينڊ، هندستان، پاڪستان، ڏکڻ آفريڪا ۽ اوڀر آفريڪا سان لاڳاپيل ٽيمون کيڏيون. 1964ع کان پوءِ راند جي مقبوليت گهٽجي وئي، پر 21هين صديءَ ۾ ان کي ٻيهر هٿي ڏيڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. [[جوڊو]] زنجبار ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان منظم نموني کيڏي وڃي ٿي ۽ [[زنجبار جوڊو ايسوسيئيشن]] مقامي ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ سرگرم رهي آهي. === چونڊ ثقافتي سڃاڻپون === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي ثقافت جا نمايان عنصر''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | نمايان مثال ! style="background:#457B9D;color:white;" | اهميت |- | ٻولي | [[سواحلي ٻولي]] | style="text-align:left;" | روزمره زندگي، ادب ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي |- | موسيقي | [[تاراب موسيقي]] | style="text-align:left;" | عرب، آفريقي ۽ هندي سمنڊ جي موسيقي روايتن جو ميلاپ |- | ڳائڻي | [[سيتي بنت سعد]] | style="text-align:left;" | سواحلي تاراب جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل مشهور ڳائڻي |- | ادبي شخصيت | [[عبدالرزاق گرناه]] | style="text-align:left;" | 2021ع جو ادب جو نوبل انعام ماڻيندڙ |- | مشهور ڄاول شخص | [[فريڊي مرڪري]] | style="text-align:left;" | [[ڪوئين]] بينڊ جو اڳواڻ ڳائڻي؛ زنجبار شهر ۾ ڄاول |- | عالمي ورثو | [[اسٽون ٽائون]] | style="text-align:left;" | سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي شهري ورثي جو مثال |- | فلم ۽ فن | [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] | style="text-align:left;" | اوڀر آفريڪا جي اهم سالياني ثقافتي ميلن مان هڪ |- | سرڪاري ميڊيا | [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] | style="text-align:left;" | ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي تاريخي ۽ سرڪاري نشريات |- | اعليٰ تعليم | [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]]، [[IIT مدراس زنجبار]] | style="text-align:left;" | مقامي ۽ بين الاقوامي اعليٰ تعليم جا مرڪز |- | راند | [[فٽبال]] | style="text-align:left;" | زنجبار جي سڀ کان مشهور منظم راند |} == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == [[File:Bububu railway train, circa 1905.jpg|thumb|تقريباً 1905ع ۾ [[بوبوبو]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] وچ ۾ هلندڙ ريل گاڏي]] ٻيٽ-جهڳٽو هجڻ سبب زنجبار جو تنزانيا جي مکيه سرزمين سان ڪو سڌو زميني رابطو ناهي. ماڻهن ۽ سامان جي اچ وڃ بنيادي طور [[سامونڊي آمدرفت|ٻيڙين ۽ فيرين]] ۽ [[هوائي آمدرفت]] وسيلي ٿئي ٿي، جڏهن تہ انگوجا ۽ پيمبا تي اندروني آمدرفت لاءِ روڊن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. زنجبار جي آمدرفت واري ڍانچي ۾ گذريل ڏهاڪن دوران وڏيون سيڙپڪاريون ٿيون آهن، خاص ڪري روڊن، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ نون فيري ٽرمينلن ۾. 2026ع تائين [[ماروهوبي]] ۾ نئون RoRo ۽ مسافر فيري ٽرمينل مرحليوار ڪم شروع ڪري چڪو هو، جڏهن تہ [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ نئين ٽرمينل، جهازن جي بيهڪ ۽ ٻين سهولتن جي توسيع هيٺ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === روڊ === زنجبار جي روڊن جو انتظام ۽ سار سنڀال بنيادي طور [[زنجبار روڊز ايجنسي]] (ZANROADS) جي ذميواري آهي. 2019ع جي Zanzibar Roads Agency Act تحت هي ادارو روڊن جي اڏاوت، انتظام ۽ سار سنڀال لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/public/document-category/acts/acts_2019/2019 |title=The Zanzibar Roads Agency Act |publisher=[[زنجبار جو ايوان نمائندگان]] |year=2019 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZANROADS موجب زنجبار جي روڊ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''1,800 ڪلوميٽر''' آهي. ان مان تقريباً 358 ڪلوميٽر مکيه روڊن جي درجي ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanroads.go.tz/ |title=Zanzibar Roads Agency |publisher=ZANROADS |access-date=9 September 2026 }}</ref> روڊن جي سار سنڀال لاءِ [[زنجبار روڊ فنڊ]] قائم آهي. 2001ع جي Zanzibar Roads Fund Act ۽ ان جي بعد وارين ترميمن تحت گڏ ڪيل رقم روڊن جي سار سنڀال لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جديد قانوني ترميمن سان فنڊ جي رقم Zanzibar Roads Agency ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ذميواري ناڻي واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري کي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/storage/documents/acts/english/all/1699442421.pdf |title=An Act to Amend Various Laws |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026 }}</ref> === عوامي آمدرفت === زنجبار اندر روزاني عوامي آمدرفت جو سڀ کان عام ذريعو '''[[دالا دالا]]''' آهي. اهي خانگي طور هلندڙ ننڍيون بسون يا مني بسون مقرر رستن تي مسافر کڻن ٿيون ۽ انگوجا ۽ پيمبا جي شهري توڙي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي ڳنڍين ٿيون. [[زنجبار شهر]] ۾ [[دراجاني مارڪيٽ]] ۽ [[مواناڪويريڪوي]] اهم دالا دالا مرڪز رهيا آهن. دراجاني کان خاص ڪري انگوجا جي اتر ۽ اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن گاڏيون هلن ٿيون، جڏهن تہ مواناڪويريڪوي کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ڏانهن رستا نڪرن ٿا. دالا دالا کان علاوه ٽيڪسي، موٽر سائيڪل ۽ خانگي گاڏيون پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. سياحت جي تيز واڌ سان زنجبار شهر ۽ اهم سياحتي علائقن ۾ روڊ ٽريفڪ ۽ پارڪنگ تي دٻاءُ وڌيو آهي. === سامونڊي آمدرفت === [[File:Stone Town Harbour, Zanzibar (10163070165).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو بندرگاهه]] [[File:Kilimanjaro V (34686973605).jpg|thumb|left|زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ هلندڙ تيز رفتار مسافر فيري]] سامونڊي آمدرفت زنجبار جي معيشت ۽ ماڻهن جي روزاني اچ وڃ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. [[انگوجا]]، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين وچ ۾ مسافر، گاڏيون ۽ واپاري سامان فيرين ۽ مال بردار جهازن ذريعي منتقل ڪيا وڃن ٿا. [[زنجبار پورٽس ڪارپوريشن]] (ZPC) زنجبار جي بندرگاهن جو سرڪاري انتظامي ادارو آهي. ان جي موجوده فهرست ۾ [[مالندي بندرگاهه|مالندي]]، [[مڪوڪوٽوني بندرگاهه|مڪوڪوٽوني]]، [[فومبا بندرگاهه|فومبا]]، [[مڪواني بندرگاهه|مڪواني]]، [[ويٽي بندرگاهه|ويٽي]] ۽ [[ويشا بندرگاهه|ويشا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://zpc.go.tz/?lang=en |title=Zanzibar Ports Corporation |publisher=Zanzibar Ports Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[مالندي بندرگاهه]] تاريخي طور انگوجا جو سڀ کان اهم سامونڊي واپاري ۽ مسافر بندرگاهه رهيو آهي. اهو [[اسٽون ٽائون]] ڀرسان واقع آهي ۽ ڊگهي عرصي تائين زنجبار جي درآمد، برآمد ۽ مسافر فيري خدمتن جو مرڪز رهيو آهي. زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ روزاني تيز رفتار مسافر فيريون هلن ٿيون. سيپٽمبر 2026ع جي شيڊيول موجب ڪجهه خدمتون ٻنهي شهرن وچ ۾ سفر تقريباً هڪ ڪلاڪ کان هڪ ڪلاڪ ويهن منٽن ۾ مڪمل ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.directferries.com/zanzibar_dar_es_salaam_ferry.htm |title=Zanzibar to Dar es Salaam Ferry Timetables |website=Direct Ferries |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ماروهوبي فيري ٽرمينل === زنجبار جي سامونڊي آمدرفت کي جديد بڻائڻ لاءِ [[ماروهوبي]] واٽر فرنٽ تي نئون مسافر ۽ گاڏي فيري ٽرمينل تعمير ڪيو ويو آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي RoRo ۽ مسافر سهولتن مئي 2026ع ۾ ڪم شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 18 جولاءِ 2026ع کان سڀ Landing Craft Tank ۽ RoRo مال بردار آپريشن ماروهوبي ٽرمينل ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جڏهن تہ مسافر، گاڏين ۽ مال کڻندڙ RoPax خدمتن جي مڪمل منتقلي آگسٽ 2026ع تائين رٿيل هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/zanzibar-shifts-roro-cargo-operations-to-maruhubi-as-ferry-terminal-nears-full-transition |title=Zanzibar shifts RoRo cargo operations to Maruhubi as ferry terminal nears full transition |publisher=ZF Development Company |date=17 July 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> نئين ٽرمينل ۾ گاڏين ۽ مال برداري لاءِ RoRo سهولتون، وزن ماپڻ وارو نظام، گودام، مسافر انتظارگاهون، مارڪيٽ ۽ لاجسٽڪ سهولتون شامل ڪيون پيون وڃن. منصوبي جو مقصد مالندي بندرگاهه تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ ٻيٽن جي سامونڊي واپار جي گنجائش وڌائڻ آهي. === سامونڊي حادثا === زنجبار جي سامونڊي تاريخ ۾ ڪجهه وڏا مسافر فيري حادثا پڻ ٿيا آهن. 10 سيپٽمبر 2011ع تي [[MV Spice Islander I]]، انگوجا کان پيمبا ويندي ٻڏي وئي. سرڪاري جاچ موجب ٻيڙي انتهائي حد تائين اوورلوڊ هئي. مختلف ابتدائي رپورٽن ۾ فوتين ۽ گم ٿيلن جا انگ مختلف هئا؛ بعد واري صدارتي ڪميشن 203 لاش هٿ اچڻ، 941 ماڻهن جي بچڻ ۽ 1,370 ماڻهن جي گم ٿيڻ جي رپورٽ ڏني.<ref>{{cite news |last=Sadallah |first=Mwinyi |title=Nine Charged over MV Spice Islander Sinking |url=http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |work=IPP Media |date=21 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622202429/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |archive-date=22 June 2013 }}</ref> 18 جولاءِ 2012ع تي [[MV Skagit]] [[چومبي ٻيٽ]] ڀرسان خراب سمنڊ ۾ اونڌي ٿي وئي. ٻيڙي دارالسلام کان انگوجا وڃي رهي هئي. حادثي ۾ ڪيترائي ماڻهو فوت يا گم ٿيا ۽ جاچ ۾ اوورلوڊنگ کي اهم سبب قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18899397 |title=Zanzibar ferry disaster: Hopes fade for missing |work=[[BBC News]] |date=19 July 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === هوائي آمدرفت === [[File:Abeid Amani Karume International Airport, 2013.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] زنجبار ۾ ٻه مکيه سرڪاري هوائي اڏا [[زنجبار ايئرپورٽس اٿارٽي]] جي انتظام هيٺ آهن: [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] انگوجا تي ۽ [[پيمبا ايئرپورٽ]] پيمبا تي.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/zaa-organization-background-2/ |title=ZAA Organization Background |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو زنجبار جو مکيه بين الاقوامي هوائي دروازو آهي. اهو [[زنجبار شهر]] کان لڳ ڀڳ 5 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ سان سڌيون يا ڳنڍيل هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/ |title=Zanzibar Airports Authority |publisher=Zanzibar Airports Authority |access-date=9 September 2026 }}</ref> هوائي اڏي جي توسيع 2026ع ۾ به جاري هئي. آگسٽ 2026ع ۾ Terminal 2 جي نئين عمارت 90 سيڪڙو مڪمل هئي ۽ ان کي ساليانو '''1.4 ملين مسافر''' سنڀالڻ جي گنجائش لاءِ تيار ڪيو پئي ويو. ساڳئي وقت نئون جهاز بيهارڻ وارو apron ۽ Terminal 2 ۽ Terminal 3 وچ ۾ رابطا پل پڻ تعمير هيٺ هئا.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=Zanzibar Airports Authority |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ريلوي === {{Main|زنجبار ۾ ريلوي}} زنجبار ۾ هن وقت ڪا فعال ريلوي ناهي، پر 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ انگوجا تي ننڍيون ريلويون هلنديون هيون. سڀ کان مشهور لائين [[اسٽون ٽائون]] ۽ [[بوبوبو]] وچ ۾ هئي. 1890ع واري ڏهاڪي ۾ ٺهيل ابتدائي ريلوي نظام سلطان جي محل ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندو هو. بعد ۾ بوبوبو ريلوي مسافرن ۽ مال لاءِ استعمال ٿي ۽ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي مسافر ريلوي خدمتن مان هڪ هئي. اها لائين آخرڪار بند ڪئي وئي ۽ ان جو گهڻو ڍانچو ختم ٿي ويو. === تجويز ڪيل زنجبار پل === زنجبار کي تنزانيا جي مکيه سرزمين سان سڌي زميني رابطي ذريعي ڳنڍڻ لاءِ هڪ وڏي پل جي تجويز وقت بوقت سامهون آئي آهي. تجويز ڪيل [[زنجبار پل]] جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''50 ڪلوميٽر''' ٻڌائي وئي آهي ۽ اها انگوجا کي دارالسلام ڀرسان مکيه سرزمين سان ڳنڍڻ لاءِ تصور ڪئي وئي آهي. 2023ع ۾ تنزانيا جي حڪومت ٻڌايو هو تہ منصوبي بابت هڪ چيني انجنيئرنگ ڪمپني سان ڳالهيون هلي رهيون هيون ۽ منصوبي جي اندازي لاڳت لڳ ڀڳ 2.7 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻائي وئي. پر 2025ع تائين منصوبي ۾ محدود عملي اڳڀرائي رپورٽ ٿي ۽ تعمير جي حتمي شروعاتي تاريخ مقرر نه ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.msn.com/en-gb/travel/news/the-incredible-new-2bn-bridge-in-africa-that-would-be-the-continent-s-longest/ar-AA1zykzW |title=The incredible new £2bn bridge in Africa that would be the continent's longest |website=MSN |date=20 February 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> جيڪڏهن لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر ڊگهي اها پل مڪمل ٿئي ٿي تہ اها آفريڪا جي موجوده ڊگهن پلن کان گهڻي ڊگهي هوندي؛ تنهن هوندي بہ اها اڃا تجويز ڪيل منصوبو آهي، تعمير هيٺ پل نه آهي. === آمدرفت جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي آمدرفت جو ڍانچو''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | مکيه ڍانچو ! style="background:#457B9D;color:white;" | جغرافيائي ڪردار ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | موجوده حيثيت |- | روڊ | لڳ ڀڳ 1,800 ڪلوميٽر جو نيٽ ورڪ | انگوجا ۽ پيمبا اندر زميني آمدرفت | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | عوامي آمدرفت | [[دالا دالا]]، ٽيڪسي ۽ ٻيون گاڏيون | شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا رستا | فعال |- | مسافر فيري | دارالسلام–زنجبار ۽ انگوجا–پيمبا | ٻيٽن ۽ مکيه سرزمين وچ ۾ رابطو | روزاني خدمتون |- | بندرگاهه | مالندي، ماروهوبي، فومبا، ويٽي، مڪواني ۽ ٻيا | مسافر ۽ واپاري آمدرفت | فعال / جديدڪاري هيٺ |- | هوائي آمدرفت | [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[پيمبا ايئرپورٽ]] | ملڪي ۽ بين الاقوامي رابطا | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | ريلوي | تاريخي اسٽون ٽائون–بوبوبو لائين | تاريخي اندروني آمدرفت | بند |- | تجويز ڪيل پل | لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر | انگوجا–مکيه تنزانيا | صرف تجويز |} == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] {{Zanzibar}} {{Tanzania topics}} [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] 8jbpk2aq7zkl76t2j84z264byy4qzax 410755 410754 2026-09-09T07:19:35Z Intisar Ali 8681 410755 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Harvesting seaweed in Jambiani.jpg|thumb|left|[[جامبياني]] ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]]؛ ساحلي معيشت ۾ سامونڊي پوک ڪيترن گهرن لاءِ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي]] [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|جامبياني ۾ ڳاڙهي سامونڊي گاهه ''[[Eucheuma]]'' جي پوک]] [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ بازار]] زنجبار جي معيشت تاريخي طور [[هندي سمنڊ]] جي واپار، [[لونگ]] ۽ ٻين مصالحن، ناريل، مڇيگيري ۽ زرعي پيداوار تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] ۽ ان سان لاڳاپيل خدمتون معيشت جا انتهائي اهم شعبا بڻجي چڪا آهن. زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو شعبو روزگار، خوراڪ ۽ برآمدي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. 2022ع ۾ زراعت جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 25.9 سيڪڙو هو.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract, 2022 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي معيشت جي جوڙجڪ گذريل ٻن صدين دوران نمايان طور تبديل ٿي آهي. 19هين صديءَ ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي دور ۾ لونگ، عاج ۽ واپار معاشي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا؛ جديد دور ۾ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ خدمتون، ٽرانسپورٽ، تعمير، واپار ۽ ٻين خدمتن جي اهميت وڌي آهي. === زراعت ۽ مصالحا === [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|[[لونگ]]، جنهن زنجبار جي تاريخي زرعي ۽ واپاري معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي آهي]] [[لونگ]] زنجبار سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ نقد فصل آهي. لونگ اصل ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جو ٻوٽو آهي ۽ 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ عماني حڪمرانن جي دور ۾ زنجبار ۾ وڏي پيماني تي متعارف ڪرايو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |title=Oman & Zanzibar: The Sultans of Oman |author=Trevor Marchand |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031092051/http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |archive-date=31 October 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> خاص ڪري [[پيمبا ٻيٽ]] هڪ وقت دنيا جي وڏن لونگ پيدا ڪندڙ علائقن مان هو. بعد ۾ عالمي مقابلي، قيمتن جي تبديلي ۽ معاشي پاليسين سبب زنجبار جو عالمي لونگ منڊيءَ ۾ حصو گهٽجي ويو.<ref name="LAtimes">{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-nov-24-fg-cloves24-story.html |title=Zanzibar Loses Some of Its Spice |work=[[Los Angeles Times]] |last=Sanders |first=Edmund |date=24 November 2005 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سرڪاري زرعي انگن اکرن موجب 2023ع ۾ 2,654.7 ٽن لونگ خريد ڪيا ويا، جن جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 37.98 ارب تنزانيائي شلنگ هئي. پيداوار ۾ سال بہ سال نمايان ڦيرڦار ٿئي ٿي؛ 2021ع ۾ 7,840.8 ٽن ۽ 2022ع ۾ 4,734.1 ٽن لونگ رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Agriculture2023">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ANNUAL%20BULLETIN%20OF%20AGRICULTURAL%20STATISTICS%2C%202023.pdf |title=Annual Bulletin of Agricultural Statistics, 2023 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> لونگ کان سواءِ [[ناريل]]، [[دارچيني]]، [[جائفل]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڪساوا]]، چانور، ڪيلا، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. گهڻي زرعي سرگرمي ننڍن آبادگارن تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ وڏن خوراڪي فصلن، ميون ۽ ڀاڄين هيٺ مجموعي طور 104,316.3 ايڪڙ زمين رپورٽ ڪئي وئي ۽ انهن جي گڏيل پيداوار 408,484.5 ٽن هئي.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022" /> === سامونڊي گاهه ۽ مڇيگيري === [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|left|سامونڊي پاڻيءَ ۾ ''Eucheuma'' جي پوک]] [[سامونڊي گاهه جي پوک]] زنجبار جي ساحلي ڳوٺن، خاص ڪري [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۾، اهم نقد آمدنيءَ واري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. سامونڊي گاهه جي تجارتي پوک جي ترقيءَ ۾ تنزانيائي سامونڊي حياتيات جي ماهر [[اڊيليڊا ڪي. سيميسي]] جي تحقيق اهم رهي.<ref>{{cite book |last1=Oliveira |first1=E. C. |last2=Österlund |first2=K. |last3=Mtolera |first3=M. S. P. |title=Marine Plants of Tanzania: A Field Guide to the Seaweeds and Seagrasses of Tanzania |publisher=Sida/Department for Research Cooperation, SAREC |year=2003 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/795 }}</ref> 2023ع ۾ زنجبار ۾ سامونڊي گاهه جي پيداوار '''16,652.8 ٽن''' هئي، جيڪا 2022ع جي 12,593.8 ٽن کان 32.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ان پيداوار جو لڳ ڀڳ 97.1 سيڪڙو ''Eucheuma spinosum''، 2.7 سيڪڙو ''Ulva'' ۽ 0.2 سيڪڙو ''Eucheuma cottonii'' تي مشتمل هو.<ref name="Agriculture2023" /> [[مڇيگيري]] پڻ خوراڪ، روزگار ۽ مقامي واپار لاءِ اهم آهي. زنجبار جي سرڪاري انگن موجب 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ 18,853.1 ٽن مڇي پڪڙي وئي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.4 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 147.8 ارب تنزانيائي شلنگ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/Agriculture%20Statistical%20Release%20First%20Quarter%202024.pdf |title=The Agricultural Statistics Release: First Quarter 2024 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} [[File:Dolphin tour in Zanzibar.jpg|thumb|هندي سمنڊ ۾ زنجبار ڀرسان سياحن جون ٻيڙيون]] [[File:A bird's view of the stone city in Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جي اهم تاريخي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ]] سياحت جديد زنجبار جي معيشت جي اهم ترين شعبن مان هڪ آهي. [[اسٽون ٽائون]] جو تاريخي ورثو، سامونڊي ڪنارا، [[مرجاني ڀتيون]]، سامونڊي حياتيات، مصالحن جا باغ ۽ [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ٻيٽن جي مکيه سياحتي ڪشش ۾ شامل آهن. زنجبار ۾ جديد بين الاقوامي سياحت 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان تيزيءَ سان وڌي. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح آيا هئا، جڏهن تہ 2016ع ۾ اهو انگ 376,000 تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last=Lange |first=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L }}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019 }}</ref> 2025ع ۾ زنجبار '''917,167''' بين الاقوامي سياح رڪارڊ ڪيا، جڏهن تہ 2024ع ۾ 736,755 سياح آيا هئا؛ يعني هڪ سال ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 100,729 بين الاقوامي سياح آيا.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار ۾ چونڊ سالن دوران بين الاقوامي سياحن جي آمد''' ! style="background:#1565C0;color:white;" | سال ! style="background:#00897B;color:white;" | بين الاقوامي سياح ! style="background:#D97706;color:white;" | تبصرو |- | 1985 | 19,000 | style="text-align:left;" | جديد سياحتي صنعت جي شروعاتي واڌ وارو دور |- | 2016 | 376,000 | style="text-align:left;" | بين الاقوامي سياحت ۾ وڏي توسيع |- | 2024 | 736,755 | style="text-align:left;" | سياحت ۾ وبا کان پوءِ مضبوط واڌ |- | 2025 | style="background:#E8F5E9;" | '''917,167''' | style="text-align:left;" | ان وقت تائين سالياني آمد جو رڪارڊ |- | جنوري–جولاءِ 2026 | style="background:#FFF3E0;" | '''508,747''' | style="text-align:left;" | صرف پهرين ستن مهينن جو انگ |} <small>ذريعا: ''Ecosystem Services''، زنجبار جي سرڪاري سياحتي انگن تي ٻڌل رپورٽون ۽ ''The Citizen''.<ref name="Tourism2025" /><ref name="Tourism2026">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> 2026ع ۾ واڌ جو رجحان جاري رهيو؛ جنوري کان جولاءِ تائين لڳ ڀڳ '''508,747''' بين الاقوامي سياح آيا. جولاءِ 2026ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 107,801 سياح آيا، جيڪو ان مهيني لاءِ تاريخي رڪارڊ هو.<ref name="Tourism2026" /><ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-makes-july-tourism-history-with-record-107-801-arrivals-5557592 |title=Zanzibar makes July tourism history with record 107,801 arrivals |work=The Citizen |date=14 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سياحت جي تيز واڌ سان هوٽلن، ريسٽورنٽن، ٽرانسپورٽ، تعمير، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن ۾ معاشي سرگرمي وڌي آهي. ساڳئي وقت ساحلي زمين جي استعمال، پاڻيءَ جي طلب، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، سامونڊي ماحول ۽ مرجاني ڀتين تي دٻاءَ بابت ماحولياتي خدشا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K }}</ref> === صنعت، واپار ۽ سيڙپڪاري === زنجبار جو صنعتي شعبو نسبتاً ننڍو آهي ۽ ان ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، مشروبات، تعميراتي مواد ۽ ٻيون هلڪيون صنعتون شامل آهن. ٻيٽن جي محدود صنعتي بنياد سبب خوراڪ جي ڪجهه شين، پيٽروليم مصنوعات، مشينري ۽ ڪيترين تيار ٿيل صارف شين لاءِ مکيه تنزانيا ۽ پرڏيهي منڊين تي ڀاڙڻو پوي ٿو. حڪومت واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ لاءِ آزاد بندرگاهه ۽ برآمدي پروسيسنگ جهڙيون پاليسيون پڻ اختيار ڪيون آهن. اهڙين پاليسين جو مقصد برآمدات ۾ تنوع، ٻيهر برآمدي واپار، گودامن، لاجسٽڪس ۽ ٻين معاون خدمتن کي هٿي ڏيڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2843.htm |title=Background Note: Tanzania |author=Bureau of African Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=8 June 2010 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === توانائي === زنجبار پنهنجي بجليءَ جي وڏي حصي لاءِ [[تنزانيا]] جي مکيه سرزمين سان سامونڊي هيٺان بجليءَ جي ڪيبلن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[انگوجا]] کي مکيه سرزمين سان ڳنڍيندڙ 100 ميگاواٽ گنجائش واري سامونڊي ڪيبل 2013ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. منصوبي کي آمريڪا جي [[ملينيئم چيلينج ڪارپوريشن]] جي مالي سهڪار سان تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |title=Ambassador Lenhardt Participates in Ceremony to Install 100 Megawatt Submarine Power to Zanzibar |publisher=Embassy of the United States, Dar es Salaam |date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217123714/http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |archive-date=17 February 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پيمبا ٻيٽ]] 2010ع کان مکيه سرزمين سان 25 ميگاواٽ سامونڊي بجلي رابطي وسيلي ڳنڍيل آهي. اهو منصوبو وڏي حد تائين ناروي جي مالي مدد سان مڪمل ٿيو ۽ پيمبا جي ڊيزل جنريٽرن تي پراڻي انحصار کي گهٽايو.<ref>{{cite web |url=http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |title=Nexans Completes Subsea Cable Link to Provide Reliable Power for Pemba Island in Zanzibar |publisher=[[Nexans]] |date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505225414/http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |archive-date=5 May 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بجليءَ جي سرزميني نظام تي انحصار تاريخي طور زنجبار کي فراهميءَ جي رڪاوٽن لاءِ حساس بڻايو آهي. 2008ع ۾ انگوجا لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين وڏي بجلي بندش جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ڊسمبر 2009ع کان مارچ 2010ع تائين پراڻي سامونڊي ڪيبل جي خرابي سبب ٻيٽ لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين بجليءَ جي شديد بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7427957.stm |title=Melting in Zanzibar's Blackout |work=[[BBC News]] |date=30 May 2008 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == [[File:A view of the clock tower in House of Wonders through Islamic styled door in the Stoen City of Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ اسلامي طرز جي دروازي مان [[بيت العجائب]] جي گهڙيال ٽاور جو منظر]] [[File:Zanzibar International Film Festival 2013.jpg|thumb|[[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]]، 2013ع]] زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جي سڀ کان نمايان شڪلين مان هڪ آهي. صدين کان [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ بعد ۾ يورپ سان سامونڊي واپار ۽ لڏپلاڻ سبب ٻيٽن جي ٻولي، موسيقي، کاڌي، لباس، فن تعمير، مذهبي روايتن ۽ ادبي ثقافت تي مختلف اثر پيا آهن. [[يونيسڪو]] [[اسٽون ٽائون]] کي اهڙي سواحلي واپاري شهر جو ممتاز مثال قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي ثقافتي عنصر هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گڏجي هڪ منفرد شهري ثقافت ٺاهي چڪا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻولي ۽ ادبي ثقافت === [[سواحلي ٻولي]] زنجبار جي روزمره زندگي، ثقافتي سڃاڻپ، ادب ۽ موسيقيءَ جي بنيادي ٻولي آهي. زنجبار جو [[ڪيونگوجا]] لهجو جديد معياري سواحليءَ جي ترقيءَ ۾ اهم اثر رکي ٿو. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[عربي ٻولي|عربي]] کي اسلام، ديني تعليم ۽ تاريخي واپاري لاڳاپن سبب اهم مذهبي ۽ ثقافتي حيثيت حاصل آهي. سواحلي ادبي روايت ۾ شاعريءَ جون صنفون جهڙوڪ ''شعيري'' ({{lang|sw|shairi}}) ۽ ''اوتينزي'' ({{lang|sw|utenzi}}) تاريخي طور اهم رهيون آهن. ''شعيري'' ۾ محبت، سماجي معاملن يا سياسي موضوعن تي شاعري ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ ''اوتينزي'' گهڻو ڪري ڊگهي بياني، مذهبي يا تاريخي شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. زنجبار ۾ ڄاول ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] کي 2021ع جو [[ادب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي نوآباديات جي اثرن، جلاوطني، پناهگيرن ۽ مختلف ثقافتن وچ ۾ رهندڙ ماڻهن جي تجربن جي باريڪ مطالعي لاءِ ساراهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/press-release/ |title=The Nobel Prize in Literature 2021 |publisher=Nobel Prize Outreach |date=7 October 2021 |access-date=9 September 2026 }}</ref> گرناه 1948ع ۾ زنجبار ۾ ڄائو ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ انگلينڊ لڏي ويو؛ سندس ڪيترن ناولن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآبادياتي ورثو ۽ سڃاڻپ جا موضوع مرڪزي حيثيت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/bio-bibliography/ |title=Abdulrazak Gurnah – Biobibliography |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=9 September 2026 }}</ref> === موسيقي === [[تاراب موسيقي]] زنجبار جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل موسيقي روايتن مان هڪ آهي. اها سواحلي ساحل جي مقامي روايتن سان گڏ عرب، هندستاني ۽ هندي سمنڊ جي ٻين موسيقي روايتن جي ميل جول مان ترقي ڪئي. تاراب ۾ عام طور [[عود]]، [[وائلن]]، قانون، اڪارڊين، ننڍا ڊرم ۽ ٻين سازن جو استعمال ٿيندو آهي. 19هين صديءَ جي آخر ۾ [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ عرب موسيقيءَ سان لاڳاپيل درٻاري روايتن جي واڌ سان تاراب کي نئين سر هٿي ملي. پوءِ هن صنف وڌيڪ مقامي سواحلي روپ اختيار ڪيو ۽ 20هين صديءَ ۾ عوامي موسيقي بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Topp Fargion |first1=Janet |last2=Le Guennec-Coppens |first2=Françoise |last3=Mery |first3=Sophie |title=The Music of Zenj: Arab-African crossovers in the music of Zanzibar |journal=Journal des africanistes |volume=72 |issue=2 |year=2002 |pages=203–212 |url=https://www.persee.fr/doc/jafr_0399-0346_2002_num_72_2_1315 }}</ref> [[سيتي بنت سعد]] 20هين صديءَ جي شروعاتي زنجبار جي سڀ کان اهم تاراب ڳائڻي هئي. هوءَ [[فومبا]] ۾ ڄائي ۽ سواحلي زبان ۾ ڳائڻ سبب تاراب کي درٻاري ۽ اشرافي حلقن کان ٻاهر وسيع عوام تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس رڪارڊنگون 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي طور جاري ٿيون ۽ هوءَ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل ڳائڻين مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last=Fair |first=Laura |title=Music, memory and meaning: the Kiswahili recordings of Siti binti Saad |journal=Afrikanistische Arbeitspapiere |issue=55 |year=1998 |pages=1–16 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Sanga |first=Imani |title=The Archiving of Siti Binti Saad and her Engagement with the Music Industry in Shaaban Robert’s Wasifu wa Siti Binti Saad |journal=Eastern African Literary and Cultural Studies |volume=2 |issue=1–2 |year=2016 |pages=34–44 |doi=10.1080/23277408.2016.1158550 }}</ref> زنجبار جي روايتي موسيقي ۾ ''سمبرا''، ''شرها''، ''ليواه'' ۽ مذهبي ''موليدي'' جهڙيون روايتون پڻ شامل آهن. ''موليدي'' ۾ [[مولد النبي]] سان لاڳاپيل مذهبي قصا ۽ [[قصيدو|قصيدا]] عربي يا سواحليءَ ۾ پڙهيا وڃن ٿا. نوجوان نسل ۾ 1990ع کان پوءِ [[بونگو فلاوا]] ۽ تنزانيائي هپ هاپ پڻ مقبول ٿيا آهن. زنجبار مشهور برطانوي ڳائڻي ۽ [[ڪوئين]] بينڊ جي اڳواڻ [[فريڊي مرڪري]] جي ڄمڻ واري جاءِ پڻ آهي. هو 1946ع ۾ [[زنجبار شهر]] ۾ پيدا ٿيو هو. === فن تعمير ۽ شهري ورثو === [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جون سوڙهيون گهٽيون ۽ تاريخي عمارتون]] زنجبار جو فن تعمير خاص ڪري [[اسٽون ٽائون]] ۾ سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي اثرن جو گڏيل اظهار آهي. يونيسڪو موجب اسٽون ٽائون پنهنجي تاريخي شهري بناوت، سوڙهين گهٽين، مرجاني پٿر جي عمارتن، نقش ٿيل دروازن ۽ مذهبي ۽ تجارتي عمارتن سبب سواحلي ساحل جي شهري ثقافت جو غيرمعمولي مثال آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهم تاريخي عمارتن ۾: * [[بيت العجائب]] * [[زنجبار جو پراڻو قلعو]] * [[زنجبار جو پراڻو ڊسپينسري]] * [[حمامني فارسي غسل خانو]] * [[ليوِنگسٽن هائوس]] شامل آهن. [[بيت العجائب]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سلطان برغش بن سعيد جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ زنجبار جي سڀ کان مشهور تاريخي عمارتن مان رهيو آهي. اسٽون ٽائون جا مشهور ڪاٺ جا نقش ٿيل دروازا به شهر جي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[ميچنزاني فليٽس]] جهڙيون رهائشي عمارتون پڻ زنجبار جي جديد شهري تاريخ جو حصو بڻيون. اهي 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ انقلاب کان پوءِ وڏي پيماني تي رهائشي تعمير جي منصوبن هيٺ، اوڀر جرمني جي مدد سان ٺهيون.<ref>{{cite book |last=Bakari |first=Mohammed Ali |title=The Democratisation Process in Zanzibar: A Retarded Transition |publisher=GIGA-Hamburg |year=2001 |isbn=978-3-928049-71-9 |page=128 }}</ref> === ثقافتي ميلا ۽ فلم === [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] (ZIFF)، جنهن کي ''Festival of the Dhow Countries'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، اوڀر آفريڪا جي اهم ثقافتي ميلن مان هڪ آهي. اهو 1997ع ۾ قائم ٿيو ۽ فلم، موسيقي، فن ۽ سواحلي ۽ هندي سمنڊ واري دنيا جي ثقافتي رابطن کي هٿي ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/history.html |title=Our History |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZIFF هر سال آفريڪا، وچ اوڀر، ايشيا، يورپ ۽ ٻين علائقن جون فلمون ڏيکاري ٿو، پر خاص ڌيان آفريقي ۽ آفريقي ڊائسپورا جي فلم سازن تي هوندو آهي. ميلو فلم کي ثقافتي سڃاڻپ، سماجي مباحثي ۽ مقامي تخليقي صنعتن جي واڌ لاءِ اوزار طور پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/whyfestival.html |title=About Festival |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[سوتي زا بوسارا]] موسيقي ميلو ۽ [[جهازي ادبي ۽ جاز ميلو]] پڻ زنجبار جي جديد ثقافتي ڪئلينڊر جا نمايان حصا آهن. 2026ع ۾ يونيسڪو [[Majestic Cinema]] جي بحاليءَ واري منصوبي کي ZIFF، Sauti za Busara ۽ Jahazi جهڙن وڏن سالياني ثقافتي پروگرامن لاءِ اهم مستقبل جي مرڪز طور بيان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-high-level-visit-zanzibar-reaffirms-commitment-rehabilitation-majestic-cinema |title=UNESCO High-Level Visit in Zanzibar Reaffirms Commitment to Rehabilitation of Majestic Cinema |publisher=UNESCO |date=18 February 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ميڊيا ۽ مواصلات === زنجبار جي سرڪاري نشرياتي اداري کي [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ZBC) چيو وڃي ٿو. ان جون پاڙون 1951ع ۾ شروع ٿيل ''Voice of Zanzibar'' ريڊيو سروس تائين پهچن ٿيون. اتحاد کان پوءِ ان جو نالو ''Sauti ya Tanzania Zanzibar'' رکيو ويو.<ref name="ZBCHistory">{{cite web |url=https://www.zbc.go.tz/about |title=About Us |publisher=Zanzibar Broadcasting Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار رنگين ٽيليويزن جي شروعاتي مرڪزن مان پڻ هو. Television Zanzibar جي آزمائشي نشريات 9 مارچ 1973ع تي شروع ٿي ۽ 12 جنوري 1974ع تي ان جو رسمي افتتاح ٿيو. ZBC پنهنجي تاريخ ۾ ان کي آفريڪا جي شروعاتي رنگين ٽيليويزن نيٽ ورڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="ZBCHistory" /> 2013ع ۾ زنجبار جي ايوان نمائندگان جي منظور ڪيل قانون نمبر 4 تحت موجوده Zanzibar Broadcasting Corporation قائم ڪئي وئي.<ref name="ZBCHistory" /> اڄ زنجبار ۾ ريڊيو، ٽيليويزن، موبائل فون ۽ انٽرنيٽ خدمتون تنزانيا جي وڏي مواصلاتي نظام سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ مقامي FM ريڊيو ۽ آن لائن ميڊيا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === تعليم === [[File:Zanzibar 2012 06 06 4220 (7592226526).jpg|thumb|[[دارالسلام يونيورسٽي]] جو [[Institute of Marine Sciences]]، زنجبار]] زنجبار جو پنهنجو تعليم کاتو ۽ اعليٰ تعليمي ادارا آهن. [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]] (SUZA) 1999ع جي قانون نمبر 8 تحت قائم ڪئي وئي ۽ سيپٽمبر 2001ع ۾ عملي طور ڪم شروع ڪيو. اها زنجبار جي سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ 2026ع تائين انگوجا ۽ پيمبا تي نو ڪيمپس هلائي رهي هئي.<ref>{{cite web |url=https://suza.ac.tz/?page_id=2876 |title=About Us – SUZA History |publisher=The State University of Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار ۾ ٻين اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[زنجبار يونيورسٽي]]، [[سومائت يونيورسٽي]] ۽ دارالسلام يونيورسٽي جو [[Institute of Marine Sciences]] شامل آهن. جنوري 2026ع ۾ دارالسلام يونيورسٽي جي Institute of Marine Sciences لاءِ Buyu ۾ نئين علمي ۽ انتظامي عمارت جو افتتاح ڪيو ويو، جنهن کي سامونڊي سائنس ۽ ''blue economy'' جي تحقيق سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.udsm.ac.tz/news/president-samia-inaugurates-ims-facility-advancing-udsms-blue-economy-role |title=President Samia Inaugurates IMS Facility, Advancing UDSM’s Blue Economy Role |publisher=University of Dar es Salaam |date=12 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] زنجبار ۾ پنهنجو بين الاقوامي ڪيمپس قائم ڪيو. [[IIT مدراس زنجبار]] هندستان جي ڪنهن IIT جو پهريون پرڏيهي ڪيمپس آهي ۽ انجنيئرنگ، ڊيٽا سائنس، مصنوعي ذهانت ۽ سامونڊي ڍانچي جهڙن شعبن ۾ پروگرام پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/ |title=IIT Madras Zanzibar Campus |publisher=Indian Institute of Technology Madras |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2025ع ۾ ان جي پهرين MTech بيچ فارغ التحصيل ٿي، جڏهن تہ 2026ع ۾ ٻئي ڊگري ورهائڻ واري تقريب ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/campus-life |title=Discover Our Campus |publisher=IIT Madras Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> === رانديون === [[File:A bird's view of Amaan Stadium in Zanzibar.jpg|thumb|[[امان اسٽيڊيم]] جو هوائي منظر]] [[فٽبال]] زنجبار جي سڀ کان مشهور راند آهي. ان جو انتظام [[زنجبار فٽبال فيڊريشن]] (ZFF) ڪري ٿي. زنجبار [[FIFA]] جو ميمبر ناهي، تنهنڪري [[زنجبار قومي فٽبال ٽيم]] فيفا ورلڊ ڪپ ۾ حصو نٿي وٺي سگهي. ZFF [[CAF]] جي ايسوسيئيٽ حيثيت سان لاڳاپيل رهي آهي ۽ ان جا ڪلب CAF جي ڪجهه ڪلب مقابلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://zanzibar-fa.com/about-zfa/ |title=About ZFA |publisher=Zanzibar Football Federation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنهنجي [[زنجبار پريميئر ليگ]] آهي، جيڪا 1981ع ۾ قائم ٿي. مقامي ڪلب [[زنجبار ڪپ]] ۽ [[ماپندوزي ڪپ]] ۾ پڻ حصو وٺن ٿا. ماپندوزي ڪپ عام طور جنوري ۾ [[زنجبار انقلاب]] جي سالگرهه جي موقعي تي منعقد ٿيندو آهي. [[امان اسٽيڊيم]] زنجبار شهر جو مکيه وڏو راندين وارو ميدان آهي ۽ فٽبال سميت وڏين عوامي ۽ قومي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ڪرڪيٽ]] پڻ زنجبار ۾ تاريخي طور مشهور رهي. 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيٽن تي انگلينڊ، هندستان، پاڪستان، ڏکڻ آفريڪا ۽ اوڀر آفريڪا سان لاڳاپيل ٽيمون کيڏيون. 1964ع کان پوءِ راند جي مقبوليت گهٽجي وئي، پر 21هين صديءَ ۾ ان کي ٻيهر هٿي ڏيڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. [[جوڊو]] زنجبار ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان منظم نموني کيڏي وڃي ٿي ۽ [[زنجبار جوڊو ايسوسيئيشن]] مقامي ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ سرگرم رهي آهي. === چونڊ ثقافتي سڃاڻپون === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي ثقافت جا نمايان عنصر''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | نمايان مثال ! style="background:#457B9D;color:white;" | اهميت |- | ٻولي | [[سواحلي ٻولي]] | style="text-align:left;" | روزمره زندگي، ادب ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي |- | موسيقي | [[تاراب موسيقي]] | style="text-align:left;" | عرب، آفريقي ۽ هندي سمنڊ جي موسيقي روايتن جو ميلاپ |- | ڳائڻي | [[سيتي بنت سعد]] | style="text-align:left;" | سواحلي تاراب جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل مشهور ڳائڻي |- | ادبي شخصيت | [[عبدالرزاق گرناه]] | style="text-align:left;" | 2021ع جو ادب جو نوبل انعام ماڻيندڙ |- | مشهور ڄاول شخص | [[فريڊي مرڪري]] | style="text-align:left;" | [[ڪوئين]] بينڊ جو اڳواڻ ڳائڻي؛ زنجبار شهر ۾ ڄاول |- | عالمي ورثو | [[اسٽون ٽائون]] | style="text-align:left;" | سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي شهري ورثي جو مثال |- | فلم ۽ فن | [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] | style="text-align:left;" | اوڀر آفريڪا جي اهم سالياني ثقافتي ميلن مان هڪ |- | سرڪاري ميڊيا | [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] | style="text-align:left;" | ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي تاريخي ۽ سرڪاري نشريات |- | اعليٰ تعليم | [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]]، [[IIT مدراس زنجبار]] | style="text-align:left;" | مقامي ۽ بين الاقوامي اعليٰ تعليم جا مرڪز |- | راند | [[فٽبال]] | style="text-align:left;" | زنجبار جي سڀ کان مشهور منظم راند |} == زندگيءَ جو معيار ۽ صحت == [[File:Mnazi Mmoja Hospital.jpg|thumb|[[زنجبار شهر]] ۾ [[منازي موجا اسپتال]]، زنجبار جي اهم ريفرل اسپتالن مان هڪ]] زنجبار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران غربت، صحت جي سهولتن، صاف پاڻي، بجلي ۽ ٻين بنيادي خدمتن تائين پهچ ۾ مجموعي بهتري آئي آهي، پر [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، ۽ شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي تفاوت اڃا برقرار آهن. غربت خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جڏهن تہ صحت، روزگار، تعليم ۽ ٻين خدمتن جو وڏو حصو [[زنجبار شهر]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref name="ZanzibarPoverty2022">{{cite report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099750011032226668 |title=Towards a More Inclusive Zanzibar Economy: Zanzibar Poverty Assessment 2022 |publisher=[[World Bank]] |year=2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === غربت ۽ زندگيءَ جو معيار === [[زنجبار گهريلو بجيٽ سروي]] 2019/20 موجب بنيادي ضرورتن واري غربت جي شرح 2009/10ع جي '''34.9٪''' مان گهٽجي 2019/20ع ۾ '''25.7٪''' ٿي وئي، جڏهن تہ خوراڪي يا انتهائي غربت ساڳئي عرصي ۾ 11.7٪ مان گهٽجي '''9.3٪''' ٿي.<ref name="HBS2019">{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/HBS%20Main%20Report_final%2031.12.2020%20printing%20%282%29.pdf |title=Zanzibar Household Budget Survey 2019/2020 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2020 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي 2022ع واري غربت جائزي موجب 2009ع کان 2019ع تائين غربت ۾ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي ٿي، پر معاشي واڌ جي ڀيٽ ۾ غربت گهٽجڻ جي رفتار نسبتاً سست رهي. وڏي تعداد ۾ ماڻهو غربت جي حد جي بلڪل ويجهو رهن ٿا، تنهنڪري قيمتن، روزگار يا آمدنيءَ ۾ ننڍيون خراب تبديليون به ڪيترن خاندانن کي ٻيهر غربت ۾ ڌڪي سگهن ٿيون.<ref name="ZanzibarPoverty2022" /> غربت جو جغرافيائي ورهاڱو به اڻبرابر آهي. 2019/20ع ۾ بنيادي ضرورتن واري غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ '''73.3٪''' ٻهراڙيءَ جي علائقن ۾ رهندا هئا، جڏهن تہ خوراڪي غربت ۾ رهندڙن مان 76.5٪ ٻهراڙيءَ ۾ هئا.<ref name="HBS2019" /> === بنيادي سهولتون === زنجبار ۾ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي تنزانيا جي ڪيترن ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً وڏي آهي. 2022ع جي Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار جي '''97.6٪ گهرن''' وٽ بهتر ڪيل پيئڻ جي پاڻي جو ذريعو موجود هو؛ آباديءَ جي لحاظ کان اهو انگ 97.8٪ هو.<ref name="DHS2022Water">{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/dhs/Tanzania_DHS-MIS_2022_Final_Report.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي سرڪاري شمارياتي خلاصن ۾ پڻ پاڻي، صفائي ۽ بجليءَ جي سهولتن ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي تفاوت ڏيکاريو ويو آهي. هڪ سرڪاري شمارياتي جدول موجب بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيل گهرن جو تناسب مجموعي طور تقريباً 57٪ هو، پر شهري علائقن ۾ اهو 86.6٪ ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 33.3٪ هو.<ref>{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026 }}</ref> === صحت جو نظام === زنجبار جو پنهنجو صحت کاتو ۽ صحت جي سهولتن جو نظام آهي، جنهن ۾ بنيادي صحت مرڪز، ضلعي ۽ علائقائي اسپتالون ۽ ريفرل ادارا شامل آهن. [[منازي موجا اسپتال]] انگوجا تي اهم ريفرل ۽ تدريسي اسپتال آهي، جڏهن تہ پيمبا ۽ انگوجا تي ضلعي ۽ علائقائي سطح جون ٻيون اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. گذريل سالن ۾ منازي موجا اسپتال ۽ ٻين صحت مرڪزن کي جديد بڻائڻ، نيون طبي خدمتون قائم ڪرڻ ۽ CT، MRI ۽ ٻين تشخيصي سهولتن تائين رسائي وڌائڻ لاءِ منصوبا شروع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite report |url=https://tanzaniagoaltrack.nbs.go.tz/content/platform/tanzania/reports/report-carousel-5.pdf |title=Evaluation of Zanzibar Vision 2020 |publisher=Zanzibar Planning Commission |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻارن جي موت ۽ زندگيءَ جي اميد === 2022ع جي [[تنزانيا جي آدمشماري|آبادي ۽ رهائش واري آدمشماري]] مطابق زنجبار ۾: * نون ڄاول ٻارن کان هڪ سال تائين موت جي شرح '''34.7 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ * هڪ کان پنجن سالن جي عمر واري ٻارن جي موت جي شرح '''22.2 في 1,000'''؛ * پنجن سالن کان گهٽ عمر جي مجموعي موت جي شرح '''54.9 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ ۽ * ڄمڻ وقت سراسري زندگيءَ جي اميد '''64.1 سال''' هئي.<ref name="Mortality2022">{{cite report |url=https://nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1752867160-Mortality%20Analysis.pdf |title=Census Results in Brief – Key Mortality Indicators, 2022 PHC |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عورتن جي زندگيءَ جي اميد 65.9 سال ۽ مردن جي 62.4 سال هئي. ساڳئي آدمشماريءَ ۾ زنجبار لاءِ ماءُ جي موت جي شرح '''196 في 100,000 زنده ڄمڻ''' ڄاڻائي وئي، جيڪا مکيه تنزانيا جي 146 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Mortality2022" /> === غذائيت === 2022ع واري Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان لڳ ڀڳ '''18٪''' [[قد جي گهٽ واڌ|stunting]] جو شڪار هئا، يعني سندن قد سندن عمر جي لحاظ کان گهٽ هو. اهو مکيه تنزانيا جي تقريباً 30٪ جي شرح کان گهٽ هو.<ref name="DHS2022Nutrition">{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/FR382/FR382.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[گهٽ وزن نسبت قد|wasting]] يا تيز غذائي کوٽ زنجبار ۾ نسبتاً وڌيڪ هئي: پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان تقريباً '''8٪''' wasting جو شڪار هئا، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها شرح تقريباً 3٪ هئي.<ref name="DHS2022Nutrition" /> زنجبار اندر پڻ علائقائي فرق موجود هئا. 2022ع ۾ stunting جي شرح [[اتر انگوجا علائقو|اتر انگوجا]] ۾ لڳ ڀڳ 29٪، [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 22٪، [[ڏکڻ پيمبا علائقو|ڏکڻ پيمبا]] ۽ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 17٪، ۽ [[مجيني مغربي علائقو|مجيني مغربي]] ۾ 13٪ هئي.<ref>{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/SR282/SR282.pdf |title=Tanzania DHS-MIS 2022 Summary Report |publisher=The DHS Program |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ايڇ آءِ وي/ايڊز === زنجبار ۾ عام بالغ آباديءَ ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز|HIV]] جي شرح مکيه تنزانيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. [[Tanzania HIV Impact Survey]] 2022–2023 موجب 15 سالن ۽ ان کان وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ HIV جي مجموعي شرح زنجبار ۾ '''0.4٪''' هئي، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها 4.5٪ هئي.<ref name="THIS2023">{{cite report |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/THIS2022-2023%20Final%20Report.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023: Final Report |publisher=National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and Tanzania Commission for AIDS |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنجن علائقن ۾ بالغ HIV جي شرح 0.2٪ کان 0.8٪ جي وچ ۾ هئي؛ سڀ کان گهٽ شرح [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 0.2٪ ۽ سڀ کان وڌيڪ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 0.8٪ رپورٽ ٿي.<ref>{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705491208-THIS2022-2023_Summary_Sheet.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023 Summary Sheet |publisher=National Bureau of Statistics |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عام آباديءَ جي گهٽ شرح باوجود ڪجهه وڌيڪ خطري وارن گروهن ۾ HIV جي شرح گهڻي آهي. 2023ع ۾ انگوجا تي ڪيل مربوط حياتياتي ۽ رويي واري سروي اهڙن گروهن ۾ عام آباديءَ کان گهڻو وڌيڪ HIV بار ڏيکاريو، جنهن سبب بچاءَ، جاچ ۽ علاج جون مخصوص خدمتون صحت پاليسيءَ جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite report |url=https://zhhtlsmz.go.tz/assets/uploads/ZIBBS2023_Report_CDCClearance_27Aug2025_CLEAN_Cleared.pdf |title=Zanzibar Integrated Bio-Behavioral Surveillance Survey 2023 |publisher=Zanzibar Integrated HIV, Hepatitis, Tuberculosis and Leprosy Programme |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === چونڊ سماجي ۽ صحت جا انگ === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار ۾ زندگيءَ جي معيار ۽ صحت جا چونڊ اشارا''' ! style="background:#264653;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#457B9D;color:white;" | سال / ذريعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | style="text-align:left;" | بنيادي ضرورتن واري غربت | '''25.7٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | 2009/10ع ۾ 34.9٪ هئي |- | style="text-align:left;" | انتهائي / خوراڪي غربت | '''9.3٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | گهٽ ۾ گهٽ خوراڪي ضرورتون پوريون نه ڪندڙ آبادي |- | style="text-align:left;" | بهتر پيئڻ جي پاڻي تائين گهرن جي رسائي | '''97.6٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | بهتر ڪيل پاڻيءَ جو ذريعو |- | style="text-align:left;" | ڄمڻ وقت زندگيءَ جي اميد | '''64.1 سال''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | مرد 62.4؛ عورتون 65.9 سال |- | style="text-align:left;" | ٻارڙن جي موت جي شرح | '''34.7 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | هڪ سال کان اڳ موت |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت | '''54.9 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | ماءُ جي موت جي شرح | '''196 / 100,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ stunting | '''18٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | دائمي غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ wasting | '''8٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | تيز غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | بالغ HIV شرح | '''0.4٪''' | 2022–23 THIS | style="text-align:left;" | 15 سال ۽ وڌيڪ عمر |} <small>نوٽ: مختلف اشارا مختلف سرڪاري سروي ۽ آدمشماريءَ مان آهن، تنهنڪري انهن جا حوالا سال ۽ طريقيڪار مطابق پڙهڻ گهرجن.<ref name="HBS2019" /><ref name="Mortality2022" /><ref name="DHS2022Nutrition" /><ref name="THIS2023" /></small> == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == [[File:Bububu railway train, circa 1905.jpg|thumb|تقريباً 1905ع ۾ [[بوبوبو]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] وچ ۾ هلندڙ ريل گاڏي]] ٻيٽ-جهڳٽو هجڻ سبب زنجبار جو تنزانيا جي مکيه سرزمين سان ڪو سڌو زميني رابطو ناهي. ماڻهن ۽ سامان جي اچ وڃ بنيادي طور [[سامونڊي آمدرفت|ٻيڙين ۽ فيرين]] ۽ [[هوائي آمدرفت]] وسيلي ٿئي ٿي، جڏهن تہ انگوجا ۽ پيمبا تي اندروني آمدرفت لاءِ روڊن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. زنجبار جي آمدرفت واري ڍانچي ۾ گذريل ڏهاڪن دوران وڏيون سيڙپڪاريون ٿيون آهن، خاص ڪري روڊن، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ نون فيري ٽرمينلن ۾. 2026ع تائين [[ماروهوبي]] ۾ نئون RoRo ۽ مسافر فيري ٽرمينل مرحليوار ڪم شروع ڪري چڪو هو، جڏهن تہ [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ نئين ٽرمينل، جهازن جي بيهڪ ۽ ٻين سهولتن جي توسيع هيٺ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === روڊ === زنجبار جي روڊن جو انتظام ۽ سار سنڀال بنيادي طور [[زنجبار روڊز ايجنسي]] (ZANROADS) جي ذميواري آهي. 2019ع جي Zanzibar Roads Agency Act تحت هي ادارو روڊن جي اڏاوت، انتظام ۽ سار سنڀال لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/public/document-category/acts/acts_2019/2019 |title=The Zanzibar Roads Agency Act |publisher=[[زنجبار جو ايوان نمائندگان]] |year=2019 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZANROADS موجب زنجبار جي روڊ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''1,800 ڪلوميٽر''' آهي. ان مان تقريباً 358 ڪلوميٽر مکيه روڊن جي درجي ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanroads.go.tz/ |title=Zanzibar Roads Agency |publisher=ZANROADS |access-date=9 September 2026 }}</ref> روڊن جي سار سنڀال لاءِ [[زنجبار روڊ فنڊ]] قائم آهي. 2001ع جي Zanzibar Roads Fund Act ۽ ان جي بعد وارين ترميمن تحت گڏ ڪيل رقم روڊن جي سار سنڀال لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جديد قانوني ترميمن سان فنڊ جي رقم Zanzibar Roads Agency ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ذميواري ناڻي واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري کي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/storage/documents/acts/english/all/1699442421.pdf |title=An Act to Amend Various Laws |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026 }}</ref> === عوامي آمدرفت === زنجبار اندر روزاني عوامي آمدرفت جو سڀ کان عام ذريعو '''[[دالا دالا]]''' آهي. اهي خانگي طور هلندڙ ننڍيون بسون يا مني بسون مقرر رستن تي مسافر کڻن ٿيون ۽ انگوجا ۽ پيمبا جي شهري توڙي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي ڳنڍين ٿيون. [[زنجبار شهر]] ۾ [[دراجاني مارڪيٽ]] ۽ [[مواناڪويريڪوي]] اهم دالا دالا مرڪز رهيا آهن. دراجاني کان خاص ڪري انگوجا جي اتر ۽ اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن گاڏيون هلن ٿيون، جڏهن تہ مواناڪويريڪوي کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ڏانهن رستا نڪرن ٿا. دالا دالا کان علاوه ٽيڪسي، موٽر سائيڪل ۽ خانگي گاڏيون پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. سياحت جي تيز واڌ سان زنجبار شهر ۽ اهم سياحتي علائقن ۾ روڊ ٽريفڪ ۽ پارڪنگ تي دٻاءُ وڌيو آهي. === سامونڊي آمدرفت === [[File:Stone Town Harbour, Zanzibar (10163070165).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو بندرگاهه]] [[File:Kilimanjaro V (34686973605).jpg|thumb|left|زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ هلندڙ تيز رفتار مسافر فيري]] سامونڊي آمدرفت زنجبار جي معيشت ۽ ماڻهن جي روزاني اچ وڃ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. [[انگوجا]]، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين وچ ۾ مسافر، گاڏيون ۽ واپاري سامان فيرين ۽ مال بردار جهازن ذريعي منتقل ڪيا وڃن ٿا. [[زنجبار پورٽس ڪارپوريشن]] (ZPC) زنجبار جي بندرگاهن جو سرڪاري انتظامي ادارو آهي. ان جي موجوده فهرست ۾ [[مالندي بندرگاهه|مالندي]]، [[مڪوڪوٽوني بندرگاهه|مڪوڪوٽوني]]، [[فومبا بندرگاهه|فومبا]]، [[مڪواني بندرگاهه|مڪواني]]، [[ويٽي بندرگاهه|ويٽي]] ۽ [[ويشا بندرگاهه|ويشا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://zpc.go.tz/?lang=en |title=Zanzibar Ports Corporation |publisher=Zanzibar Ports Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[مالندي بندرگاهه]] تاريخي طور انگوجا جو سڀ کان اهم سامونڊي واپاري ۽ مسافر بندرگاهه رهيو آهي. اهو [[اسٽون ٽائون]] ڀرسان واقع آهي ۽ ڊگهي عرصي تائين زنجبار جي درآمد، برآمد ۽ مسافر فيري خدمتن جو مرڪز رهيو آهي. زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ روزاني تيز رفتار مسافر فيريون هلن ٿيون. سيپٽمبر 2026ع جي شيڊيول موجب ڪجهه خدمتون ٻنهي شهرن وچ ۾ سفر تقريباً هڪ ڪلاڪ کان هڪ ڪلاڪ ويهن منٽن ۾ مڪمل ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.directferries.com/zanzibar_dar_es_salaam_ferry.htm |title=Zanzibar to Dar es Salaam Ferry Timetables |website=Direct Ferries |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ماروهوبي فيري ٽرمينل === زنجبار جي سامونڊي آمدرفت کي جديد بڻائڻ لاءِ [[ماروهوبي]] واٽر فرنٽ تي نئون مسافر ۽ گاڏي فيري ٽرمينل تعمير ڪيو ويو آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي RoRo ۽ مسافر سهولتن مئي 2026ع ۾ ڪم شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 18 جولاءِ 2026ع کان سڀ Landing Craft Tank ۽ RoRo مال بردار آپريشن ماروهوبي ٽرمينل ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جڏهن تہ مسافر، گاڏين ۽ مال کڻندڙ RoPax خدمتن جي مڪمل منتقلي آگسٽ 2026ع تائين رٿيل هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/zanzibar-shifts-roro-cargo-operations-to-maruhubi-as-ferry-terminal-nears-full-transition |title=Zanzibar shifts RoRo cargo operations to Maruhubi as ferry terminal nears full transition |publisher=ZF Development Company |date=17 July 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> نئين ٽرمينل ۾ گاڏين ۽ مال برداري لاءِ RoRo سهولتون، وزن ماپڻ وارو نظام، گودام، مسافر انتظارگاهون، مارڪيٽ ۽ لاجسٽڪ سهولتون شامل ڪيون پيون وڃن. منصوبي جو مقصد مالندي بندرگاهه تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ ٻيٽن جي سامونڊي واپار جي گنجائش وڌائڻ آهي. === سامونڊي حادثا === زنجبار جي سامونڊي تاريخ ۾ ڪجهه وڏا مسافر فيري حادثا پڻ ٿيا آهن. 10 سيپٽمبر 2011ع تي [[MV Spice Islander I]]، انگوجا کان پيمبا ويندي ٻڏي وئي. سرڪاري جاچ موجب ٻيڙي انتهائي حد تائين اوورلوڊ هئي. مختلف ابتدائي رپورٽن ۾ فوتين ۽ گم ٿيلن جا انگ مختلف هئا؛ بعد واري صدارتي ڪميشن 203 لاش هٿ اچڻ، 941 ماڻهن جي بچڻ ۽ 1,370 ماڻهن جي گم ٿيڻ جي رپورٽ ڏني.<ref>{{cite news |last=Sadallah |first=Mwinyi |title=Nine Charged over MV Spice Islander Sinking |url=http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |work=IPP Media |date=21 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622202429/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |archive-date=22 June 2013 }}</ref> 18 جولاءِ 2012ع تي [[MV Skagit]] [[چومبي ٻيٽ]] ڀرسان خراب سمنڊ ۾ اونڌي ٿي وئي. ٻيڙي دارالسلام کان انگوجا وڃي رهي هئي. حادثي ۾ ڪيترائي ماڻهو فوت يا گم ٿيا ۽ جاچ ۾ اوورلوڊنگ کي اهم سبب قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18899397 |title=Zanzibar ferry disaster: Hopes fade for missing |work=[[BBC News]] |date=19 July 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === هوائي آمدرفت === [[File:Abeid Amani Karume International Airport, 2013.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] زنجبار ۾ ٻه مکيه سرڪاري هوائي اڏا [[زنجبار ايئرپورٽس اٿارٽي]] جي انتظام هيٺ آهن: [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] انگوجا تي ۽ [[پيمبا ايئرپورٽ]] پيمبا تي.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/zaa-organization-background-2/ |title=ZAA Organization Background |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو زنجبار جو مکيه بين الاقوامي هوائي دروازو آهي. اهو [[زنجبار شهر]] کان لڳ ڀڳ 5 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ سان سڌيون يا ڳنڍيل هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/ |title=Zanzibar Airports Authority |publisher=Zanzibar Airports Authority |access-date=9 September 2026 }}</ref> هوائي اڏي جي توسيع 2026ع ۾ به جاري هئي. آگسٽ 2026ع ۾ Terminal 2 جي نئين عمارت 90 سيڪڙو مڪمل هئي ۽ ان کي ساليانو '''1.4 ملين مسافر''' سنڀالڻ جي گنجائش لاءِ تيار ڪيو پئي ويو. ساڳئي وقت نئون جهاز بيهارڻ وارو apron ۽ Terminal 2 ۽ Terminal 3 وچ ۾ رابطا پل پڻ تعمير هيٺ هئا.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=Zanzibar Airports Authority |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ريلوي === {{Main|زنجبار ۾ ريلوي}} زنجبار ۾ هن وقت ڪا فعال ريلوي ناهي، پر 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ انگوجا تي ننڍيون ريلويون هلنديون هيون. سڀ کان مشهور لائين [[اسٽون ٽائون]] ۽ [[بوبوبو]] وچ ۾ هئي. 1890ع واري ڏهاڪي ۾ ٺهيل ابتدائي ريلوي نظام سلطان جي محل ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندو هو. بعد ۾ بوبوبو ريلوي مسافرن ۽ مال لاءِ استعمال ٿي ۽ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي مسافر ريلوي خدمتن مان هڪ هئي. اها لائين آخرڪار بند ڪئي وئي ۽ ان جو گهڻو ڍانچو ختم ٿي ويو. === تجويز ڪيل زنجبار پل === زنجبار کي تنزانيا جي مکيه سرزمين سان سڌي زميني رابطي ذريعي ڳنڍڻ لاءِ هڪ وڏي پل جي تجويز وقت بوقت سامهون آئي آهي. تجويز ڪيل [[زنجبار پل]] جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''50 ڪلوميٽر''' ٻڌائي وئي آهي ۽ اها انگوجا کي دارالسلام ڀرسان مکيه سرزمين سان ڳنڍڻ لاءِ تصور ڪئي وئي آهي. 2023ع ۾ تنزانيا جي حڪومت ٻڌايو هو تہ منصوبي بابت هڪ چيني انجنيئرنگ ڪمپني سان ڳالهيون هلي رهيون هيون ۽ منصوبي جي اندازي لاڳت لڳ ڀڳ 2.7 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻائي وئي. پر 2025ع تائين منصوبي ۾ محدود عملي اڳڀرائي رپورٽ ٿي ۽ تعمير جي حتمي شروعاتي تاريخ مقرر نه ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.msn.com/en-gb/travel/news/the-incredible-new-2bn-bridge-in-africa-that-would-be-the-continent-s-longest/ar-AA1zykzW |title=The incredible new £2bn bridge in Africa that would be the continent's longest |website=MSN |date=20 February 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> جيڪڏهن لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر ڊگهي اها پل مڪمل ٿئي ٿي تہ اها آفريڪا جي موجوده ڊگهن پلن کان گهڻي ڊگهي هوندي؛ تنهن هوندي بہ اها اڃا تجويز ڪيل منصوبو آهي، تعمير هيٺ پل نه آهي. === آمدرفت جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي آمدرفت جو ڍانچو''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | مکيه ڍانچو ! style="background:#457B9D;color:white;" | جغرافيائي ڪردار ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | موجوده حيثيت |- | روڊ | لڳ ڀڳ 1,800 ڪلوميٽر جو نيٽ ورڪ | انگوجا ۽ پيمبا اندر زميني آمدرفت | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | عوامي آمدرفت | [[دالا دالا]]، ٽيڪسي ۽ ٻيون گاڏيون | شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا رستا | فعال |- | مسافر فيري | دارالسلام–زنجبار ۽ انگوجا–پيمبا | ٻيٽن ۽ مکيه سرزمين وچ ۾ رابطو | روزاني خدمتون |- | بندرگاهه | مالندي، ماروهوبي، فومبا، ويٽي، مڪواني ۽ ٻيا | مسافر ۽ واپاري آمدرفت | فعال / جديدڪاري هيٺ |- | هوائي آمدرفت | [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[پيمبا ايئرپورٽ]] | ملڪي ۽ بين الاقوامي رابطا | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | ريلوي | تاريخي اسٽون ٽائون–بوبوبو لائين | تاريخي اندروني آمدرفت | بند |- | تجويز ڪيل پل | لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر | انگوجا–مکيه تنزانيا | صرف تجويز |} == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] {{Zanzibar}} {{Tanzania topics}} [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] e6cvx837te5r93jti3cx9o9wm7i65fi 410757 410755 2026-09-09T07:26:11Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:هندي سمنڊ جا ٻيٽ]]; added [[Category:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410757 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Harvesting seaweed in Jambiani.jpg|thumb|left|[[جامبياني]] ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]]؛ ساحلي معيشت ۾ سامونڊي پوک ڪيترن گهرن لاءِ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي]] [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|جامبياني ۾ ڳاڙهي سامونڊي گاهه ''[[Eucheuma]]'' جي پوک]] [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ بازار]] زنجبار جي معيشت تاريخي طور [[هندي سمنڊ]] جي واپار، [[لونگ]] ۽ ٻين مصالحن، ناريل، مڇيگيري ۽ زرعي پيداوار تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] ۽ ان سان لاڳاپيل خدمتون معيشت جا انتهائي اهم شعبا بڻجي چڪا آهن. زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو شعبو روزگار، خوراڪ ۽ برآمدي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. 2022ع ۾ زراعت جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 25.9 سيڪڙو هو.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract, 2022 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي معيشت جي جوڙجڪ گذريل ٻن صدين دوران نمايان طور تبديل ٿي آهي. 19هين صديءَ ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي دور ۾ لونگ، عاج ۽ واپار معاشي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا؛ جديد دور ۾ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ خدمتون، ٽرانسپورٽ، تعمير، واپار ۽ ٻين خدمتن جي اهميت وڌي آهي. === زراعت ۽ مصالحا === [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|[[لونگ]]، جنهن زنجبار جي تاريخي زرعي ۽ واپاري معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي آهي]] [[لونگ]] زنجبار سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ نقد فصل آهي. لونگ اصل ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جو ٻوٽو آهي ۽ 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ عماني حڪمرانن جي دور ۾ زنجبار ۾ وڏي پيماني تي متعارف ڪرايو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |title=Oman & Zanzibar: The Sultans of Oman |author=Trevor Marchand |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031092051/http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |archive-date=31 October 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> خاص ڪري [[پيمبا ٻيٽ]] هڪ وقت دنيا جي وڏن لونگ پيدا ڪندڙ علائقن مان هو. بعد ۾ عالمي مقابلي، قيمتن جي تبديلي ۽ معاشي پاليسين سبب زنجبار جو عالمي لونگ منڊيءَ ۾ حصو گهٽجي ويو.<ref name="LAtimes">{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-nov-24-fg-cloves24-story.html |title=Zanzibar Loses Some of Its Spice |work=[[Los Angeles Times]] |last=Sanders |first=Edmund |date=24 November 2005 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سرڪاري زرعي انگن اکرن موجب 2023ع ۾ 2,654.7 ٽن لونگ خريد ڪيا ويا، جن جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 37.98 ارب تنزانيائي شلنگ هئي. پيداوار ۾ سال بہ سال نمايان ڦيرڦار ٿئي ٿي؛ 2021ع ۾ 7,840.8 ٽن ۽ 2022ع ۾ 4,734.1 ٽن لونگ رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Agriculture2023">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ANNUAL%20BULLETIN%20OF%20AGRICULTURAL%20STATISTICS%2C%202023.pdf |title=Annual Bulletin of Agricultural Statistics, 2023 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> لونگ کان سواءِ [[ناريل]]، [[دارچيني]]، [[جائفل]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڪساوا]]، چانور، ڪيلا، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. گهڻي زرعي سرگرمي ننڍن آبادگارن تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ وڏن خوراڪي فصلن، ميون ۽ ڀاڄين هيٺ مجموعي طور 104,316.3 ايڪڙ زمين رپورٽ ڪئي وئي ۽ انهن جي گڏيل پيداوار 408,484.5 ٽن هئي.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022" /> === سامونڊي گاهه ۽ مڇيگيري === [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|left|سامونڊي پاڻيءَ ۾ ''Eucheuma'' جي پوک]] [[سامونڊي گاهه جي پوک]] زنجبار جي ساحلي ڳوٺن، خاص ڪري [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۾، اهم نقد آمدنيءَ واري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. سامونڊي گاهه جي تجارتي پوک جي ترقيءَ ۾ تنزانيائي سامونڊي حياتيات جي ماهر [[اڊيليڊا ڪي. سيميسي]] جي تحقيق اهم رهي.<ref>{{cite book |last1=Oliveira |first1=E. C. |last2=Österlund |first2=K. |last3=Mtolera |first3=M. S. P. |title=Marine Plants of Tanzania: A Field Guide to the Seaweeds and Seagrasses of Tanzania |publisher=Sida/Department for Research Cooperation, SAREC |year=2003 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/795 }}</ref> 2023ع ۾ زنجبار ۾ سامونڊي گاهه جي پيداوار '''16,652.8 ٽن''' هئي، جيڪا 2022ع جي 12,593.8 ٽن کان 32.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ان پيداوار جو لڳ ڀڳ 97.1 سيڪڙو ''Eucheuma spinosum''، 2.7 سيڪڙو ''Ulva'' ۽ 0.2 سيڪڙو ''Eucheuma cottonii'' تي مشتمل هو.<ref name="Agriculture2023" /> [[مڇيگيري]] پڻ خوراڪ، روزگار ۽ مقامي واپار لاءِ اهم آهي. زنجبار جي سرڪاري انگن موجب 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ 18,853.1 ٽن مڇي پڪڙي وئي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.4 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 147.8 ارب تنزانيائي شلنگ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/Agriculture%20Statistical%20Release%20First%20Quarter%202024.pdf |title=The Agricultural Statistics Release: First Quarter 2024 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} [[File:Dolphin tour in Zanzibar.jpg|thumb|هندي سمنڊ ۾ زنجبار ڀرسان سياحن جون ٻيڙيون]] [[File:A bird's view of the stone city in Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جي اهم تاريخي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ]] سياحت جديد زنجبار جي معيشت جي اهم ترين شعبن مان هڪ آهي. [[اسٽون ٽائون]] جو تاريخي ورثو، سامونڊي ڪنارا، [[مرجاني ڀتيون]]، سامونڊي حياتيات، مصالحن جا باغ ۽ [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ٻيٽن جي مکيه سياحتي ڪشش ۾ شامل آهن. زنجبار ۾ جديد بين الاقوامي سياحت 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان تيزيءَ سان وڌي. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح آيا هئا، جڏهن تہ 2016ع ۾ اهو انگ 376,000 تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last=Lange |first=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L }}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019 }}</ref> 2025ع ۾ زنجبار '''917,167''' بين الاقوامي سياح رڪارڊ ڪيا، جڏهن تہ 2024ع ۾ 736,755 سياح آيا هئا؛ يعني هڪ سال ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 100,729 بين الاقوامي سياح آيا.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار ۾ چونڊ سالن دوران بين الاقوامي سياحن جي آمد''' ! style="background:#1565C0;color:white;" | سال ! style="background:#00897B;color:white;" | بين الاقوامي سياح ! style="background:#D97706;color:white;" | تبصرو |- | 1985 | 19,000 | style="text-align:left;" | جديد سياحتي صنعت جي شروعاتي واڌ وارو دور |- | 2016 | 376,000 | style="text-align:left;" | بين الاقوامي سياحت ۾ وڏي توسيع |- | 2024 | 736,755 | style="text-align:left;" | سياحت ۾ وبا کان پوءِ مضبوط واڌ |- | 2025 | style="background:#E8F5E9;" | '''917,167''' | style="text-align:left;" | ان وقت تائين سالياني آمد جو رڪارڊ |- | جنوري–جولاءِ 2026 | style="background:#FFF3E0;" | '''508,747''' | style="text-align:left;" | صرف پهرين ستن مهينن جو انگ |} <small>ذريعا: ''Ecosystem Services''، زنجبار جي سرڪاري سياحتي انگن تي ٻڌل رپورٽون ۽ ''The Citizen''.<ref name="Tourism2025" /><ref name="Tourism2026">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> 2026ع ۾ واڌ جو رجحان جاري رهيو؛ جنوري کان جولاءِ تائين لڳ ڀڳ '''508,747''' بين الاقوامي سياح آيا. جولاءِ 2026ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 107,801 سياح آيا، جيڪو ان مهيني لاءِ تاريخي رڪارڊ هو.<ref name="Tourism2026" /><ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-makes-july-tourism-history-with-record-107-801-arrivals-5557592 |title=Zanzibar makes July tourism history with record 107,801 arrivals |work=The Citizen |date=14 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سياحت جي تيز واڌ سان هوٽلن، ريسٽورنٽن، ٽرانسپورٽ، تعمير، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن ۾ معاشي سرگرمي وڌي آهي. ساڳئي وقت ساحلي زمين جي استعمال، پاڻيءَ جي طلب، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، سامونڊي ماحول ۽ مرجاني ڀتين تي دٻاءَ بابت ماحولياتي خدشا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K }}</ref> === صنعت، واپار ۽ سيڙپڪاري === زنجبار جو صنعتي شعبو نسبتاً ننڍو آهي ۽ ان ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، مشروبات، تعميراتي مواد ۽ ٻيون هلڪيون صنعتون شامل آهن. ٻيٽن جي محدود صنعتي بنياد سبب خوراڪ جي ڪجهه شين، پيٽروليم مصنوعات، مشينري ۽ ڪيترين تيار ٿيل صارف شين لاءِ مکيه تنزانيا ۽ پرڏيهي منڊين تي ڀاڙڻو پوي ٿو. حڪومت واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ لاءِ آزاد بندرگاهه ۽ برآمدي پروسيسنگ جهڙيون پاليسيون پڻ اختيار ڪيون آهن. اهڙين پاليسين جو مقصد برآمدات ۾ تنوع، ٻيهر برآمدي واپار، گودامن، لاجسٽڪس ۽ ٻين معاون خدمتن کي هٿي ڏيڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2843.htm |title=Background Note: Tanzania |author=Bureau of African Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=8 June 2010 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === توانائي === زنجبار پنهنجي بجليءَ جي وڏي حصي لاءِ [[تنزانيا]] جي مکيه سرزمين سان سامونڊي هيٺان بجليءَ جي ڪيبلن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[انگوجا]] کي مکيه سرزمين سان ڳنڍيندڙ 100 ميگاواٽ گنجائش واري سامونڊي ڪيبل 2013ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. منصوبي کي آمريڪا جي [[ملينيئم چيلينج ڪارپوريشن]] جي مالي سهڪار سان تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |title=Ambassador Lenhardt Participates in Ceremony to Install 100 Megawatt Submarine Power to Zanzibar |publisher=Embassy of the United States, Dar es Salaam |date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217123714/http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |archive-date=17 February 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پيمبا ٻيٽ]] 2010ع کان مکيه سرزمين سان 25 ميگاواٽ سامونڊي بجلي رابطي وسيلي ڳنڍيل آهي. اهو منصوبو وڏي حد تائين ناروي جي مالي مدد سان مڪمل ٿيو ۽ پيمبا جي ڊيزل جنريٽرن تي پراڻي انحصار کي گهٽايو.<ref>{{cite web |url=http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |title=Nexans Completes Subsea Cable Link to Provide Reliable Power for Pemba Island in Zanzibar |publisher=[[Nexans]] |date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505225414/http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |archive-date=5 May 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بجليءَ جي سرزميني نظام تي انحصار تاريخي طور زنجبار کي فراهميءَ جي رڪاوٽن لاءِ حساس بڻايو آهي. 2008ع ۾ انگوجا لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين وڏي بجلي بندش جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ڊسمبر 2009ع کان مارچ 2010ع تائين پراڻي سامونڊي ڪيبل جي خرابي سبب ٻيٽ لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين بجليءَ جي شديد بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7427957.stm |title=Melting in Zanzibar's Blackout |work=[[BBC News]] |date=30 May 2008 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == [[File:A view of the clock tower in House of Wonders through Islamic styled door in the Stoen City of Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ اسلامي طرز جي دروازي مان [[بيت العجائب]] جي گهڙيال ٽاور جو منظر]] [[File:Zanzibar International Film Festival 2013.jpg|thumb|[[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]]، 2013ع]] زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جي سڀ کان نمايان شڪلين مان هڪ آهي. صدين کان [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ بعد ۾ يورپ سان سامونڊي واپار ۽ لڏپلاڻ سبب ٻيٽن جي ٻولي، موسيقي، کاڌي، لباس، فن تعمير، مذهبي روايتن ۽ ادبي ثقافت تي مختلف اثر پيا آهن. [[يونيسڪو]] [[اسٽون ٽائون]] کي اهڙي سواحلي واپاري شهر جو ممتاز مثال قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي ثقافتي عنصر هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گڏجي هڪ منفرد شهري ثقافت ٺاهي چڪا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻولي ۽ ادبي ثقافت === [[سواحلي ٻولي]] زنجبار جي روزمره زندگي، ثقافتي سڃاڻپ، ادب ۽ موسيقيءَ جي بنيادي ٻولي آهي. زنجبار جو [[ڪيونگوجا]] لهجو جديد معياري سواحليءَ جي ترقيءَ ۾ اهم اثر رکي ٿو. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[عربي ٻولي|عربي]] کي اسلام، ديني تعليم ۽ تاريخي واپاري لاڳاپن سبب اهم مذهبي ۽ ثقافتي حيثيت حاصل آهي. سواحلي ادبي روايت ۾ شاعريءَ جون صنفون جهڙوڪ ''شعيري'' ({{lang|sw|shairi}}) ۽ ''اوتينزي'' ({{lang|sw|utenzi}}) تاريخي طور اهم رهيون آهن. ''شعيري'' ۾ محبت، سماجي معاملن يا سياسي موضوعن تي شاعري ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ ''اوتينزي'' گهڻو ڪري ڊگهي بياني، مذهبي يا تاريخي شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. زنجبار ۾ ڄاول ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] کي 2021ع جو [[ادب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي نوآباديات جي اثرن، جلاوطني، پناهگيرن ۽ مختلف ثقافتن وچ ۾ رهندڙ ماڻهن جي تجربن جي باريڪ مطالعي لاءِ ساراهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/press-release/ |title=The Nobel Prize in Literature 2021 |publisher=Nobel Prize Outreach |date=7 October 2021 |access-date=9 September 2026 }}</ref> گرناه 1948ع ۾ زنجبار ۾ ڄائو ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ انگلينڊ لڏي ويو؛ سندس ڪيترن ناولن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآبادياتي ورثو ۽ سڃاڻپ جا موضوع مرڪزي حيثيت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/bio-bibliography/ |title=Abdulrazak Gurnah – Biobibliography |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=9 September 2026 }}</ref> === موسيقي === [[تاراب موسيقي]] زنجبار جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل موسيقي روايتن مان هڪ آهي. اها سواحلي ساحل جي مقامي روايتن سان گڏ عرب، هندستاني ۽ هندي سمنڊ جي ٻين موسيقي روايتن جي ميل جول مان ترقي ڪئي. تاراب ۾ عام طور [[عود]]، [[وائلن]]، قانون، اڪارڊين، ننڍا ڊرم ۽ ٻين سازن جو استعمال ٿيندو آهي. 19هين صديءَ جي آخر ۾ [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ عرب موسيقيءَ سان لاڳاپيل درٻاري روايتن جي واڌ سان تاراب کي نئين سر هٿي ملي. پوءِ هن صنف وڌيڪ مقامي سواحلي روپ اختيار ڪيو ۽ 20هين صديءَ ۾ عوامي موسيقي بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Topp Fargion |first1=Janet |last2=Le Guennec-Coppens |first2=Françoise |last3=Mery |first3=Sophie |title=The Music of Zenj: Arab-African crossovers in the music of Zanzibar |journal=Journal des africanistes |volume=72 |issue=2 |year=2002 |pages=203–212 |url=https://www.persee.fr/doc/jafr_0399-0346_2002_num_72_2_1315 }}</ref> [[سيتي بنت سعد]] 20هين صديءَ جي شروعاتي زنجبار جي سڀ کان اهم تاراب ڳائڻي هئي. هوءَ [[فومبا]] ۾ ڄائي ۽ سواحلي زبان ۾ ڳائڻ سبب تاراب کي درٻاري ۽ اشرافي حلقن کان ٻاهر وسيع عوام تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس رڪارڊنگون 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي طور جاري ٿيون ۽ هوءَ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل ڳائڻين مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last=Fair |first=Laura |title=Music, memory and meaning: the Kiswahili recordings of Siti binti Saad |journal=Afrikanistische Arbeitspapiere |issue=55 |year=1998 |pages=1–16 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Sanga |first=Imani |title=The Archiving of Siti Binti Saad and her Engagement with the Music Industry in Shaaban Robert’s Wasifu wa Siti Binti Saad |journal=Eastern African Literary and Cultural Studies |volume=2 |issue=1–2 |year=2016 |pages=34–44 |doi=10.1080/23277408.2016.1158550 }}</ref> زنجبار جي روايتي موسيقي ۾ ''سمبرا''، ''شرها''، ''ليواه'' ۽ مذهبي ''موليدي'' جهڙيون روايتون پڻ شامل آهن. ''موليدي'' ۾ [[مولد النبي]] سان لاڳاپيل مذهبي قصا ۽ [[قصيدو|قصيدا]] عربي يا سواحليءَ ۾ پڙهيا وڃن ٿا. نوجوان نسل ۾ 1990ع کان پوءِ [[بونگو فلاوا]] ۽ تنزانيائي هپ هاپ پڻ مقبول ٿيا آهن. زنجبار مشهور برطانوي ڳائڻي ۽ [[ڪوئين]] بينڊ جي اڳواڻ [[فريڊي مرڪري]] جي ڄمڻ واري جاءِ پڻ آهي. هو 1946ع ۾ [[زنجبار شهر]] ۾ پيدا ٿيو هو. === فن تعمير ۽ شهري ورثو === [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جون سوڙهيون گهٽيون ۽ تاريخي عمارتون]] زنجبار جو فن تعمير خاص ڪري [[اسٽون ٽائون]] ۾ سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي اثرن جو گڏيل اظهار آهي. يونيسڪو موجب اسٽون ٽائون پنهنجي تاريخي شهري بناوت، سوڙهين گهٽين، مرجاني پٿر جي عمارتن، نقش ٿيل دروازن ۽ مذهبي ۽ تجارتي عمارتن سبب سواحلي ساحل جي شهري ثقافت جو غيرمعمولي مثال آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهم تاريخي عمارتن ۾: * [[بيت العجائب]] * [[زنجبار جو پراڻو قلعو]] * [[زنجبار جو پراڻو ڊسپينسري]] * [[حمامني فارسي غسل خانو]] * [[ليوِنگسٽن هائوس]] شامل آهن. [[بيت العجائب]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سلطان برغش بن سعيد جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ زنجبار جي سڀ کان مشهور تاريخي عمارتن مان رهيو آهي. اسٽون ٽائون جا مشهور ڪاٺ جا نقش ٿيل دروازا به شهر جي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[ميچنزاني فليٽس]] جهڙيون رهائشي عمارتون پڻ زنجبار جي جديد شهري تاريخ جو حصو بڻيون. اهي 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ انقلاب کان پوءِ وڏي پيماني تي رهائشي تعمير جي منصوبن هيٺ، اوڀر جرمني جي مدد سان ٺهيون.<ref>{{cite book |last=Bakari |first=Mohammed Ali |title=The Democratisation Process in Zanzibar: A Retarded Transition |publisher=GIGA-Hamburg |year=2001 |isbn=978-3-928049-71-9 |page=128 }}</ref> === ثقافتي ميلا ۽ فلم === [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] (ZIFF)، جنهن کي ''Festival of the Dhow Countries'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، اوڀر آفريڪا جي اهم ثقافتي ميلن مان هڪ آهي. اهو 1997ع ۾ قائم ٿيو ۽ فلم، موسيقي، فن ۽ سواحلي ۽ هندي سمنڊ واري دنيا جي ثقافتي رابطن کي هٿي ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/history.html |title=Our History |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZIFF هر سال آفريڪا، وچ اوڀر، ايشيا، يورپ ۽ ٻين علائقن جون فلمون ڏيکاري ٿو، پر خاص ڌيان آفريقي ۽ آفريقي ڊائسپورا جي فلم سازن تي هوندو آهي. ميلو فلم کي ثقافتي سڃاڻپ، سماجي مباحثي ۽ مقامي تخليقي صنعتن جي واڌ لاءِ اوزار طور پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/whyfestival.html |title=About Festival |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[سوتي زا بوسارا]] موسيقي ميلو ۽ [[جهازي ادبي ۽ جاز ميلو]] پڻ زنجبار جي جديد ثقافتي ڪئلينڊر جا نمايان حصا آهن. 2026ع ۾ يونيسڪو [[Majestic Cinema]] جي بحاليءَ واري منصوبي کي ZIFF، Sauti za Busara ۽ Jahazi جهڙن وڏن سالياني ثقافتي پروگرامن لاءِ اهم مستقبل جي مرڪز طور بيان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-high-level-visit-zanzibar-reaffirms-commitment-rehabilitation-majestic-cinema |title=UNESCO High-Level Visit in Zanzibar Reaffirms Commitment to Rehabilitation of Majestic Cinema |publisher=UNESCO |date=18 February 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ميڊيا ۽ مواصلات === زنجبار جي سرڪاري نشرياتي اداري کي [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ZBC) چيو وڃي ٿو. ان جون پاڙون 1951ع ۾ شروع ٿيل ''Voice of Zanzibar'' ريڊيو سروس تائين پهچن ٿيون. اتحاد کان پوءِ ان جو نالو ''Sauti ya Tanzania Zanzibar'' رکيو ويو.<ref name="ZBCHistory">{{cite web |url=https://www.zbc.go.tz/about |title=About Us |publisher=Zanzibar Broadcasting Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار رنگين ٽيليويزن جي شروعاتي مرڪزن مان پڻ هو. Television Zanzibar جي آزمائشي نشريات 9 مارچ 1973ع تي شروع ٿي ۽ 12 جنوري 1974ع تي ان جو رسمي افتتاح ٿيو. ZBC پنهنجي تاريخ ۾ ان کي آفريڪا جي شروعاتي رنگين ٽيليويزن نيٽ ورڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="ZBCHistory" /> 2013ع ۾ زنجبار جي ايوان نمائندگان جي منظور ڪيل قانون نمبر 4 تحت موجوده Zanzibar Broadcasting Corporation قائم ڪئي وئي.<ref name="ZBCHistory" /> اڄ زنجبار ۾ ريڊيو، ٽيليويزن، موبائل فون ۽ انٽرنيٽ خدمتون تنزانيا جي وڏي مواصلاتي نظام سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ مقامي FM ريڊيو ۽ آن لائن ميڊيا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === تعليم === [[File:Zanzibar 2012 06 06 4220 (7592226526).jpg|thumb|[[دارالسلام يونيورسٽي]] جو [[Institute of Marine Sciences]]، زنجبار]] زنجبار جو پنهنجو تعليم کاتو ۽ اعليٰ تعليمي ادارا آهن. [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]] (SUZA) 1999ع جي قانون نمبر 8 تحت قائم ڪئي وئي ۽ سيپٽمبر 2001ع ۾ عملي طور ڪم شروع ڪيو. اها زنجبار جي سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ 2026ع تائين انگوجا ۽ پيمبا تي نو ڪيمپس هلائي رهي هئي.<ref>{{cite web |url=https://suza.ac.tz/?page_id=2876 |title=About Us – SUZA History |publisher=The State University of Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار ۾ ٻين اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[زنجبار يونيورسٽي]]، [[سومائت يونيورسٽي]] ۽ دارالسلام يونيورسٽي جو [[Institute of Marine Sciences]] شامل آهن. جنوري 2026ع ۾ دارالسلام يونيورسٽي جي Institute of Marine Sciences لاءِ Buyu ۾ نئين علمي ۽ انتظامي عمارت جو افتتاح ڪيو ويو، جنهن کي سامونڊي سائنس ۽ ''blue economy'' جي تحقيق سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.udsm.ac.tz/news/president-samia-inaugurates-ims-facility-advancing-udsms-blue-economy-role |title=President Samia Inaugurates IMS Facility, Advancing UDSM’s Blue Economy Role |publisher=University of Dar es Salaam |date=12 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] زنجبار ۾ پنهنجو بين الاقوامي ڪيمپس قائم ڪيو. [[IIT مدراس زنجبار]] هندستان جي ڪنهن IIT جو پهريون پرڏيهي ڪيمپس آهي ۽ انجنيئرنگ، ڊيٽا سائنس، مصنوعي ذهانت ۽ سامونڊي ڍانچي جهڙن شعبن ۾ پروگرام پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/ |title=IIT Madras Zanzibar Campus |publisher=Indian Institute of Technology Madras |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2025ع ۾ ان جي پهرين MTech بيچ فارغ التحصيل ٿي، جڏهن تہ 2026ع ۾ ٻئي ڊگري ورهائڻ واري تقريب ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/campus-life |title=Discover Our Campus |publisher=IIT Madras Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> === رانديون === [[File:A bird's view of Amaan Stadium in Zanzibar.jpg|thumb|[[امان اسٽيڊيم]] جو هوائي منظر]] [[فٽبال]] زنجبار جي سڀ کان مشهور راند آهي. ان جو انتظام [[زنجبار فٽبال فيڊريشن]] (ZFF) ڪري ٿي. زنجبار [[FIFA]] جو ميمبر ناهي، تنهنڪري [[زنجبار قومي فٽبال ٽيم]] فيفا ورلڊ ڪپ ۾ حصو نٿي وٺي سگهي. ZFF [[CAF]] جي ايسوسيئيٽ حيثيت سان لاڳاپيل رهي آهي ۽ ان جا ڪلب CAF جي ڪجهه ڪلب مقابلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://zanzibar-fa.com/about-zfa/ |title=About ZFA |publisher=Zanzibar Football Federation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنهنجي [[زنجبار پريميئر ليگ]] آهي، جيڪا 1981ع ۾ قائم ٿي. مقامي ڪلب [[زنجبار ڪپ]] ۽ [[ماپندوزي ڪپ]] ۾ پڻ حصو وٺن ٿا. ماپندوزي ڪپ عام طور جنوري ۾ [[زنجبار انقلاب]] جي سالگرهه جي موقعي تي منعقد ٿيندو آهي. [[امان اسٽيڊيم]] زنجبار شهر جو مکيه وڏو راندين وارو ميدان آهي ۽ فٽبال سميت وڏين عوامي ۽ قومي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ڪرڪيٽ]] پڻ زنجبار ۾ تاريخي طور مشهور رهي. 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيٽن تي انگلينڊ، هندستان، پاڪستان، ڏکڻ آفريڪا ۽ اوڀر آفريڪا سان لاڳاپيل ٽيمون کيڏيون. 1964ع کان پوءِ راند جي مقبوليت گهٽجي وئي، پر 21هين صديءَ ۾ ان کي ٻيهر هٿي ڏيڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. [[جوڊو]] زنجبار ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان منظم نموني کيڏي وڃي ٿي ۽ [[زنجبار جوڊو ايسوسيئيشن]] مقامي ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ سرگرم رهي آهي. === چونڊ ثقافتي سڃاڻپون === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي ثقافت جا نمايان عنصر''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | نمايان مثال ! style="background:#457B9D;color:white;" | اهميت |- | ٻولي | [[سواحلي ٻولي]] | style="text-align:left;" | روزمره زندگي، ادب ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي |- | موسيقي | [[تاراب موسيقي]] | style="text-align:left;" | عرب، آفريقي ۽ هندي سمنڊ جي موسيقي روايتن جو ميلاپ |- | ڳائڻي | [[سيتي بنت سعد]] | style="text-align:left;" | سواحلي تاراب جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل مشهور ڳائڻي |- | ادبي شخصيت | [[عبدالرزاق گرناه]] | style="text-align:left;" | 2021ع جو ادب جو نوبل انعام ماڻيندڙ |- | مشهور ڄاول شخص | [[فريڊي مرڪري]] | style="text-align:left;" | [[ڪوئين]] بينڊ جو اڳواڻ ڳائڻي؛ زنجبار شهر ۾ ڄاول |- | عالمي ورثو | [[اسٽون ٽائون]] | style="text-align:left;" | سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي شهري ورثي جو مثال |- | فلم ۽ فن | [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] | style="text-align:left;" | اوڀر آفريڪا جي اهم سالياني ثقافتي ميلن مان هڪ |- | سرڪاري ميڊيا | [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] | style="text-align:left;" | ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي تاريخي ۽ سرڪاري نشريات |- | اعليٰ تعليم | [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]]، [[IIT مدراس زنجبار]] | style="text-align:left;" | مقامي ۽ بين الاقوامي اعليٰ تعليم جا مرڪز |- | راند | [[فٽبال]] | style="text-align:left;" | زنجبار جي سڀ کان مشهور منظم راند |} == زندگيءَ جو معيار ۽ صحت == [[File:Mnazi Mmoja Hospital.jpg|thumb|[[زنجبار شهر]] ۾ [[منازي موجا اسپتال]]، زنجبار جي اهم ريفرل اسپتالن مان هڪ]] زنجبار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران غربت، صحت جي سهولتن، صاف پاڻي، بجلي ۽ ٻين بنيادي خدمتن تائين پهچ ۾ مجموعي بهتري آئي آهي، پر [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، ۽ شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي تفاوت اڃا برقرار آهن. غربت خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جڏهن تہ صحت، روزگار، تعليم ۽ ٻين خدمتن جو وڏو حصو [[زنجبار شهر]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref name="ZanzibarPoverty2022">{{cite report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099750011032226668 |title=Towards a More Inclusive Zanzibar Economy: Zanzibar Poverty Assessment 2022 |publisher=[[World Bank]] |year=2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === غربت ۽ زندگيءَ جو معيار === [[زنجبار گهريلو بجيٽ سروي]] 2019/20 موجب بنيادي ضرورتن واري غربت جي شرح 2009/10ع جي '''34.9٪''' مان گهٽجي 2019/20ع ۾ '''25.7٪''' ٿي وئي، جڏهن تہ خوراڪي يا انتهائي غربت ساڳئي عرصي ۾ 11.7٪ مان گهٽجي '''9.3٪''' ٿي.<ref name="HBS2019">{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/HBS%20Main%20Report_final%2031.12.2020%20printing%20%282%29.pdf |title=Zanzibar Household Budget Survey 2019/2020 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2020 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي 2022ع واري غربت جائزي موجب 2009ع کان 2019ع تائين غربت ۾ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي ٿي، پر معاشي واڌ جي ڀيٽ ۾ غربت گهٽجڻ جي رفتار نسبتاً سست رهي. وڏي تعداد ۾ ماڻهو غربت جي حد جي بلڪل ويجهو رهن ٿا، تنهنڪري قيمتن، روزگار يا آمدنيءَ ۾ ننڍيون خراب تبديليون به ڪيترن خاندانن کي ٻيهر غربت ۾ ڌڪي سگهن ٿيون.<ref name="ZanzibarPoverty2022" /> غربت جو جغرافيائي ورهاڱو به اڻبرابر آهي. 2019/20ع ۾ بنيادي ضرورتن واري غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ '''73.3٪''' ٻهراڙيءَ جي علائقن ۾ رهندا هئا، جڏهن تہ خوراڪي غربت ۾ رهندڙن مان 76.5٪ ٻهراڙيءَ ۾ هئا.<ref name="HBS2019" /> === بنيادي سهولتون === زنجبار ۾ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي تنزانيا جي ڪيترن ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً وڏي آهي. 2022ع جي Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار جي '''97.6٪ گهرن''' وٽ بهتر ڪيل پيئڻ جي پاڻي جو ذريعو موجود هو؛ آباديءَ جي لحاظ کان اهو انگ 97.8٪ هو.<ref name="DHS2022Water">{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/dhs/Tanzania_DHS-MIS_2022_Final_Report.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي سرڪاري شمارياتي خلاصن ۾ پڻ پاڻي، صفائي ۽ بجليءَ جي سهولتن ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي تفاوت ڏيکاريو ويو آهي. هڪ سرڪاري شمارياتي جدول موجب بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيل گهرن جو تناسب مجموعي طور تقريباً 57٪ هو، پر شهري علائقن ۾ اهو 86.6٪ ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 33.3٪ هو.<ref>{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026 }}</ref> === صحت جو نظام === زنجبار جو پنهنجو صحت کاتو ۽ صحت جي سهولتن جو نظام آهي، جنهن ۾ بنيادي صحت مرڪز، ضلعي ۽ علائقائي اسپتالون ۽ ريفرل ادارا شامل آهن. [[منازي موجا اسپتال]] انگوجا تي اهم ريفرل ۽ تدريسي اسپتال آهي، جڏهن تہ پيمبا ۽ انگوجا تي ضلعي ۽ علائقائي سطح جون ٻيون اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. گذريل سالن ۾ منازي موجا اسپتال ۽ ٻين صحت مرڪزن کي جديد بڻائڻ، نيون طبي خدمتون قائم ڪرڻ ۽ CT، MRI ۽ ٻين تشخيصي سهولتن تائين رسائي وڌائڻ لاءِ منصوبا شروع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite report |url=https://tanzaniagoaltrack.nbs.go.tz/content/platform/tanzania/reports/report-carousel-5.pdf |title=Evaluation of Zanzibar Vision 2020 |publisher=Zanzibar Planning Commission |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻارن جي موت ۽ زندگيءَ جي اميد === 2022ع جي [[تنزانيا جي آدمشماري|آبادي ۽ رهائش واري آدمشماري]] مطابق زنجبار ۾: * نون ڄاول ٻارن کان هڪ سال تائين موت جي شرح '''34.7 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ * هڪ کان پنجن سالن جي عمر واري ٻارن جي موت جي شرح '''22.2 في 1,000'''؛ * پنجن سالن کان گهٽ عمر جي مجموعي موت جي شرح '''54.9 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ ۽ * ڄمڻ وقت سراسري زندگيءَ جي اميد '''64.1 سال''' هئي.<ref name="Mortality2022">{{cite report |url=https://nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1752867160-Mortality%20Analysis.pdf |title=Census Results in Brief – Key Mortality Indicators, 2022 PHC |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عورتن جي زندگيءَ جي اميد 65.9 سال ۽ مردن جي 62.4 سال هئي. ساڳئي آدمشماريءَ ۾ زنجبار لاءِ ماءُ جي موت جي شرح '''196 في 100,000 زنده ڄمڻ''' ڄاڻائي وئي، جيڪا مکيه تنزانيا جي 146 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Mortality2022" /> === غذائيت === 2022ع واري Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان لڳ ڀڳ '''18٪''' [[قد جي گهٽ واڌ|stunting]] جو شڪار هئا، يعني سندن قد سندن عمر جي لحاظ کان گهٽ هو. اهو مکيه تنزانيا جي تقريباً 30٪ جي شرح کان گهٽ هو.<ref name="DHS2022Nutrition">{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/FR382/FR382.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[گهٽ وزن نسبت قد|wasting]] يا تيز غذائي کوٽ زنجبار ۾ نسبتاً وڌيڪ هئي: پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان تقريباً '''8٪''' wasting جو شڪار هئا، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها شرح تقريباً 3٪ هئي.<ref name="DHS2022Nutrition" /> زنجبار اندر پڻ علائقائي فرق موجود هئا. 2022ع ۾ stunting جي شرح [[اتر انگوجا علائقو|اتر انگوجا]] ۾ لڳ ڀڳ 29٪، [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 22٪، [[ڏکڻ پيمبا علائقو|ڏکڻ پيمبا]] ۽ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 17٪، ۽ [[مجيني مغربي علائقو|مجيني مغربي]] ۾ 13٪ هئي.<ref>{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/SR282/SR282.pdf |title=Tanzania DHS-MIS 2022 Summary Report |publisher=The DHS Program |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ايڇ آءِ وي/ايڊز === زنجبار ۾ عام بالغ آباديءَ ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز|HIV]] جي شرح مکيه تنزانيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. [[Tanzania HIV Impact Survey]] 2022–2023 موجب 15 سالن ۽ ان کان وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ HIV جي مجموعي شرح زنجبار ۾ '''0.4٪''' هئي، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها 4.5٪ هئي.<ref name="THIS2023">{{cite report |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/THIS2022-2023%20Final%20Report.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023: Final Report |publisher=National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and Tanzania Commission for AIDS |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنجن علائقن ۾ بالغ HIV جي شرح 0.2٪ کان 0.8٪ جي وچ ۾ هئي؛ سڀ کان گهٽ شرح [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 0.2٪ ۽ سڀ کان وڌيڪ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 0.8٪ رپورٽ ٿي.<ref>{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705491208-THIS2022-2023_Summary_Sheet.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023 Summary Sheet |publisher=National Bureau of Statistics |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عام آباديءَ جي گهٽ شرح باوجود ڪجهه وڌيڪ خطري وارن گروهن ۾ HIV جي شرح گهڻي آهي. 2023ع ۾ انگوجا تي ڪيل مربوط حياتياتي ۽ رويي واري سروي اهڙن گروهن ۾ عام آباديءَ کان گهڻو وڌيڪ HIV بار ڏيکاريو، جنهن سبب بچاءَ، جاچ ۽ علاج جون مخصوص خدمتون صحت پاليسيءَ جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite report |url=https://zhhtlsmz.go.tz/assets/uploads/ZIBBS2023_Report_CDCClearance_27Aug2025_CLEAN_Cleared.pdf |title=Zanzibar Integrated Bio-Behavioral Surveillance Survey 2023 |publisher=Zanzibar Integrated HIV, Hepatitis, Tuberculosis and Leprosy Programme |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === چونڊ سماجي ۽ صحت جا انگ === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار ۾ زندگيءَ جي معيار ۽ صحت جا چونڊ اشارا''' ! style="background:#264653;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#457B9D;color:white;" | سال / ذريعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | style="text-align:left;" | بنيادي ضرورتن واري غربت | '''25.7٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | 2009/10ع ۾ 34.9٪ هئي |- | style="text-align:left;" | انتهائي / خوراڪي غربت | '''9.3٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | گهٽ ۾ گهٽ خوراڪي ضرورتون پوريون نه ڪندڙ آبادي |- | style="text-align:left;" | بهتر پيئڻ جي پاڻي تائين گهرن جي رسائي | '''97.6٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | بهتر ڪيل پاڻيءَ جو ذريعو |- | style="text-align:left;" | ڄمڻ وقت زندگيءَ جي اميد | '''64.1 سال''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | مرد 62.4؛ عورتون 65.9 سال |- | style="text-align:left;" | ٻارڙن جي موت جي شرح | '''34.7 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | هڪ سال کان اڳ موت |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت | '''54.9 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | ماءُ جي موت جي شرح | '''196 / 100,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ stunting | '''18٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | دائمي غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ wasting | '''8٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | تيز غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | بالغ HIV شرح | '''0.4٪''' | 2022–23 THIS | style="text-align:left;" | 15 سال ۽ وڌيڪ عمر |} <small>نوٽ: مختلف اشارا مختلف سرڪاري سروي ۽ آدمشماريءَ مان آهن، تنهنڪري انهن جا حوالا سال ۽ طريقيڪار مطابق پڙهڻ گهرجن.<ref name="HBS2019" /><ref name="Mortality2022" /><ref name="DHS2022Nutrition" /><ref name="THIS2023" /></small> == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == [[File:Bububu railway train, circa 1905.jpg|thumb|تقريباً 1905ع ۾ [[بوبوبو]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] وچ ۾ هلندڙ ريل گاڏي]] ٻيٽ-جهڳٽو هجڻ سبب زنجبار جو تنزانيا جي مکيه سرزمين سان ڪو سڌو زميني رابطو ناهي. ماڻهن ۽ سامان جي اچ وڃ بنيادي طور [[سامونڊي آمدرفت|ٻيڙين ۽ فيرين]] ۽ [[هوائي آمدرفت]] وسيلي ٿئي ٿي، جڏهن تہ انگوجا ۽ پيمبا تي اندروني آمدرفت لاءِ روڊن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. زنجبار جي آمدرفت واري ڍانچي ۾ گذريل ڏهاڪن دوران وڏيون سيڙپڪاريون ٿيون آهن، خاص ڪري روڊن، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ نون فيري ٽرمينلن ۾. 2026ع تائين [[ماروهوبي]] ۾ نئون RoRo ۽ مسافر فيري ٽرمينل مرحليوار ڪم شروع ڪري چڪو هو، جڏهن تہ [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ نئين ٽرمينل، جهازن جي بيهڪ ۽ ٻين سهولتن جي توسيع هيٺ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === روڊ === زنجبار جي روڊن جو انتظام ۽ سار سنڀال بنيادي طور [[زنجبار روڊز ايجنسي]] (ZANROADS) جي ذميواري آهي. 2019ع جي Zanzibar Roads Agency Act تحت هي ادارو روڊن جي اڏاوت، انتظام ۽ سار سنڀال لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/public/document-category/acts/acts_2019/2019 |title=The Zanzibar Roads Agency Act |publisher=[[زنجبار جو ايوان نمائندگان]] |year=2019 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZANROADS موجب زنجبار جي روڊ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''1,800 ڪلوميٽر''' آهي. ان مان تقريباً 358 ڪلوميٽر مکيه روڊن جي درجي ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanroads.go.tz/ |title=Zanzibar Roads Agency |publisher=ZANROADS |access-date=9 September 2026 }}</ref> روڊن جي سار سنڀال لاءِ [[زنجبار روڊ فنڊ]] قائم آهي. 2001ع جي Zanzibar Roads Fund Act ۽ ان جي بعد وارين ترميمن تحت گڏ ڪيل رقم روڊن جي سار سنڀال لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جديد قانوني ترميمن سان فنڊ جي رقم Zanzibar Roads Agency ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ذميواري ناڻي واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري کي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/storage/documents/acts/english/all/1699442421.pdf |title=An Act to Amend Various Laws |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026 }}</ref> === عوامي آمدرفت === زنجبار اندر روزاني عوامي آمدرفت جو سڀ کان عام ذريعو '''[[دالا دالا]]''' آهي. اهي خانگي طور هلندڙ ننڍيون بسون يا مني بسون مقرر رستن تي مسافر کڻن ٿيون ۽ انگوجا ۽ پيمبا جي شهري توڙي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي ڳنڍين ٿيون. [[زنجبار شهر]] ۾ [[دراجاني مارڪيٽ]] ۽ [[مواناڪويريڪوي]] اهم دالا دالا مرڪز رهيا آهن. دراجاني کان خاص ڪري انگوجا جي اتر ۽ اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن گاڏيون هلن ٿيون، جڏهن تہ مواناڪويريڪوي کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ڏانهن رستا نڪرن ٿا. دالا دالا کان علاوه ٽيڪسي، موٽر سائيڪل ۽ خانگي گاڏيون پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. سياحت جي تيز واڌ سان زنجبار شهر ۽ اهم سياحتي علائقن ۾ روڊ ٽريفڪ ۽ پارڪنگ تي دٻاءُ وڌيو آهي. === سامونڊي آمدرفت === [[File:Stone Town Harbour, Zanzibar (10163070165).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو بندرگاهه]] [[File:Kilimanjaro V (34686973605).jpg|thumb|left|زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ هلندڙ تيز رفتار مسافر فيري]] سامونڊي آمدرفت زنجبار جي معيشت ۽ ماڻهن جي روزاني اچ وڃ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. [[انگوجا]]، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين وچ ۾ مسافر، گاڏيون ۽ واپاري سامان فيرين ۽ مال بردار جهازن ذريعي منتقل ڪيا وڃن ٿا. [[زنجبار پورٽس ڪارپوريشن]] (ZPC) زنجبار جي بندرگاهن جو سرڪاري انتظامي ادارو آهي. ان جي موجوده فهرست ۾ [[مالندي بندرگاهه|مالندي]]، [[مڪوڪوٽوني بندرگاهه|مڪوڪوٽوني]]، [[فومبا بندرگاهه|فومبا]]، [[مڪواني بندرگاهه|مڪواني]]، [[ويٽي بندرگاهه|ويٽي]] ۽ [[ويشا بندرگاهه|ويشا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://zpc.go.tz/?lang=en |title=Zanzibar Ports Corporation |publisher=Zanzibar Ports Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[مالندي بندرگاهه]] تاريخي طور انگوجا جو سڀ کان اهم سامونڊي واپاري ۽ مسافر بندرگاهه رهيو آهي. اهو [[اسٽون ٽائون]] ڀرسان واقع آهي ۽ ڊگهي عرصي تائين زنجبار جي درآمد، برآمد ۽ مسافر فيري خدمتن جو مرڪز رهيو آهي. زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ روزاني تيز رفتار مسافر فيريون هلن ٿيون. سيپٽمبر 2026ع جي شيڊيول موجب ڪجهه خدمتون ٻنهي شهرن وچ ۾ سفر تقريباً هڪ ڪلاڪ کان هڪ ڪلاڪ ويهن منٽن ۾ مڪمل ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.directferries.com/zanzibar_dar_es_salaam_ferry.htm |title=Zanzibar to Dar es Salaam Ferry Timetables |website=Direct Ferries |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ماروهوبي فيري ٽرمينل === زنجبار جي سامونڊي آمدرفت کي جديد بڻائڻ لاءِ [[ماروهوبي]] واٽر فرنٽ تي نئون مسافر ۽ گاڏي فيري ٽرمينل تعمير ڪيو ويو آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي RoRo ۽ مسافر سهولتن مئي 2026ع ۾ ڪم شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 18 جولاءِ 2026ع کان سڀ Landing Craft Tank ۽ RoRo مال بردار آپريشن ماروهوبي ٽرمينل ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جڏهن تہ مسافر، گاڏين ۽ مال کڻندڙ RoPax خدمتن جي مڪمل منتقلي آگسٽ 2026ع تائين رٿيل هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/zanzibar-shifts-roro-cargo-operations-to-maruhubi-as-ferry-terminal-nears-full-transition |title=Zanzibar shifts RoRo cargo operations to Maruhubi as ferry terminal nears full transition |publisher=ZF Development Company |date=17 July 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> نئين ٽرمينل ۾ گاڏين ۽ مال برداري لاءِ RoRo سهولتون، وزن ماپڻ وارو نظام، گودام، مسافر انتظارگاهون، مارڪيٽ ۽ لاجسٽڪ سهولتون شامل ڪيون پيون وڃن. منصوبي جو مقصد مالندي بندرگاهه تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ ٻيٽن جي سامونڊي واپار جي گنجائش وڌائڻ آهي. === سامونڊي حادثا === زنجبار جي سامونڊي تاريخ ۾ ڪجهه وڏا مسافر فيري حادثا پڻ ٿيا آهن. 10 سيپٽمبر 2011ع تي [[MV Spice Islander I]]، انگوجا کان پيمبا ويندي ٻڏي وئي. سرڪاري جاچ موجب ٻيڙي انتهائي حد تائين اوورلوڊ هئي. مختلف ابتدائي رپورٽن ۾ فوتين ۽ گم ٿيلن جا انگ مختلف هئا؛ بعد واري صدارتي ڪميشن 203 لاش هٿ اچڻ، 941 ماڻهن جي بچڻ ۽ 1,370 ماڻهن جي گم ٿيڻ جي رپورٽ ڏني.<ref>{{cite news |last=Sadallah |first=Mwinyi |title=Nine Charged over MV Spice Islander Sinking |url=http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |work=IPP Media |date=21 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622202429/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |archive-date=22 June 2013 }}</ref> 18 جولاءِ 2012ع تي [[MV Skagit]] [[چومبي ٻيٽ]] ڀرسان خراب سمنڊ ۾ اونڌي ٿي وئي. ٻيڙي دارالسلام کان انگوجا وڃي رهي هئي. حادثي ۾ ڪيترائي ماڻهو فوت يا گم ٿيا ۽ جاچ ۾ اوورلوڊنگ کي اهم سبب قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18899397 |title=Zanzibar ferry disaster: Hopes fade for missing |work=[[BBC News]] |date=19 July 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === هوائي آمدرفت === [[File:Abeid Amani Karume International Airport, 2013.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] زنجبار ۾ ٻه مکيه سرڪاري هوائي اڏا [[زنجبار ايئرپورٽس اٿارٽي]] جي انتظام هيٺ آهن: [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] انگوجا تي ۽ [[پيمبا ايئرپورٽ]] پيمبا تي.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/zaa-organization-background-2/ |title=ZAA Organization Background |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو زنجبار جو مکيه بين الاقوامي هوائي دروازو آهي. اهو [[زنجبار شهر]] کان لڳ ڀڳ 5 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ سان سڌيون يا ڳنڍيل هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/ |title=Zanzibar Airports Authority |publisher=Zanzibar Airports Authority |access-date=9 September 2026 }}</ref> هوائي اڏي جي توسيع 2026ع ۾ به جاري هئي. آگسٽ 2026ع ۾ Terminal 2 جي نئين عمارت 90 سيڪڙو مڪمل هئي ۽ ان کي ساليانو '''1.4 ملين مسافر''' سنڀالڻ جي گنجائش لاءِ تيار ڪيو پئي ويو. ساڳئي وقت نئون جهاز بيهارڻ وارو apron ۽ Terminal 2 ۽ Terminal 3 وچ ۾ رابطا پل پڻ تعمير هيٺ هئا.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=Zanzibar Airports Authority |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ريلوي === {{Main|زنجبار ۾ ريلوي}} زنجبار ۾ هن وقت ڪا فعال ريلوي ناهي، پر 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ انگوجا تي ننڍيون ريلويون هلنديون هيون. سڀ کان مشهور لائين [[اسٽون ٽائون]] ۽ [[بوبوبو]] وچ ۾ هئي. 1890ع واري ڏهاڪي ۾ ٺهيل ابتدائي ريلوي نظام سلطان جي محل ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندو هو. بعد ۾ بوبوبو ريلوي مسافرن ۽ مال لاءِ استعمال ٿي ۽ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي مسافر ريلوي خدمتن مان هڪ هئي. اها لائين آخرڪار بند ڪئي وئي ۽ ان جو گهڻو ڍانچو ختم ٿي ويو. === تجويز ڪيل زنجبار پل === زنجبار کي تنزانيا جي مکيه سرزمين سان سڌي زميني رابطي ذريعي ڳنڍڻ لاءِ هڪ وڏي پل جي تجويز وقت بوقت سامهون آئي آهي. تجويز ڪيل [[زنجبار پل]] جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''50 ڪلوميٽر''' ٻڌائي وئي آهي ۽ اها انگوجا کي دارالسلام ڀرسان مکيه سرزمين سان ڳنڍڻ لاءِ تصور ڪئي وئي آهي. 2023ع ۾ تنزانيا جي حڪومت ٻڌايو هو تہ منصوبي بابت هڪ چيني انجنيئرنگ ڪمپني سان ڳالهيون هلي رهيون هيون ۽ منصوبي جي اندازي لاڳت لڳ ڀڳ 2.7 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻائي وئي. پر 2025ع تائين منصوبي ۾ محدود عملي اڳڀرائي رپورٽ ٿي ۽ تعمير جي حتمي شروعاتي تاريخ مقرر نه ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.msn.com/en-gb/travel/news/the-incredible-new-2bn-bridge-in-africa-that-would-be-the-continent-s-longest/ar-AA1zykzW |title=The incredible new £2bn bridge in Africa that would be the continent's longest |website=MSN |date=20 February 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> جيڪڏهن لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر ڊگهي اها پل مڪمل ٿئي ٿي تہ اها آفريڪا جي موجوده ڊگهن پلن کان گهڻي ڊگهي هوندي؛ تنهن هوندي بہ اها اڃا تجويز ڪيل منصوبو آهي، تعمير هيٺ پل نه آهي. === آمدرفت جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي آمدرفت جو ڍانچو''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | مکيه ڍانچو ! style="background:#457B9D;color:white;" | جغرافيائي ڪردار ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | موجوده حيثيت |- | روڊ | لڳ ڀڳ 1,800 ڪلوميٽر جو نيٽ ورڪ | انگوجا ۽ پيمبا اندر زميني آمدرفت | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | عوامي آمدرفت | [[دالا دالا]]، ٽيڪسي ۽ ٻيون گاڏيون | شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا رستا | فعال |- | مسافر فيري | دارالسلام–زنجبار ۽ انگوجا–پيمبا | ٻيٽن ۽ مکيه سرزمين وچ ۾ رابطو | روزاني خدمتون |- | بندرگاهه | مالندي، ماروهوبي، فومبا، ويٽي، مڪواني ۽ ٻيا | مسافر ۽ واپاري آمدرفت | فعال / جديدڪاري هيٺ |- | هوائي آمدرفت | [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[پيمبا ايئرپورٽ]] | ملڪي ۽ بين الاقوامي رابطا | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | ريلوي | تاريخي اسٽون ٽائون–بوبوبو لائين | تاريخي اندروني آمدرفت | بند |- | تجويز ڪيل پل | لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر | انگوجا–مکيه تنزانيا | صرف تجويز |} == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] {{Zanzibar}} {{Tanzania topics}} [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] pjoj5l5mnjekm3w2qtywx11fey2myvs 410758 410757 2026-09-09T07:26:52Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تنزانيا جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410758 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Harvesting seaweed in Jambiani.jpg|thumb|left|[[جامبياني]] ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]]؛ ساحلي معيشت ۾ سامونڊي پوک ڪيترن گهرن لاءِ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي]] [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|جامبياني ۾ ڳاڙهي سامونڊي گاهه ''[[Eucheuma]]'' جي پوک]] [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ بازار]] زنجبار جي معيشت تاريخي طور [[هندي سمنڊ]] جي واپار، [[لونگ]] ۽ ٻين مصالحن، ناريل، مڇيگيري ۽ زرعي پيداوار تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] ۽ ان سان لاڳاپيل خدمتون معيشت جا انتهائي اهم شعبا بڻجي چڪا آهن. زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو شعبو روزگار، خوراڪ ۽ برآمدي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. 2022ع ۾ زراعت جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 25.9 سيڪڙو هو.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract, 2022 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي معيشت جي جوڙجڪ گذريل ٻن صدين دوران نمايان طور تبديل ٿي آهي. 19هين صديءَ ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي دور ۾ لونگ، عاج ۽ واپار معاشي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا؛ جديد دور ۾ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ خدمتون، ٽرانسپورٽ، تعمير، واپار ۽ ٻين خدمتن جي اهميت وڌي آهي. === زراعت ۽ مصالحا === [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|[[لونگ]]، جنهن زنجبار جي تاريخي زرعي ۽ واپاري معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي آهي]] [[لونگ]] زنجبار سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ نقد فصل آهي. لونگ اصل ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جو ٻوٽو آهي ۽ 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ عماني حڪمرانن جي دور ۾ زنجبار ۾ وڏي پيماني تي متعارف ڪرايو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |title=Oman & Zanzibar: The Sultans of Oman |author=Trevor Marchand |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031092051/http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |archive-date=31 October 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> خاص ڪري [[پيمبا ٻيٽ]] هڪ وقت دنيا جي وڏن لونگ پيدا ڪندڙ علائقن مان هو. بعد ۾ عالمي مقابلي، قيمتن جي تبديلي ۽ معاشي پاليسين سبب زنجبار جو عالمي لونگ منڊيءَ ۾ حصو گهٽجي ويو.<ref name="LAtimes">{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-nov-24-fg-cloves24-story.html |title=Zanzibar Loses Some of Its Spice |work=[[Los Angeles Times]] |last=Sanders |first=Edmund |date=24 November 2005 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سرڪاري زرعي انگن اکرن موجب 2023ع ۾ 2,654.7 ٽن لونگ خريد ڪيا ويا، جن جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 37.98 ارب تنزانيائي شلنگ هئي. پيداوار ۾ سال بہ سال نمايان ڦيرڦار ٿئي ٿي؛ 2021ع ۾ 7,840.8 ٽن ۽ 2022ع ۾ 4,734.1 ٽن لونگ رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Agriculture2023">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ANNUAL%20BULLETIN%20OF%20AGRICULTURAL%20STATISTICS%2C%202023.pdf |title=Annual Bulletin of Agricultural Statistics, 2023 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> لونگ کان سواءِ [[ناريل]]، [[دارچيني]]، [[جائفل]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڪساوا]]، چانور، ڪيلا، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. گهڻي زرعي سرگرمي ننڍن آبادگارن تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ وڏن خوراڪي فصلن، ميون ۽ ڀاڄين هيٺ مجموعي طور 104,316.3 ايڪڙ زمين رپورٽ ڪئي وئي ۽ انهن جي گڏيل پيداوار 408,484.5 ٽن هئي.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022" /> === سامونڊي گاهه ۽ مڇيگيري === [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|left|سامونڊي پاڻيءَ ۾ ''Eucheuma'' جي پوک]] [[سامونڊي گاهه جي پوک]] زنجبار جي ساحلي ڳوٺن، خاص ڪري [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۾، اهم نقد آمدنيءَ واري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. سامونڊي گاهه جي تجارتي پوک جي ترقيءَ ۾ تنزانيائي سامونڊي حياتيات جي ماهر [[اڊيليڊا ڪي. سيميسي]] جي تحقيق اهم رهي.<ref>{{cite book |last1=Oliveira |first1=E. C. |last2=Österlund |first2=K. |last3=Mtolera |first3=M. S. P. |title=Marine Plants of Tanzania: A Field Guide to the Seaweeds and Seagrasses of Tanzania |publisher=Sida/Department for Research Cooperation, SAREC |year=2003 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/795 }}</ref> 2023ع ۾ زنجبار ۾ سامونڊي گاهه جي پيداوار '''16,652.8 ٽن''' هئي، جيڪا 2022ع جي 12,593.8 ٽن کان 32.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ان پيداوار جو لڳ ڀڳ 97.1 سيڪڙو ''Eucheuma spinosum''، 2.7 سيڪڙو ''Ulva'' ۽ 0.2 سيڪڙو ''Eucheuma cottonii'' تي مشتمل هو.<ref name="Agriculture2023" /> [[مڇيگيري]] پڻ خوراڪ، روزگار ۽ مقامي واپار لاءِ اهم آهي. زنجبار جي سرڪاري انگن موجب 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ 18,853.1 ٽن مڇي پڪڙي وئي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.4 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 147.8 ارب تنزانيائي شلنگ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/Agriculture%20Statistical%20Release%20First%20Quarter%202024.pdf |title=The Agricultural Statistics Release: First Quarter 2024 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} [[File:Dolphin tour in Zanzibar.jpg|thumb|هندي سمنڊ ۾ زنجبار ڀرسان سياحن جون ٻيڙيون]] [[File:A bird's view of the stone city in Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جي اهم تاريخي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ]] سياحت جديد زنجبار جي معيشت جي اهم ترين شعبن مان هڪ آهي. [[اسٽون ٽائون]] جو تاريخي ورثو، سامونڊي ڪنارا، [[مرجاني ڀتيون]]، سامونڊي حياتيات، مصالحن جا باغ ۽ [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ٻيٽن جي مکيه سياحتي ڪشش ۾ شامل آهن. زنجبار ۾ جديد بين الاقوامي سياحت 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان تيزيءَ سان وڌي. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح آيا هئا، جڏهن تہ 2016ع ۾ اهو انگ 376,000 تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last=Lange |first=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L }}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019 }}</ref> 2025ع ۾ زنجبار '''917,167''' بين الاقوامي سياح رڪارڊ ڪيا، جڏهن تہ 2024ع ۾ 736,755 سياح آيا هئا؛ يعني هڪ سال ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 100,729 بين الاقوامي سياح آيا.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار ۾ چونڊ سالن دوران بين الاقوامي سياحن جي آمد''' ! style="background:#1565C0;color:white;" | سال ! style="background:#00897B;color:white;" | بين الاقوامي سياح ! style="background:#D97706;color:white;" | تبصرو |- | 1985 | 19,000 | style="text-align:left;" | جديد سياحتي صنعت جي شروعاتي واڌ وارو دور |- | 2016 | 376,000 | style="text-align:left;" | بين الاقوامي سياحت ۾ وڏي توسيع |- | 2024 | 736,755 | style="text-align:left;" | سياحت ۾ وبا کان پوءِ مضبوط واڌ |- | 2025 | style="background:#E8F5E9;" | '''917,167''' | style="text-align:left;" | ان وقت تائين سالياني آمد جو رڪارڊ |- | جنوري–جولاءِ 2026 | style="background:#FFF3E0;" | '''508,747''' | style="text-align:left;" | صرف پهرين ستن مهينن جو انگ |} <small>ذريعا: ''Ecosystem Services''، زنجبار جي سرڪاري سياحتي انگن تي ٻڌل رپورٽون ۽ ''The Citizen''.<ref name="Tourism2025" /><ref name="Tourism2026">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> 2026ع ۾ واڌ جو رجحان جاري رهيو؛ جنوري کان جولاءِ تائين لڳ ڀڳ '''508,747''' بين الاقوامي سياح آيا. جولاءِ 2026ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 107,801 سياح آيا، جيڪو ان مهيني لاءِ تاريخي رڪارڊ هو.<ref name="Tourism2026" /><ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-makes-july-tourism-history-with-record-107-801-arrivals-5557592 |title=Zanzibar makes July tourism history with record 107,801 arrivals |work=The Citizen |date=14 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سياحت جي تيز واڌ سان هوٽلن، ريسٽورنٽن، ٽرانسپورٽ، تعمير، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن ۾ معاشي سرگرمي وڌي آهي. ساڳئي وقت ساحلي زمين جي استعمال، پاڻيءَ جي طلب، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، سامونڊي ماحول ۽ مرجاني ڀتين تي دٻاءَ بابت ماحولياتي خدشا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K }}</ref> === صنعت، واپار ۽ سيڙپڪاري === زنجبار جو صنعتي شعبو نسبتاً ننڍو آهي ۽ ان ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، مشروبات، تعميراتي مواد ۽ ٻيون هلڪيون صنعتون شامل آهن. ٻيٽن جي محدود صنعتي بنياد سبب خوراڪ جي ڪجهه شين، پيٽروليم مصنوعات، مشينري ۽ ڪيترين تيار ٿيل صارف شين لاءِ مکيه تنزانيا ۽ پرڏيهي منڊين تي ڀاڙڻو پوي ٿو. حڪومت واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ لاءِ آزاد بندرگاهه ۽ برآمدي پروسيسنگ جهڙيون پاليسيون پڻ اختيار ڪيون آهن. اهڙين پاليسين جو مقصد برآمدات ۾ تنوع، ٻيهر برآمدي واپار، گودامن، لاجسٽڪس ۽ ٻين معاون خدمتن کي هٿي ڏيڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2843.htm |title=Background Note: Tanzania |author=Bureau of African Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=8 June 2010 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === توانائي === زنجبار پنهنجي بجليءَ جي وڏي حصي لاءِ [[تنزانيا]] جي مکيه سرزمين سان سامونڊي هيٺان بجليءَ جي ڪيبلن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[انگوجا]] کي مکيه سرزمين سان ڳنڍيندڙ 100 ميگاواٽ گنجائش واري سامونڊي ڪيبل 2013ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. منصوبي کي آمريڪا جي [[ملينيئم چيلينج ڪارپوريشن]] جي مالي سهڪار سان تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |title=Ambassador Lenhardt Participates in Ceremony to Install 100 Megawatt Submarine Power to Zanzibar |publisher=Embassy of the United States, Dar es Salaam |date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217123714/http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |archive-date=17 February 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پيمبا ٻيٽ]] 2010ع کان مکيه سرزمين سان 25 ميگاواٽ سامونڊي بجلي رابطي وسيلي ڳنڍيل آهي. اهو منصوبو وڏي حد تائين ناروي جي مالي مدد سان مڪمل ٿيو ۽ پيمبا جي ڊيزل جنريٽرن تي پراڻي انحصار کي گهٽايو.<ref>{{cite web |url=http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |title=Nexans Completes Subsea Cable Link to Provide Reliable Power for Pemba Island in Zanzibar |publisher=[[Nexans]] |date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505225414/http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |archive-date=5 May 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بجليءَ جي سرزميني نظام تي انحصار تاريخي طور زنجبار کي فراهميءَ جي رڪاوٽن لاءِ حساس بڻايو آهي. 2008ع ۾ انگوجا لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين وڏي بجلي بندش جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ڊسمبر 2009ع کان مارچ 2010ع تائين پراڻي سامونڊي ڪيبل جي خرابي سبب ٻيٽ لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين بجليءَ جي شديد بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7427957.stm |title=Melting in Zanzibar's Blackout |work=[[BBC News]] |date=30 May 2008 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == [[File:A view of the clock tower in House of Wonders through Islamic styled door in the Stoen City of Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ اسلامي طرز جي دروازي مان [[بيت العجائب]] جي گهڙيال ٽاور جو منظر]] [[File:Zanzibar International Film Festival 2013.jpg|thumb|[[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]]، 2013ع]] زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جي سڀ کان نمايان شڪلين مان هڪ آهي. صدين کان [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ بعد ۾ يورپ سان سامونڊي واپار ۽ لڏپلاڻ سبب ٻيٽن جي ٻولي، موسيقي، کاڌي، لباس، فن تعمير، مذهبي روايتن ۽ ادبي ثقافت تي مختلف اثر پيا آهن. [[يونيسڪو]] [[اسٽون ٽائون]] کي اهڙي سواحلي واپاري شهر جو ممتاز مثال قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي ثقافتي عنصر هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گڏجي هڪ منفرد شهري ثقافت ٺاهي چڪا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻولي ۽ ادبي ثقافت === [[سواحلي ٻولي]] زنجبار جي روزمره زندگي، ثقافتي سڃاڻپ، ادب ۽ موسيقيءَ جي بنيادي ٻولي آهي. زنجبار جو [[ڪيونگوجا]] لهجو جديد معياري سواحليءَ جي ترقيءَ ۾ اهم اثر رکي ٿو. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[عربي ٻولي|عربي]] کي اسلام، ديني تعليم ۽ تاريخي واپاري لاڳاپن سبب اهم مذهبي ۽ ثقافتي حيثيت حاصل آهي. سواحلي ادبي روايت ۾ شاعريءَ جون صنفون جهڙوڪ ''شعيري'' ({{lang|sw|shairi}}) ۽ ''اوتينزي'' ({{lang|sw|utenzi}}) تاريخي طور اهم رهيون آهن. ''شعيري'' ۾ محبت، سماجي معاملن يا سياسي موضوعن تي شاعري ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ ''اوتينزي'' گهڻو ڪري ڊگهي بياني، مذهبي يا تاريخي شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. زنجبار ۾ ڄاول ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] کي 2021ع جو [[ادب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي نوآباديات جي اثرن، جلاوطني، پناهگيرن ۽ مختلف ثقافتن وچ ۾ رهندڙ ماڻهن جي تجربن جي باريڪ مطالعي لاءِ ساراهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/press-release/ |title=The Nobel Prize in Literature 2021 |publisher=Nobel Prize Outreach |date=7 October 2021 |access-date=9 September 2026 }}</ref> گرناه 1948ع ۾ زنجبار ۾ ڄائو ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ انگلينڊ لڏي ويو؛ سندس ڪيترن ناولن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآبادياتي ورثو ۽ سڃاڻپ جا موضوع مرڪزي حيثيت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/bio-bibliography/ |title=Abdulrazak Gurnah – Biobibliography |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=9 September 2026 }}</ref> === موسيقي === [[تاراب موسيقي]] زنجبار جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل موسيقي روايتن مان هڪ آهي. اها سواحلي ساحل جي مقامي روايتن سان گڏ عرب، هندستاني ۽ هندي سمنڊ جي ٻين موسيقي روايتن جي ميل جول مان ترقي ڪئي. تاراب ۾ عام طور [[عود]]، [[وائلن]]، قانون، اڪارڊين، ننڍا ڊرم ۽ ٻين سازن جو استعمال ٿيندو آهي. 19هين صديءَ جي آخر ۾ [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ عرب موسيقيءَ سان لاڳاپيل درٻاري روايتن جي واڌ سان تاراب کي نئين سر هٿي ملي. پوءِ هن صنف وڌيڪ مقامي سواحلي روپ اختيار ڪيو ۽ 20هين صديءَ ۾ عوامي موسيقي بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Topp Fargion |first1=Janet |last2=Le Guennec-Coppens |first2=Françoise |last3=Mery |first3=Sophie |title=The Music of Zenj: Arab-African crossovers in the music of Zanzibar |journal=Journal des africanistes |volume=72 |issue=2 |year=2002 |pages=203–212 |url=https://www.persee.fr/doc/jafr_0399-0346_2002_num_72_2_1315 }}</ref> [[سيتي بنت سعد]] 20هين صديءَ جي شروعاتي زنجبار جي سڀ کان اهم تاراب ڳائڻي هئي. هوءَ [[فومبا]] ۾ ڄائي ۽ سواحلي زبان ۾ ڳائڻ سبب تاراب کي درٻاري ۽ اشرافي حلقن کان ٻاهر وسيع عوام تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس رڪارڊنگون 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي طور جاري ٿيون ۽ هوءَ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل ڳائڻين مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last=Fair |first=Laura |title=Music, memory and meaning: the Kiswahili recordings of Siti binti Saad |journal=Afrikanistische Arbeitspapiere |issue=55 |year=1998 |pages=1–16 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Sanga |first=Imani |title=The Archiving of Siti Binti Saad and her Engagement with the Music Industry in Shaaban Robert’s Wasifu wa Siti Binti Saad |journal=Eastern African Literary and Cultural Studies |volume=2 |issue=1–2 |year=2016 |pages=34–44 |doi=10.1080/23277408.2016.1158550 }}</ref> زنجبار جي روايتي موسيقي ۾ ''سمبرا''، ''شرها''، ''ليواه'' ۽ مذهبي ''موليدي'' جهڙيون روايتون پڻ شامل آهن. ''موليدي'' ۾ [[مولد النبي]] سان لاڳاپيل مذهبي قصا ۽ [[قصيدو|قصيدا]] عربي يا سواحليءَ ۾ پڙهيا وڃن ٿا. نوجوان نسل ۾ 1990ع کان پوءِ [[بونگو فلاوا]] ۽ تنزانيائي هپ هاپ پڻ مقبول ٿيا آهن. زنجبار مشهور برطانوي ڳائڻي ۽ [[ڪوئين]] بينڊ جي اڳواڻ [[فريڊي مرڪري]] جي ڄمڻ واري جاءِ پڻ آهي. هو 1946ع ۾ [[زنجبار شهر]] ۾ پيدا ٿيو هو. === فن تعمير ۽ شهري ورثو === [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جون سوڙهيون گهٽيون ۽ تاريخي عمارتون]] زنجبار جو فن تعمير خاص ڪري [[اسٽون ٽائون]] ۾ سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي اثرن جو گڏيل اظهار آهي. يونيسڪو موجب اسٽون ٽائون پنهنجي تاريخي شهري بناوت، سوڙهين گهٽين، مرجاني پٿر جي عمارتن، نقش ٿيل دروازن ۽ مذهبي ۽ تجارتي عمارتن سبب سواحلي ساحل جي شهري ثقافت جو غيرمعمولي مثال آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهم تاريخي عمارتن ۾: * [[بيت العجائب]] * [[زنجبار جو پراڻو قلعو]] * [[زنجبار جو پراڻو ڊسپينسري]] * [[حمامني فارسي غسل خانو]] * [[ليوِنگسٽن هائوس]] شامل آهن. [[بيت العجائب]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سلطان برغش بن سعيد جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ زنجبار جي سڀ کان مشهور تاريخي عمارتن مان رهيو آهي. اسٽون ٽائون جا مشهور ڪاٺ جا نقش ٿيل دروازا به شهر جي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[ميچنزاني فليٽس]] جهڙيون رهائشي عمارتون پڻ زنجبار جي جديد شهري تاريخ جو حصو بڻيون. اهي 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ انقلاب کان پوءِ وڏي پيماني تي رهائشي تعمير جي منصوبن هيٺ، اوڀر جرمني جي مدد سان ٺهيون.<ref>{{cite book |last=Bakari |first=Mohammed Ali |title=The Democratisation Process in Zanzibar: A Retarded Transition |publisher=GIGA-Hamburg |year=2001 |isbn=978-3-928049-71-9 |page=128 }}</ref> === ثقافتي ميلا ۽ فلم === [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] (ZIFF)، جنهن کي ''Festival of the Dhow Countries'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، اوڀر آفريڪا جي اهم ثقافتي ميلن مان هڪ آهي. اهو 1997ع ۾ قائم ٿيو ۽ فلم، موسيقي، فن ۽ سواحلي ۽ هندي سمنڊ واري دنيا جي ثقافتي رابطن کي هٿي ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/history.html |title=Our History |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZIFF هر سال آفريڪا، وچ اوڀر، ايشيا، يورپ ۽ ٻين علائقن جون فلمون ڏيکاري ٿو، پر خاص ڌيان آفريقي ۽ آفريقي ڊائسپورا جي فلم سازن تي هوندو آهي. ميلو فلم کي ثقافتي سڃاڻپ، سماجي مباحثي ۽ مقامي تخليقي صنعتن جي واڌ لاءِ اوزار طور پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/whyfestival.html |title=About Festival |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[سوتي زا بوسارا]] موسيقي ميلو ۽ [[جهازي ادبي ۽ جاز ميلو]] پڻ زنجبار جي جديد ثقافتي ڪئلينڊر جا نمايان حصا آهن. 2026ع ۾ يونيسڪو [[Majestic Cinema]] جي بحاليءَ واري منصوبي کي ZIFF، Sauti za Busara ۽ Jahazi جهڙن وڏن سالياني ثقافتي پروگرامن لاءِ اهم مستقبل جي مرڪز طور بيان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-high-level-visit-zanzibar-reaffirms-commitment-rehabilitation-majestic-cinema |title=UNESCO High-Level Visit in Zanzibar Reaffirms Commitment to Rehabilitation of Majestic Cinema |publisher=UNESCO |date=18 February 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ميڊيا ۽ مواصلات === زنجبار جي سرڪاري نشرياتي اداري کي [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ZBC) چيو وڃي ٿو. ان جون پاڙون 1951ع ۾ شروع ٿيل ''Voice of Zanzibar'' ريڊيو سروس تائين پهچن ٿيون. اتحاد کان پوءِ ان جو نالو ''Sauti ya Tanzania Zanzibar'' رکيو ويو.<ref name="ZBCHistory">{{cite web |url=https://www.zbc.go.tz/about |title=About Us |publisher=Zanzibar Broadcasting Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار رنگين ٽيليويزن جي شروعاتي مرڪزن مان پڻ هو. Television Zanzibar جي آزمائشي نشريات 9 مارچ 1973ع تي شروع ٿي ۽ 12 جنوري 1974ع تي ان جو رسمي افتتاح ٿيو. ZBC پنهنجي تاريخ ۾ ان کي آفريڪا جي شروعاتي رنگين ٽيليويزن نيٽ ورڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="ZBCHistory" /> 2013ع ۾ زنجبار جي ايوان نمائندگان جي منظور ڪيل قانون نمبر 4 تحت موجوده Zanzibar Broadcasting Corporation قائم ڪئي وئي.<ref name="ZBCHistory" /> اڄ زنجبار ۾ ريڊيو، ٽيليويزن، موبائل فون ۽ انٽرنيٽ خدمتون تنزانيا جي وڏي مواصلاتي نظام سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ مقامي FM ريڊيو ۽ آن لائن ميڊيا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === تعليم === [[File:Zanzibar 2012 06 06 4220 (7592226526).jpg|thumb|[[دارالسلام يونيورسٽي]] جو [[Institute of Marine Sciences]]، زنجبار]] زنجبار جو پنهنجو تعليم کاتو ۽ اعليٰ تعليمي ادارا آهن. [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]] (SUZA) 1999ع جي قانون نمبر 8 تحت قائم ڪئي وئي ۽ سيپٽمبر 2001ع ۾ عملي طور ڪم شروع ڪيو. اها زنجبار جي سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ 2026ع تائين انگوجا ۽ پيمبا تي نو ڪيمپس هلائي رهي هئي.<ref>{{cite web |url=https://suza.ac.tz/?page_id=2876 |title=About Us – SUZA History |publisher=The State University of Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار ۾ ٻين اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[زنجبار يونيورسٽي]]، [[سومائت يونيورسٽي]] ۽ دارالسلام يونيورسٽي جو [[Institute of Marine Sciences]] شامل آهن. جنوري 2026ع ۾ دارالسلام يونيورسٽي جي Institute of Marine Sciences لاءِ Buyu ۾ نئين علمي ۽ انتظامي عمارت جو افتتاح ڪيو ويو، جنهن کي سامونڊي سائنس ۽ ''blue economy'' جي تحقيق سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.udsm.ac.tz/news/president-samia-inaugurates-ims-facility-advancing-udsms-blue-economy-role |title=President Samia Inaugurates IMS Facility, Advancing UDSM’s Blue Economy Role |publisher=University of Dar es Salaam |date=12 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] زنجبار ۾ پنهنجو بين الاقوامي ڪيمپس قائم ڪيو. [[IIT مدراس زنجبار]] هندستان جي ڪنهن IIT جو پهريون پرڏيهي ڪيمپس آهي ۽ انجنيئرنگ، ڊيٽا سائنس، مصنوعي ذهانت ۽ سامونڊي ڍانچي جهڙن شعبن ۾ پروگرام پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/ |title=IIT Madras Zanzibar Campus |publisher=Indian Institute of Technology Madras |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2025ع ۾ ان جي پهرين MTech بيچ فارغ التحصيل ٿي، جڏهن تہ 2026ع ۾ ٻئي ڊگري ورهائڻ واري تقريب ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/campus-life |title=Discover Our Campus |publisher=IIT Madras Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> === رانديون === [[File:A bird's view of Amaan Stadium in Zanzibar.jpg|thumb|[[امان اسٽيڊيم]] جو هوائي منظر]] [[فٽبال]] زنجبار جي سڀ کان مشهور راند آهي. ان جو انتظام [[زنجبار فٽبال فيڊريشن]] (ZFF) ڪري ٿي. زنجبار [[FIFA]] جو ميمبر ناهي، تنهنڪري [[زنجبار قومي فٽبال ٽيم]] فيفا ورلڊ ڪپ ۾ حصو نٿي وٺي سگهي. ZFF [[CAF]] جي ايسوسيئيٽ حيثيت سان لاڳاپيل رهي آهي ۽ ان جا ڪلب CAF جي ڪجهه ڪلب مقابلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://zanzibar-fa.com/about-zfa/ |title=About ZFA |publisher=Zanzibar Football Federation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنهنجي [[زنجبار پريميئر ليگ]] آهي، جيڪا 1981ع ۾ قائم ٿي. مقامي ڪلب [[زنجبار ڪپ]] ۽ [[ماپندوزي ڪپ]] ۾ پڻ حصو وٺن ٿا. ماپندوزي ڪپ عام طور جنوري ۾ [[زنجبار انقلاب]] جي سالگرهه جي موقعي تي منعقد ٿيندو آهي. [[امان اسٽيڊيم]] زنجبار شهر جو مکيه وڏو راندين وارو ميدان آهي ۽ فٽبال سميت وڏين عوامي ۽ قومي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ڪرڪيٽ]] پڻ زنجبار ۾ تاريخي طور مشهور رهي. 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيٽن تي انگلينڊ، هندستان، پاڪستان، ڏکڻ آفريڪا ۽ اوڀر آفريڪا سان لاڳاپيل ٽيمون کيڏيون. 1964ع کان پوءِ راند جي مقبوليت گهٽجي وئي، پر 21هين صديءَ ۾ ان کي ٻيهر هٿي ڏيڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. [[جوڊو]] زنجبار ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان منظم نموني کيڏي وڃي ٿي ۽ [[زنجبار جوڊو ايسوسيئيشن]] مقامي ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ سرگرم رهي آهي. === چونڊ ثقافتي سڃاڻپون === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي ثقافت جا نمايان عنصر''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | نمايان مثال ! style="background:#457B9D;color:white;" | اهميت |- | ٻولي | [[سواحلي ٻولي]] | style="text-align:left;" | روزمره زندگي، ادب ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي |- | موسيقي | [[تاراب موسيقي]] | style="text-align:left;" | عرب، آفريقي ۽ هندي سمنڊ جي موسيقي روايتن جو ميلاپ |- | ڳائڻي | [[سيتي بنت سعد]] | style="text-align:left;" | سواحلي تاراب جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل مشهور ڳائڻي |- | ادبي شخصيت | [[عبدالرزاق گرناه]] | style="text-align:left;" | 2021ع جو ادب جو نوبل انعام ماڻيندڙ |- | مشهور ڄاول شخص | [[فريڊي مرڪري]] | style="text-align:left;" | [[ڪوئين]] بينڊ جو اڳواڻ ڳائڻي؛ زنجبار شهر ۾ ڄاول |- | عالمي ورثو | [[اسٽون ٽائون]] | style="text-align:left;" | سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي شهري ورثي جو مثال |- | فلم ۽ فن | [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] | style="text-align:left;" | اوڀر آفريڪا جي اهم سالياني ثقافتي ميلن مان هڪ |- | سرڪاري ميڊيا | [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] | style="text-align:left;" | ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي تاريخي ۽ سرڪاري نشريات |- | اعليٰ تعليم | [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]]، [[IIT مدراس زنجبار]] | style="text-align:left;" | مقامي ۽ بين الاقوامي اعليٰ تعليم جا مرڪز |- | راند | [[فٽبال]] | style="text-align:left;" | زنجبار جي سڀ کان مشهور منظم راند |} == زندگيءَ جو معيار ۽ صحت == [[File:Mnazi Mmoja Hospital.jpg|thumb|[[زنجبار شهر]] ۾ [[منازي موجا اسپتال]]، زنجبار جي اهم ريفرل اسپتالن مان هڪ]] زنجبار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران غربت، صحت جي سهولتن، صاف پاڻي، بجلي ۽ ٻين بنيادي خدمتن تائين پهچ ۾ مجموعي بهتري آئي آهي، پر [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، ۽ شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي تفاوت اڃا برقرار آهن. غربت خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جڏهن تہ صحت، روزگار، تعليم ۽ ٻين خدمتن جو وڏو حصو [[زنجبار شهر]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref name="ZanzibarPoverty2022">{{cite report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099750011032226668 |title=Towards a More Inclusive Zanzibar Economy: Zanzibar Poverty Assessment 2022 |publisher=[[World Bank]] |year=2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === غربت ۽ زندگيءَ جو معيار === [[زنجبار گهريلو بجيٽ سروي]] 2019/20 موجب بنيادي ضرورتن واري غربت جي شرح 2009/10ع جي '''34.9٪''' مان گهٽجي 2019/20ع ۾ '''25.7٪''' ٿي وئي، جڏهن تہ خوراڪي يا انتهائي غربت ساڳئي عرصي ۾ 11.7٪ مان گهٽجي '''9.3٪''' ٿي.<ref name="HBS2019">{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/HBS%20Main%20Report_final%2031.12.2020%20printing%20%282%29.pdf |title=Zanzibar Household Budget Survey 2019/2020 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2020 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي 2022ع واري غربت جائزي موجب 2009ع کان 2019ع تائين غربت ۾ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي ٿي، پر معاشي واڌ جي ڀيٽ ۾ غربت گهٽجڻ جي رفتار نسبتاً سست رهي. وڏي تعداد ۾ ماڻهو غربت جي حد جي بلڪل ويجهو رهن ٿا، تنهنڪري قيمتن، روزگار يا آمدنيءَ ۾ ننڍيون خراب تبديليون به ڪيترن خاندانن کي ٻيهر غربت ۾ ڌڪي سگهن ٿيون.<ref name="ZanzibarPoverty2022" /> غربت جو جغرافيائي ورهاڱو به اڻبرابر آهي. 2019/20ع ۾ بنيادي ضرورتن واري غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ '''73.3٪''' ٻهراڙيءَ جي علائقن ۾ رهندا هئا، جڏهن تہ خوراڪي غربت ۾ رهندڙن مان 76.5٪ ٻهراڙيءَ ۾ هئا.<ref name="HBS2019" /> === بنيادي سهولتون === زنجبار ۾ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي تنزانيا جي ڪيترن ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً وڏي آهي. 2022ع جي Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار جي '''97.6٪ گهرن''' وٽ بهتر ڪيل پيئڻ جي پاڻي جو ذريعو موجود هو؛ آباديءَ جي لحاظ کان اهو انگ 97.8٪ هو.<ref name="DHS2022Water">{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/dhs/Tanzania_DHS-MIS_2022_Final_Report.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي سرڪاري شمارياتي خلاصن ۾ پڻ پاڻي، صفائي ۽ بجليءَ جي سهولتن ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي تفاوت ڏيکاريو ويو آهي. هڪ سرڪاري شمارياتي جدول موجب بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيل گهرن جو تناسب مجموعي طور تقريباً 57٪ هو، پر شهري علائقن ۾ اهو 86.6٪ ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 33.3٪ هو.<ref>{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026 }}</ref> === صحت جو نظام === زنجبار جو پنهنجو صحت کاتو ۽ صحت جي سهولتن جو نظام آهي، جنهن ۾ بنيادي صحت مرڪز، ضلعي ۽ علائقائي اسپتالون ۽ ريفرل ادارا شامل آهن. [[منازي موجا اسپتال]] انگوجا تي اهم ريفرل ۽ تدريسي اسپتال آهي، جڏهن تہ پيمبا ۽ انگوجا تي ضلعي ۽ علائقائي سطح جون ٻيون اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. گذريل سالن ۾ منازي موجا اسپتال ۽ ٻين صحت مرڪزن کي جديد بڻائڻ، نيون طبي خدمتون قائم ڪرڻ ۽ CT، MRI ۽ ٻين تشخيصي سهولتن تائين رسائي وڌائڻ لاءِ منصوبا شروع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite report |url=https://tanzaniagoaltrack.nbs.go.tz/content/platform/tanzania/reports/report-carousel-5.pdf |title=Evaluation of Zanzibar Vision 2020 |publisher=Zanzibar Planning Commission |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻارن جي موت ۽ زندگيءَ جي اميد === 2022ع جي [[تنزانيا جي آدمشماري|آبادي ۽ رهائش واري آدمشماري]] مطابق زنجبار ۾: * نون ڄاول ٻارن کان هڪ سال تائين موت جي شرح '''34.7 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ * هڪ کان پنجن سالن جي عمر واري ٻارن جي موت جي شرح '''22.2 في 1,000'''؛ * پنجن سالن کان گهٽ عمر جي مجموعي موت جي شرح '''54.9 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ ۽ * ڄمڻ وقت سراسري زندگيءَ جي اميد '''64.1 سال''' هئي.<ref name="Mortality2022">{{cite report |url=https://nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1752867160-Mortality%20Analysis.pdf |title=Census Results in Brief – Key Mortality Indicators, 2022 PHC |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عورتن جي زندگيءَ جي اميد 65.9 سال ۽ مردن جي 62.4 سال هئي. ساڳئي آدمشماريءَ ۾ زنجبار لاءِ ماءُ جي موت جي شرح '''196 في 100,000 زنده ڄمڻ''' ڄاڻائي وئي، جيڪا مکيه تنزانيا جي 146 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Mortality2022" /> === غذائيت === 2022ع واري Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان لڳ ڀڳ '''18٪''' [[قد جي گهٽ واڌ|stunting]] جو شڪار هئا، يعني سندن قد سندن عمر جي لحاظ کان گهٽ هو. اهو مکيه تنزانيا جي تقريباً 30٪ جي شرح کان گهٽ هو.<ref name="DHS2022Nutrition">{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/FR382/FR382.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[گهٽ وزن نسبت قد|wasting]] يا تيز غذائي کوٽ زنجبار ۾ نسبتاً وڌيڪ هئي: پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان تقريباً '''8٪''' wasting جو شڪار هئا، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها شرح تقريباً 3٪ هئي.<ref name="DHS2022Nutrition" /> زنجبار اندر پڻ علائقائي فرق موجود هئا. 2022ع ۾ stunting جي شرح [[اتر انگوجا علائقو|اتر انگوجا]] ۾ لڳ ڀڳ 29٪، [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 22٪، [[ڏکڻ پيمبا علائقو|ڏکڻ پيمبا]] ۽ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 17٪، ۽ [[مجيني مغربي علائقو|مجيني مغربي]] ۾ 13٪ هئي.<ref>{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/SR282/SR282.pdf |title=Tanzania DHS-MIS 2022 Summary Report |publisher=The DHS Program |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ايڇ آءِ وي/ايڊز === زنجبار ۾ عام بالغ آباديءَ ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز|HIV]] جي شرح مکيه تنزانيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. [[Tanzania HIV Impact Survey]] 2022–2023 موجب 15 سالن ۽ ان کان وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ HIV جي مجموعي شرح زنجبار ۾ '''0.4٪''' هئي، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها 4.5٪ هئي.<ref name="THIS2023">{{cite report |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/THIS2022-2023%20Final%20Report.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023: Final Report |publisher=National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and Tanzania Commission for AIDS |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنجن علائقن ۾ بالغ HIV جي شرح 0.2٪ کان 0.8٪ جي وچ ۾ هئي؛ سڀ کان گهٽ شرح [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 0.2٪ ۽ سڀ کان وڌيڪ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 0.8٪ رپورٽ ٿي.<ref>{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705491208-THIS2022-2023_Summary_Sheet.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023 Summary Sheet |publisher=National Bureau of Statistics |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عام آباديءَ جي گهٽ شرح باوجود ڪجهه وڌيڪ خطري وارن گروهن ۾ HIV جي شرح گهڻي آهي. 2023ع ۾ انگوجا تي ڪيل مربوط حياتياتي ۽ رويي واري سروي اهڙن گروهن ۾ عام آباديءَ کان گهڻو وڌيڪ HIV بار ڏيکاريو، جنهن سبب بچاءَ، جاچ ۽ علاج جون مخصوص خدمتون صحت پاليسيءَ جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite report |url=https://zhhtlsmz.go.tz/assets/uploads/ZIBBS2023_Report_CDCClearance_27Aug2025_CLEAN_Cleared.pdf |title=Zanzibar Integrated Bio-Behavioral Surveillance Survey 2023 |publisher=Zanzibar Integrated HIV, Hepatitis, Tuberculosis and Leprosy Programme |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === چونڊ سماجي ۽ صحت جا انگ === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار ۾ زندگيءَ جي معيار ۽ صحت جا چونڊ اشارا''' ! style="background:#264653;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#457B9D;color:white;" | سال / ذريعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | style="text-align:left;" | بنيادي ضرورتن واري غربت | '''25.7٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | 2009/10ع ۾ 34.9٪ هئي |- | style="text-align:left;" | انتهائي / خوراڪي غربت | '''9.3٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | گهٽ ۾ گهٽ خوراڪي ضرورتون پوريون نه ڪندڙ آبادي |- | style="text-align:left;" | بهتر پيئڻ جي پاڻي تائين گهرن جي رسائي | '''97.6٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | بهتر ڪيل پاڻيءَ جو ذريعو |- | style="text-align:left;" | ڄمڻ وقت زندگيءَ جي اميد | '''64.1 سال''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | مرد 62.4؛ عورتون 65.9 سال |- | style="text-align:left;" | ٻارڙن جي موت جي شرح | '''34.7 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | هڪ سال کان اڳ موت |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت | '''54.9 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | ماءُ جي موت جي شرح | '''196 / 100,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ stunting | '''18٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | دائمي غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ wasting | '''8٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | تيز غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | بالغ HIV شرح | '''0.4٪''' | 2022–23 THIS | style="text-align:left;" | 15 سال ۽ وڌيڪ عمر |} <small>نوٽ: مختلف اشارا مختلف سرڪاري سروي ۽ آدمشماريءَ مان آهن، تنهنڪري انهن جا حوالا سال ۽ طريقيڪار مطابق پڙهڻ گهرجن.<ref name="HBS2019" /><ref name="Mortality2022" /><ref name="DHS2022Nutrition" /><ref name="THIS2023" /></small> == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == [[File:Bububu railway train, circa 1905.jpg|thumb|تقريباً 1905ع ۾ [[بوبوبو]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] وچ ۾ هلندڙ ريل گاڏي]] ٻيٽ-جهڳٽو هجڻ سبب زنجبار جو تنزانيا جي مکيه سرزمين سان ڪو سڌو زميني رابطو ناهي. ماڻهن ۽ سامان جي اچ وڃ بنيادي طور [[سامونڊي آمدرفت|ٻيڙين ۽ فيرين]] ۽ [[هوائي آمدرفت]] وسيلي ٿئي ٿي، جڏهن تہ انگوجا ۽ پيمبا تي اندروني آمدرفت لاءِ روڊن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. زنجبار جي آمدرفت واري ڍانچي ۾ گذريل ڏهاڪن دوران وڏيون سيڙپڪاريون ٿيون آهن، خاص ڪري روڊن، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ نون فيري ٽرمينلن ۾. 2026ع تائين [[ماروهوبي]] ۾ نئون RoRo ۽ مسافر فيري ٽرمينل مرحليوار ڪم شروع ڪري چڪو هو، جڏهن تہ [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ نئين ٽرمينل، جهازن جي بيهڪ ۽ ٻين سهولتن جي توسيع هيٺ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === روڊ === زنجبار جي روڊن جو انتظام ۽ سار سنڀال بنيادي طور [[زنجبار روڊز ايجنسي]] (ZANROADS) جي ذميواري آهي. 2019ع جي Zanzibar Roads Agency Act تحت هي ادارو روڊن جي اڏاوت، انتظام ۽ سار سنڀال لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/public/document-category/acts/acts_2019/2019 |title=The Zanzibar Roads Agency Act |publisher=[[زنجبار جو ايوان نمائندگان]] |year=2019 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZANROADS موجب زنجبار جي روڊ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''1,800 ڪلوميٽر''' آهي. ان مان تقريباً 358 ڪلوميٽر مکيه روڊن جي درجي ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanroads.go.tz/ |title=Zanzibar Roads Agency |publisher=ZANROADS |access-date=9 September 2026 }}</ref> روڊن جي سار سنڀال لاءِ [[زنجبار روڊ فنڊ]] قائم آهي. 2001ع جي Zanzibar Roads Fund Act ۽ ان جي بعد وارين ترميمن تحت گڏ ڪيل رقم روڊن جي سار سنڀال لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جديد قانوني ترميمن سان فنڊ جي رقم Zanzibar Roads Agency ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ذميواري ناڻي واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري کي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/storage/documents/acts/english/all/1699442421.pdf |title=An Act to Amend Various Laws |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026 }}</ref> === عوامي آمدرفت === زنجبار اندر روزاني عوامي آمدرفت جو سڀ کان عام ذريعو '''[[دالا دالا]]''' آهي. اهي خانگي طور هلندڙ ننڍيون بسون يا مني بسون مقرر رستن تي مسافر کڻن ٿيون ۽ انگوجا ۽ پيمبا جي شهري توڙي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي ڳنڍين ٿيون. [[زنجبار شهر]] ۾ [[دراجاني مارڪيٽ]] ۽ [[مواناڪويريڪوي]] اهم دالا دالا مرڪز رهيا آهن. دراجاني کان خاص ڪري انگوجا جي اتر ۽ اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن گاڏيون هلن ٿيون، جڏهن تہ مواناڪويريڪوي کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ڏانهن رستا نڪرن ٿا. دالا دالا کان علاوه ٽيڪسي، موٽر سائيڪل ۽ خانگي گاڏيون پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. سياحت جي تيز واڌ سان زنجبار شهر ۽ اهم سياحتي علائقن ۾ روڊ ٽريفڪ ۽ پارڪنگ تي دٻاءُ وڌيو آهي. === سامونڊي آمدرفت === [[File:Stone Town Harbour, Zanzibar (10163070165).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو بندرگاهه]] [[File:Kilimanjaro V (34686973605).jpg|thumb|left|زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ هلندڙ تيز رفتار مسافر فيري]] سامونڊي آمدرفت زنجبار جي معيشت ۽ ماڻهن جي روزاني اچ وڃ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. [[انگوجا]]، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين وچ ۾ مسافر، گاڏيون ۽ واپاري سامان فيرين ۽ مال بردار جهازن ذريعي منتقل ڪيا وڃن ٿا. [[زنجبار پورٽس ڪارپوريشن]] (ZPC) زنجبار جي بندرگاهن جو سرڪاري انتظامي ادارو آهي. ان جي موجوده فهرست ۾ [[مالندي بندرگاهه|مالندي]]، [[مڪوڪوٽوني بندرگاهه|مڪوڪوٽوني]]، [[فومبا بندرگاهه|فومبا]]، [[مڪواني بندرگاهه|مڪواني]]، [[ويٽي بندرگاهه|ويٽي]] ۽ [[ويشا بندرگاهه|ويشا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://zpc.go.tz/?lang=en |title=Zanzibar Ports Corporation |publisher=Zanzibar Ports Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[مالندي بندرگاهه]] تاريخي طور انگوجا جو سڀ کان اهم سامونڊي واپاري ۽ مسافر بندرگاهه رهيو آهي. اهو [[اسٽون ٽائون]] ڀرسان واقع آهي ۽ ڊگهي عرصي تائين زنجبار جي درآمد، برآمد ۽ مسافر فيري خدمتن جو مرڪز رهيو آهي. زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ روزاني تيز رفتار مسافر فيريون هلن ٿيون. سيپٽمبر 2026ع جي شيڊيول موجب ڪجهه خدمتون ٻنهي شهرن وچ ۾ سفر تقريباً هڪ ڪلاڪ کان هڪ ڪلاڪ ويهن منٽن ۾ مڪمل ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.directferries.com/zanzibar_dar_es_salaam_ferry.htm |title=Zanzibar to Dar es Salaam Ferry Timetables |website=Direct Ferries |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ماروهوبي فيري ٽرمينل === زنجبار جي سامونڊي آمدرفت کي جديد بڻائڻ لاءِ [[ماروهوبي]] واٽر فرنٽ تي نئون مسافر ۽ گاڏي فيري ٽرمينل تعمير ڪيو ويو آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي RoRo ۽ مسافر سهولتن مئي 2026ع ۾ ڪم شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 18 جولاءِ 2026ع کان سڀ Landing Craft Tank ۽ RoRo مال بردار آپريشن ماروهوبي ٽرمينل ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جڏهن تہ مسافر، گاڏين ۽ مال کڻندڙ RoPax خدمتن جي مڪمل منتقلي آگسٽ 2026ع تائين رٿيل هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/zanzibar-shifts-roro-cargo-operations-to-maruhubi-as-ferry-terminal-nears-full-transition |title=Zanzibar shifts RoRo cargo operations to Maruhubi as ferry terminal nears full transition |publisher=ZF Development Company |date=17 July 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> نئين ٽرمينل ۾ گاڏين ۽ مال برداري لاءِ RoRo سهولتون، وزن ماپڻ وارو نظام، گودام، مسافر انتظارگاهون، مارڪيٽ ۽ لاجسٽڪ سهولتون شامل ڪيون پيون وڃن. منصوبي جو مقصد مالندي بندرگاهه تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ ٻيٽن جي سامونڊي واپار جي گنجائش وڌائڻ آهي. === سامونڊي حادثا === زنجبار جي سامونڊي تاريخ ۾ ڪجهه وڏا مسافر فيري حادثا پڻ ٿيا آهن. 10 سيپٽمبر 2011ع تي [[MV Spice Islander I]]، انگوجا کان پيمبا ويندي ٻڏي وئي. سرڪاري جاچ موجب ٻيڙي انتهائي حد تائين اوورلوڊ هئي. مختلف ابتدائي رپورٽن ۾ فوتين ۽ گم ٿيلن جا انگ مختلف هئا؛ بعد واري صدارتي ڪميشن 203 لاش هٿ اچڻ، 941 ماڻهن جي بچڻ ۽ 1,370 ماڻهن جي گم ٿيڻ جي رپورٽ ڏني.<ref>{{cite news |last=Sadallah |first=Mwinyi |title=Nine Charged over MV Spice Islander Sinking |url=http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |work=IPP Media |date=21 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622202429/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |archive-date=22 June 2013 }}</ref> 18 جولاءِ 2012ع تي [[MV Skagit]] [[چومبي ٻيٽ]] ڀرسان خراب سمنڊ ۾ اونڌي ٿي وئي. ٻيڙي دارالسلام کان انگوجا وڃي رهي هئي. حادثي ۾ ڪيترائي ماڻهو فوت يا گم ٿيا ۽ جاچ ۾ اوورلوڊنگ کي اهم سبب قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18899397 |title=Zanzibar ferry disaster: Hopes fade for missing |work=[[BBC News]] |date=19 July 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === هوائي آمدرفت === [[File:Abeid Amani Karume International Airport, 2013.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] زنجبار ۾ ٻه مکيه سرڪاري هوائي اڏا [[زنجبار ايئرپورٽس اٿارٽي]] جي انتظام هيٺ آهن: [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] انگوجا تي ۽ [[پيمبا ايئرپورٽ]] پيمبا تي.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/zaa-organization-background-2/ |title=ZAA Organization Background |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو زنجبار جو مکيه بين الاقوامي هوائي دروازو آهي. اهو [[زنجبار شهر]] کان لڳ ڀڳ 5 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ سان سڌيون يا ڳنڍيل هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/ |title=Zanzibar Airports Authority |publisher=Zanzibar Airports Authority |access-date=9 September 2026 }}</ref> هوائي اڏي جي توسيع 2026ع ۾ به جاري هئي. آگسٽ 2026ع ۾ Terminal 2 جي نئين عمارت 90 سيڪڙو مڪمل هئي ۽ ان کي ساليانو '''1.4 ملين مسافر''' سنڀالڻ جي گنجائش لاءِ تيار ڪيو پئي ويو. ساڳئي وقت نئون جهاز بيهارڻ وارو apron ۽ Terminal 2 ۽ Terminal 3 وچ ۾ رابطا پل پڻ تعمير هيٺ هئا.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=Zanzibar Airports Authority |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ريلوي === {{Main|زنجبار ۾ ريلوي}} زنجبار ۾ هن وقت ڪا فعال ريلوي ناهي، پر 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ انگوجا تي ننڍيون ريلويون هلنديون هيون. سڀ کان مشهور لائين [[اسٽون ٽائون]] ۽ [[بوبوبو]] وچ ۾ هئي. 1890ع واري ڏهاڪي ۾ ٺهيل ابتدائي ريلوي نظام سلطان جي محل ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندو هو. بعد ۾ بوبوبو ريلوي مسافرن ۽ مال لاءِ استعمال ٿي ۽ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي مسافر ريلوي خدمتن مان هڪ هئي. اها لائين آخرڪار بند ڪئي وئي ۽ ان جو گهڻو ڍانچو ختم ٿي ويو. === تجويز ڪيل زنجبار پل === زنجبار کي تنزانيا جي مکيه سرزمين سان سڌي زميني رابطي ذريعي ڳنڍڻ لاءِ هڪ وڏي پل جي تجويز وقت بوقت سامهون آئي آهي. تجويز ڪيل [[زنجبار پل]] جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''50 ڪلوميٽر''' ٻڌائي وئي آهي ۽ اها انگوجا کي دارالسلام ڀرسان مکيه سرزمين سان ڳنڍڻ لاءِ تصور ڪئي وئي آهي. 2023ع ۾ تنزانيا جي حڪومت ٻڌايو هو تہ منصوبي بابت هڪ چيني انجنيئرنگ ڪمپني سان ڳالهيون هلي رهيون هيون ۽ منصوبي جي اندازي لاڳت لڳ ڀڳ 2.7 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻائي وئي. پر 2025ع تائين منصوبي ۾ محدود عملي اڳڀرائي رپورٽ ٿي ۽ تعمير جي حتمي شروعاتي تاريخ مقرر نه ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.msn.com/en-gb/travel/news/the-incredible-new-2bn-bridge-in-africa-that-would-be-the-continent-s-longest/ar-AA1zykzW |title=The incredible new £2bn bridge in Africa that would be the continent's longest |website=MSN |date=20 February 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> جيڪڏهن لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر ڊگهي اها پل مڪمل ٿئي ٿي تہ اها آفريڪا جي موجوده ڊگهن پلن کان گهڻي ڊگهي هوندي؛ تنهن هوندي بہ اها اڃا تجويز ڪيل منصوبو آهي، تعمير هيٺ پل نه آهي. === آمدرفت جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي آمدرفت جو ڍانچو''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | مکيه ڍانچو ! style="background:#457B9D;color:white;" | جغرافيائي ڪردار ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | موجوده حيثيت |- | روڊ | لڳ ڀڳ 1,800 ڪلوميٽر جو نيٽ ورڪ | انگوجا ۽ پيمبا اندر زميني آمدرفت | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | عوامي آمدرفت | [[دالا دالا]]، ٽيڪسي ۽ ٻيون گاڏيون | شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا رستا | فعال |- | مسافر فيري | دارالسلام–زنجبار ۽ انگوجا–پيمبا | ٻيٽن ۽ مکيه سرزمين وچ ۾ رابطو | روزاني خدمتون |- | بندرگاهه | مالندي، ماروهوبي، فومبا، ويٽي، مڪواني ۽ ٻيا | مسافر ۽ واپاري آمدرفت | فعال / جديدڪاري هيٺ |- | هوائي آمدرفت | [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[پيمبا ايئرپورٽ]] | ملڪي ۽ بين الاقوامي رابطا | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | ريلوي | تاريخي اسٽون ٽائون–بوبوبو لائين | تاريخي اندروني آمدرفت | بند |- | تجويز ڪيل پل | لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر | انگوجا–مکيه تنزانيا | صرف تجويز |} == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] {{Zanzibar}} {{Tanzania topics}} [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] [[زمرو:تنزانيا جي جاگرافي]] kf45o4q9kwu050f3eqyvaf89ls7dckl 410759 410758 2026-09-09T07:27:43Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اوڀر آفريڪا جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410759 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Harvesting seaweed in Jambiani.jpg|thumb|left|[[جامبياني]] ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]]؛ ساحلي معيشت ۾ سامونڊي پوک ڪيترن گهرن لاءِ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي]] [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|جامبياني ۾ ڳاڙهي سامونڊي گاهه ''[[Eucheuma]]'' جي پوک]] [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ بازار]] زنجبار جي معيشت تاريخي طور [[هندي سمنڊ]] جي واپار، [[لونگ]] ۽ ٻين مصالحن، ناريل، مڇيگيري ۽ زرعي پيداوار تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] ۽ ان سان لاڳاپيل خدمتون معيشت جا انتهائي اهم شعبا بڻجي چڪا آهن. زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو شعبو روزگار، خوراڪ ۽ برآمدي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. 2022ع ۾ زراعت جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 25.9 سيڪڙو هو.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract, 2022 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي معيشت جي جوڙجڪ گذريل ٻن صدين دوران نمايان طور تبديل ٿي آهي. 19هين صديءَ ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي دور ۾ لونگ، عاج ۽ واپار معاشي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا؛ جديد دور ۾ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ خدمتون، ٽرانسپورٽ، تعمير، واپار ۽ ٻين خدمتن جي اهميت وڌي آهي. === زراعت ۽ مصالحا === [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|[[لونگ]]، جنهن زنجبار جي تاريخي زرعي ۽ واپاري معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي آهي]] [[لونگ]] زنجبار سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ نقد فصل آهي. لونگ اصل ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جو ٻوٽو آهي ۽ 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ عماني حڪمرانن جي دور ۾ زنجبار ۾ وڏي پيماني تي متعارف ڪرايو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |title=Oman & Zanzibar: The Sultans of Oman |author=Trevor Marchand |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031092051/http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |archive-date=31 October 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> خاص ڪري [[پيمبا ٻيٽ]] هڪ وقت دنيا جي وڏن لونگ پيدا ڪندڙ علائقن مان هو. بعد ۾ عالمي مقابلي، قيمتن جي تبديلي ۽ معاشي پاليسين سبب زنجبار جو عالمي لونگ منڊيءَ ۾ حصو گهٽجي ويو.<ref name="LAtimes">{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-nov-24-fg-cloves24-story.html |title=Zanzibar Loses Some of Its Spice |work=[[Los Angeles Times]] |last=Sanders |first=Edmund |date=24 November 2005 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سرڪاري زرعي انگن اکرن موجب 2023ع ۾ 2,654.7 ٽن لونگ خريد ڪيا ويا، جن جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 37.98 ارب تنزانيائي شلنگ هئي. پيداوار ۾ سال بہ سال نمايان ڦيرڦار ٿئي ٿي؛ 2021ع ۾ 7,840.8 ٽن ۽ 2022ع ۾ 4,734.1 ٽن لونگ رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Agriculture2023">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ANNUAL%20BULLETIN%20OF%20AGRICULTURAL%20STATISTICS%2C%202023.pdf |title=Annual Bulletin of Agricultural Statistics, 2023 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> لونگ کان سواءِ [[ناريل]]، [[دارچيني]]، [[جائفل]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڪساوا]]، چانور، ڪيلا، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. گهڻي زرعي سرگرمي ننڍن آبادگارن تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ وڏن خوراڪي فصلن، ميون ۽ ڀاڄين هيٺ مجموعي طور 104,316.3 ايڪڙ زمين رپورٽ ڪئي وئي ۽ انهن جي گڏيل پيداوار 408,484.5 ٽن هئي.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022" /> === سامونڊي گاهه ۽ مڇيگيري === [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|left|سامونڊي پاڻيءَ ۾ ''Eucheuma'' جي پوک]] [[سامونڊي گاهه جي پوک]] زنجبار جي ساحلي ڳوٺن، خاص ڪري [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۾، اهم نقد آمدنيءَ واري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. سامونڊي گاهه جي تجارتي پوک جي ترقيءَ ۾ تنزانيائي سامونڊي حياتيات جي ماهر [[اڊيليڊا ڪي. سيميسي]] جي تحقيق اهم رهي.<ref>{{cite book |last1=Oliveira |first1=E. C. |last2=Österlund |first2=K. |last3=Mtolera |first3=M. S. P. |title=Marine Plants of Tanzania: A Field Guide to the Seaweeds and Seagrasses of Tanzania |publisher=Sida/Department for Research Cooperation, SAREC |year=2003 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/795 }}</ref> 2023ع ۾ زنجبار ۾ سامونڊي گاهه جي پيداوار '''16,652.8 ٽن''' هئي، جيڪا 2022ع جي 12,593.8 ٽن کان 32.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ان پيداوار جو لڳ ڀڳ 97.1 سيڪڙو ''Eucheuma spinosum''، 2.7 سيڪڙو ''Ulva'' ۽ 0.2 سيڪڙو ''Eucheuma cottonii'' تي مشتمل هو.<ref name="Agriculture2023" /> [[مڇيگيري]] پڻ خوراڪ، روزگار ۽ مقامي واپار لاءِ اهم آهي. زنجبار جي سرڪاري انگن موجب 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ 18,853.1 ٽن مڇي پڪڙي وئي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.4 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 147.8 ارب تنزانيائي شلنگ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/Agriculture%20Statistical%20Release%20First%20Quarter%202024.pdf |title=The Agricultural Statistics Release: First Quarter 2024 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} [[File:Dolphin tour in Zanzibar.jpg|thumb|هندي سمنڊ ۾ زنجبار ڀرسان سياحن جون ٻيڙيون]] [[File:A bird's view of the stone city in Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جي اهم تاريخي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ]] سياحت جديد زنجبار جي معيشت جي اهم ترين شعبن مان هڪ آهي. [[اسٽون ٽائون]] جو تاريخي ورثو، سامونڊي ڪنارا، [[مرجاني ڀتيون]]، سامونڊي حياتيات، مصالحن جا باغ ۽ [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ٻيٽن جي مکيه سياحتي ڪشش ۾ شامل آهن. زنجبار ۾ جديد بين الاقوامي سياحت 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان تيزيءَ سان وڌي. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح آيا هئا، جڏهن تہ 2016ع ۾ اهو انگ 376,000 تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last=Lange |first=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L }}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019 }}</ref> 2025ع ۾ زنجبار '''917,167''' بين الاقوامي سياح رڪارڊ ڪيا، جڏهن تہ 2024ع ۾ 736,755 سياح آيا هئا؛ يعني هڪ سال ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 100,729 بين الاقوامي سياح آيا.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار ۾ چونڊ سالن دوران بين الاقوامي سياحن جي آمد''' ! style="background:#1565C0;color:white;" | سال ! style="background:#00897B;color:white;" | بين الاقوامي سياح ! style="background:#D97706;color:white;" | تبصرو |- | 1985 | 19,000 | style="text-align:left;" | جديد سياحتي صنعت جي شروعاتي واڌ وارو دور |- | 2016 | 376,000 | style="text-align:left;" | بين الاقوامي سياحت ۾ وڏي توسيع |- | 2024 | 736,755 | style="text-align:left;" | سياحت ۾ وبا کان پوءِ مضبوط واڌ |- | 2025 | style="background:#E8F5E9;" | '''917,167''' | style="text-align:left;" | ان وقت تائين سالياني آمد جو رڪارڊ |- | جنوري–جولاءِ 2026 | style="background:#FFF3E0;" | '''508,747''' | style="text-align:left;" | صرف پهرين ستن مهينن جو انگ |} <small>ذريعا: ''Ecosystem Services''، زنجبار جي سرڪاري سياحتي انگن تي ٻڌل رپورٽون ۽ ''The Citizen''.<ref name="Tourism2025" /><ref name="Tourism2026">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> 2026ع ۾ واڌ جو رجحان جاري رهيو؛ جنوري کان جولاءِ تائين لڳ ڀڳ '''508,747''' بين الاقوامي سياح آيا. جولاءِ 2026ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 107,801 سياح آيا، جيڪو ان مهيني لاءِ تاريخي رڪارڊ هو.<ref name="Tourism2026" /><ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-makes-july-tourism-history-with-record-107-801-arrivals-5557592 |title=Zanzibar makes July tourism history with record 107,801 arrivals |work=The Citizen |date=14 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سياحت جي تيز واڌ سان هوٽلن، ريسٽورنٽن، ٽرانسپورٽ، تعمير، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن ۾ معاشي سرگرمي وڌي آهي. ساڳئي وقت ساحلي زمين جي استعمال، پاڻيءَ جي طلب، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، سامونڊي ماحول ۽ مرجاني ڀتين تي دٻاءَ بابت ماحولياتي خدشا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K }}</ref> === صنعت، واپار ۽ سيڙپڪاري === زنجبار جو صنعتي شعبو نسبتاً ننڍو آهي ۽ ان ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، مشروبات، تعميراتي مواد ۽ ٻيون هلڪيون صنعتون شامل آهن. ٻيٽن جي محدود صنعتي بنياد سبب خوراڪ جي ڪجهه شين، پيٽروليم مصنوعات، مشينري ۽ ڪيترين تيار ٿيل صارف شين لاءِ مکيه تنزانيا ۽ پرڏيهي منڊين تي ڀاڙڻو پوي ٿو. حڪومت واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ لاءِ آزاد بندرگاهه ۽ برآمدي پروسيسنگ جهڙيون پاليسيون پڻ اختيار ڪيون آهن. اهڙين پاليسين جو مقصد برآمدات ۾ تنوع، ٻيهر برآمدي واپار، گودامن، لاجسٽڪس ۽ ٻين معاون خدمتن کي هٿي ڏيڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2843.htm |title=Background Note: Tanzania |author=Bureau of African Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=8 June 2010 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === توانائي === زنجبار پنهنجي بجليءَ جي وڏي حصي لاءِ [[تنزانيا]] جي مکيه سرزمين سان سامونڊي هيٺان بجليءَ جي ڪيبلن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[انگوجا]] کي مکيه سرزمين سان ڳنڍيندڙ 100 ميگاواٽ گنجائش واري سامونڊي ڪيبل 2013ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. منصوبي کي آمريڪا جي [[ملينيئم چيلينج ڪارپوريشن]] جي مالي سهڪار سان تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |title=Ambassador Lenhardt Participates in Ceremony to Install 100 Megawatt Submarine Power to Zanzibar |publisher=Embassy of the United States, Dar es Salaam |date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217123714/http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |archive-date=17 February 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پيمبا ٻيٽ]] 2010ع کان مکيه سرزمين سان 25 ميگاواٽ سامونڊي بجلي رابطي وسيلي ڳنڍيل آهي. اهو منصوبو وڏي حد تائين ناروي جي مالي مدد سان مڪمل ٿيو ۽ پيمبا جي ڊيزل جنريٽرن تي پراڻي انحصار کي گهٽايو.<ref>{{cite web |url=http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |title=Nexans Completes Subsea Cable Link to Provide Reliable Power for Pemba Island in Zanzibar |publisher=[[Nexans]] |date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505225414/http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |archive-date=5 May 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بجليءَ جي سرزميني نظام تي انحصار تاريخي طور زنجبار کي فراهميءَ جي رڪاوٽن لاءِ حساس بڻايو آهي. 2008ع ۾ انگوجا لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين وڏي بجلي بندش جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ڊسمبر 2009ع کان مارچ 2010ع تائين پراڻي سامونڊي ڪيبل جي خرابي سبب ٻيٽ لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين بجليءَ جي شديد بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7427957.stm |title=Melting in Zanzibar's Blackout |work=[[BBC News]] |date=30 May 2008 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == [[File:A view of the clock tower in House of Wonders through Islamic styled door in the Stoen City of Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ اسلامي طرز جي دروازي مان [[بيت العجائب]] جي گهڙيال ٽاور جو منظر]] [[File:Zanzibar International Film Festival 2013.jpg|thumb|[[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]]، 2013ع]] زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جي سڀ کان نمايان شڪلين مان هڪ آهي. صدين کان [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ بعد ۾ يورپ سان سامونڊي واپار ۽ لڏپلاڻ سبب ٻيٽن جي ٻولي، موسيقي، کاڌي، لباس، فن تعمير، مذهبي روايتن ۽ ادبي ثقافت تي مختلف اثر پيا آهن. [[يونيسڪو]] [[اسٽون ٽائون]] کي اهڙي سواحلي واپاري شهر جو ممتاز مثال قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي ثقافتي عنصر هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گڏجي هڪ منفرد شهري ثقافت ٺاهي چڪا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻولي ۽ ادبي ثقافت === [[سواحلي ٻولي]] زنجبار جي روزمره زندگي، ثقافتي سڃاڻپ، ادب ۽ موسيقيءَ جي بنيادي ٻولي آهي. زنجبار جو [[ڪيونگوجا]] لهجو جديد معياري سواحليءَ جي ترقيءَ ۾ اهم اثر رکي ٿو. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[عربي ٻولي|عربي]] کي اسلام، ديني تعليم ۽ تاريخي واپاري لاڳاپن سبب اهم مذهبي ۽ ثقافتي حيثيت حاصل آهي. سواحلي ادبي روايت ۾ شاعريءَ جون صنفون جهڙوڪ ''شعيري'' ({{lang|sw|shairi}}) ۽ ''اوتينزي'' ({{lang|sw|utenzi}}) تاريخي طور اهم رهيون آهن. ''شعيري'' ۾ محبت، سماجي معاملن يا سياسي موضوعن تي شاعري ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ ''اوتينزي'' گهڻو ڪري ڊگهي بياني، مذهبي يا تاريخي شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. زنجبار ۾ ڄاول ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] کي 2021ع جو [[ادب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي نوآباديات جي اثرن، جلاوطني، پناهگيرن ۽ مختلف ثقافتن وچ ۾ رهندڙ ماڻهن جي تجربن جي باريڪ مطالعي لاءِ ساراهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/press-release/ |title=The Nobel Prize in Literature 2021 |publisher=Nobel Prize Outreach |date=7 October 2021 |access-date=9 September 2026 }}</ref> گرناه 1948ع ۾ زنجبار ۾ ڄائو ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ انگلينڊ لڏي ويو؛ سندس ڪيترن ناولن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآبادياتي ورثو ۽ سڃاڻپ جا موضوع مرڪزي حيثيت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/bio-bibliography/ |title=Abdulrazak Gurnah – Biobibliography |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=9 September 2026 }}</ref> === موسيقي === [[تاراب موسيقي]] زنجبار جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل موسيقي روايتن مان هڪ آهي. اها سواحلي ساحل جي مقامي روايتن سان گڏ عرب، هندستاني ۽ هندي سمنڊ جي ٻين موسيقي روايتن جي ميل جول مان ترقي ڪئي. تاراب ۾ عام طور [[عود]]، [[وائلن]]، قانون، اڪارڊين، ننڍا ڊرم ۽ ٻين سازن جو استعمال ٿيندو آهي. 19هين صديءَ جي آخر ۾ [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ عرب موسيقيءَ سان لاڳاپيل درٻاري روايتن جي واڌ سان تاراب کي نئين سر هٿي ملي. پوءِ هن صنف وڌيڪ مقامي سواحلي روپ اختيار ڪيو ۽ 20هين صديءَ ۾ عوامي موسيقي بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Topp Fargion |first1=Janet |last2=Le Guennec-Coppens |first2=Françoise |last3=Mery |first3=Sophie |title=The Music of Zenj: Arab-African crossovers in the music of Zanzibar |journal=Journal des africanistes |volume=72 |issue=2 |year=2002 |pages=203–212 |url=https://www.persee.fr/doc/jafr_0399-0346_2002_num_72_2_1315 }}</ref> [[سيتي بنت سعد]] 20هين صديءَ جي شروعاتي زنجبار جي سڀ کان اهم تاراب ڳائڻي هئي. هوءَ [[فومبا]] ۾ ڄائي ۽ سواحلي زبان ۾ ڳائڻ سبب تاراب کي درٻاري ۽ اشرافي حلقن کان ٻاهر وسيع عوام تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس رڪارڊنگون 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي طور جاري ٿيون ۽ هوءَ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل ڳائڻين مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last=Fair |first=Laura |title=Music, memory and meaning: the Kiswahili recordings of Siti binti Saad |journal=Afrikanistische Arbeitspapiere |issue=55 |year=1998 |pages=1–16 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Sanga |first=Imani |title=The Archiving of Siti Binti Saad and her Engagement with the Music Industry in Shaaban Robert’s Wasifu wa Siti Binti Saad |journal=Eastern African Literary and Cultural Studies |volume=2 |issue=1–2 |year=2016 |pages=34–44 |doi=10.1080/23277408.2016.1158550 }}</ref> زنجبار جي روايتي موسيقي ۾ ''سمبرا''، ''شرها''، ''ليواه'' ۽ مذهبي ''موليدي'' جهڙيون روايتون پڻ شامل آهن. ''موليدي'' ۾ [[مولد النبي]] سان لاڳاپيل مذهبي قصا ۽ [[قصيدو|قصيدا]] عربي يا سواحليءَ ۾ پڙهيا وڃن ٿا. نوجوان نسل ۾ 1990ع کان پوءِ [[بونگو فلاوا]] ۽ تنزانيائي هپ هاپ پڻ مقبول ٿيا آهن. زنجبار مشهور برطانوي ڳائڻي ۽ [[ڪوئين]] بينڊ جي اڳواڻ [[فريڊي مرڪري]] جي ڄمڻ واري جاءِ پڻ آهي. هو 1946ع ۾ [[زنجبار شهر]] ۾ پيدا ٿيو هو. === فن تعمير ۽ شهري ورثو === [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جون سوڙهيون گهٽيون ۽ تاريخي عمارتون]] زنجبار جو فن تعمير خاص ڪري [[اسٽون ٽائون]] ۾ سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي اثرن جو گڏيل اظهار آهي. يونيسڪو موجب اسٽون ٽائون پنهنجي تاريخي شهري بناوت، سوڙهين گهٽين، مرجاني پٿر جي عمارتن، نقش ٿيل دروازن ۽ مذهبي ۽ تجارتي عمارتن سبب سواحلي ساحل جي شهري ثقافت جو غيرمعمولي مثال آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهم تاريخي عمارتن ۾: * [[بيت العجائب]] * [[زنجبار جو پراڻو قلعو]] * [[زنجبار جو پراڻو ڊسپينسري]] * [[حمامني فارسي غسل خانو]] * [[ليوِنگسٽن هائوس]] شامل آهن. [[بيت العجائب]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سلطان برغش بن سعيد جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ زنجبار جي سڀ کان مشهور تاريخي عمارتن مان رهيو آهي. اسٽون ٽائون جا مشهور ڪاٺ جا نقش ٿيل دروازا به شهر جي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[ميچنزاني فليٽس]] جهڙيون رهائشي عمارتون پڻ زنجبار جي جديد شهري تاريخ جو حصو بڻيون. اهي 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ انقلاب کان پوءِ وڏي پيماني تي رهائشي تعمير جي منصوبن هيٺ، اوڀر جرمني جي مدد سان ٺهيون.<ref>{{cite book |last=Bakari |first=Mohammed Ali |title=The Democratisation Process in Zanzibar: A Retarded Transition |publisher=GIGA-Hamburg |year=2001 |isbn=978-3-928049-71-9 |page=128 }}</ref> === ثقافتي ميلا ۽ فلم === [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] (ZIFF)، جنهن کي ''Festival of the Dhow Countries'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، اوڀر آفريڪا جي اهم ثقافتي ميلن مان هڪ آهي. اهو 1997ع ۾ قائم ٿيو ۽ فلم، موسيقي، فن ۽ سواحلي ۽ هندي سمنڊ واري دنيا جي ثقافتي رابطن کي هٿي ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/history.html |title=Our History |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZIFF هر سال آفريڪا، وچ اوڀر، ايشيا، يورپ ۽ ٻين علائقن جون فلمون ڏيکاري ٿو، پر خاص ڌيان آفريقي ۽ آفريقي ڊائسپورا جي فلم سازن تي هوندو آهي. ميلو فلم کي ثقافتي سڃاڻپ، سماجي مباحثي ۽ مقامي تخليقي صنعتن جي واڌ لاءِ اوزار طور پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/whyfestival.html |title=About Festival |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[سوتي زا بوسارا]] موسيقي ميلو ۽ [[جهازي ادبي ۽ جاز ميلو]] پڻ زنجبار جي جديد ثقافتي ڪئلينڊر جا نمايان حصا آهن. 2026ع ۾ يونيسڪو [[Majestic Cinema]] جي بحاليءَ واري منصوبي کي ZIFF، Sauti za Busara ۽ Jahazi جهڙن وڏن سالياني ثقافتي پروگرامن لاءِ اهم مستقبل جي مرڪز طور بيان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-high-level-visit-zanzibar-reaffirms-commitment-rehabilitation-majestic-cinema |title=UNESCO High-Level Visit in Zanzibar Reaffirms Commitment to Rehabilitation of Majestic Cinema |publisher=UNESCO |date=18 February 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ميڊيا ۽ مواصلات === زنجبار جي سرڪاري نشرياتي اداري کي [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ZBC) چيو وڃي ٿو. ان جون پاڙون 1951ع ۾ شروع ٿيل ''Voice of Zanzibar'' ريڊيو سروس تائين پهچن ٿيون. اتحاد کان پوءِ ان جو نالو ''Sauti ya Tanzania Zanzibar'' رکيو ويو.<ref name="ZBCHistory">{{cite web |url=https://www.zbc.go.tz/about |title=About Us |publisher=Zanzibar Broadcasting Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار رنگين ٽيليويزن جي شروعاتي مرڪزن مان پڻ هو. Television Zanzibar جي آزمائشي نشريات 9 مارچ 1973ع تي شروع ٿي ۽ 12 جنوري 1974ع تي ان جو رسمي افتتاح ٿيو. ZBC پنهنجي تاريخ ۾ ان کي آفريڪا جي شروعاتي رنگين ٽيليويزن نيٽ ورڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="ZBCHistory" /> 2013ع ۾ زنجبار جي ايوان نمائندگان جي منظور ڪيل قانون نمبر 4 تحت موجوده Zanzibar Broadcasting Corporation قائم ڪئي وئي.<ref name="ZBCHistory" /> اڄ زنجبار ۾ ريڊيو، ٽيليويزن، موبائل فون ۽ انٽرنيٽ خدمتون تنزانيا جي وڏي مواصلاتي نظام سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ مقامي FM ريڊيو ۽ آن لائن ميڊيا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === تعليم === [[File:Zanzibar 2012 06 06 4220 (7592226526).jpg|thumb|[[دارالسلام يونيورسٽي]] جو [[Institute of Marine Sciences]]، زنجبار]] زنجبار جو پنهنجو تعليم کاتو ۽ اعليٰ تعليمي ادارا آهن. [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]] (SUZA) 1999ع جي قانون نمبر 8 تحت قائم ڪئي وئي ۽ سيپٽمبر 2001ع ۾ عملي طور ڪم شروع ڪيو. اها زنجبار جي سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ 2026ع تائين انگوجا ۽ پيمبا تي نو ڪيمپس هلائي رهي هئي.<ref>{{cite web |url=https://suza.ac.tz/?page_id=2876 |title=About Us – SUZA History |publisher=The State University of Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار ۾ ٻين اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[زنجبار يونيورسٽي]]، [[سومائت يونيورسٽي]] ۽ دارالسلام يونيورسٽي جو [[Institute of Marine Sciences]] شامل آهن. جنوري 2026ع ۾ دارالسلام يونيورسٽي جي Institute of Marine Sciences لاءِ Buyu ۾ نئين علمي ۽ انتظامي عمارت جو افتتاح ڪيو ويو، جنهن کي سامونڊي سائنس ۽ ''blue economy'' جي تحقيق سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.udsm.ac.tz/news/president-samia-inaugurates-ims-facility-advancing-udsms-blue-economy-role |title=President Samia Inaugurates IMS Facility, Advancing UDSM’s Blue Economy Role |publisher=University of Dar es Salaam |date=12 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] زنجبار ۾ پنهنجو بين الاقوامي ڪيمپس قائم ڪيو. [[IIT مدراس زنجبار]] هندستان جي ڪنهن IIT جو پهريون پرڏيهي ڪيمپس آهي ۽ انجنيئرنگ، ڊيٽا سائنس، مصنوعي ذهانت ۽ سامونڊي ڍانچي جهڙن شعبن ۾ پروگرام پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/ |title=IIT Madras Zanzibar Campus |publisher=Indian Institute of Technology Madras |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2025ع ۾ ان جي پهرين MTech بيچ فارغ التحصيل ٿي، جڏهن تہ 2026ع ۾ ٻئي ڊگري ورهائڻ واري تقريب ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/campus-life |title=Discover Our Campus |publisher=IIT Madras Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> === رانديون === [[File:A bird's view of Amaan Stadium in Zanzibar.jpg|thumb|[[امان اسٽيڊيم]] جو هوائي منظر]] [[فٽبال]] زنجبار جي سڀ کان مشهور راند آهي. ان جو انتظام [[زنجبار فٽبال فيڊريشن]] (ZFF) ڪري ٿي. زنجبار [[FIFA]] جو ميمبر ناهي، تنهنڪري [[زنجبار قومي فٽبال ٽيم]] فيفا ورلڊ ڪپ ۾ حصو نٿي وٺي سگهي. ZFF [[CAF]] جي ايسوسيئيٽ حيثيت سان لاڳاپيل رهي آهي ۽ ان جا ڪلب CAF جي ڪجهه ڪلب مقابلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://zanzibar-fa.com/about-zfa/ |title=About ZFA |publisher=Zanzibar Football Federation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنهنجي [[زنجبار پريميئر ليگ]] آهي، جيڪا 1981ع ۾ قائم ٿي. مقامي ڪلب [[زنجبار ڪپ]] ۽ [[ماپندوزي ڪپ]] ۾ پڻ حصو وٺن ٿا. ماپندوزي ڪپ عام طور جنوري ۾ [[زنجبار انقلاب]] جي سالگرهه جي موقعي تي منعقد ٿيندو آهي. [[امان اسٽيڊيم]] زنجبار شهر جو مکيه وڏو راندين وارو ميدان آهي ۽ فٽبال سميت وڏين عوامي ۽ قومي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ڪرڪيٽ]] پڻ زنجبار ۾ تاريخي طور مشهور رهي. 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيٽن تي انگلينڊ، هندستان، پاڪستان، ڏکڻ آفريڪا ۽ اوڀر آفريڪا سان لاڳاپيل ٽيمون کيڏيون. 1964ع کان پوءِ راند جي مقبوليت گهٽجي وئي، پر 21هين صديءَ ۾ ان کي ٻيهر هٿي ڏيڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. [[جوڊو]] زنجبار ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان منظم نموني کيڏي وڃي ٿي ۽ [[زنجبار جوڊو ايسوسيئيشن]] مقامي ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ سرگرم رهي آهي. === چونڊ ثقافتي سڃاڻپون === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي ثقافت جا نمايان عنصر''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | نمايان مثال ! style="background:#457B9D;color:white;" | اهميت |- | ٻولي | [[سواحلي ٻولي]] | style="text-align:left;" | روزمره زندگي، ادب ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي |- | موسيقي | [[تاراب موسيقي]] | style="text-align:left;" | عرب، آفريقي ۽ هندي سمنڊ جي موسيقي روايتن جو ميلاپ |- | ڳائڻي | [[سيتي بنت سعد]] | style="text-align:left;" | سواحلي تاراب جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل مشهور ڳائڻي |- | ادبي شخصيت | [[عبدالرزاق گرناه]] | style="text-align:left;" | 2021ع جو ادب جو نوبل انعام ماڻيندڙ |- | مشهور ڄاول شخص | [[فريڊي مرڪري]] | style="text-align:left;" | [[ڪوئين]] بينڊ جو اڳواڻ ڳائڻي؛ زنجبار شهر ۾ ڄاول |- | عالمي ورثو | [[اسٽون ٽائون]] | style="text-align:left;" | سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي شهري ورثي جو مثال |- | فلم ۽ فن | [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] | style="text-align:left;" | اوڀر آفريڪا جي اهم سالياني ثقافتي ميلن مان هڪ |- | سرڪاري ميڊيا | [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] | style="text-align:left;" | ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي تاريخي ۽ سرڪاري نشريات |- | اعليٰ تعليم | [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]]، [[IIT مدراس زنجبار]] | style="text-align:left;" | مقامي ۽ بين الاقوامي اعليٰ تعليم جا مرڪز |- | راند | [[فٽبال]] | style="text-align:left;" | زنجبار جي سڀ کان مشهور منظم راند |} == زندگيءَ جو معيار ۽ صحت == [[File:Mnazi Mmoja Hospital.jpg|thumb|[[زنجبار شهر]] ۾ [[منازي موجا اسپتال]]، زنجبار جي اهم ريفرل اسپتالن مان هڪ]] زنجبار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران غربت، صحت جي سهولتن، صاف پاڻي، بجلي ۽ ٻين بنيادي خدمتن تائين پهچ ۾ مجموعي بهتري آئي آهي، پر [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، ۽ شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي تفاوت اڃا برقرار آهن. غربت خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جڏهن تہ صحت، روزگار، تعليم ۽ ٻين خدمتن جو وڏو حصو [[زنجبار شهر]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref name="ZanzibarPoverty2022">{{cite report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099750011032226668 |title=Towards a More Inclusive Zanzibar Economy: Zanzibar Poverty Assessment 2022 |publisher=[[World Bank]] |year=2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === غربت ۽ زندگيءَ جو معيار === [[زنجبار گهريلو بجيٽ سروي]] 2019/20 موجب بنيادي ضرورتن واري غربت جي شرح 2009/10ع جي '''34.9٪''' مان گهٽجي 2019/20ع ۾ '''25.7٪''' ٿي وئي، جڏهن تہ خوراڪي يا انتهائي غربت ساڳئي عرصي ۾ 11.7٪ مان گهٽجي '''9.3٪''' ٿي.<ref name="HBS2019">{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/HBS%20Main%20Report_final%2031.12.2020%20printing%20%282%29.pdf |title=Zanzibar Household Budget Survey 2019/2020 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2020 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي 2022ع واري غربت جائزي موجب 2009ع کان 2019ع تائين غربت ۾ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي ٿي، پر معاشي واڌ جي ڀيٽ ۾ غربت گهٽجڻ جي رفتار نسبتاً سست رهي. وڏي تعداد ۾ ماڻهو غربت جي حد جي بلڪل ويجهو رهن ٿا، تنهنڪري قيمتن، روزگار يا آمدنيءَ ۾ ننڍيون خراب تبديليون به ڪيترن خاندانن کي ٻيهر غربت ۾ ڌڪي سگهن ٿيون.<ref name="ZanzibarPoverty2022" /> غربت جو جغرافيائي ورهاڱو به اڻبرابر آهي. 2019/20ع ۾ بنيادي ضرورتن واري غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ '''73.3٪''' ٻهراڙيءَ جي علائقن ۾ رهندا هئا، جڏهن تہ خوراڪي غربت ۾ رهندڙن مان 76.5٪ ٻهراڙيءَ ۾ هئا.<ref name="HBS2019" /> === بنيادي سهولتون === زنجبار ۾ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي تنزانيا جي ڪيترن ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً وڏي آهي. 2022ع جي Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار جي '''97.6٪ گهرن''' وٽ بهتر ڪيل پيئڻ جي پاڻي جو ذريعو موجود هو؛ آباديءَ جي لحاظ کان اهو انگ 97.8٪ هو.<ref name="DHS2022Water">{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/dhs/Tanzania_DHS-MIS_2022_Final_Report.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي سرڪاري شمارياتي خلاصن ۾ پڻ پاڻي، صفائي ۽ بجليءَ جي سهولتن ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي تفاوت ڏيکاريو ويو آهي. هڪ سرڪاري شمارياتي جدول موجب بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيل گهرن جو تناسب مجموعي طور تقريباً 57٪ هو، پر شهري علائقن ۾ اهو 86.6٪ ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 33.3٪ هو.<ref>{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026 }}</ref> === صحت جو نظام === زنجبار جو پنهنجو صحت کاتو ۽ صحت جي سهولتن جو نظام آهي، جنهن ۾ بنيادي صحت مرڪز، ضلعي ۽ علائقائي اسپتالون ۽ ريفرل ادارا شامل آهن. [[منازي موجا اسپتال]] انگوجا تي اهم ريفرل ۽ تدريسي اسپتال آهي، جڏهن تہ پيمبا ۽ انگوجا تي ضلعي ۽ علائقائي سطح جون ٻيون اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. گذريل سالن ۾ منازي موجا اسپتال ۽ ٻين صحت مرڪزن کي جديد بڻائڻ، نيون طبي خدمتون قائم ڪرڻ ۽ CT، MRI ۽ ٻين تشخيصي سهولتن تائين رسائي وڌائڻ لاءِ منصوبا شروع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite report |url=https://tanzaniagoaltrack.nbs.go.tz/content/platform/tanzania/reports/report-carousel-5.pdf |title=Evaluation of Zanzibar Vision 2020 |publisher=Zanzibar Planning Commission |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻارن جي موت ۽ زندگيءَ جي اميد === 2022ع جي [[تنزانيا جي آدمشماري|آبادي ۽ رهائش واري آدمشماري]] مطابق زنجبار ۾: * نون ڄاول ٻارن کان هڪ سال تائين موت جي شرح '''34.7 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ * هڪ کان پنجن سالن جي عمر واري ٻارن جي موت جي شرح '''22.2 في 1,000'''؛ * پنجن سالن کان گهٽ عمر جي مجموعي موت جي شرح '''54.9 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ ۽ * ڄمڻ وقت سراسري زندگيءَ جي اميد '''64.1 سال''' هئي.<ref name="Mortality2022">{{cite report |url=https://nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1752867160-Mortality%20Analysis.pdf |title=Census Results in Brief – Key Mortality Indicators, 2022 PHC |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عورتن جي زندگيءَ جي اميد 65.9 سال ۽ مردن جي 62.4 سال هئي. ساڳئي آدمشماريءَ ۾ زنجبار لاءِ ماءُ جي موت جي شرح '''196 في 100,000 زنده ڄمڻ''' ڄاڻائي وئي، جيڪا مکيه تنزانيا جي 146 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Mortality2022" /> === غذائيت === 2022ع واري Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان لڳ ڀڳ '''18٪''' [[قد جي گهٽ واڌ|stunting]] جو شڪار هئا، يعني سندن قد سندن عمر جي لحاظ کان گهٽ هو. اهو مکيه تنزانيا جي تقريباً 30٪ جي شرح کان گهٽ هو.<ref name="DHS2022Nutrition">{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/FR382/FR382.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[گهٽ وزن نسبت قد|wasting]] يا تيز غذائي کوٽ زنجبار ۾ نسبتاً وڌيڪ هئي: پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان تقريباً '''8٪''' wasting جو شڪار هئا، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها شرح تقريباً 3٪ هئي.<ref name="DHS2022Nutrition" /> زنجبار اندر پڻ علائقائي فرق موجود هئا. 2022ع ۾ stunting جي شرح [[اتر انگوجا علائقو|اتر انگوجا]] ۾ لڳ ڀڳ 29٪، [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 22٪، [[ڏکڻ پيمبا علائقو|ڏکڻ پيمبا]] ۽ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 17٪، ۽ [[مجيني مغربي علائقو|مجيني مغربي]] ۾ 13٪ هئي.<ref>{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/SR282/SR282.pdf |title=Tanzania DHS-MIS 2022 Summary Report |publisher=The DHS Program |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ايڇ آءِ وي/ايڊز === زنجبار ۾ عام بالغ آباديءَ ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز|HIV]] جي شرح مکيه تنزانيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. [[Tanzania HIV Impact Survey]] 2022–2023 موجب 15 سالن ۽ ان کان وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ HIV جي مجموعي شرح زنجبار ۾ '''0.4٪''' هئي، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها 4.5٪ هئي.<ref name="THIS2023">{{cite report |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/THIS2022-2023%20Final%20Report.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023: Final Report |publisher=National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and Tanzania Commission for AIDS |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنجن علائقن ۾ بالغ HIV جي شرح 0.2٪ کان 0.8٪ جي وچ ۾ هئي؛ سڀ کان گهٽ شرح [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 0.2٪ ۽ سڀ کان وڌيڪ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 0.8٪ رپورٽ ٿي.<ref>{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705491208-THIS2022-2023_Summary_Sheet.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023 Summary Sheet |publisher=National Bureau of Statistics |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عام آباديءَ جي گهٽ شرح باوجود ڪجهه وڌيڪ خطري وارن گروهن ۾ HIV جي شرح گهڻي آهي. 2023ع ۾ انگوجا تي ڪيل مربوط حياتياتي ۽ رويي واري سروي اهڙن گروهن ۾ عام آباديءَ کان گهڻو وڌيڪ HIV بار ڏيکاريو، جنهن سبب بچاءَ، جاچ ۽ علاج جون مخصوص خدمتون صحت پاليسيءَ جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite report |url=https://zhhtlsmz.go.tz/assets/uploads/ZIBBS2023_Report_CDCClearance_27Aug2025_CLEAN_Cleared.pdf |title=Zanzibar Integrated Bio-Behavioral Surveillance Survey 2023 |publisher=Zanzibar Integrated HIV, Hepatitis, Tuberculosis and Leprosy Programme |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === چونڊ سماجي ۽ صحت جا انگ === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار ۾ زندگيءَ جي معيار ۽ صحت جا چونڊ اشارا''' ! style="background:#264653;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#457B9D;color:white;" | سال / ذريعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | style="text-align:left;" | بنيادي ضرورتن واري غربت | '''25.7٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | 2009/10ع ۾ 34.9٪ هئي |- | style="text-align:left;" | انتهائي / خوراڪي غربت | '''9.3٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | گهٽ ۾ گهٽ خوراڪي ضرورتون پوريون نه ڪندڙ آبادي |- | style="text-align:left;" | بهتر پيئڻ جي پاڻي تائين گهرن جي رسائي | '''97.6٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | بهتر ڪيل پاڻيءَ جو ذريعو |- | style="text-align:left;" | ڄمڻ وقت زندگيءَ جي اميد | '''64.1 سال''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | مرد 62.4؛ عورتون 65.9 سال |- | style="text-align:left;" | ٻارڙن جي موت جي شرح | '''34.7 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | هڪ سال کان اڳ موت |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت | '''54.9 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | ماءُ جي موت جي شرح | '''196 / 100,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ stunting | '''18٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | دائمي غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ wasting | '''8٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | تيز غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | بالغ HIV شرح | '''0.4٪''' | 2022–23 THIS | style="text-align:left;" | 15 سال ۽ وڌيڪ عمر |} <small>نوٽ: مختلف اشارا مختلف سرڪاري سروي ۽ آدمشماريءَ مان آهن، تنهنڪري انهن جا حوالا سال ۽ طريقيڪار مطابق پڙهڻ گهرجن.<ref name="HBS2019" /><ref name="Mortality2022" /><ref name="DHS2022Nutrition" /><ref name="THIS2023" /></small> == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == [[File:Bububu railway train, circa 1905.jpg|thumb|تقريباً 1905ع ۾ [[بوبوبو]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] وچ ۾ هلندڙ ريل گاڏي]] ٻيٽ-جهڳٽو هجڻ سبب زنجبار جو تنزانيا جي مکيه سرزمين سان ڪو سڌو زميني رابطو ناهي. ماڻهن ۽ سامان جي اچ وڃ بنيادي طور [[سامونڊي آمدرفت|ٻيڙين ۽ فيرين]] ۽ [[هوائي آمدرفت]] وسيلي ٿئي ٿي، جڏهن تہ انگوجا ۽ پيمبا تي اندروني آمدرفت لاءِ روڊن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. زنجبار جي آمدرفت واري ڍانچي ۾ گذريل ڏهاڪن دوران وڏيون سيڙپڪاريون ٿيون آهن، خاص ڪري روڊن، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ نون فيري ٽرمينلن ۾. 2026ع تائين [[ماروهوبي]] ۾ نئون RoRo ۽ مسافر فيري ٽرمينل مرحليوار ڪم شروع ڪري چڪو هو، جڏهن تہ [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ نئين ٽرمينل، جهازن جي بيهڪ ۽ ٻين سهولتن جي توسيع هيٺ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === روڊ === زنجبار جي روڊن جو انتظام ۽ سار سنڀال بنيادي طور [[زنجبار روڊز ايجنسي]] (ZANROADS) جي ذميواري آهي. 2019ع جي Zanzibar Roads Agency Act تحت هي ادارو روڊن جي اڏاوت، انتظام ۽ سار سنڀال لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/public/document-category/acts/acts_2019/2019 |title=The Zanzibar Roads Agency Act |publisher=[[زنجبار جو ايوان نمائندگان]] |year=2019 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZANROADS موجب زنجبار جي روڊ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''1,800 ڪلوميٽر''' آهي. ان مان تقريباً 358 ڪلوميٽر مکيه روڊن جي درجي ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanroads.go.tz/ |title=Zanzibar Roads Agency |publisher=ZANROADS |access-date=9 September 2026 }}</ref> روڊن جي سار سنڀال لاءِ [[زنجبار روڊ فنڊ]] قائم آهي. 2001ع جي Zanzibar Roads Fund Act ۽ ان جي بعد وارين ترميمن تحت گڏ ڪيل رقم روڊن جي سار سنڀال لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جديد قانوني ترميمن سان فنڊ جي رقم Zanzibar Roads Agency ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ذميواري ناڻي واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري کي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/storage/documents/acts/english/all/1699442421.pdf |title=An Act to Amend Various Laws |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026 }}</ref> === عوامي آمدرفت === زنجبار اندر روزاني عوامي آمدرفت جو سڀ کان عام ذريعو '''[[دالا دالا]]''' آهي. اهي خانگي طور هلندڙ ننڍيون بسون يا مني بسون مقرر رستن تي مسافر کڻن ٿيون ۽ انگوجا ۽ پيمبا جي شهري توڙي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي ڳنڍين ٿيون. [[زنجبار شهر]] ۾ [[دراجاني مارڪيٽ]] ۽ [[مواناڪويريڪوي]] اهم دالا دالا مرڪز رهيا آهن. دراجاني کان خاص ڪري انگوجا جي اتر ۽ اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن گاڏيون هلن ٿيون، جڏهن تہ مواناڪويريڪوي کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ڏانهن رستا نڪرن ٿا. دالا دالا کان علاوه ٽيڪسي، موٽر سائيڪل ۽ خانگي گاڏيون پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. سياحت جي تيز واڌ سان زنجبار شهر ۽ اهم سياحتي علائقن ۾ روڊ ٽريفڪ ۽ پارڪنگ تي دٻاءُ وڌيو آهي. === سامونڊي آمدرفت === [[File:Stone Town Harbour, Zanzibar (10163070165).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو بندرگاهه]] [[File:Kilimanjaro V (34686973605).jpg|thumb|left|زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ هلندڙ تيز رفتار مسافر فيري]] سامونڊي آمدرفت زنجبار جي معيشت ۽ ماڻهن جي روزاني اچ وڃ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. [[انگوجا]]، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين وچ ۾ مسافر، گاڏيون ۽ واپاري سامان فيرين ۽ مال بردار جهازن ذريعي منتقل ڪيا وڃن ٿا. [[زنجبار پورٽس ڪارپوريشن]] (ZPC) زنجبار جي بندرگاهن جو سرڪاري انتظامي ادارو آهي. ان جي موجوده فهرست ۾ [[مالندي بندرگاهه|مالندي]]، [[مڪوڪوٽوني بندرگاهه|مڪوڪوٽوني]]، [[فومبا بندرگاهه|فومبا]]، [[مڪواني بندرگاهه|مڪواني]]، [[ويٽي بندرگاهه|ويٽي]] ۽ [[ويشا بندرگاهه|ويشا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://zpc.go.tz/?lang=en |title=Zanzibar Ports Corporation |publisher=Zanzibar Ports Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[مالندي بندرگاهه]] تاريخي طور انگوجا جو سڀ کان اهم سامونڊي واپاري ۽ مسافر بندرگاهه رهيو آهي. اهو [[اسٽون ٽائون]] ڀرسان واقع آهي ۽ ڊگهي عرصي تائين زنجبار جي درآمد، برآمد ۽ مسافر فيري خدمتن جو مرڪز رهيو آهي. زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ روزاني تيز رفتار مسافر فيريون هلن ٿيون. سيپٽمبر 2026ع جي شيڊيول موجب ڪجهه خدمتون ٻنهي شهرن وچ ۾ سفر تقريباً هڪ ڪلاڪ کان هڪ ڪلاڪ ويهن منٽن ۾ مڪمل ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.directferries.com/zanzibar_dar_es_salaam_ferry.htm |title=Zanzibar to Dar es Salaam Ferry Timetables |website=Direct Ferries |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ماروهوبي فيري ٽرمينل === زنجبار جي سامونڊي آمدرفت کي جديد بڻائڻ لاءِ [[ماروهوبي]] واٽر فرنٽ تي نئون مسافر ۽ گاڏي فيري ٽرمينل تعمير ڪيو ويو آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي RoRo ۽ مسافر سهولتن مئي 2026ع ۾ ڪم شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 18 جولاءِ 2026ع کان سڀ Landing Craft Tank ۽ RoRo مال بردار آپريشن ماروهوبي ٽرمينل ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جڏهن تہ مسافر، گاڏين ۽ مال کڻندڙ RoPax خدمتن جي مڪمل منتقلي آگسٽ 2026ع تائين رٿيل هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/zanzibar-shifts-roro-cargo-operations-to-maruhubi-as-ferry-terminal-nears-full-transition |title=Zanzibar shifts RoRo cargo operations to Maruhubi as ferry terminal nears full transition |publisher=ZF Development Company |date=17 July 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> نئين ٽرمينل ۾ گاڏين ۽ مال برداري لاءِ RoRo سهولتون، وزن ماپڻ وارو نظام، گودام، مسافر انتظارگاهون، مارڪيٽ ۽ لاجسٽڪ سهولتون شامل ڪيون پيون وڃن. منصوبي جو مقصد مالندي بندرگاهه تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ ٻيٽن جي سامونڊي واپار جي گنجائش وڌائڻ آهي. === سامونڊي حادثا === زنجبار جي سامونڊي تاريخ ۾ ڪجهه وڏا مسافر فيري حادثا پڻ ٿيا آهن. 10 سيپٽمبر 2011ع تي [[MV Spice Islander I]]، انگوجا کان پيمبا ويندي ٻڏي وئي. سرڪاري جاچ موجب ٻيڙي انتهائي حد تائين اوورلوڊ هئي. مختلف ابتدائي رپورٽن ۾ فوتين ۽ گم ٿيلن جا انگ مختلف هئا؛ بعد واري صدارتي ڪميشن 203 لاش هٿ اچڻ، 941 ماڻهن جي بچڻ ۽ 1,370 ماڻهن جي گم ٿيڻ جي رپورٽ ڏني.<ref>{{cite news |last=Sadallah |first=Mwinyi |title=Nine Charged over MV Spice Islander Sinking |url=http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |work=IPP Media |date=21 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622202429/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |archive-date=22 June 2013 }}</ref> 18 جولاءِ 2012ع تي [[MV Skagit]] [[چومبي ٻيٽ]] ڀرسان خراب سمنڊ ۾ اونڌي ٿي وئي. ٻيڙي دارالسلام کان انگوجا وڃي رهي هئي. حادثي ۾ ڪيترائي ماڻهو فوت يا گم ٿيا ۽ جاچ ۾ اوورلوڊنگ کي اهم سبب قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18899397 |title=Zanzibar ferry disaster: Hopes fade for missing |work=[[BBC News]] |date=19 July 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === هوائي آمدرفت === [[File:Abeid Amani Karume International Airport, 2013.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] زنجبار ۾ ٻه مکيه سرڪاري هوائي اڏا [[زنجبار ايئرپورٽس اٿارٽي]] جي انتظام هيٺ آهن: [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] انگوجا تي ۽ [[پيمبا ايئرپورٽ]] پيمبا تي.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/zaa-organization-background-2/ |title=ZAA Organization Background |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو زنجبار جو مکيه بين الاقوامي هوائي دروازو آهي. اهو [[زنجبار شهر]] کان لڳ ڀڳ 5 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ سان سڌيون يا ڳنڍيل هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/ |title=Zanzibar Airports Authority |publisher=Zanzibar Airports Authority |access-date=9 September 2026 }}</ref> هوائي اڏي جي توسيع 2026ع ۾ به جاري هئي. آگسٽ 2026ع ۾ Terminal 2 جي نئين عمارت 90 سيڪڙو مڪمل هئي ۽ ان کي ساليانو '''1.4 ملين مسافر''' سنڀالڻ جي گنجائش لاءِ تيار ڪيو پئي ويو. ساڳئي وقت نئون جهاز بيهارڻ وارو apron ۽ Terminal 2 ۽ Terminal 3 وچ ۾ رابطا پل پڻ تعمير هيٺ هئا.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=Zanzibar Airports Authority |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ريلوي === {{Main|زنجبار ۾ ريلوي}} زنجبار ۾ هن وقت ڪا فعال ريلوي ناهي، پر 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ انگوجا تي ننڍيون ريلويون هلنديون هيون. سڀ کان مشهور لائين [[اسٽون ٽائون]] ۽ [[بوبوبو]] وچ ۾ هئي. 1890ع واري ڏهاڪي ۾ ٺهيل ابتدائي ريلوي نظام سلطان جي محل ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندو هو. بعد ۾ بوبوبو ريلوي مسافرن ۽ مال لاءِ استعمال ٿي ۽ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي مسافر ريلوي خدمتن مان هڪ هئي. اها لائين آخرڪار بند ڪئي وئي ۽ ان جو گهڻو ڍانچو ختم ٿي ويو. === تجويز ڪيل زنجبار پل === زنجبار کي تنزانيا جي مکيه سرزمين سان سڌي زميني رابطي ذريعي ڳنڍڻ لاءِ هڪ وڏي پل جي تجويز وقت بوقت سامهون آئي آهي. تجويز ڪيل [[زنجبار پل]] جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''50 ڪلوميٽر''' ٻڌائي وئي آهي ۽ اها انگوجا کي دارالسلام ڀرسان مکيه سرزمين سان ڳنڍڻ لاءِ تصور ڪئي وئي آهي. 2023ع ۾ تنزانيا جي حڪومت ٻڌايو هو تہ منصوبي بابت هڪ چيني انجنيئرنگ ڪمپني سان ڳالهيون هلي رهيون هيون ۽ منصوبي جي اندازي لاڳت لڳ ڀڳ 2.7 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻائي وئي. پر 2025ع تائين منصوبي ۾ محدود عملي اڳڀرائي رپورٽ ٿي ۽ تعمير جي حتمي شروعاتي تاريخ مقرر نه ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.msn.com/en-gb/travel/news/the-incredible-new-2bn-bridge-in-africa-that-would-be-the-continent-s-longest/ar-AA1zykzW |title=The incredible new £2bn bridge in Africa that would be the continent's longest |website=MSN |date=20 February 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> جيڪڏهن لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر ڊگهي اها پل مڪمل ٿئي ٿي تہ اها آفريڪا جي موجوده ڊگهن پلن کان گهڻي ڊگهي هوندي؛ تنهن هوندي بہ اها اڃا تجويز ڪيل منصوبو آهي، تعمير هيٺ پل نه آهي. === آمدرفت جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي آمدرفت جو ڍانچو''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | مکيه ڍانچو ! style="background:#457B9D;color:white;" | جغرافيائي ڪردار ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | موجوده حيثيت |- | روڊ | لڳ ڀڳ 1,800 ڪلوميٽر جو نيٽ ورڪ | انگوجا ۽ پيمبا اندر زميني آمدرفت | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | عوامي آمدرفت | [[دالا دالا]]، ٽيڪسي ۽ ٻيون گاڏيون | شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا رستا | فعال |- | مسافر فيري | دارالسلام–زنجبار ۽ انگوجا–پيمبا | ٻيٽن ۽ مکيه سرزمين وچ ۾ رابطو | روزاني خدمتون |- | بندرگاهه | مالندي، ماروهوبي، فومبا، ويٽي، مڪواني ۽ ٻيا | مسافر ۽ واپاري آمدرفت | فعال / جديدڪاري هيٺ |- | هوائي آمدرفت | [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[پيمبا ايئرپورٽ]] | ملڪي ۽ بين الاقوامي رابطا | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | ريلوي | تاريخي اسٽون ٽائون–بوبوبو لائين | تاريخي اندروني آمدرفت | بند |- | تجويز ڪيل پل | لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر | انگوجا–مکيه تنزانيا | صرف تجويز |} == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] {{Zanzibar}} {{Tanzania topics}} [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] [[زمرو:تنزانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جي جاگرافي]] 5o313jihm1zsea2wektqtyuhrx0sox8 410760 410759 2026-09-09T07:28:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تنزانيا جي ارضيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410760 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Harvesting seaweed in Jambiani.jpg|thumb|left|[[جامبياني]] ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]]؛ ساحلي معيشت ۾ سامونڊي پوک ڪيترن گهرن لاءِ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي]] [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|جامبياني ۾ ڳاڙهي سامونڊي گاهه ''[[Eucheuma]]'' جي پوک]] [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ بازار]] زنجبار جي معيشت تاريخي طور [[هندي سمنڊ]] جي واپار، [[لونگ]] ۽ ٻين مصالحن، ناريل، مڇيگيري ۽ زرعي پيداوار تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] ۽ ان سان لاڳاپيل خدمتون معيشت جا انتهائي اهم شعبا بڻجي چڪا آهن. زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو شعبو روزگار، خوراڪ ۽ برآمدي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. 2022ع ۾ زراعت جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 25.9 سيڪڙو هو.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract, 2022 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي معيشت جي جوڙجڪ گذريل ٻن صدين دوران نمايان طور تبديل ٿي آهي. 19هين صديءَ ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي دور ۾ لونگ، عاج ۽ واپار معاشي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا؛ جديد دور ۾ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ خدمتون، ٽرانسپورٽ، تعمير، واپار ۽ ٻين خدمتن جي اهميت وڌي آهي. === زراعت ۽ مصالحا === [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|[[لونگ]]، جنهن زنجبار جي تاريخي زرعي ۽ واپاري معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي آهي]] [[لونگ]] زنجبار سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ نقد فصل آهي. لونگ اصل ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جو ٻوٽو آهي ۽ 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ عماني حڪمرانن جي دور ۾ زنجبار ۾ وڏي پيماني تي متعارف ڪرايو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |title=Oman & Zanzibar: The Sultans of Oman |author=Trevor Marchand |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031092051/http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |archive-date=31 October 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> خاص ڪري [[پيمبا ٻيٽ]] هڪ وقت دنيا جي وڏن لونگ پيدا ڪندڙ علائقن مان هو. بعد ۾ عالمي مقابلي، قيمتن جي تبديلي ۽ معاشي پاليسين سبب زنجبار جو عالمي لونگ منڊيءَ ۾ حصو گهٽجي ويو.<ref name="LAtimes">{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-nov-24-fg-cloves24-story.html |title=Zanzibar Loses Some of Its Spice |work=[[Los Angeles Times]] |last=Sanders |first=Edmund |date=24 November 2005 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سرڪاري زرعي انگن اکرن موجب 2023ع ۾ 2,654.7 ٽن لونگ خريد ڪيا ويا، جن جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 37.98 ارب تنزانيائي شلنگ هئي. پيداوار ۾ سال بہ سال نمايان ڦيرڦار ٿئي ٿي؛ 2021ع ۾ 7,840.8 ٽن ۽ 2022ع ۾ 4,734.1 ٽن لونگ رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Agriculture2023">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ANNUAL%20BULLETIN%20OF%20AGRICULTURAL%20STATISTICS%2C%202023.pdf |title=Annual Bulletin of Agricultural Statistics, 2023 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> لونگ کان سواءِ [[ناريل]]، [[دارچيني]]، [[جائفل]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڪساوا]]، چانور، ڪيلا، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. گهڻي زرعي سرگرمي ننڍن آبادگارن تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ وڏن خوراڪي فصلن، ميون ۽ ڀاڄين هيٺ مجموعي طور 104,316.3 ايڪڙ زمين رپورٽ ڪئي وئي ۽ انهن جي گڏيل پيداوار 408,484.5 ٽن هئي.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022" /> === سامونڊي گاهه ۽ مڇيگيري === [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|left|سامونڊي پاڻيءَ ۾ ''Eucheuma'' جي پوک]] [[سامونڊي گاهه جي پوک]] زنجبار جي ساحلي ڳوٺن، خاص ڪري [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۾، اهم نقد آمدنيءَ واري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. سامونڊي گاهه جي تجارتي پوک جي ترقيءَ ۾ تنزانيائي سامونڊي حياتيات جي ماهر [[اڊيليڊا ڪي. سيميسي]] جي تحقيق اهم رهي.<ref>{{cite book |last1=Oliveira |first1=E. C. |last2=Österlund |first2=K. |last3=Mtolera |first3=M. S. P. |title=Marine Plants of Tanzania: A Field Guide to the Seaweeds and Seagrasses of Tanzania |publisher=Sida/Department for Research Cooperation, SAREC |year=2003 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/795 }}</ref> 2023ع ۾ زنجبار ۾ سامونڊي گاهه جي پيداوار '''16,652.8 ٽن''' هئي، جيڪا 2022ع جي 12,593.8 ٽن کان 32.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ان پيداوار جو لڳ ڀڳ 97.1 سيڪڙو ''Eucheuma spinosum''، 2.7 سيڪڙو ''Ulva'' ۽ 0.2 سيڪڙو ''Eucheuma cottonii'' تي مشتمل هو.<ref name="Agriculture2023" /> [[مڇيگيري]] پڻ خوراڪ، روزگار ۽ مقامي واپار لاءِ اهم آهي. زنجبار جي سرڪاري انگن موجب 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ 18,853.1 ٽن مڇي پڪڙي وئي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.4 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 147.8 ارب تنزانيائي شلنگ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/Agriculture%20Statistical%20Release%20First%20Quarter%202024.pdf |title=The Agricultural Statistics Release: First Quarter 2024 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} [[File:Dolphin tour in Zanzibar.jpg|thumb|هندي سمنڊ ۾ زنجبار ڀرسان سياحن جون ٻيڙيون]] [[File:A bird's view of the stone city in Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جي اهم تاريخي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ]] سياحت جديد زنجبار جي معيشت جي اهم ترين شعبن مان هڪ آهي. [[اسٽون ٽائون]] جو تاريخي ورثو، سامونڊي ڪنارا، [[مرجاني ڀتيون]]، سامونڊي حياتيات، مصالحن جا باغ ۽ [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ٻيٽن جي مکيه سياحتي ڪشش ۾ شامل آهن. زنجبار ۾ جديد بين الاقوامي سياحت 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان تيزيءَ سان وڌي. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح آيا هئا، جڏهن تہ 2016ع ۾ اهو انگ 376,000 تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last=Lange |first=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L }}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019 }}</ref> 2025ع ۾ زنجبار '''917,167''' بين الاقوامي سياح رڪارڊ ڪيا، جڏهن تہ 2024ع ۾ 736,755 سياح آيا هئا؛ يعني هڪ سال ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 100,729 بين الاقوامي سياح آيا.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار ۾ چونڊ سالن دوران بين الاقوامي سياحن جي آمد''' ! style="background:#1565C0;color:white;" | سال ! style="background:#00897B;color:white;" | بين الاقوامي سياح ! style="background:#D97706;color:white;" | تبصرو |- | 1985 | 19,000 | style="text-align:left;" | جديد سياحتي صنعت جي شروعاتي واڌ وارو دور |- | 2016 | 376,000 | style="text-align:left;" | بين الاقوامي سياحت ۾ وڏي توسيع |- | 2024 | 736,755 | style="text-align:left;" | سياحت ۾ وبا کان پوءِ مضبوط واڌ |- | 2025 | style="background:#E8F5E9;" | '''917,167''' | style="text-align:left;" | ان وقت تائين سالياني آمد جو رڪارڊ |- | جنوري–جولاءِ 2026 | style="background:#FFF3E0;" | '''508,747''' | style="text-align:left;" | صرف پهرين ستن مهينن جو انگ |} <small>ذريعا: ''Ecosystem Services''، زنجبار جي سرڪاري سياحتي انگن تي ٻڌل رپورٽون ۽ ''The Citizen''.<ref name="Tourism2025" /><ref name="Tourism2026">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> 2026ع ۾ واڌ جو رجحان جاري رهيو؛ جنوري کان جولاءِ تائين لڳ ڀڳ '''508,747''' بين الاقوامي سياح آيا. جولاءِ 2026ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 107,801 سياح آيا، جيڪو ان مهيني لاءِ تاريخي رڪارڊ هو.<ref name="Tourism2026" /><ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-makes-july-tourism-history-with-record-107-801-arrivals-5557592 |title=Zanzibar makes July tourism history with record 107,801 arrivals |work=The Citizen |date=14 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سياحت جي تيز واڌ سان هوٽلن، ريسٽورنٽن، ٽرانسپورٽ، تعمير، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن ۾ معاشي سرگرمي وڌي آهي. ساڳئي وقت ساحلي زمين جي استعمال، پاڻيءَ جي طلب، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، سامونڊي ماحول ۽ مرجاني ڀتين تي دٻاءَ بابت ماحولياتي خدشا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K }}</ref> === صنعت، واپار ۽ سيڙپڪاري === زنجبار جو صنعتي شعبو نسبتاً ننڍو آهي ۽ ان ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، مشروبات، تعميراتي مواد ۽ ٻيون هلڪيون صنعتون شامل آهن. ٻيٽن جي محدود صنعتي بنياد سبب خوراڪ جي ڪجهه شين، پيٽروليم مصنوعات، مشينري ۽ ڪيترين تيار ٿيل صارف شين لاءِ مکيه تنزانيا ۽ پرڏيهي منڊين تي ڀاڙڻو پوي ٿو. حڪومت واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ لاءِ آزاد بندرگاهه ۽ برآمدي پروسيسنگ جهڙيون پاليسيون پڻ اختيار ڪيون آهن. اهڙين پاليسين جو مقصد برآمدات ۾ تنوع، ٻيهر برآمدي واپار، گودامن، لاجسٽڪس ۽ ٻين معاون خدمتن کي هٿي ڏيڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2843.htm |title=Background Note: Tanzania |author=Bureau of African Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=8 June 2010 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === توانائي === زنجبار پنهنجي بجليءَ جي وڏي حصي لاءِ [[تنزانيا]] جي مکيه سرزمين سان سامونڊي هيٺان بجليءَ جي ڪيبلن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[انگوجا]] کي مکيه سرزمين سان ڳنڍيندڙ 100 ميگاواٽ گنجائش واري سامونڊي ڪيبل 2013ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. منصوبي کي آمريڪا جي [[ملينيئم چيلينج ڪارپوريشن]] جي مالي سهڪار سان تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |title=Ambassador Lenhardt Participates in Ceremony to Install 100 Megawatt Submarine Power to Zanzibar |publisher=Embassy of the United States, Dar es Salaam |date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217123714/http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |archive-date=17 February 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پيمبا ٻيٽ]] 2010ع کان مکيه سرزمين سان 25 ميگاواٽ سامونڊي بجلي رابطي وسيلي ڳنڍيل آهي. اهو منصوبو وڏي حد تائين ناروي جي مالي مدد سان مڪمل ٿيو ۽ پيمبا جي ڊيزل جنريٽرن تي پراڻي انحصار کي گهٽايو.<ref>{{cite web |url=http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |title=Nexans Completes Subsea Cable Link to Provide Reliable Power for Pemba Island in Zanzibar |publisher=[[Nexans]] |date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505225414/http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |archive-date=5 May 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بجليءَ جي سرزميني نظام تي انحصار تاريخي طور زنجبار کي فراهميءَ جي رڪاوٽن لاءِ حساس بڻايو آهي. 2008ع ۾ انگوجا لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين وڏي بجلي بندش جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ڊسمبر 2009ع کان مارچ 2010ع تائين پراڻي سامونڊي ڪيبل جي خرابي سبب ٻيٽ لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين بجليءَ جي شديد بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7427957.stm |title=Melting in Zanzibar's Blackout |work=[[BBC News]] |date=30 May 2008 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == [[File:A view of the clock tower in House of Wonders through Islamic styled door in the Stoen City of Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ اسلامي طرز جي دروازي مان [[بيت العجائب]] جي گهڙيال ٽاور جو منظر]] [[File:Zanzibar International Film Festival 2013.jpg|thumb|[[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]]، 2013ع]] زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جي سڀ کان نمايان شڪلين مان هڪ آهي. صدين کان [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ بعد ۾ يورپ سان سامونڊي واپار ۽ لڏپلاڻ سبب ٻيٽن جي ٻولي، موسيقي، کاڌي، لباس، فن تعمير، مذهبي روايتن ۽ ادبي ثقافت تي مختلف اثر پيا آهن. [[يونيسڪو]] [[اسٽون ٽائون]] کي اهڙي سواحلي واپاري شهر جو ممتاز مثال قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي ثقافتي عنصر هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گڏجي هڪ منفرد شهري ثقافت ٺاهي چڪا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻولي ۽ ادبي ثقافت === [[سواحلي ٻولي]] زنجبار جي روزمره زندگي، ثقافتي سڃاڻپ، ادب ۽ موسيقيءَ جي بنيادي ٻولي آهي. زنجبار جو [[ڪيونگوجا]] لهجو جديد معياري سواحليءَ جي ترقيءَ ۾ اهم اثر رکي ٿو. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[عربي ٻولي|عربي]] کي اسلام، ديني تعليم ۽ تاريخي واپاري لاڳاپن سبب اهم مذهبي ۽ ثقافتي حيثيت حاصل آهي. سواحلي ادبي روايت ۾ شاعريءَ جون صنفون جهڙوڪ ''شعيري'' ({{lang|sw|shairi}}) ۽ ''اوتينزي'' ({{lang|sw|utenzi}}) تاريخي طور اهم رهيون آهن. ''شعيري'' ۾ محبت، سماجي معاملن يا سياسي موضوعن تي شاعري ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ ''اوتينزي'' گهڻو ڪري ڊگهي بياني، مذهبي يا تاريخي شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. زنجبار ۾ ڄاول ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] کي 2021ع جو [[ادب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي نوآباديات جي اثرن، جلاوطني، پناهگيرن ۽ مختلف ثقافتن وچ ۾ رهندڙ ماڻهن جي تجربن جي باريڪ مطالعي لاءِ ساراهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/press-release/ |title=The Nobel Prize in Literature 2021 |publisher=Nobel Prize Outreach |date=7 October 2021 |access-date=9 September 2026 }}</ref> گرناه 1948ع ۾ زنجبار ۾ ڄائو ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ انگلينڊ لڏي ويو؛ سندس ڪيترن ناولن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآبادياتي ورثو ۽ سڃاڻپ جا موضوع مرڪزي حيثيت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/bio-bibliography/ |title=Abdulrazak Gurnah – Biobibliography |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=9 September 2026 }}</ref> === موسيقي === [[تاراب موسيقي]] زنجبار جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل موسيقي روايتن مان هڪ آهي. اها سواحلي ساحل جي مقامي روايتن سان گڏ عرب، هندستاني ۽ هندي سمنڊ جي ٻين موسيقي روايتن جي ميل جول مان ترقي ڪئي. تاراب ۾ عام طور [[عود]]، [[وائلن]]، قانون، اڪارڊين، ننڍا ڊرم ۽ ٻين سازن جو استعمال ٿيندو آهي. 19هين صديءَ جي آخر ۾ [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ عرب موسيقيءَ سان لاڳاپيل درٻاري روايتن جي واڌ سان تاراب کي نئين سر هٿي ملي. پوءِ هن صنف وڌيڪ مقامي سواحلي روپ اختيار ڪيو ۽ 20هين صديءَ ۾ عوامي موسيقي بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Topp Fargion |first1=Janet |last2=Le Guennec-Coppens |first2=Françoise |last3=Mery |first3=Sophie |title=The Music of Zenj: Arab-African crossovers in the music of Zanzibar |journal=Journal des africanistes |volume=72 |issue=2 |year=2002 |pages=203–212 |url=https://www.persee.fr/doc/jafr_0399-0346_2002_num_72_2_1315 }}</ref> [[سيتي بنت سعد]] 20هين صديءَ جي شروعاتي زنجبار جي سڀ کان اهم تاراب ڳائڻي هئي. هوءَ [[فومبا]] ۾ ڄائي ۽ سواحلي زبان ۾ ڳائڻ سبب تاراب کي درٻاري ۽ اشرافي حلقن کان ٻاهر وسيع عوام تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس رڪارڊنگون 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي طور جاري ٿيون ۽ هوءَ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل ڳائڻين مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last=Fair |first=Laura |title=Music, memory and meaning: the Kiswahili recordings of Siti binti Saad |journal=Afrikanistische Arbeitspapiere |issue=55 |year=1998 |pages=1–16 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Sanga |first=Imani |title=The Archiving of Siti Binti Saad and her Engagement with the Music Industry in Shaaban Robert’s Wasifu wa Siti Binti Saad |journal=Eastern African Literary and Cultural Studies |volume=2 |issue=1–2 |year=2016 |pages=34–44 |doi=10.1080/23277408.2016.1158550 }}</ref> زنجبار جي روايتي موسيقي ۾ ''سمبرا''، ''شرها''، ''ليواه'' ۽ مذهبي ''موليدي'' جهڙيون روايتون پڻ شامل آهن. ''موليدي'' ۾ [[مولد النبي]] سان لاڳاپيل مذهبي قصا ۽ [[قصيدو|قصيدا]] عربي يا سواحليءَ ۾ پڙهيا وڃن ٿا. نوجوان نسل ۾ 1990ع کان پوءِ [[بونگو فلاوا]] ۽ تنزانيائي هپ هاپ پڻ مقبول ٿيا آهن. زنجبار مشهور برطانوي ڳائڻي ۽ [[ڪوئين]] بينڊ جي اڳواڻ [[فريڊي مرڪري]] جي ڄمڻ واري جاءِ پڻ آهي. هو 1946ع ۾ [[زنجبار شهر]] ۾ پيدا ٿيو هو. === فن تعمير ۽ شهري ورثو === [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جون سوڙهيون گهٽيون ۽ تاريخي عمارتون]] زنجبار جو فن تعمير خاص ڪري [[اسٽون ٽائون]] ۾ سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي اثرن جو گڏيل اظهار آهي. يونيسڪو موجب اسٽون ٽائون پنهنجي تاريخي شهري بناوت، سوڙهين گهٽين، مرجاني پٿر جي عمارتن، نقش ٿيل دروازن ۽ مذهبي ۽ تجارتي عمارتن سبب سواحلي ساحل جي شهري ثقافت جو غيرمعمولي مثال آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهم تاريخي عمارتن ۾: * [[بيت العجائب]] * [[زنجبار جو پراڻو قلعو]] * [[زنجبار جو پراڻو ڊسپينسري]] * [[حمامني فارسي غسل خانو]] * [[ليوِنگسٽن هائوس]] شامل آهن. [[بيت العجائب]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سلطان برغش بن سعيد جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ زنجبار جي سڀ کان مشهور تاريخي عمارتن مان رهيو آهي. اسٽون ٽائون جا مشهور ڪاٺ جا نقش ٿيل دروازا به شهر جي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[ميچنزاني فليٽس]] جهڙيون رهائشي عمارتون پڻ زنجبار جي جديد شهري تاريخ جو حصو بڻيون. اهي 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ انقلاب کان پوءِ وڏي پيماني تي رهائشي تعمير جي منصوبن هيٺ، اوڀر جرمني جي مدد سان ٺهيون.<ref>{{cite book |last=Bakari |first=Mohammed Ali |title=The Democratisation Process in Zanzibar: A Retarded Transition |publisher=GIGA-Hamburg |year=2001 |isbn=978-3-928049-71-9 |page=128 }}</ref> === ثقافتي ميلا ۽ فلم === [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] (ZIFF)، جنهن کي ''Festival of the Dhow Countries'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، اوڀر آفريڪا جي اهم ثقافتي ميلن مان هڪ آهي. اهو 1997ع ۾ قائم ٿيو ۽ فلم، موسيقي، فن ۽ سواحلي ۽ هندي سمنڊ واري دنيا جي ثقافتي رابطن کي هٿي ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/history.html |title=Our History |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZIFF هر سال آفريڪا، وچ اوڀر، ايشيا، يورپ ۽ ٻين علائقن جون فلمون ڏيکاري ٿو، پر خاص ڌيان آفريقي ۽ آفريقي ڊائسپورا جي فلم سازن تي هوندو آهي. ميلو فلم کي ثقافتي سڃاڻپ، سماجي مباحثي ۽ مقامي تخليقي صنعتن جي واڌ لاءِ اوزار طور پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/whyfestival.html |title=About Festival |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[سوتي زا بوسارا]] موسيقي ميلو ۽ [[جهازي ادبي ۽ جاز ميلو]] پڻ زنجبار جي جديد ثقافتي ڪئلينڊر جا نمايان حصا آهن. 2026ع ۾ يونيسڪو [[Majestic Cinema]] جي بحاليءَ واري منصوبي کي ZIFF، Sauti za Busara ۽ Jahazi جهڙن وڏن سالياني ثقافتي پروگرامن لاءِ اهم مستقبل جي مرڪز طور بيان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-high-level-visit-zanzibar-reaffirms-commitment-rehabilitation-majestic-cinema |title=UNESCO High-Level Visit in Zanzibar Reaffirms Commitment to Rehabilitation of Majestic Cinema |publisher=UNESCO |date=18 February 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ميڊيا ۽ مواصلات === زنجبار جي سرڪاري نشرياتي اداري کي [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ZBC) چيو وڃي ٿو. ان جون پاڙون 1951ع ۾ شروع ٿيل ''Voice of Zanzibar'' ريڊيو سروس تائين پهچن ٿيون. اتحاد کان پوءِ ان جو نالو ''Sauti ya Tanzania Zanzibar'' رکيو ويو.<ref name="ZBCHistory">{{cite web |url=https://www.zbc.go.tz/about |title=About Us |publisher=Zanzibar Broadcasting Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار رنگين ٽيليويزن جي شروعاتي مرڪزن مان پڻ هو. Television Zanzibar جي آزمائشي نشريات 9 مارچ 1973ع تي شروع ٿي ۽ 12 جنوري 1974ع تي ان جو رسمي افتتاح ٿيو. ZBC پنهنجي تاريخ ۾ ان کي آفريڪا جي شروعاتي رنگين ٽيليويزن نيٽ ورڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="ZBCHistory" /> 2013ع ۾ زنجبار جي ايوان نمائندگان جي منظور ڪيل قانون نمبر 4 تحت موجوده Zanzibar Broadcasting Corporation قائم ڪئي وئي.<ref name="ZBCHistory" /> اڄ زنجبار ۾ ريڊيو، ٽيليويزن، موبائل فون ۽ انٽرنيٽ خدمتون تنزانيا جي وڏي مواصلاتي نظام سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ مقامي FM ريڊيو ۽ آن لائن ميڊيا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === تعليم === [[File:Zanzibar 2012 06 06 4220 (7592226526).jpg|thumb|[[دارالسلام يونيورسٽي]] جو [[Institute of Marine Sciences]]، زنجبار]] زنجبار جو پنهنجو تعليم کاتو ۽ اعليٰ تعليمي ادارا آهن. [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]] (SUZA) 1999ع جي قانون نمبر 8 تحت قائم ڪئي وئي ۽ سيپٽمبر 2001ع ۾ عملي طور ڪم شروع ڪيو. اها زنجبار جي سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ 2026ع تائين انگوجا ۽ پيمبا تي نو ڪيمپس هلائي رهي هئي.<ref>{{cite web |url=https://suza.ac.tz/?page_id=2876 |title=About Us – SUZA History |publisher=The State University of Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار ۾ ٻين اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[زنجبار يونيورسٽي]]، [[سومائت يونيورسٽي]] ۽ دارالسلام يونيورسٽي جو [[Institute of Marine Sciences]] شامل آهن. جنوري 2026ع ۾ دارالسلام يونيورسٽي جي Institute of Marine Sciences لاءِ Buyu ۾ نئين علمي ۽ انتظامي عمارت جو افتتاح ڪيو ويو، جنهن کي سامونڊي سائنس ۽ ''blue economy'' جي تحقيق سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.udsm.ac.tz/news/president-samia-inaugurates-ims-facility-advancing-udsms-blue-economy-role |title=President Samia Inaugurates IMS Facility, Advancing UDSM’s Blue Economy Role |publisher=University of Dar es Salaam |date=12 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] زنجبار ۾ پنهنجو بين الاقوامي ڪيمپس قائم ڪيو. [[IIT مدراس زنجبار]] هندستان جي ڪنهن IIT جو پهريون پرڏيهي ڪيمپس آهي ۽ انجنيئرنگ، ڊيٽا سائنس، مصنوعي ذهانت ۽ سامونڊي ڍانچي جهڙن شعبن ۾ پروگرام پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/ |title=IIT Madras Zanzibar Campus |publisher=Indian Institute of Technology Madras |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2025ع ۾ ان جي پهرين MTech بيچ فارغ التحصيل ٿي، جڏهن تہ 2026ع ۾ ٻئي ڊگري ورهائڻ واري تقريب ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/campus-life |title=Discover Our Campus |publisher=IIT Madras Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> === رانديون === [[File:A bird's view of Amaan Stadium in Zanzibar.jpg|thumb|[[امان اسٽيڊيم]] جو هوائي منظر]] [[فٽبال]] زنجبار جي سڀ کان مشهور راند آهي. ان جو انتظام [[زنجبار فٽبال فيڊريشن]] (ZFF) ڪري ٿي. زنجبار [[FIFA]] جو ميمبر ناهي، تنهنڪري [[زنجبار قومي فٽبال ٽيم]] فيفا ورلڊ ڪپ ۾ حصو نٿي وٺي سگهي. ZFF [[CAF]] جي ايسوسيئيٽ حيثيت سان لاڳاپيل رهي آهي ۽ ان جا ڪلب CAF جي ڪجهه ڪلب مقابلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://zanzibar-fa.com/about-zfa/ |title=About ZFA |publisher=Zanzibar Football Federation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنهنجي [[زنجبار پريميئر ليگ]] آهي، جيڪا 1981ع ۾ قائم ٿي. مقامي ڪلب [[زنجبار ڪپ]] ۽ [[ماپندوزي ڪپ]] ۾ پڻ حصو وٺن ٿا. ماپندوزي ڪپ عام طور جنوري ۾ [[زنجبار انقلاب]] جي سالگرهه جي موقعي تي منعقد ٿيندو آهي. [[امان اسٽيڊيم]] زنجبار شهر جو مکيه وڏو راندين وارو ميدان آهي ۽ فٽبال سميت وڏين عوامي ۽ قومي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ڪرڪيٽ]] پڻ زنجبار ۾ تاريخي طور مشهور رهي. 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيٽن تي انگلينڊ، هندستان، پاڪستان، ڏکڻ آفريڪا ۽ اوڀر آفريڪا سان لاڳاپيل ٽيمون کيڏيون. 1964ع کان پوءِ راند جي مقبوليت گهٽجي وئي، پر 21هين صديءَ ۾ ان کي ٻيهر هٿي ڏيڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. [[جوڊو]] زنجبار ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان منظم نموني کيڏي وڃي ٿي ۽ [[زنجبار جوڊو ايسوسيئيشن]] مقامي ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ سرگرم رهي آهي. === چونڊ ثقافتي سڃاڻپون === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي ثقافت جا نمايان عنصر''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | نمايان مثال ! style="background:#457B9D;color:white;" | اهميت |- | ٻولي | [[سواحلي ٻولي]] | style="text-align:left;" | روزمره زندگي، ادب ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي |- | موسيقي | [[تاراب موسيقي]] | style="text-align:left;" | عرب، آفريقي ۽ هندي سمنڊ جي موسيقي روايتن جو ميلاپ |- | ڳائڻي | [[سيتي بنت سعد]] | style="text-align:left;" | سواحلي تاراب جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل مشهور ڳائڻي |- | ادبي شخصيت | [[عبدالرزاق گرناه]] | style="text-align:left;" | 2021ع جو ادب جو نوبل انعام ماڻيندڙ |- | مشهور ڄاول شخص | [[فريڊي مرڪري]] | style="text-align:left;" | [[ڪوئين]] بينڊ جو اڳواڻ ڳائڻي؛ زنجبار شهر ۾ ڄاول |- | عالمي ورثو | [[اسٽون ٽائون]] | style="text-align:left;" | سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي شهري ورثي جو مثال |- | فلم ۽ فن | [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] | style="text-align:left;" | اوڀر آفريڪا جي اهم سالياني ثقافتي ميلن مان هڪ |- | سرڪاري ميڊيا | [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] | style="text-align:left;" | ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي تاريخي ۽ سرڪاري نشريات |- | اعليٰ تعليم | [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]]، [[IIT مدراس زنجبار]] | style="text-align:left;" | مقامي ۽ بين الاقوامي اعليٰ تعليم جا مرڪز |- | راند | [[فٽبال]] | style="text-align:left;" | زنجبار جي سڀ کان مشهور منظم راند |} == زندگيءَ جو معيار ۽ صحت == [[File:Mnazi Mmoja Hospital.jpg|thumb|[[زنجبار شهر]] ۾ [[منازي موجا اسپتال]]، زنجبار جي اهم ريفرل اسپتالن مان هڪ]] زنجبار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران غربت، صحت جي سهولتن، صاف پاڻي، بجلي ۽ ٻين بنيادي خدمتن تائين پهچ ۾ مجموعي بهتري آئي آهي، پر [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، ۽ شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي تفاوت اڃا برقرار آهن. غربت خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جڏهن تہ صحت، روزگار، تعليم ۽ ٻين خدمتن جو وڏو حصو [[زنجبار شهر]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref name="ZanzibarPoverty2022">{{cite report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099750011032226668 |title=Towards a More Inclusive Zanzibar Economy: Zanzibar Poverty Assessment 2022 |publisher=[[World Bank]] |year=2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === غربت ۽ زندگيءَ جو معيار === [[زنجبار گهريلو بجيٽ سروي]] 2019/20 موجب بنيادي ضرورتن واري غربت جي شرح 2009/10ع جي '''34.9٪''' مان گهٽجي 2019/20ع ۾ '''25.7٪''' ٿي وئي، جڏهن تہ خوراڪي يا انتهائي غربت ساڳئي عرصي ۾ 11.7٪ مان گهٽجي '''9.3٪''' ٿي.<ref name="HBS2019">{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/HBS%20Main%20Report_final%2031.12.2020%20printing%20%282%29.pdf |title=Zanzibar Household Budget Survey 2019/2020 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2020 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي 2022ع واري غربت جائزي موجب 2009ع کان 2019ع تائين غربت ۾ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي ٿي، پر معاشي واڌ جي ڀيٽ ۾ غربت گهٽجڻ جي رفتار نسبتاً سست رهي. وڏي تعداد ۾ ماڻهو غربت جي حد جي بلڪل ويجهو رهن ٿا، تنهنڪري قيمتن، روزگار يا آمدنيءَ ۾ ننڍيون خراب تبديليون به ڪيترن خاندانن کي ٻيهر غربت ۾ ڌڪي سگهن ٿيون.<ref name="ZanzibarPoverty2022" /> غربت جو جغرافيائي ورهاڱو به اڻبرابر آهي. 2019/20ع ۾ بنيادي ضرورتن واري غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ '''73.3٪''' ٻهراڙيءَ جي علائقن ۾ رهندا هئا، جڏهن تہ خوراڪي غربت ۾ رهندڙن مان 76.5٪ ٻهراڙيءَ ۾ هئا.<ref name="HBS2019" /> === بنيادي سهولتون === زنجبار ۾ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي تنزانيا جي ڪيترن ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً وڏي آهي. 2022ع جي Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار جي '''97.6٪ گهرن''' وٽ بهتر ڪيل پيئڻ جي پاڻي جو ذريعو موجود هو؛ آباديءَ جي لحاظ کان اهو انگ 97.8٪ هو.<ref name="DHS2022Water">{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/dhs/Tanzania_DHS-MIS_2022_Final_Report.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي سرڪاري شمارياتي خلاصن ۾ پڻ پاڻي، صفائي ۽ بجليءَ جي سهولتن ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي تفاوت ڏيکاريو ويو آهي. هڪ سرڪاري شمارياتي جدول موجب بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيل گهرن جو تناسب مجموعي طور تقريباً 57٪ هو، پر شهري علائقن ۾ اهو 86.6٪ ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 33.3٪ هو.<ref>{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026 }}</ref> === صحت جو نظام === زنجبار جو پنهنجو صحت کاتو ۽ صحت جي سهولتن جو نظام آهي، جنهن ۾ بنيادي صحت مرڪز، ضلعي ۽ علائقائي اسپتالون ۽ ريفرل ادارا شامل آهن. [[منازي موجا اسپتال]] انگوجا تي اهم ريفرل ۽ تدريسي اسپتال آهي، جڏهن تہ پيمبا ۽ انگوجا تي ضلعي ۽ علائقائي سطح جون ٻيون اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. گذريل سالن ۾ منازي موجا اسپتال ۽ ٻين صحت مرڪزن کي جديد بڻائڻ، نيون طبي خدمتون قائم ڪرڻ ۽ CT، MRI ۽ ٻين تشخيصي سهولتن تائين رسائي وڌائڻ لاءِ منصوبا شروع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite report |url=https://tanzaniagoaltrack.nbs.go.tz/content/platform/tanzania/reports/report-carousel-5.pdf |title=Evaluation of Zanzibar Vision 2020 |publisher=Zanzibar Planning Commission |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻارن جي موت ۽ زندگيءَ جي اميد === 2022ع جي [[تنزانيا جي آدمشماري|آبادي ۽ رهائش واري آدمشماري]] مطابق زنجبار ۾: * نون ڄاول ٻارن کان هڪ سال تائين موت جي شرح '''34.7 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ * هڪ کان پنجن سالن جي عمر واري ٻارن جي موت جي شرح '''22.2 في 1,000'''؛ * پنجن سالن کان گهٽ عمر جي مجموعي موت جي شرح '''54.9 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ ۽ * ڄمڻ وقت سراسري زندگيءَ جي اميد '''64.1 سال''' هئي.<ref name="Mortality2022">{{cite report |url=https://nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1752867160-Mortality%20Analysis.pdf |title=Census Results in Brief – Key Mortality Indicators, 2022 PHC |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عورتن جي زندگيءَ جي اميد 65.9 سال ۽ مردن جي 62.4 سال هئي. ساڳئي آدمشماريءَ ۾ زنجبار لاءِ ماءُ جي موت جي شرح '''196 في 100,000 زنده ڄمڻ''' ڄاڻائي وئي، جيڪا مکيه تنزانيا جي 146 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Mortality2022" /> === غذائيت === 2022ع واري Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان لڳ ڀڳ '''18٪''' [[قد جي گهٽ واڌ|stunting]] جو شڪار هئا، يعني سندن قد سندن عمر جي لحاظ کان گهٽ هو. اهو مکيه تنزانيا جي تقريباً 30٪ جي شرح کان گهٽ هو.<ref name="DHS2022Nutrition">{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/FR382/FR382.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[گهٽ وزن نسبت قد|wasting]] يا تيز غذائي کوٽ زنجبار ۾ نسبتاً وڌيڪ هئي: پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان تقريباً '''8٪''' wasting جو شڪار هئا، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها شرح تقريباً 3٪ هئي.<ref name="DHS2022Nutrition" /> زنجبار اندر پڻ علائقائي فرق موجود هئا. 2022ع ۾ stunting جي شرح [[اتر انگوجا علائقو|اتر انگوجا]] ۾ لڳ ڀڳ 29٪، [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 22٪، [[ڏکڻ پيمبا علائقو|ڏکڻ پيمبا]] ۽ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 17٪، ۽ [[مجيني مغربي علائقو|مجيني مغربي]] ۾ 13٪ هئي.<ref>{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/SR282/SR282.pdf |title=Tanzania DHS-MIS 2022 Summary Report |publisher=The DHS Program |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ايڇ آءِ وي/ايڊز === زنجبار ۾ عام بالغ آباديءَ ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز|HIV]] جي شرح مکيه تنزانيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. [[Tanzania HIV Impact Survey]] 2022–2023 موجب 15 سالن ۽ ان کان وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ HIV جي مجموعي شرح زنجبار ۾ '''0.4٪''' هئي، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها 4.5٪ هئي.<ref name="THIS2023">{{cite report |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/THIS2022-2023%20Final%20Report.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023: Final Report |publisher=National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and Tanzania Commission for AIDS |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنجن علائقن ۾ بالغ HIV جي شرح 0.2٪ کان 0.8٪ جي وچ ۾ هئي؛ سڀ کان گهٽ شرح [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 0.2٪ ۽ سڀ کان وڌيڪ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 0.8٪ رپورٽ ٿي.<ref>{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705491208-THIS2022-2023_Summary_Sheet.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023 Summary Sheet |publisher=National Bureau of Statistics |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عام آباديءَ جي گهٽ شرح باوجود ڪجهه وڌيڪ خطري وارن گروهن ۾ HIV جي شرح گهڻي آهي. 2023ع ۾ انگوجا تي ڪيل مربوط حياتياتي ۽ رويي واري سروي اهڙن گروهن ۾ عام آباديءَ کان گهڻو وڌيڪ HIV بار ڏيکاريو، جنهن سبب بچاءَ، جاچ ۽ علاج جون مخصوص خدمتون صحت پاليسيءَ جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite report |url=https://zhhtlsmz.go.tz/assets/uploads/ZIBBS2023_Report_CDCClearance_27Aug2025_CLEAN_Cleared.pdf |title=Zanzibar Integrated Bio-Behavioral Surveillance Survey 2023 |publisher=Zanzibar Integrated HIV, Hepatitis, Tuberculosis and Leprosy Programme |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === چونڊ سماجي ۽ صحت جا انگ === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار ۾ زندگيءَ جي معيار ۽ صحت جا چونڊ اشارا''' ! style="background:#264653;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#457B9D;color:white;" | سال / ذريعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | style="text-align:left;" | بنيادي ضرورتن واري غربت | '''25.7٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | 2009/10ع ۾ 34.9٪ هئي |- | style="text-align:left;" | انتهائي / خوراڪي غربت | '''9.3٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | گهٽ ۾ گهٽ خوراڪي ضرورتون پوريون نه ڪندڙ آبادي |- | style="text-align:left;" | بهتر پيئڻ جي پاڻي تائين گهرن جي رسائي | '''97.6٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | بهتر ڪيل پاڻيءَ جو ذريعو |- | style="text-align:left;" | ڄمڻ وقت زندگيءَ جي اميد | '''64.1 سال''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | مرد 62.4؛ عورتون 65.9 سال |- | style="text-align:left;" | ٻارڙن جي موت جي شرح | '''34.7 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | هڪ سال کان اڳ موت |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت | '''54.9 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | ماءُ جي موت جي شرح | '''196 / 100,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ stunting | '''18٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | دائمي غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ wasting | '''8٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | تيز غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | بالغ HIV شرح | '''0.4٪''' | 2022–23 THIS | style="text-align:left;" | 15 سال ۽ وڌيڪ عمر |} <small>نوٽ: مختلف اشارا مختلف سرڪاري سروي ۽ آدمشماريءَ مان آهن، تنهنڪري انهن جا حوالا سال ۽ طريقيڪار مطابق پڙهڻ گهرجن.<ref name="HBS2019" /><ref name="Mortality2022" /><ref name="DHS2022Nutrition" /><ref name="THIS2023" /></small> == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == [[File:Bububu railway train, circa 1905.jpg|thumb|تقريباً 1905ع ۾ [[بوبوبو]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] وچ ۾ هلندڙ ريل گاڏي]] ٻيٽ-جهڳٽو هجڻ سبب زنجبار جو تنزانيا جي مکيه سرزمين سان ڪو سڌو زميني رابطو ناهي. ماڻهن ۽ سامان جي اچ وڃ بنيادي طور [[سامونڊي آمدرفت|ٻيڙين ۽ فيرين]] ۽ [[هوائي آمدرفت]] وسيلي ٿئي ٿي، جڏهن تہ انگوجا ۽ پيمبا تي اندروني آمدرفت لاءِ روڊن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. زنجبار جي آمدرفت واري ڍانچي ۾ گذريل ڏهاڪن دوران وڏيون سيڙپڪاريون ٿيون آهن، خاص ڪري روڊن، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ نون فيري ٽرمينلن ۾. 2026ع تائين [[ماروهوبي]] ۾ نئون RoRo ۽ مسافر فيري ٽرمينل مرحليوار ڪم شروع ڪري چڪو هو، جڏهن تہ [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ نئين ٽرمينل، جهازن جي بيهڪ ۽ ٻين سهولتن جي توسيع هيٺ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === روڊ === زنجبار جي روڊن جو انتظام ۽ سار سنڀال بنيادي طور [[زنجبار روڊز ايجنسي]] (ZANROADS) جي ذميواري آهي. 2019ع جي Zanzibar Roads Agency Act تحت هي ادارو روڊن جي اڏاوت، انتظام ۽ سار سنڀال لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/public/document-category/acts/acts_2019/2019 |title=The Zanzibar Roads Agency Act |publisher=[[زنجبار جو ايوان نمائندگان]] |year=2019 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZANROADS موجب زنجبار جي روڊ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''1,800 ڪلوميٽر''' آهي. ان مان تقريباً 358 ڪلوميٽر مکيه روڊن جي درجي ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanroads.go.tz/ |title=Zanzibar Roads Agency |publisher=ZANROADS |access-date=9 September 2026 }}</ref> روڊن جي سار سنڀال لاءِ [[زنجبار روڊ فنڊ]] قائم آهي. 2001ع جي Zanzibar Roads Fund Act ۽ ان جي بعد وارين ترميمن تحت گڏ ڪيل رقم روڊن جي سار سنڀال لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جديد قانوني ترميمن سان فنڊ جي رقم Zanzibar Roads Agency ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ذميواري ناڻي واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري کي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/storage/documents/acts/english/all/1699442421.pdf |title=An Act to Amend Various Laws |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026 }}</ref> === عوامي آمدرفت === زنجبار اندر روزاني عوامي آمدرفت جو سڀ کان عام ذريعو '''[[دالا دالا]]''' آهي. اهي خانگي طور هلندڙ ننڍيون بسون يا مني بسون مقرر رستن تي مسافر کڻن ٿيون ۽ انگوجا ۽ پيمبا جي شهري توڙي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي ڳنڍين ٿيون. [[زنجبار شهر]] ۾ [[دراجاني مارڪيٽ]] ۽ [[مواناڪويريڪوي]] اهم دالا دالا مرڪز رهيا آهن. دراجاني کان خاص ڪري انگوجا جي اتر ۽ اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن گاڏيون هلن ٿيون، جڏهن تہ مواناڪويريڪوي کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ڏانهن رستا نڪرن ٿا. دالا دالا کان علاوه ٽيڪسي، موٽر سائيڪل ۽ خانگي گاڏيون پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. سياحت جي تيز واڌ سان زنجبار شهر ۽ اهم سياحتي علائقن ۾ روڊ ٽريفڪ ۽ پارڪنگ تي دٻاءُ وڌيو آهي. === سامونڊي آمدرفت === [[File:Stone Town Harbour, Zanzibar (10163070165).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو بندرگاهه]] [[File:Kilimanjaro V (34686973605).jpg|thumb|left|زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ هلندڙ تيز رفتار مسافر فيري]] سامونڊي آمدرفت زنجبار جي معيشت ۽ ماڻهن جي روزاني اچ وڃ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. [[انگوجا]]، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين وچ ۾ مسافر، گاڏيون ۽ واپاري سامان فيرين ۽ مال بردار جهازن ذريعي منتقل ڪيا وڃن ٿا. [[زنجبار پورٽس ڪارپوريشن]] (ZPC) زنجبار جي بندرگاهن جو سرڪاري انتظامي ادارو آهي. ان جي موجوده فهرست ۾ [[مالندي بندرگاهه|مالندي]]، [[مڪوڪوٽوني بندرگاهه|مڪوڪوٽوني]]، [[فومبا بندرگاهه|فومبا]]، [[مڪواني بندرگاهه|مڪواني]]، [[ويٽي بندرگاهه|ويٽي]] ۽ [[ويشا بندرگاهه|ويشا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://zpc.go.tz/?lang=en |title=Zanzibar Ports Corporation |publisher=Zanzibar Ports Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[مالندي بندرگاهه]] تاريخي طور انگوجا جو سڀ کان اهم سامونڊي واپاري ۽ مسافر بندرگاهه رهيو آهي. اهو [[اسٽون ٽائون]] ڀرسان واقع آهي ۽ ڊگهي عرصي تائين زنجبار جي درآمد، برآمد ۽ مسافر فيري خدمتن جو مرڪز رهيو آهي. زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ روزاني تيز رفتار مسافر فيريون هلن ٿيون. سيپٽمبر 2026ع جي شيڊيول موجب ڪجهه خدمتون ٻنهي شهرن وچ ۾ سفر تقريباً هڪ ڪلاڪ کان هڪ ڪلاڪ ويهن منٽن ۾ مڪمل ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.directferries.com/zanzibar_dar_es_salaam_ferry.htm |title=Zanzibar to Dar es Salaam Ferry Timetables |website=Direct Ferries |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ماروهوبي فيري ٽرمينل === زنجبار جي سامونڊي آمدرفت کي جديد بڻائڻ لاءِ [[ماروهوبي]] واٽر فرنٽ تي نئون مسافر ۽ گاڏي فيري ٽرمينل تعمير ڪيو ويو آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي RoRo ۽ مسافر سهولتن مئي 2026ع ۾ ڪم شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 18 جولاءِ 2026ع کان سڀ Landing Craft Tank ۽ RoRo مال بردار آپريشن ماروهوبي ٽرمينل ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جڏهن تہ مسافر، گاڏين ۽ مال کڻندڙ RoPax خدمتن جي مڪمل منتقلي آگسٽ 2026ع تائين رٿيل هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/zanzibar-shifts-roro-cargo-operations-to-maruhubi-as-ferry-terminal-nears-full-transition |title=Zanzibar shifts RoRo cargo operations to Maruhubi as ferry terminal nears full transition |publisher=ZF Development Company |date=17 July 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> نئين ٽرمينل ۾ گاڏين ۽ مال برداري لاءِ RoRo سهولتون، وزن ماپڻ وارو نظام، گودام، مسافر انتظارگاهون، مارڪيٽ ۽ لاجسٽڪ سهولتون شامل ڪيون پيون وڃن. منصوبي جو مقصد مالندي بندرگاهه تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ ٻيٽن جي سامونڊي واپار جي گنجائش وڌائڻ آهي. === سامونڊي حادثا === زنجبار جي سامونڊي تاريخ ۾ ڪجهه وڏا مسافر فيري حادثا پڻ ٿيا آهن. 10 سيپٽمبر 2011ع تي [[MV Spice Islander I]]، انگوجا کان پيمبا ويندي ٻڏي وئي. سرڪاري جاچ موجب ٻيڙي انتهائي حد تائين اوورلوڊ هئي. مختلف ابتدائي رپورٽن ۾ فوتين ۽ گم ٿيلن جا انگ مختلف هئا؛ بعد واري صدارتي ڪميشن 203 لاش هٿ اچڻ، 941 ماڻهن جي بچڻ ۽ 1,370 ماڻهن جي گم ٿيڻ جي رپورٽ ڏني.<ref>{{cite news |last=Sadallah |first=Mwinyi |title=Nine Charged over MV Spice Islander Sinking |url=http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |work=IPP Media |date=21 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622202429/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |archive-date=22 June 2013 }}</ref> 18 جولاءِ 2012ع تي [[MV Skagit]] [[چومبي ٻيٽ]] ڀرسان خراب سمنڊ ۾ اونڌي ٿي وئي. ٻيڙي دارالسلام کان انگوجا وڃي رهي هئي. حادثي ۾ ڪيترائي ماڻهو فوت يا گم ٿيا ۽ جاچ ۾ اوورلوڊنگ کي اهم سبب قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18899397 |title=Zanzibar ferry disaster: Hopes fade for missing |work=[[BBC News]] |date=19 July 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === هوائي آمدرفت === [[File:Abeid Amani Karume International Airport, 2013.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] زنجبار ۾ ٻه مکيه سرڪاري هوائي اڏا [[زنجبار ايئرپورٽس اٿارٽي]] جي انتظام هيٺ آهن: [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] انگوجا تي ۽ [[پيمبا ايئرپورٽ]] پيمبا تي.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/zaa-organization-background-2/ |title=ZAA Organization Background |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو زنجبار جو مکيه بين الاقوامي هوائي دروازو آهي. اهو [[زنجبار شهر]] کان لڳ ڀڳ 5 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ سان سڌيون يا ڳنڍيل هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/ |title=Zanzibar Airports Authority |publisher=Zanzibar Airports Authority |access-date=9 September 2026 }}</ref> هوائي اڏي جي توسيع 2026ع ۾ به جاري هئي. آگسٽ 2026ع ۾ Terminal 2 جي نئين عمارت 90 سيڪڙو مڪمل هئي ۽ ان کي ساليانو '''1.4 ملين مسافر''' سنڀالڻ جي گنجائش لاءِ تيار ڪيو پئي ويو. ساڳئي وقت نئون جهاز بيهارڻ وارو apron ۽ Terminal 2 ۽ Terminal 3 وچ ۾ رابطا پل پڻ تعمير هيٺ هئا.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=Zanzibar Airports Authority |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ريلوي === {{Main|زنجبار ۾ ريلوي}} زنجبار ۾ هن وقت ڪا فعال ريلوي ناهي، پر 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ انگوجا تي ننڍيون ريلويون هلنديون هيون. سڀ کان مشهور لائين [[اسٽون ٽائون]] ۽ [[بوبوبو]] وچ ۾ هئي. 1890ع واري ڏهاڪي ۾ ٺهيل ابتدائي ريلوي نظام سلطان جي محل ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندو هو. بعد ۾ بوبوبو ريلوي مسافرن ۽ مال لاءِ استعمال ٿي ۽ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي مسافر ريلوي خدمتن مان هڪ هئي. اها لائين آخرڪار بند ڪئي وئي ۽ ان جو گهڻو ڍانچو ختم ٿي ويو. === تجويز ڪيل زنجبار پل === زنجبار کي تنزانيا جي مکيه سرزمين سان سڌي زميني رابطي ذريعي ڳنڍڻ لاءِ هڪ وڏي پل جي تجويز وقت بوقت سامهون آئي آهي. تجويز ڪيل [[زنجبار پل]] جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''50 ڪلوميٽر''' ٻڌائي وئي آهي ۽ اها انگوجا کي دارالسلام ڀرسان مکيه سرزمين سان ڳنڍڻ لاءِ تصور ڪئي وئي آهي. 2023ع ۾ تنزانيا جي حڪومت ٻڌايو هو تہ منصوبي بابت هڪ چيني انجنيئرنگ ڪمپني سان ڳالهيون هلي رهيون هيون ۽ منصوبي جي اندازي لاڳت لڳ ڀڳ 2.7 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻائي وئي. پر 2025ع تائين منصوبي ۾ محدود عملي اڳڀرائي رپورٽ ٿي ۽ تعمير جي حتمي شروعاتي تاريخ مقرر نه ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.msn.com/en-gb/travel/news/the-incredible-new-2bn-bridge-in-africa-that-would-be-the-continent-s-longest/ar-AA1zykzW |title=The incredible new £2bn bridge in Africa that would be the continent's longest |website=MSN |date=20 February 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> جيڪڏهن لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر ڊگهي اها پل مڪمل ٿئي ٿي تہ اها آفريڪا جي موجوده ڊگهن پلن کان گهڻي ڊگهي هوندي؛ تنهن هوندي بہ اها اڃا تجويز ڪيل منصوبو آهي، تعمير هيٺ پل نه آهي. === آمدرفت جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي آمدرفت جو ڍانچو''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | مکيه ڍانچو ! style="background:#457B9D;color:white;" | جغرافيائي ڪردار ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | موجوده حيثيت |- | روڊ | لڳ ڀڳ 1,800 ڪلوميٽر جو نيٽ ورڪ | انگوجا ۽ پيمبا اندر زميني آمدرفت | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | عوامي آمدرفت | [[دالا دالا]]، ٽيڪسي ۽ ٻيون گاڏيون | شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا رستا | فعال |- | مسافر فيري | دارالسلام–زنجبار ۽ انگوجا–پيمبا | ٻيٽن ۽ مکيه سرزمين وچ ۾ رابطو | روزاني خدمتون |- | بندرگاهه | مالندي، ماروهوبي، فومبا، ويٽي، مڪواني ۽ ٻيا | مسافر ۽ واپاري آمدرفت | فعال / جديدڪاري هيٺ |- | هوائي آمدرفت | [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[پيمبا ايئرپورٽ]] | ملڪي ۽ بين الاقوامي رابطا | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | ريلوي | تاريخي اسٽون ٽائون–بوبوبو لائين | تاريخي اندروني آمدرفت | بند |- | تجويز ڪيل پل | لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر | انگوجا–مکيه تنزانيا | صرف تجويز |} == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] {{Zanzibar}} {{Tanzania topics}} [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] [[زمرو:تنزانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:تنزانيا جي ارضيات]] lovckry3uto7bdm2axhraq3gsoj52qs 410762 410760 2026-09-09T07:30:12Z Ibne maryam 17680 410762 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Harvesting seaweed in Jambiani.jpg|thumb|left|[[جامبياني]] ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]]؛ ساحلي معيشت ۾ سامونڊي پوک ڪيترن گهرن لاءِ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي]] [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|جامبياني ۾ ڳاڙهي سامونڊي گاهه ''[[Eucheuma]]'' جي پوک]] [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ بازار]] زنجبار جي معيشت تاريخي طور [[هندي سمنڊ]] جي واپار، [[لونگ]] ۽ ٻين مصالحن، ناريل، مڇيگيري ۽ زرعي پيداوار تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] ۽ ان سان لاڳاپيل خدمتون معيشت جا انتهائي اهم شعبا بڻجي چڪا آهن. زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو شعبو روزگار، خوراڪ ۽ برآمدي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. 2022ع ۾ زراعت جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 25.9 سيڪڙو هو.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract, 2022 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي معيشت جي جوڙجڪ گذريل ٻن صدين دوران نمايان طور تبديل ٿي آهي. 19هين صديءَ ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي دور ۾ لونگ، عاج ۽ واپار معاشي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا؛ جديد دور ۾ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ خدمتون، ٽرانسپورٽ، تعمير، واپار ۽ ٻين خدمتن جي اهميت وڌي آهي. === زراعت ۽ مصالحا === [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|[[لونگ]]، جنهن زنجبار جي تاريخي زرعي ۽ واپاري معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي آهي]] [[لونگ]] زنجبار سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ نقد فصل آهي. لونگ اصل ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جو ٻوٽو آهي ۽ 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ عماني حڪمرانن جي دور ۾ زنجبار ۾ وڏي پيماني تي متعارف ڪرايو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |title=Oman & Zanzibar: The Sultans of Oman |author=Trevor Marchand |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031092051/http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |archive-date=31 October 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> خاص ڪري [[پيمبا ٻيٽ]] هڪ وقت دنيا جي وڏن لونگ پيدا ڪندڙ علائقن مان هو. بعد ۾ عالمي مقابلي، قيمتن جي تبديلي ۽ معاشي پاليسين سبب زنجبار جو عالمي لونگ منڊيءَ ۾ حصو گهٽجي ويو.<ref name="LAtimes">{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-nov-24-fg-cloves24-story.html |title=Zanzibar Loses Some of Its Spice |work=[[Los Angeles Times]] |last=Sanders |first=Edmund |date=24 November 2005 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سرڪاري زرعي انگن اکرن موجب 2023ع ۾ 2,654.7 ٽن لونگ خريد ڪيا ويا، جن جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 37.98 ارب تنزانيائي شلنگ هئي. پيداوار ۾ سال بہ سال نمايان ڦيرڦار ٿئي ٿي؛ 2021ع ۾ 7,840.8 ٽن ۽ 2022ع ۾ 4,734.1 ٽن لونگ رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Agriculture2023">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ANNUAL%20BULLETIN%20OF%20AGRICULTURAL%20STATISTICS%2C%202023.pdf |title=Annual Bulletin of Agricultural Statistics, 2023 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> لونگ کان سواءِ [[ناريل]]، [[دارچيني]]، [[جائفل]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڪساوا]]، چانور، ڪيلا، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. گهڻي زرعي سرگرمي ننڍن آبادگارن تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ وڏن خوراڪي فصلن، ميون ۽ ڀاڄين هيٺ مجموعي طور 104,316.3 ايڪڙ زمين رپورٽ ڪئي وئي ۽ انهن جي گڏيل پيداوار 408,484.5 ٽن هئي.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022" /> === سامونڊي گاهه ۽ مڇيگيري === [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|left|سامونڊي پاڻيءَ ۾ ''Eucheuma'' جي پوک]] [[سامونڊي گاهه جي پوک]] زنجبار جي ساحلي ڳوٺن، خاص ڪري [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۾، اهم نقد آمدنيءَ واري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. سامونڊي گاهه جي تجارتي پوک جي ترقيءَ ۾ تنزانيائي سامونڊي حياتيات جي ماهر [[اڊيليڊا ڪي. سيميسي]] جي تحقيق اهم رهي.<ref>{{cite book |last1=Oliveira |first1=E. C. |last2=Österlund |first2=K. |last3=Mtolera |first3=M. S. P. |title=Marine Plants of Tanzania: A Field Guide to the Seaweeds and Seagrasses of Tanzania |publisher=Sida/Department for Research Cooperation, SAREC |year=2003 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/795 }}</ref> 2023ع ۾ زنجبار ۾ سامونڊي گاهه جي پيداوار '''16,652.8 ٽن''' هئي، جيڪا 2022ع جي 12,593.8 ٽن کان 32.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ان پيداوار جو لڳ ڀڳ 97.1 سيڪڙو ''Eucheuma spinosum''، 2.7 سيڪڙو ''Ulva'' ۽ 0.2 سيڪڙو ''Eucheuma cottonii'' تي مشتمل هو.<ref name="Agriculture2023" /> [[مڇيگيري]] پڻ خوراڪ، روزگار ۽ مقامي واپار لاءِ اهم آهي. زنجبار جي سرڪاري انگن موجب 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ 18,853.1 ٽن مڇي پڪڙي وئي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.4 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 147.8 ارب تنزانيائي شلنگ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/Agriculture%20Statistical%20Release%20First%20Quarter%202024.pdf |title=The Agricultural Statistics Release: First Quarter 2024 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} [[File:Dolphin tour in Zanzibar.jpg|thumb|هندي سمنڊ ۾ زنجبار ڀرسان سياحن جون ٻيڙيون]] [[File:A bird's view of the stone city in Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جي اهم تاريخي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ]] سياحت جديد زنجبار جي معيشت جي اهم ترين شعبن مان هڪ آهي. [[اسٽون ٽائون]] جو تاريخي ورثو، سامونڊي ڪنارا، [[مرجاني ڀتيون]]، سامونڊي حياتيات، مصالحن جا باغ ۽ [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ٻيٽن جي مکيه سياحتي ڪشش ۾ شامل آهن. زنجبار ۾ جديد بين الاقوامي سياحت 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان تيزيءَ سان وڌي. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح آيا هئا، جڏهن تہ 2016ع ۾ اهو انگ 376,000 تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last=Lange |first=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L }}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019 }}</ref> 2025ع ۾ زنجبار '''917,167''' بين الاقوامي سياح رڪارڊ ڪيا، جڏهن تہ 2024ع ۾ 736,755 سياح آيا هئا؛ يعني هڪ سال ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 100,729 بين الاقوامي سياح آيا.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار ۾ چونڊ سالن دوران بين الاقوامي سياحن جي آمد''' ! style="background:#1565C0;color:white;" | سال ! style="background:#00897B;color:white;" | بين الاقوامي سياح ! style="background:#D97706;color:white;" | تبصرو |- | 1985 | 19,000 | style="text-align:left;" | جديد سياحتي صنعت جي شروعاتي واڌ وارو دور |- | 2016 | 376,000 | style="text-align:left;" | بين الاقوامي سياحت ۾ وڏي توسيع |- | 2024 | 736,755 | style="text-align:left;" | سياحت ۾ وبا کان پوءِ مضبوط واڌ |- | 2025 | style="background:#E8F5E9;" | '''917,167''' | style="text-align:left;" | ان وقت تائين سالياني آمد جو رڪارڊ |- | جنوري–جولاءِ 2026 | style="background:#FFF3E0;" | '''508,747''' | style="text-align:left;" | صرف پهرين ستن مهينن جو انگ |} <small>ذريعا: ''Ecosystem Services''، زنجبار جي سرڪاري سياحتي انگن تي ٻڌل رپورٽون ۽ ''The Citizen''.<ref name="Tourism2025" /><ref name="Tourism2026">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> 2026ع ۾ واڌ جو رجحان جاري رهيو؛ جنوري کان جولاءِ تائين لڳ ڀڳ '''508,747''' بين الاقوامي سياح آيا. جولاءِ 2026ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 107,801 سياح آيا، جيڪو ان مهيني لاءِ تاريخي رڪارڊ هو.<ref name="Tourism2026" /><ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-makes-july-tourism-history-with-record-107-801-arrivals-5557592 |title=Zanzibar makes July tourism history with record 107,801 arrivals |work=The Citizen |date=14 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سياحت جي تيز واڌ سان هوٽلن، ريسٽورنٽن، ٽرانسپورٽ، تعمير، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن ۾ معاشي سرگرمي وڌي آهي. ساڳئي وقت ساحلي زمين جي استعمال، پاڻيءَ جي طلب، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، سامونڊي ماحول ۽ مرجاني ڀتين تي دٻاءَ بابت ماحولياتي خدشا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K }}</ref> === صنعت، واپار ۽ سيڙپڪاري === زنجبار جو صنعتي شعبو نسبتاً ننڍو آهي ۽ ان ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، مشروبات، تعميراتي مواد ۽ ٻيون هلڪيون صنعتون شامل آهن. ٻيٽن جي محدود صنعتي بنياد سبب خوراڪ جي ڪجهه شين، پيٽروليم مصنوعات، مشينري ۽ ڪيترين تيار ٿيل صارف شين لاءِ مکيه تنزانيا ۽ پرڏيهي منڊين تي ڀاڙڻو پوي ٿو. حڪومت واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ لاءِ آزاد بندرگاهه ۽ برآمدي پروسيسنگ جهڙيون پاليسيون پڻ اختيار ڪيون آهن. اهڙين پاليسين جو مقصد برآمدات ۾ تنوع، ٻيهر برآمدي واپار، گودامن، لاجسٽڪس ۽ ٻين معاون خدمتن کي هٿي ڏيڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2843.htm |title=Background Note: Tanzania |author=Bureau of African Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=8 June 2010 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === توانائي === زنجبار پنهنجي بجليءَ جي وڏي حصي لاءِ [[تنزانيا]] جي مکيه سرزمين سان سامونڊي هيٺان بجليءَ جي ڪيبلن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[انگوجا]] کي مکيه سرزمين سان ڳنڍيندڙ 100 ميگاواٽ گنجائش واري سامونڊي ڪيبل 2013ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. منصوبي کي آمريڪا جي [[ملينيئم چيلينج ڪارپوريشن]] جي مالي سهڪار سان تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |title=Ambassador Lenhardt Participates in Ceremony to Install 100 Megawatt Submarine Power to Zanzibar |publisher=Embassy of the United States, Dar es Salaam |date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217123714/http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |archive-date=17 February 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پيمبا ٻيٽ]] 2010ع کان مکيه سرزمين سان 25 ميگاواٽ سامونڊي بجلي رابطي وسيلي ڳنڍيل آهي. اهو منصوبو وڏي حد تائين ناروي جي مالي مدد سان مڪمل ٿيو ۽ پيمبا جي ڊيزل جنريٽرن تي پراڻي انحصار کي گهٽايو.<ref>{{cite web |url=http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |title=Nexans Completes Subsea Cable Link to Provide Reliable Power for Pemba Island in Zanzibar |publisher=[[Nexans]] |date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505225414/http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |archive-date=5 May 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بجليءَ جي سرزميني نظام تي انحصار تاريخي طور زنجبار کي فراهميءَ جي رڪاوٽن لاءِ حساس بڻايو آهي. 2008ع ۾ انگوجا لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين وڏي بجلي بندش جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ڊسمبر 2009ع کان مارچ 2010ع تائين پراڻي سامونڊي ڪيبل جي خرابي سبب ٻيٽ لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين بجليءَ جي شديد بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7427957.stm |title=Melting in Zanzibar's Blackout |work=[[BBC News]] |date=30 May 2008 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == [[File:A view of the clock tower in House of Wonders through Islamic styled door in the Stoen City of Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ اسلامي طرز جي دروازي مان [[بيت العجائب]] جي گهڙيال ٽاور جو منظر]] [[File:Zanzibar International Film Festival 2013.jpg|thumb|[[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]]، 2013ع]] زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جي سڀ کان نمايان شڪلين مان هڪ آهي. صدين کان [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ بعد ۾ يورپ سان سامونڊي واپار ۽ لڏپلاڻ سبب ٻيٽن جي ٻولي، موسيقي، کاڌي، لباس، فن تعمير، مذهبي روايتن ۽ ادبي ثقافت تي مختلف اثر پيا آهن. [[يونيسڪو]] [[اسٽون ٽائون]] کي اهڙي سواحلي واپاري شهر جو ممتاز مثال قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي ثقافتي عنصر هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گڏجي هڪ منفرد شهري ثقافت ٺاهي چڪا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻولي ۽ ادبي ثقافت === [[سواحلي ٻولي]] زنجبار جي روزمره زندگي، ثقافتي سڃاڻپ، ادب ۽ موسيقيءَ جي بنيادي ٻولي آهي. زنجبار جو [[ڪيونگوجا]] لهجو جديد معياري سواحليءَ جي ترقيءَ ۾ اهم اثر رکي ٿو. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[عربي ٻولي|عربي]] کي اسلام، ديني تعليم ۽ تاريخي واپاري لاڳاپن سبب اهم مذهبي ۽ ثقافتي حيثيت حاصل آهي. سواحلي ادبي روايت ۾ شاعريءَ جون صنفون جهڙوڪ ''شعيري'' ({{lang|sw|shairi}}) ۽ ''اوتينزي'' ({{lang|sw|utenzi}}) تاريخي طور اهم رهيون آهن. ''شعيري'' ۾ محبت، سماجي معاملن يا سياسي موضوعن تي شاعري ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ ''اوتينزي'' گهڻو ڪري ڊگهي بياني، مذهبي يا تاريخي شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. زنجبار ۾ ڄاول ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] کي 2021ع جو [[ادب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي نوآباديات جي اثرن، جلاوطني، پناهگيرن ۽ مختلف ثقافتن وچ ۾ رهندڙ ماڻهن جي تجربن جي باريڪ مطالعي لاءِ ساراهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/press-release/ |title=The Nobel Prize in Literature 2021 |publisher=Nobel Prize Outreach |date=7 October 2021 |access-date=9 September 2026 }}</ref> گرناه 1948ع ۾ زنجبار ۾ ڄائو ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ انگلينڊ لڏي ويو؛ سندس ڪيترن ناولن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآبادياتي ورثو ۽ سڃاڻپ جا موضوع مرڪزي حيثيت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/bio-bibliography/ |title=Abdulrazak Gurnah – Biobibliography |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=9 September 2026 }}</ref> === موسيقي === [[تاراب موسيقي]] زنجبار جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل موسيقي روايتن مان هڪ آهي. اها سواحلي ساحل جي مقامي روايتن سان گڏ عرب، هندستاني ۽ هندي سمنڊ جي ٻين موسيقي روايتن جي ميل جول مان ترقي ڪئي. تاراب ۾ عام طور [[عود]]، [[وائلن]]، قانون، اڪارڊين، ننڍا ڊرم ۽ ٻين سازن جو استعمال ٿيندو آهي. 19هين صديءَ جي آخر ۾ [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ عرب موسيقيءَ سان لاڳاپيل درٻاري روايتن جي واڌ سان تاراب کي نئين سر هٿي ملي. پوءِ هن صنف وڌيڪ مقامي سواحلي روپ اختيار ڪيو ۽ 20هين صديءَ ۾ عوامي موسيقي بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Topp Fargion |first1=Janet |last2=Le Guennec-Coppens |first2=Françoise |last3=Mery |first3=Sophie |title=The Music of Zenj: Arab-African crossovers in the music of Zanzibar |journal=Journal des africanistes |volume=72 |issue=2 |year=2002 |pages=203–212 |url=https://www.persee.fr/doc/jafr_0399-0346_2002_num_72_2_1315 }}</ref> [[سيتي بنت سعد]] 20هين صديءَ جي شروعاتي زنجبار جي سڀ کان اهم تاراب ڳائڻي هئي. هوءَ [[فومبا]] ۾ ڄائي ۽ سواحلي زبان ۾ ڳائڻ سبب تاراب کي درٻاري ۽ اشرافي حلقن کان ٻاهر وسيع عوام تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس رڪارڊنگون 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي طور جاري ٿيون ۽ هوءَ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل ڳائڻين مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last=Fair |first=Laura |title=Music, memory and meaning: the Kiswahili recordings of Siti binti Saad |journal=Afrikanistische Arbeitspapiere |issue=55 |year=1998 |pages=1–16 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Sanga |first=Imani |title=The Archiving of Siti Binti Saad and her Engagement with the Music Industry in Shaaban Robert’s Wasifu wa Siti Binti Saad |journal=Eastern African Literary and Cultural Studies |volume=2 |issue=1–2 |year=2016 |pages=34–44 |doi=10.1080/23277408.2016.1158550 }}</ref> زنجبار جي روايتي موسيقي ۾ ''سمبرا''، ''شرها''، ''ليواه'' ۽ مذهبي ''موليدي'' جهڙيون روايتون پڻ شامل آهن. ''موليدي'' ۾ [[مولد النبي]] سان لاڳاپيل مذهبي قصا ۽ [[قصيدو|قصيدا]] عربي يا سواحليءَ ۾ پڙهيا وڃن ٿا. نوجوان نسل ۾ 1990ع کان پوءِ [[بونگو فلاوا]] ۽ تنزانيائي هپ هاپ پڻ مقبول ٿيا آهن. زنجبار مشهور برطانوي ڳائڻي ۽ [[ڪوئين]] بينڊ جي اڳواڻ [[فريڊي مرڪري]] جي ڄمڻ واري جاءِ پڻ آهي. هو 1946ع ۾ [[زنجبار شهر]] ۾ پيدا ٿيو هو. === فن تعمير ۽ شهري ورثو === [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جون سوڙهيون گهٽيون ۽ تاريخي عمارتون]] زنجبار جو فن تعمير خاص ڪري [[اسٽون ٽائون]] ۾ سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي اثرن جو گڏيل اظهار آهي. يونيسڪو موجب اسٽون ٽائون پنهنجي تاريخي شهري بناوت، سوڙهين گهٽين، مرجاني پٿر جي عمارتن، نقش ٿيل دروازن ۽ مذهبي ۽ تجارتي عمارتن سبب سواحلي ساحل جي شهري ثقافت جو غيرمعمولي مثال آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهم تاريخي عمارتن ۾: * [[بيت العجائب]] * [[زنجبار جو پراڻو قلعو]] * [[زنجبار جو پراڻو ڊسپينسري]] * [[حمامني فارسي غسل خانو]] * [[ليوِنگسٽن هائوس]] شامل آهن. [[بيت العجائب]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سلطان برغش بن سعيد جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ زنجبار جي سڀ کان مشهور تاريخي عمارتن مان رهيو آهي. اسٽون ٽائون جا مشهور ڪاٺ جا نقش ٿيل دروازا به شهر جي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[ميچنزاني فليٽس]] جهڙيون رهائشي عمارتون پڻ زنجبار جي جديد شهري تاريخ جو حصو بڻيون. اهي 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ انقلاب کان پوءِ وڏي پيماني تي رهائشي تعمير جي منصوبن هيٺ، اوڀر جرمني جي مدد سان ٺهيون.<ref>{{cite book |last=Bakari |first=Mohammed Ali |title=The Democratisation Process in Zanzibar: A Retarded Transition |publisher=GIGA-Hamburg |year=2001 |isbn=978-3-928049-71-9 |page=128 }}</ref> === ثقافتي ميلا ۽ فلم === [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] (ZIFF)، جنهن کي ''Festival of the Dhow Countries'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، اوڀر آفريڪا جي اهم ثقافتي ميلن مان هڪ آهي. اهو 1997ع ۾ قائم ٿيو ۽ فلم، موسيقي، فن ۽ سواحلي ۽ هندي سمنڊ واري دنيا جي ثقافتي رابطن کي هٿي ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/history.html |title=Our History |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZIFF هر سال آفريڪا، وچ اوڀر، ايشيا، يورپ ۽ ٻين علائقن جون فلمون ڏيکاري ٿو، پر خاص ڌيان آفريقي ۽ آفريقي ڊائسپورا جي فلم سازن تي هوندو آهي. ميلو فلم کي ثقافتي سڃاڻپ، سماجي مباحثي ۽ مقامي تخليقي صنعتن جي واڌ لاءِ اوزار طور پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/whyfestival.html |title=About Festival |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[سوتي زا بوسارا]] موسيقي ميلو ۽ [[جهازي ادبي ۽ جاز ميلو]] پڻ زنجبار جي جديد ثقافتي ڪئلينڊر جا نمايان حصا آهن. 2026ع ۾ يونيسڪو [[Majestic Cinema]] جي بحاليءَ واري منصوبي کي ZIFF، Sauti za Busara ۽ Jahazi جهڙن وڏن سالياني ثقافتي پروگرامن لاءِ اهم مستقبل جي مرڪز طور بيان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-high-level-visit-zanzibar-reaffirms-commitment-rehabilitation-majestic-cinema |title=UNESCO High-Level Visit in Zanzibar Reaffirms Commitment to Rehabilitation of Majestic Cinema |publisher=UNESCO |date=18 February 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ميڊيا ۽ مواصلات === زنجبار جي سرڪاري نشرياتي اداري کي [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ZBC) چيو وڃي ٿو. ان جون پاڙون 1951ع ۾ شروع ٿيل ''Voice of Zanzibar'' ريڊيو سروس تائين پهچن ٿيون. اتحاد کان پوءِ ان جو نالو ''Sauti ya Tanzania Zanzibar'' رکيو ويو.<ref name="ZBCHistory">{{cite web |url=https://www.zbc.go.tz/about |title=About Us |publisher=Zanzibar Broadcasting Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار رنگين ٽيليويزن جي شروعاتي مرڪزن مان پڻ هو. Television Zanzibar جي آزمائشي نشريات 9 مارچ 1973ع تي شروع ٿي ۽ 12 جنوري 1974ع تي ان جو رسمي افتتاح ٿيو. ZBC پنهنجي تاريخ ۾ ان کي آفريڪا جي شروعاتي رنگين ٽيليويزن نيٽ ورڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="ZBCHistory" /> 2013ع ۾ زنجبار جي ايوان نمائندگان جي منظور ڪيل قانون نمبر 4 تحت موجوده Zanzibar Broadcasting Corporation قائم ڪئي وئي.<ref name="ZBCHistory" /> اڄ زنجبار ۾ ريڊيو، ٽيليويزن، موبائل فون ۽ انٽرنيٽ خدمتون تنزانيا جي وڏي مواصلاتي نظام سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ مقامي FM ريڊيو ۽ آن لائن ميڊيا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === تعليم === [[File:Zanzibar 2012 06 06 4220 (7592226526).jpg|thumb|[[دارالسلام يونيورسٽي]] جو [[Institute of Marine Sciences]]، زنجبار]] زنجبار جو پنهنجو تعليم کاتو ۽ اعليٰ تعليمي ادارا آهن. [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]] (SUZA) 1999ع جي قانون نمبر 8 تحت قائم ڪئي وئي ۽ سيپٽمبر 2001ع ۾ عملي طور ڪم شروع ڪيو. اها زنجبار جي سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ 2026ع تائين انگوجا ۽ پيمبا تي نو ڪيمپس هلائي رهي هئي.<ref>{{cite web |url=https://suza.ac.tz/?page_id=2876 |title=About Us – SUZA History |publisher=The State University of Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار ۾ ٻين اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[زنجبار يونيورسٽي]]، [[سومائت يونيورسٽي]] ۽ دارالسلام يونيورسٽي جو [[Institute of Marine Sciences]] شامل آهن. جنوري 2026ع ۾ دارالسلام يونيورسٽي جي Institute of Marine Sciences لاءِ Buyu ۾ نئين علمي ۽ انتظامي عمارت جو افتتاح ڪيو ويو، جنهن کي سامونڊي سائنس ۽ ''blue economy'' جي تحقيق سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.udsm.ac.tz/news/president-samia-inaugurates-ims-facility-advancing-udsms-blue-economy-role |title=President Samia Inaugurates IMS Facility, Advancing UDSM’s Blue Economy Role |publisher=University of Dar es Salaam |date=12 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] زنجبار ۾ پنهنجو بين الاقوامي ڪيمپس قائم ڪيو. [[IIT مدراس زنجبار]] هندستان جي ڪنهن IIT جو پهريون پرڏيهي ڪيمپس آهي ۽ انجنيئرنگ، ڊيٽا سائنس، مصنوعي ذهانت ۽ سامونڊي ڍانچي جهڙن شعبن ۾ پروگرام پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/ |title=IIT Madras Zanzibar Campus |publisher=Indian Institute of Technology Madras |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2025ع ۾ ان جي پهرين MTech بيچ فارغ التحصيل ٿي، جڏهن تہ 2026ع ۾ ٻئي ڊگري ورهائڻ واري تقريب ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/campus-life |title=Discover Our Campus |publisher=IIT Madras Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> === رانديون === [[File:A bird's view of Amaan Stadium in Zanzibar.jpg|thumb|[[امان اسٽيڊيم]] جو هوائي منظر]] [[فٽبال]] زنجبار جي سڀ کان مشهور راند آهي. ان جو انتظام [[زنجبار فٽبال فيڊريشن]] (ZFF) ڪري ٿي. زنجبار [[FIFA]] جو ميمبر ناهي، تنهنڪري [[زنجبار قومي فٽبال ٽيم]] فيفا ورلڊ ڪپ ۾ حصو نٿي وٺي سگهي. ZFF [[CAF]] جي ايسوسيئيٽ حيثيت سان لاڳاپيل رهي آهي ۽ ان جا ڪلب CAF جي ڪجهه ڪلب مقابلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://zanzibar-fa.com/about-zfa/ |title=About ZFA |publisher=Zanzibar Football Federation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنهنجي [[زنجبار پريميئر ليگ]] آهي، جيڪا 1981ع ۾ قائم ٿي. مقامي ڪلب [[زنجبار ڪپ]] ۽ [[ماپندوزي ڪپ]] ۾ پڻ حصو وٺن ٿا. ماپندوزي ڪپ عام طور جنوري ۾ [[زنجبار انقلاب]] جي سالگرهه جي موقعي تي منعقد ٿيندو آهي. [[امان اسٽيڊيم]] زنجبار شهر جو مکيه وڏو راندين وارو ميدان آهي ۽ فٽبال سميت وڏين عوامي ۽ قومي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ڪرڪيٽ]] پڻ زنجبار ۾ تاريخي طور مشهور رهي. 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيٽن تي انگلينڊ، هندستان، پاڪستان، ڏکڻ آفريڪا ۽ اوڀر آفريڪا سان لاڳاپيل ٽيمون کيڏيون. 1964ع کان پوءِ راند جي مقبوليت گهٽجي وئي، پر 21هين صديءَ ۾ ان کي ٻيهر هٿي ڏيڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. [[جوڊو]] زنجبار ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان منظم نموني کيڏي وڃي ٿي ۽ [[زنجبار جوڊو ايسوسيئيشن]] مقامي ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ سرگرم رهي آهي. === چونڊ ثقافتي سڃاڻپون === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي ثقافت جا نمايان عنصر''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | نمايان مثال ! style="background:#457B9D;color:white;" | اهميت |- | ٻولي | [[سواحلي ٻولي]] | style="text-align:left;" | روزمره زندگي، ادب ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي |- | موسيقي | [[تاراب موسيقي]] | style="text-align:left;" | عرب، آفريقي ۽ هندي سمنڊ جي موسيقي روايتن جو ميلاپ |- | ڳائڻي | [[سيتي بنت سعد]] | style="text-align:left;" | سواحلي تاراب جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل مشهور ڳائڻي |- | ادبي شخصيت | [[عبدالرزاق گرناه]] | style="text-align:left;" | 2021ع جو ادب جو نوبل انعام ماڻيندڙ |- | مشهور ڄاول شخص | [[فريڊي مرڪري]] | style="text-align:left;" | [[ڪوئين]] بينڊ جو اڳواڻ ڳائڻي؛ زنجبار شهر ۾ ڄاول |- | عالمي ورثو | [[اسٽون ٽائون]] | style="text-align:left;" | سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي شهري ورثي جو مثال |- | فلم ۽ فن | [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] | style="text-align:left;" | اوڀر آفريڪا جي اهم سالياني ثقافتي ميلن مان هڪ |- | سرڪاري ميڊيا | [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] | style="text-align:left;" | ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي تاريخي ۽ سرڪاري نشريات |- | اعليٰ تعليم | [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]]، [[IIT مدراس زنجبار]] | style="text-align:left;" | مقامي ۽ بين الاقوامي اعليٰ تعليم جا مرڪز |- | راند | [[فٽبال]] | style="text-align:left;" | زنجبار جي سڀ کان مشهور منظم راند |} == زندگيءَ جو معيار ۽ صحت == [[File:Mnazi Mmoja Hospital.jpg|thumb|[[زنجبار شهر]] ۾ [[منازي موجا اسپتال]]، زنجبار جي اهم ريفرل اسپتالن مان هڪ]] زنجبار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران غربت، صحت جي سهولتن، صاف پاڻي، بجلي ۽ ٻين بنيادي خدمتن تائين پهچ ۾ مجموعي بهتري آئي آهي، پر [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، ۽ شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي تفاوت اڃا برقرار آهن. غربت خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جڏهن تہ صحت، روزگار، تعليم ۽ ٻين خدمتن جو وڏو حصو [[زنجبار شهر]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref name="ZanzibarPoverty2022">{{cite report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099750011032226668 |title=Towards a More Inclusive Zanzibar Economy: Zanzibar Poverty Assessment 2022 |publisher=[[World Bank]] |year=2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === غربت ۽ زندگيءَ جو معيار === [[زنجبار گهريلو بجيٽ سروي]] 2019/20 موجب بنيادي ضرورتن واري غربت جي شرح 2009/10ع جي '''34.9٪''' مان گهٽجي 2019/20ع ۾ '''25.7٪''' ٿي وئي، جڏهن تہ خوراڪي يا انتهائي غربت ساڳئي عرصي ۾ 11.7٪ مان گهٽجي '''9.3٪''' ٿي.<ref name="HBS2019">{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/HBS%20Main%20Report_final%2031.12.2020%20printing%20%282%29.pdf |title=Zanzibar Household Budget Survey 2019/2020 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2020 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي 2022ع واري غربت جائزي موجب 2009ع کان 2019ع تائين غربت ۾ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي ٿي، پر معاشي واڌ جي ڀيٽ ۾ غربت گهٽجڻ جي رفتار نسبتاً سست رهي. وڏي تعداد ۾ ماڻهو غربت جي حد جي بلڪل ويجهو رهن ٿا، تنهنڪري قيمتن، روزگار يا آمدنيءَ ۾ ننڍيون خراب تبديليون به ڪيترن خاندانن کي ٻيهر غربت ۾ ڌڪي سگهن ٿيون.<ref name="ZanzibarPoverty2022" /> غربت جو جغرافيائي ورهاڱو به اڻبرابر آهي. 2019/20ع ۾ بنيادي ضرورتن واري غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ '''73.3٪''' ٻهراڙيءَ جي علائقن ۾ رهندا هئا، جڏهن تہ خوراڪي غربت ۾ رهندڙن مان 76.5٪ ٻهراڙيءَ ۾ هئا.<ref name="HBS2019" /> === بنيادي سهولتون === زنجبار ۾ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي تنزانيا جي ڪيترن ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً وڏي آهي. 2022ع جي Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار جي '''97.6٪ گهرن''' وٽ بهتر ڪيل پيئڻ جي پاڻي جو ذريعو موجود هو؛ آباديءَ جي لحاظ کان اهو انگ 97.8٪ هو.<ref name="DHS2022Water">{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/dhs/Tanzania_DHS-MIS_2022_Final_Report.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي سرڪاري شمارياتي خلاصن ۾ پڻ پاڻي، صفائي ۽ بجليءَ جي سهولتن ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي تفاوت ڏيکاريو ويو آهي. هڪ سرڪاري شمارياتي جدول موجب بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيل گهرن جو تناسب مجموعي طور تقريباً 57٪ هو، پر شهري علائقن ۾ اهو 86.6٪ ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 33.3٪ هو.<ref>{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026 }}</ref> === صحت جو نظام === زنجبار جو پنهنجو صحت کاتو ۽ صحت جي سهولتن جو نظام آهي، جنهن ۾ بنيادي صحت مرڪز، ضلعي ۽ علائقائي اسپتالون ۽ ريفرل ادارا شامل آهن. [[منازي موجا اسپتال]] انگوجا تي اهم ريفرل ۽ تدريسي اسپتال آهي، جڏهن تہ پيمبا ۽ انگوجا تي ضلعي ۽ علائقائي سطح جون ٻيون اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. گذريل سالن ۾ منازي موجا اسپتال ۽ ٻين صحت مرڪزن کي جديد بڻائڻ، نيون طبي خدمتون قائم ڪرڻ ۽ CT، MRI ۽ ٻين تشخيصي سهولتن تائين رسائي وڌائڻ لاءِ منصوبا شروع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite report |url=https://tanzaniagoaltrack.nbs.go.tz/content/platform/tanzania/reports/report-carousel-5.pdf |title=Evaluation of Zanzibar Vision 2020 |publisher=Zanzibar Planning Commission |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻارن جي موت ۽ زندگيءَ جي اميد === 2022ع جي [[تنزانيا جي آدمشماري|آبادي ۽ رهائش واري آدمشماري]] مطابق زنجبار ۾: * نون ڄاول ٻارن کان هڪ سال تائين موت جي شرح '''34.7 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ * هڪ کان پنجن سالن جي عمر واري ٻارن جي موت جي شرح '''22.2 في 1,000'''؛ * پنجن سالن کان گهٽ عمر جي مجموعي موت جي شرح '''54.9 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ ۽ * ڄمڻ وقت سراسري زندگيءَ جي اميد '''64.1 سال''' هئي.<ref name="Mortality2022">{{cite report |url=https://nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1752867160-Mortality%20Analysis.pdf |title=Census Results in Brief – Key Mortality Indicators, 2022 PHC |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عورتن جي زندگيءَ جي اميد 65.9 سال ۽ مردن جي 62.4 سال هئي. ساڳئي آدمشماريءَ ۾ زنجبار لاءِ ماءُ جي موت جي شرح '''196 في 100,000 زنده ڄمڻ''' ڄاڻائي وئي، جيڪا مکيه تنزانيا جي 146 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Mortality2022" /> === غذائيت === 2022ع واري Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان لڳ ڀڳ '''18٪''' [[قد جي گهٽ واڌ|stunting]] جو شڪار هئا، يعني سندن قد سندن عمر جي لحاظ کان گهٽ هو. اهو مکيه تنزانيا جي تقريباً 30٪ جي شرح کان گهٽ هو.<ref name="DHS2022Nutrition">{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/FR382/FR382.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[گهٽ وزن نسبت قد|wasting]] يا تيز غذائي کوٽ زنجبار ۾ نسبتاً وڌيڪ هئي: پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان تقريباً '''8٪''' wasting جو شڪار هئا، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها شرح تقريباً 3٪ هئي.<ref name="DHS2022Nutrition" /> زنجبار اندر پڻ علائقائي فرق موجود هئا. 2022ع ۾ stunting جي شرح [[اتر انگوجا علائقو|اتر انگوجا]] ۾ لڳ ڀڳ 29٪، [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 22٪، [[ڏکڻ پيمبا علائقو|ڏکڻ پيمبا]] ۽ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 17٪، ۽ [[مجيني مغربي علائقو|مجيني مغربي]] ۾ 13٪ هئي.<ref>{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/SR282/SR282.pdf |title=Tanzania DHS-MIS 2022 Summary Report |publisher=The DHS Program |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ايڇ آءِ وي/ايڊز === زنجبار ۾ عام بالغ آباديءَ ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز|HIV]] جي شرح مکيه تنزانيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. [[Tanzania HIV Impact Survey]] 2022–2023 موجب 15 سالن ۽ ان کان وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ HIV جي مجموعي شرح زنجبار ۾ '''0.4٪''' هئي، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها 4.5٪ هئي.<ref name="THIS2023">{{cite report |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/THIS2022-2023%20Final%20Report.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023: Final Report |publisher=National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and Tanzania Commission for AIDS |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنجن علائقن ۾ بالغ HIV جي شرح 0.2٪ کان 0.8٪ جي وچ ۾ هئي؛ سڀ کان گهٽ شرح [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 0.2٪ ۽ سڀ کان وڌيڪ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 0.8٪ رپورٽ ٿي.<ref>{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705491208-THIS2022-2023_Summary_Sheet.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023 Summary Sheet |publisher=National Bureau of Statistics |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عام آباديءَ جي گهٽ شرح باوجود ڪجهه وڌيڪ خطري وارن گروهن ۾ HIV جي شرح گهڻي آهي. 2023ع ۾ انگوجا تي ڪيل مربوط حياتياتي ۽ رويي واري سروي اهڙن گروهن ۾ عام آباديءَ کان گهڻو وڌيڪ HIV بار ڏيکاريو، جنهن سبب بچاءَ، جاچ ۽ علاج جون مخصوص خدمتون صحت پاليسيءَ جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite report |url=https://zhhtlsmz.go.tz/assets/uploads/ZIBBS2023_Report_CDCClearance_27Aug2025_CLEAN_Cleared.pdf |title=Zanzibar Integrated Bio-Behavioral Surveillance Survey 2023 |publisher=Zanzibar Integrated HIV, Hepatitis, Tuberculosis and Leprosy Programme |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === چونڊ سماجي ۽ صحت جا انگ === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار ۾ زندگيءَ جي معيار ۽ صحت جا چونڊ اشارا''' ! style="background:#264653;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#457B9D;color:white;" | سال / ذريعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | style="text-align:left;" | بنيادي ضرورتن واري غربت | '''25.7٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | 2009/10ع ۾ 34.9٪ هئي |- | style="text-align:left;" | انتهائي / خوراڪي غربت | '''9.3٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | گهٽ ۾ گهٽ خوراڪي ضرورتون پوريون نه ڪندڙ آبادي |- | style="text-align:left;" | بهتر پيئڻ جي پاڻي تائين گهرن جي رسائي | '''97.6٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | بهتر ڪيل پاڻيءَ جو ذريعو |- | style="text-align:left;" | ڄمڻ وقت زندگيءَ جي اميد | '''64.1 سال''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | مرد 62.4؛ عورتون 65.9 سال |- | style="text-align:left;" | ٻارڙن جي موت جي شرح | '''34.7 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | هڪ سال کان اڳ موت |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت | '''54.9 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | ماءُ جي موت جي شرح | '''196 / 100,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ stunting | '''18٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | دائمي غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ wasting | '''8٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | تيز غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | بالغ HIV شرح | '''0.4٪''' | 2022–23 THIS | style="text-align:left;" | 15 سال ۽ وڌيڪ عمر |} <small>نوٽ: مختلف اشارا مختلف سرڪاري سروي ۽ آدمشماريءَ مان آهن، تنهنڪري انهن جا حوالا سال ۽ طريقيڪار مطابق پڙهڻ گهرجن.<ref name="HBS2019" /><ref name="Mortality2022" /><ref name="DHS2022Nutrition" /><ref name="THIS2023" /></small> == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == [[File:Bububu railway train, circa 1905.jpg|thumb|تقريباً 1905ع ۾ [[بوبوبو]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] وچ ۾ هلندڙ ريل گاڏي]] ٻيٽ-جهڳٽو هجڻ سبب زنجبار جو تنزانيا جي مکيه سرزمين سان ڪو سڌو زميني رابطو ناهي. ماڻهن ۽ سامان جي اچ وڃ بنيادي طور [[سامونڊي آمدرفت|ٻيڙين ۽ فيرين]] ۽ [[هوائي آمدرفت]] وسيلي ٿئي ٿي، جڏهن تہ انگوجا ۽ پيمبا تي اندروني آمدرفت لاءِ روڊن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. زنجبار جي آمدرفت واري ڍانچي ۾ گذريل ڏهاڪن دوران وڏيون سيڙپڪاريون ٿيون آهن، خاص ڪري روڊن، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ نون فيري ٽرمينلن ۾. 2026ع تائين [[ماروهوبي]] ۾ نئون RoRo ۽ مسافر فيري ٽرمينل مرحليوار ڪم شروع ڪري چڪو هو، جڏهن تہ [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ نئين ٽرمينل، جهازن جي بيهڪ ۽ ٻين سهولتن جي توسيع هيٺ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === روڊ === زنجبار جي روڊن جو انتظام ۽ سار سنڀال بنيادي طور [[زنجبار روڊز ايجنسي]] (ZANROADS) جي ذميواري آهي. 2019ع جي Zanzibar Roads Agency Act تحت هي ادارو روڊن جي اڏاوت، انتظام ۽ سار سنڀال لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/public/document-category/acts/acts_2019/2019 |title=The Zanzibar Roads Agency Act |publisher=[[زنجبار جو ايوان نمائندگان]] |year=2019 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZANROADS موجب زنجبار جي روڊ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''1,800 ڪلوميٽر''' آهي. ان مان تقريباً 358 ڪلوميٽر مکيه روڊن جي درجي ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanroads.go.tz/ |title=Zanzibar Roads Agency |publisher=ZANROADS |access-date=9 September 2026 }}</ref> روڊن جي سار سنڀال لاءِ [[زنجبار روڊ فنڊ]] قائم آهي. 2001ع جي Zanzibar Roads Fund Act ۽ ان جي بعد وارين ترميمن تحت گڏ ڪيل رقم روڊن جي سار سنڀال لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جديد قانوني ترميمن سان فنڊ جي رقم Zanzibar Roads Agency ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ذميواري ناڻي واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري کي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/storage/documents/acts/english/all/1699442421.pdf |title=An Act to Amend Various Laws |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026 }}</ref> === عوامي آمدرفت === زنجبار اندر روزاني عوامي آمدرفت جو سڀ کان عام ذريعو '''[[دالا دالا]]''' آهي. اهي خانگي طور هلندڙ ننڍيون بسون يا مني بسون مقرر رستن تي مسافر کڻن ٿيون ۽ انگوجا ۽ پيمبا جي شهري توڙي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي ڳنڍين ٿيون. [[زنجبار شهر]] ۾ [[دراجاني مارڪيٽ]] ۽ [[مواناڪويريڪوي]] اهم دالا دالا مرڪز رهيا آهن. دراجاني کان خاص ڪري انگوجا جي اتر ۽ اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن گاڏيون هلن ٿيون، جڏهن تہ مواناڪويريڪوي کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ڏانهن رستا نڪرن ٿا. دالا دالا کان علاوه ٽيڪسي، موٽر سائيڪل ۽ خانگي گاڏيون پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. سياحت جي تيز واڌ سان زنجبار شهر ۽ اهم سياحتي علائقن ۾ روڊ ٽريفڪ ۽ پارڪنگ تي دٻاءُ وڌيو آهي. === سامونڊي آمدرفت === [[File:Stone Town Harbour, Zanzibar (10163070165).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو بندرگاهه]] [[File:Kilimanjaro V (34686973605).jpg|thumb|left|زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ هلندڙ تيز رفتار مسافر فيري]] سامونڊي آمدرفت زنجبار جي معيشت ۽ ماڻهن جي روزاني اچ وڃ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. [[انگوجا]]، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين وچ ۾ مسافر، گاڏيون ۽ واپاري سامان فيرين ۽ مال بردار جهازن ذريعي منتقل ڪيا وڃن ٿا. [[زنجبار پورٽس ڪارپوريشن]] (ZPC) زنجبار جي بندرگاهن جو سرڪاري انتظامي ادارو آهي. ان جي موجوده فهرست ۾ [[مالندي بندرگاهه|مالندي]]، [[مڪوڪوٽوني بندرگاهه|مڪوڪوٽوني]]، [[فومبا بندرگاهه|فومبا]]، [[مڪواني بندرگاهه|مڪواني]]، [[ويٽي بندرگاهه|ويٽي]] ۽ [[ويشا بندرگاهه|ويشا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://zpc.go.tz/?lang=en |title=Zanzibar Ports Corporation |publisher=Zanzibar Ports Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[مالندي بندرگاهه]] تاريخي طور انگوجا جو سڀ کان اهم سامونڊي واپاري ۽ مسافر بندرگاهه رهيو آهي. اهو [[اسٽون ٽائون]] ڀرسان واقع آهي ۽ ڊگهي عرصي تائين زنجبار جي درآمد، برآمد ۽ مسافر فيري خدمتن جو مرڪز رهيو آهي. زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ روزاني تيز رفتار مسافر فيريون هلن ٿيون. سيپٽمبر 2026ع جي شيڊيول موجب ڪجهه خدمتون ٻنهي شهرن وچ ۾ سفر تقريباً هڪ ڪلاڪ کان هڪ ڪلاڪ ويهن منٽن ۾ مڪمل ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.directferries.com/zanzibar_dar_es_salaam_ferry.htm |title=Zanzibar to Dar es Salaam Ferry Timetables |website=Direct Ferries |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ماروهوبي فيري ٽرمينل === زنجبار جي سامونڊي آمدرفت کي جديد بڻائڻ لاءِ [[ماروهوبي]] واٽر فرنٽ تي نئون مسافر ۽ گاڏي فيري ٽرمينل تعمير ڪيو ويو آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي RoRo ۽ مسافر سهولتن مئي 2026ع ۾ ڪم شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 18 جولاءِ 2026ع کان سڀ Landing Craft Tank ۽ RoRo مال بردار آپريشن ماروهوبي ٽرمينل ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جڏهن تہ مسافر، گاڏين ۽ مال کڻندڙ RoPax خدمتن جي مڪمل منتقلي آگسٽ 2026ع تائين رٿيل هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/zanzibar-shifts-roro-cargo-operations-to-maruhubi-as-ferry-terminal-nears-full-transition |title=Zanzibar shifts RoRo cargo operations to Maruhubi as ferry terminal nears full transition |publisher=ZF Development Company |date=17 July 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> نئين ٽرمينل ۾ گاڏين ۽ مال برداري لاءِ RoRo سهولتون، وزن ماپڻ وارو نظام، گودام، مسافر انتظارگاهون، مارڪيٽ ۽ لاجسٽڪ سهولتون شامل ڪيون پيون وڃن. منصوبي جو مقصد مالندي بندرگاهه تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ ٻيٽن جي سامونڊي واپار جي گنجائش وڌائڻ آهي. === سامونڊي حادثا === زنجبار جي سامونڊي تاريخ ۾ ڪجهه وڏا مسافر فيري حادثا پڻ ٿيا آهن. 10 سيپٽمبر 2011ع تي [[MV Spice Islander I]]، انگوجا کان پيمبا ويندي ٻڏي وئي. سرڪاري جاچ موجب ٻيڙي انتهائي حد تائين اوورلوڊ هئي. مختلف ابتدائي رپورٽن ۾ فوتين ۽ گم ٿيلن جا انگ مختلف هئا؛ بعد واري صدارتي ڪميشن 203 لاش هٿ اچڻ، 941 ماڻهن جي بچڻ ۽ 1,370 ماڻهن جي گم ٿيڻ جي رپورٽ ڏني.<ref>{{cite news |last=Sadallah |first=Mwinyi |title=Nine Charged over MV Spice Islander Sinking |url=http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |work=IPP Media |date=21 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622202429/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |archive-date=22 June 2013 }}</ref> 18 جولاءِ 2012ع تي [[MV Skagit]] [[چومبي ٻيٽ]] ڀرسان خراب سمنڊ ۾ اونڌي ٿي وئي. ٻيڙي دارالسلام کان انگوجا وڃي رهي هئي. حادثي ۾ ڪيترائي ماڻهو فوت يا گم ٿيا ۽ جاچ ۾ اوورلوڊنگ کي اهم سبب قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18899397 |title=Zanzibar ferry disaster: Hopes fade for missing |work=[[BBC News]] |date=19 July 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === هوائي آمدرفت === [[File:Abeid Amani Karume International Airport, 2013.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] زنجبار ۾ ٻه مکيه سرڪاري هوائي اڏا [[زنجبار ايئرپورٽس اٿارٽي]] جي انتظام هيٺ آهن: [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] انگوجا تي ۽ [[پيمبا ايئرپورٽ]] پيمبا تي.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/zaa-organization-background-2/ |title=ZAA Organization Background |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو زنجبار جو مکيه بين الاقوامي هوائي دروازو آهي. اهو [[زنجبار شهر]] کان لڳ ڀڳ 5 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ سان سڌيون يا ڳنڍيل هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/ |title=Zanzibar Airports Authority |publisher=Zanzibar Airports Authority |access-date=9 September 2026 }}</ref> هوائي اڏي جي توسيع 2026ع ۾ به جاري هئي. آگسٽ 2026ع ۾ Terminal 2 جي نئين عمارت 90 سيڪڙو مڪمل هئي ۽ ان کي ساليانو '''1.4 ملين مسافر''' سنڀالڻ جي گنجائش لاءِ تيار ڪيو پئي ويو. ساڳئي وقت نئون جهاز بيهارڻ وارو apron ۽ Terminal 2 ۽ Terminal 3 وچ ۾ رابطا پل پڻ تعمير هيٺ هئا.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=Zanzibar Airports Authority |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ريلوي === {{Main|زنجبار ۾ ريلوي}} زنجبار ۾ هن وقت ڪا فعال ريلوي ناهي، پر 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ انگوجا تي ننڍيون ريلويون هلنديون هيون. سڀ کان مشهور لائين [[اسٽون ٽائون]] ۽ [[بوبوبو]] وچ ۾ هئي. 1890ع واري ڏهاڪي ۾ ٺهيل ابتدائي ريلوي نظام سلطان جي محل ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندو هو. بعد ۾ بوبوبو ريلوي مسافرن ۽ مال لاءِ استعمال ٿي ۽ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي مسافر ريلوي خدمتن مان هڪ هئي. اها لائين آخرڪار بند ڪئي وئي ۽ ان جو گهڻو ڍانچو ختم ٿي ويو. === تجويز ڪيل زنجبار پل === زنجبار کي تنزانيا جي مکيه سرزمين سان سڌي زميني رابطي ذريعي ڳنڍڻ لاءِ هڪ وڏي پل جي تجويز وقت بوقت سامهون آئي آهي. تجويز ڪيل [[زنجبار پل]] جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''50 ڪلوميٽر''' ٻڌائي وئي آهي ۽ اها انگوجا کي دارالسلام ڀرسان مکيه سرزمين سان ڳنڍڻ لاءِ تصور ڪئي وئي آهي. 2023ع ۾ تنزانيا جي حڪومت ٻڌايو هو تہ منصوبي بابت هڪ چيني انجنيئرنگ ڪمپني سان ڳالهيون هلي رهيون هيون ۽ منصوبي جي اندازي لاڳت لڳ ڀڳ 2.7 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻائي وئي. پر 2025ع تائين منصوبي ۾ محدود عملي اڳڀرائي رپورٽ ٿي ۽ تعمير جي حتمي شروعاتي تاريخ مقرر نه ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.msn.com/en-gb/travel/news/the-incredible-new-2bn-bridge-in-africa-that-would-be-the-continent-s-longest/ar-AA1zykzW |title=The incredible new £2bn bridge in Africa that would be the continent's longest |website=MSN |date=20 February 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> جيڪڏهن لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر ڊگهي اها پل مڪمل ٿئي ٿي تہ اها آفريڪا جي موجوده ڊگهن پلن کان گهڻي ڊگهي هوندي؛ تنهن هوندي بہ اها اڃا تجويز ڪيل منصوبو آهي، تعمير هيٺ پل نه آهي. === آمدرفت جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي آمدرفت جو ڍانچو''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | مکيه ڍانچو ! style="background:#457B9D;color:white;" | جغرافيائي ڪردار ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | موجوده حيثيت |- | روڊ | لڳ ڀڳ 1,800 ڪلوميٽر جو نيٽ ورڪ | انگوجا ۽ پيمبا اندر زميني آمدرفت | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | عوامي آمدرفت | [[دالا دالا]]، ٽيڪسي ۽ ٻيون گاڏيون | شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا رستا | فعال |- | مسافر فيري | دارالسلام–زنجبار ۽ انگوجا–پيمبا | ٻيٽن ۽ مکيه سرزمين وچ ۾ رابطو | روزاني خدمتون |- | بندرگاهه | مالندي، ماروهوبي، فومبا، ويٽي، مڪواني ۽ ٻيا | مسافر ۽ واپاري آمدرفت | فعال / جديدڪاري هيٺ |- | هوائي آمدرفت | [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[پيمبا ايئرپورٽ]] | ملڪي ۽ بين الاقوامي رابطا | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | ريلوي | تاريخي اسٽون ٽائون–بوبوبو لائين | تاريخي اندروني آمدرفت | بند |- | تجويز ڪيل پل | لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر | انگوجا–مکيه تنزانيا | صرف تجويز |} == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] [[زمرو:تنزانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:تنزانيا جي ارضيات]] obovjpk6on4nxqfp0b1e5zuto8q1a1d 410763 410762 2026-09-09T07:30:52Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آفريڪا جا تاريخي علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410763 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Harvesting seaweed in Jambiani.jpg|thumb|left|[[جامبياني]] ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]]؛ ساحلي معيشت ۾ سامونڊي پوک ڪيترن گهرن لاءِ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي]] [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|جامبياني ۾ ڳاڙهي سامونڊي گاهه ''[[Eucheuma]]'' جي پوک]] [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ بازار]] زنجبار جي معيشت تاريخي طور [[هندي سمنڊ]] جي واپار، [[لونگ]] ۽ ٻين مصالحن، ناريل، مڇيگيري ۽ زرعي پيداوار تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] ۽ ان سان لاڳاپيل خدمتون معيشت جا انتهائي اهم شعبا بڻجي چڪا آهن. زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو شعبو روزگار، خوراڪ ۽ برآمدي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. 2022ع ۾ زراعت جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 25.9 سيڪڙو هو.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract, 2022 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي معيشت جي جوڙجڪ گذريل ٻن صدين دوران نمايان طور تبديل ٿي آهي. 19هين صديءَ ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي دور ۾ لونگ، عاج ۽ واپار معاشي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا؛ جديد دور ۾ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ خدمتون، ٽرانسپورٽ، تعمير، واپار ۽ ٻين خدمتن جي اهميت وڌي آهي. === زراعت ۽ مصالحا === [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|[[لونگ]]، جنهن زنجبار جي تاريخي زرعي ۽ واپاري معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي آهي]] [[لونگ]] زنجبار سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ نقد فصل آهي. لونگ اصل ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جو ٻوٽو آهي ۽ 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ عماني حڪمرانن جي دور ۾ زنجبار ۾ وڏي پيماني تي متعارف ڪرايو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |title=Oman & Zanzibar: The Sultans of Oman |author=Trevor Marchand |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031092051/http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |archive-date=31 October 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> خاص ڪري [[پيمبا ٻيٽ]] هڪ وقت دنيا جي وڏن لونگ پيدا ڪندڙ علائقن مان هو. بعد ۾ عالمي مقابلي، قيمتن جي تبديلي ۽ معاشي پاليسين سبب زنجبار جو عالمي لونگ منڊيءَ ۾ حصو گهٽجي ويو.<ref name="LAtimes">{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-nov-24-fg-cloves24-story.html |title=Zanzibar Loses Some of Its Spice |work=[[Los Angeles Times]] |last=Sanders |first=Edmund |date=24 November 2005 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سرڪاري زرعي انگن اکرن موجب 2023ع ۾ 2,654.7 ٽن لونگ خريد ڪيا ويا، جن جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 37.98 ارب تنزانيائي شلنگ هئي. پيداوار ۾ سال بہ سال نمايان ڦيرڦار ٿئي ٿي؛ 2021ع ۾ 7,840.8 ٽن ۽ 2022ع ۾ 4,734.1 ٽن لونگ رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Agriculture2023">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ANNUAL%20BULLETIN%20OF%20AGRICULTURAL%20STATISTICS%2C%202023.pdf |title=Annual Bulletin of Agricultural Statistics, 2023 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> لونگ کان سواءِ [[ناريل]]، [[دارچيني]]، [[جائفل]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڪساوا]]، چانور، ڪيلا، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. گهڻي زرعي سرگرمي ننڍن آبادگارن تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ وڏن خوراڪي فصلن، ميون ۽ ڀاڄين هيٺ مجموعي طور 104,316.3 ايڪڙ زمين رپورٽ ڪئي وئي ۽ انهن جي گڏيل پيداوار 408,484.5 ٽن هئي.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022" /> === سامونڊي گاهه ۽ مڇيگيري === [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|left|سامونڊي پاڻيءَ ۾ ''Eucheuma'' جي پوک]] [[سامونڊي گاهه جي پوک]] زنجبار جي ساحلي ڳوٺن، خاص ڪري [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۾، اهم نقد آمدنيءَ واري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. سامونڊي گاهه جي تجارتي پوک جي ترقيءَ ۾ تنزانيائي سامونڊي حياتيات جي ماهر [[اڊيليڊا ڪي. سيميسي]] جي تحقيق اهم رهي.<ref>{{cite book |last1=Oliveira |first1=E. C. |last2=Österlund |first2=K. |last3=Mtolera |first3=M. S. P. |title=Marine Plants of Tanzania: A Field Guide to the Seaweeds and Seagrasses of Tanzania |publisher=Sida/Department for Research Cooperation, SAREC |year=2003 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/795 }}</ref> 2023ع ۾ زنجبار ۾ سامونڊي گاهه جي پيداوار '''16,652.8 ٽن''' هئي، جيڪا 2022ع جي 12,593.8 ٽن کان 32.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ان پيداوار جو لڳ ڀڳ 97.1 سيڪڙو ''Eucheuma spinosum''، 2.7 سيڪڙو ''Ulva'' ۽ 0.2 سيڪڙو ''Eucheuma cottonii'' تي مشتمل هو.<ref name="Agriculture2023" /> [[مڇيگيري]] پڻ خوراڪ، روزگار ۽ مقامي واپار لاءِ اهم آهي. زنجبار جي سرڪاري انگن موجب 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ 18,853.1 ٽن مڇي پڪڙي وئي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.4 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 147.8 ارب تنزانيائي شلنگ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/Agriculture%20Statistical%20Release%20First%20Quarter%202024.pdf |title=The Agricultural Statistics Release: First Quarter 2024 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} [[File:Dolphin tour in Zanzibar.jpg|thumb|هندي سمنڊ ۾ زنجبار ڀرسان سياحن جون ٻيڙيون]] [[File:A bird's view of the stone city in Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جي اهم تاريخي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ]] سياحت جديد زنجبار جي معيشت جي اهم ترين شعبن مان هڪ آهي. [[اسٽون ٽائون]] جو تاريخي ورثو، سامونڊي ڪنارا، [[مرجاني ڀتيون]]، سامونڊي حياتيات، مصالحن جا باغ ۽ [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ٻيٽن جي مکيه سياحتي ڪشش ۾ شامل آهن. زنجبار ۾ جديد بين الاقوامي سياحت 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان تيزيءَ سان وڌي. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح آيا هئا، جڏهن تہ 2016ع ۾ اهو انگ 376,000 تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last=Lange |first=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L }}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019 }}</ref> 2025ع ۾ زنجبار '''917,167''' بين الاقوامي سياح رڪارڊ ڪيا، جڏهن تہ 2024ع ۾ 736,755 سياح آيا هئا؛ يعني هڪ سال ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 100,729 بين الاقوامي سياح آيا.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار ۾ چونڊ سالن دوران بين الاقوامي سياحن جي آمد''' ! style="background:#1565C0;color:white;" | سال ! style="background:#00897B;color:white;" | بين الاقوامي سياح ! style="background:#D97706;color:white;" | تبصرو |- | 1985 | 19,000 | style="text-align:left;" | جديد سياحتي صنعت جي شروعاتي واڌ وارو دور |- | 2016 | 376,000 | style="text-align:left;" | بين الاقوامي سياحت ۾ وڏي توسيع |- | 2024 | 736,755 | style="text-align:left;" | سياحت ۾ وبا کان پوءِ مضبوط واڌ |- | 2025 | style="background:#E8F5E9;" | '''917,167''' | style="text-align:left;" | ان وقت تائين سالياني آمد جو رڪارڊ |- | جنوري–جولاءِ 2026 | style="background:#FFF3E0;" | '''508,747''' | style="text-align:left;" | صرف پهرين ستن مهينن جو انگ |} <small>ذريعا: ''Ecosystem Services''، زنجبار جي سرڪاري سياحتي انگن تي ٻڌل رپورٽون ۽ ''The Citizen''.<ref name="Tourism2025" /><ref name="Tourism2026">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> 2026ع ۾ واڌ جو رجحان جاري رهيو؛ جنوري کان جولاءِ تائين لڳ ڀڳ '''508,747''' بين الاقوامي سياح آيا. جولاءِ 2026ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 107,801 سياح آيا، جيڪو ان مهيني لاءِ تاريخي رڪارڊ هو.<ref name="Tourism2026" /><ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-makes-july-tourism-history-with-record-107-801-arrivals-5557592 |title=Zanzibar makes July tourism history with record 107,801 arrivals |work=The Citizen |date=14 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سياحت جي تيز واڌ سان هوٽلن، ريسٽورنٽن، ٽرانسپورٽ، تعمير، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن ۾ معاشي سرگرمي وڌي آهي. ساڳئي وقت ساحلي زمين جي استعمال، پاڻيءَ جي طلب، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، سامونڊي ماحول ۽ مرجاني ڀتين تي دٻاءَ بابت ماحولياتي خدشا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K }}</ref> === صنعت، واپار ۽ سيڙپڪاري === زنجبار جو صنعتي شعبو نسبتاً ننڍو آهي ۽ ان ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، مشروبات، تعميراتي مواد ۽ ٻيون هلڪيون صنعتون شامل آهن. ٻيٽن جي محدود صنعتي بنياد سبب خوراڪ جي ڪجهه شين، پيٽروليم مصنوعات، مشينري ۽ ڪيترين تيار ٿيل صارف شين لاءِ مکيه تنزانيا ۽ پرڏيهي منڊين تي ڀاڙڻو پوي ٿو. حڪومت واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ لاءِ آزاد بندرگاهه ۽ برآمدي پروسيسنگ جهڙيون پاليسيون پڻ اختيار ڪيون آهن. اهڙين پاليسين جو مقصد برآمدات ۾ تنوع، ٻيهر برآمدي واپار، گودامن، لاجسٽڪس ۽ ٻين معاون خدمتن کي هٿي ڏيڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2843.htm |title=Background Note: Tanzania |author=Bureau of African Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=8 June 2010 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === توانائي === زنجبار پنهنجي بجليءَ جي وڏي حصي لاءِ [[تنزانيا]] جي مکيه سرزمين سان سامونڊي هيٺان بجليءَ جي ڪيبلن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[انگوجا]] کي مکيه سرزمين سان ڳنڍيندڙ 100 ميگاواٽ گنجائش واري سامونڊي ڪيبل 2013ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. منصوبي کي آمريڪا جي [[ملينيئم چيلينج ڪارپوريشن]] جي مالي سهڪار سان تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |title=Ambassador Lenhardt Participates in Ceremony to Install 100 Megawatt Submarine Power to Zanzibar |publisher=Embassy of the United States, Dar es Salaam |date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217123714/http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |archive-date=17 February 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پيمبا ٻيٽ]] 2010ع کان مکيه سرزمين سان 25 ميگاواٽ سامونڊي بجلي رابطي وسيلي ڳنڍيل آهي. اهو منصوبو وڏي حد تائين ناروي جي مالي مدد سان مڪمل ٿيو ۽ پيمبا جي ڊيزل جنريٽرن تي پراڻي انحصار کي گهٽايو.<ref>{{cite web |url=http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |title=Nexans Completes Subsea Cable Link to Provide Reliable Power for Pemba Island in Zanzibar |publisher=[[Nexans]] |date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505225414/http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |archive-date=5 May 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بجليءَ جي سرزميني نظام تي انحصار تاريخي طور زنجبار کي فراهميءَ جي رڪاوٽن لاءِ حساس بڻايو آهي. 2008ع ۾ انگوجا لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين وڏي بجلي بندش جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ڊسمبر 2009ع کان مارچ 2010ع تائين پراڻي سامونڊي ڪيبل جي خرابي سبب ٻيٽ لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين بجليءَ جي شديد بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7427957.stm |title=Melting in Zanzibar's Blackout |work=[[BBC News]] |date=30 May 2008 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == [[File:A view of the clock tower in House of Wonders through Islamic styled door in the Stoen City of Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ اسلامي طرز جي دروازي مان [[بيت العجائب]] جي گهڙيال ٽاور جو منظر]] [[File:Zanzibar International Film Festival 2013.jpg|thumb|[[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]]، 2013ع]] زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جي سڀ کان نمايان شڪلين مان هڪ آهي. صدين کان [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ بعد ۾ يورپ سان سامونڊي واپار ۽ لڏپلاڻ سبب ٻيٽن جي ٻولي، موسيقي، کاڌي، لباس، فن تعمير، مذهبي روايتن ۽ ادبي ثقافت تي مختلف اثر پيا آهن. [[يونيسڪو]] [[اسٽون ٽائون]] کي اهڙي سواحلي واپاري شهر جو ممتاز مثال قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي ثقافتي عنصر هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گڏجي هڪ منفرد شهري ثقافت ٺاهي چڪا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻولي ۽ ادبي ثقافت === [[سواحلي ٻولي]] زنجبار جي روزمره زندگي، ثقافتي سڃاڻپ، ادب ۽ موسيقيءَ جي بنيادي ٻولي آهي. زنجبار جو [[ڪيونگوجا]] لهجو جديد معياري سواحليءَ جي ترقيءَ ۾ اهم اثر رکي ٿو. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[عربي ٻولي|عربي]] کي اسلام، ديني تعليم ۽ تاريخي واپاري لاڳاپن سبب اهم مذهبي ۽ ثقافتي حيثيت حاصل آهي. سواحلي ادبي روايت ۾ شاعريءَ جون صنفون جهڙوڪ ''شعيري'' ({{lang|sw|shairi}}) ۽ ''اوتينزي'' ({{lang|sw|utenzi}}) تاريخي طور اهم رهيون آهن. ''شعيري'' ۾ محبت، سماجي معاملن يا سياسي موضوعن تي شاعري ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ ''اوتينزي'' گهڻو ڪري ڊگهي بياني، مذهبي يا تاريخي شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. زنجبار ۾ ڄاول ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] کي 2021ع جو [[ادب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي نوآباديات جي اثرن، جلاوطني، پناهگيرن ۽ مختلف ثقافتن وچ ۾ رهندڙ ماڻهن جي تجربن جي باريڪ مطالعي لاءِ ساراهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/press-release/ |title=The Nobel Prize in Literature 2021 |publisher=Nobel Prize Outreach |date=7 October 2021 |access-date=9 September 2026 }}</ref> گرناه 1948ع ۾ زنجبار ۾ ڄائو ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ انگلينڊ لڏي ويو؛ سندس ڪيترن ناولن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآبادياتي ورثو ۽ سڃاڻپ جا موضوع مرڪزي حيثيت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/bio-bibliography/ |title=Abdulrazak Gurnah – Biobibliography |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=9 September 2026 }}</ref> === موسيقي === [[تاراب موسيقي]] زنجبار جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل موسيقي روايتن مان هڪ آهي. اها سواحلي ساحل جي مقامي روايتن سان گڏ عرب، هندستاني ۽ هندي سمنڊ جي ٻين موسيقي روايتن جي ميل جول مان ترقي ڪئي. تاراب ۾ عام طور [[عود]]، [[وائلن]]، قانون، اڪارڊين، ننڍا ڊرم ۽ ٻين سازن جو استعمال ٿيندو آهي. 19هين صديءَ جي آخر ۾ [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ عرب موسيقيءَ سان لاڳاپيل درٻاري روايتن جي واڌ سان تاراب کي نئين سر هٿي ملي. پوءِ هن صنف وڌيڪ مقامي سواحلي روپ اختيار ڪيو ۽ 20هين صديءَ ۾ عوامي موسيقي بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Topp Fargion |first1=Janet |last2=Le Guennec-Coppens |first2=Françoise |last3=Mery |first3=Sophie |title=The Music of Zenj: Arab-African crossovers in the music of Zanzibar |journal=Journal des africanistes |volume=72 |issue=2 |year=2002 |pages=203–212 |url=https://www.persee.fr/doc/jafr_0399-0346_2002_num_72_2_1315 }}</ref> [[سيتي بنت سعد]] 20هين صديءَ جي شروعاتي زنجبار جي سڀ کان اهم تاراب ڳائڻي هئي. هوءَ [[فومبا]] ۾ ڄائي ۽ سواحلي زبان ۾ ڳائڻ سبب تاراب کي درٻاري ۽ اشرافي حلقن کان ٻاهر وسيع عوام تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس رڪارڊنگون 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي طور جاري ٿيون ۽ هوءَ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل ڳائڻين مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last=Fair |first=Laura |title=Music, memory and meaning: the Kiswahili recordings of Siti binti Saad |journal=Afrikanistische Arbeitspapiere |issue=55 |year=1998 |pages=1–16 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Sanga |first=Imani |title=The Archiving of Siti Binti Saad and her Engagement with the Music Industry in Shaaban Robert’s Wasifu wa Siti Binti Saad |journal=Eastern African Literary and Cultural Studies |volume=2 |issue=1–2 |year=2016 |pages=34–44 |doi=10.1080/23277408.2016.1158550 }}</ref> زنجبار جي روايتي موسيقي ۾ ''سمبرا''، ''شرها''، ''ليواه'' ۽ مذهبي ''موليدي'' جهڙيون روايتون پڻ شامل آهن. ''موليدي'' ۾ [[مولد النبي]] سان لاڳاپيل مذهبي قصا ۽ [[قصيدو|قصيدا]] عربي يا سواحليءَ ۾ پڙهيا وڃن ٿا. نوجوان نسل ۾ 1990ع کان پوءِ [[بونگو فلاوا]] ۽ تنزانيائي هپ هاپ پڻ مقبول ٿيا آهن. زنجبار مشهور برطانوي ڳائڻي ۽ [[ڪوئين]] بينڊ جي اڳواڻ [[فريڊي مرڪري]] جي ڄمڻ واري جاءِ پڻ آهي. هو 1946ع ۾ [[زنجبار شهر]] ۾ پيدا ٿيو هو. === فن تعمير ۽ شهري ورثو === [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جون سوڙهيون گهٽيون ۽ تاريخي عمارتون]] زنجبار جو فن تعمير خاص ڪري [[اسٽون ٽائون]] ۾ سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي اثرن جو گڏيل اظهار آهي. يونيسڪو موجب اسٽون ٽائون پنهنجي تاريخي شهري بناوت، سوڙهين گهٽين، مرجاني پٿر جي عمارتن، نقش ٿيل دروازن ۽ مذهبي ۽ تجارتي عمارتن سبب سواحلي ساحل جي شهري ثقافت جو غيرمعمولي مثال آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهم تاريخي عمارتن ۾: * [[بيت العجائب]] * [[زنجبار جو پراڻو قلعو]] * [[زنجبار جو پراڻو ڊسپينسري]] * [[حمامني فارسي غسل خانو]] * [[ليوِنگسٽن هائوس]] شامل آهن. [[بيت العجائب]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سلطان برغش بن سعيد جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ زنجبار جي سڀ کان مشهور تاريخي عمارتن مان رهيو آهي. اسٽون ٽائون جا مشهور ڪاٺ جا نقش ٿيل دروازا به شهر جي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[ميچنزاني فليٽس]] جهڙيون رهائشي عمارتون پڻ زنجبار جي جديد شهري تاريخ جو حصو بڻيون. اهي 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ انقلاب کان پوءِ وڏي پيماني تي رهائشي تعمير جي منصوبن هيٺ، اوڀر جرمني جي مدد سان ٺهيون.<ref>{{cite book |last=Bakari |first=Mohammed Ali |title=The Democratisation Process in Zanzibar: A Retarded Transition |publisher=GIGA-Hamburg |year=2001 |isbn=978-3-928049-71-9 |page=128 }}</ref> === ثقافتي ميلا ۽ فلم === [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] (ZIFF)، جنهن کي ''Festival of the Dhow Countries'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، اوڀر آفريڪا جي اهم ثقافتي ميلن مان هڪ آهي. اهو 1997ع ۾ قائم ٿيو ۽ فلم، موسيقي، فن ۽ سواحلي ۽ هندي سمنڊ واري دنيا جي ثقافتي رابطن کي هٿي ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/history.html |title=Our History |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZIFF هر سال آفريڪا، وچ اوڀر، ايشيا، يورپ ۽ ٻين علائقن جون فلمون ڏيکاري ٿو، پر خاص ڌيان آفريقي ۽ آفريقي ڊائسپورا جي فلم سازن تي هوندو آهي. ميلو فلم کي ثقافتي سڃاڻپ، سماجي مباحثي ۽ مقامي تخليقي صنعتن جي واڌ لاءِ اوزار طور پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/whyfestival.html |title=About Festival |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[سوتي زا بوسارا]] موسيقي ميلو ۽ [[جهازي ادبي ۽ جاز ميلو]] پڻ زنجبار جي جديد ثقافتي ڪئلينڊر جا نمايان حصا آهن. 2026ع ۾ يونيسڪو [[Majestic Cinema]] جي بحاليءَ واري منصوبي کي ZIFF، Sauti za Busara ۽ Jahazi جهڙن وڏن سالياني ثقافتي پروگرامن لاءِ اهم مستقبل جي مرڪز طور بيان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-high-level-visit-zanzibar-reaffirms-commitment-rehabilitation-majestic-cinema |title=UNESCO High-Level Visit in Zanzibar Reaffirms Commitment to Rehabilitation of Majestic Cinema |publisher=UNESCO |date=18 February 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ميڊيا ۽ مواصلات === زنجبار جي سرڪاري نشرياتي اداري کي [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ZBC) چيو وڃي ٿو. ان جون پاڙون 1951ع ۾ شروع ٿيل ''Voice of Zanzibar'' ريڊيو سروس تائين پهچن ٿيون. اتحاد کان پوءِ ان جو نالو ''Sauti ya Tanzania Zanzibar'' رکيو ويو.<ref name="ZBCHistory">{{cite web |url=https://www.zbc.go.tz/about |title=About Us |publisher=Zanzibar Broadcasting Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار رنگين ٽيليويزن جي شروعاتي مرڪزن مان پڻ هو. Television Zanzibar جي آزمائشي نشريات 9 مارچ 1973ع تي شروع ٿي ۽ 12 جنوري 1974ع تي ان جو رسمي افتتاح ٿيو. ZBC پنهنجي تاريخ ۾ ان کي آفريڪا جي شروعاتي رنگين ٽيليويزن نيٽ ورڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="ZBCHistory" /> 2013ع ۾ زنجبار جي ايوان نمائندگان جي منظور ڪيل قانون نمبر 4 تحت موجوده Zanzibar Broadcasting Corporation قائم ڪئي وئي.<ref name="ZBCHistory" /> اڄ زنجبار ۾ ريڊيو، ٽيليويزن، موبائل فون ۽ انٽرنيٽ خدمتون تنزانيا جي وڏي مواصلاتي نظام سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ مقامي FM ريڊيو ۽ آن لائن ميڊيا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === تعليم === [[File:Zanzibar 2012 06 06 4220 (7592226526).jpg|thumb|[[دارالسلام يونيورسٽي]] جو [[Institute of Marine Sciences]]، زنجبار]] زنجبار جو پنهنجو تعليم کاتو ۽ اعليٰ تعليمي ادارا آهن. [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]] (SUZA) 1999ع جي قانون نمبر 8 تحت قائم ڪئي وئي ۽ سيپٽمبر 2001ع ۾ عملي طور ڪم شروع ڪيو. اها زنجبار جي سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ 2026ع تائين انگوجا ۽ پيمبا تي نو ڪيمپس هلائي رهي هئي.<ref>{{cite web |url=https://suza.ac.tz/?page_id=2876 |title=About Us – SUZA History |publisher=The State University of Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار ۾ ٻين اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[زنجبار يونيورسٽي]]، [[سومائت يونيورسٽي]] ۽ دارالسلام يونيورسٽي جو [[Institute of Marine Sciences]] شامل آهن. جنوري 2026ع ۾ دارالسلام يونيورسٽي جي Institute of Marine Sciences لاءِ Buyu ۾ نئين علمي ۽ انتظامي عمارت جو افتتاح ڪيو ويو، جنهن کي سامونڊي سائنس ۽ ''blue economy'' جي تحقيق سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.udsm.ac.tz/news/president-samia-inaugurates-ims-facility-advancing-udsms-blue-economy-role |title=President Samia Inaugurates IMS Facility, Advancing UDSM’s Blue Economy Role |publisher=University of Dar es Salaam |date=12 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] زنجبار ۾ پنهنجو بين الاقوامي ڪيمپس قائم ڪيو. [[IIT مدراس زنجبار]] هندستان جي ڪنهن IIT جو پهريون پرڏيهي ڪيمپس آهي ۽ انجنيئرنگ، ڊيٽا سائنس، مصنوعي ذهانت ۽ سامونڊي ڍانچي جهڙن شعبن ۾ پروگرام پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/ |title=IIT Madras Zanzibar Campus |publisher=Indian Institute of Technology Madras |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2025ع ۾ ان جي پهرين MTech بيچ فارغ التحصيل ٿي، جڏهن تہ 2026ع ۾ ٻئي ڊگري ورهائڻ واري تقريب ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/campus-life |title=Discover Our Campus |publisher=IIT Madras Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> === رانديون === [[File:A bird's view of Amaan Stadium in Zanzibar.jpg|thumb|[[امان اسٽيڊيم]] جو هوائي منظر]] [[فٽبال]] زنجبار جي سڀ کان مشهور راند آهي. ان جو انتظام [[زنجبار فٽبال فيڊريشن]] (ZFF) ڪري ٿي. زنجبار [[FIFA]] جو ميمبر ناهي، تنهنڪري [[زنجبار قومي فٽبال ٽيم]] فيفا ورلڊ ڪپ ۾ حصو نٿي وٺي سگهي. ZFF [[CAF]] جي ايسوسيئيٽ حيثيت سان لاڳاپيل رهي آهي ۽ ان جا ڪلب CAF جي ڪجهه ڪلب مقابلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://zanzibar-fa.com/about-zfa/ |title=About ZFA |publisher=Zanzibar Football Federation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنهنجي [[زنجبار پريميئر ليگ]] آهي، جيڪا 1981ع ۾ قائم ٿي. مقامي ڪلب [[زنجبار ڪپ]] ۽ [[ماپندوزي ڪپ]] ۾ پڻ حصو وٺن ٿا. ماپندوزي ڪپ عام طور جنوري ۾ [[زنجبار انقلاب]] جي سالگرهه جي موقعي تي منعقد ٿيندو آهي. [[امان اسٽيڊيم]] زنجبار شهر جو مکيه وڏو راندين وارو ميدان آهي ۽ فٽبال سميت وڏين عوامي ۽ قومي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ڪرڪيٽ]] پڻ زنجبار ۾ تاريخي طور مشهور رهي. 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيٽن تي انگلينڊ، هندستان، پاڪستان، ڏکڻ آفريڪا ۽ اوڀر آفريڪا سان لاڳاپيل ٽيمون کيڏيون. 1964ع کان پوءِ راند جي مقبوليت گهٽجي وئي، پر 21هين صديءَ ۾ ان کي ٻيهر هٿي ڏيڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. [[جوڊو]] زنجبار ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان منظم نموني کيڏي وڃي ٿي ۽ [[زنجبار جوڊو ايسوسيئيشن]] مقامي ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ سرگرم رهي آهي. === چونڊ ثقافتي سڃاڻپون === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي ثقافت جا نمايان عنصر''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | نمايان مثال ! style="background:#457B9D;color:white;" | اهميت |- | ٻولي | [[سواحلي ٻولي]] | style="text-align:left;" | روزمره زندگي، ادب ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي |- | موسيقي | [[تاراب موسيقي]] | style="text-align:left;" | عرب، آفريقي ۽ هندي سمنڊ جي موسيقي روايتن جو ميلاپ |- | ڳائڻي | [[سيتي بنت سعد]] | style="text-align:left;" | سواحلي تاراب جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل مشهور ڳائڻي |- | ادبي شخصيت | [[عبدالرزاق گرناه]] | style="text-align:left;" | 2021ع جو ادب جو نوبل انعام ماڻيندڙ |- | مشهور ڄاول شخص | [[فريڊي مرڪري]] | style="text-align:left;" | [[ڪوئين]] بينڊ جو اڳواڻ ڳائڻي؛ زنجبار شهر ۾ ڄاول |- | عالمي ورثو | [[اسٽون ٽائون]] | style="text-align:left;" | سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي شهري ورثي جو مثال |- | فلم ۽ فن | [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] | style="text-align:left;" | اوڀر آفريڪا جي اهم سالياني ثقافتي ميلن مان هڪ |- | سرڪاري ميڊيا | [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] | style="text-align:left;" | ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي تاريخي ۽ سرڪاري نشريات |- | اعليٰ تعليم | [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]]، [[IIT مدراس زنجبار]] | style="text-align:left;" | مقامي ۽ بين الاقوامي اعليٰ تعليم جا مرڪز |- | راند | [[فٽبال]] | style="text-align:left;" | زنجبار جي سڀ کان مشهور منظم راند |} == زندگيءَ جو معيار ۽ صحت == [[File:Mnazi Mmoja Hospital.jpg|thumb|[[زنجبار شهر]] ۾ [[منازي موجا اسپتال]]، زنجبار جي اهم ريفرل اسپتالن مان هڪ]] زنجبار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران غربت، صحت جي سهولتن، صاف پاڻي، بجلي ۽ ٻين بنيادي خدمتن تائين پهچ ۾ مجموعي بهتري آئي آهي، پر [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، ۽ شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي تفاوت اڃا برقرار آهن. غربت خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جڏهن تہ صحت، روزگار، تعليم ۽ ٻين خدمتن جو وڏو حصو [[زنجبار شهر]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref name="ZanzibarPoverty2022">{{cite report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099750011032226668 |title=Towards a More Inclusive Zanzibar Economy: Zanzibar Poverty Assessment 2022 |publisher=[[World Bank]] |year=2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === غربت ۽ زندگيءَ جو معيار === [[زنجبار گهريلو بجيٽ سروي]] 2019/20 موجب بنيادي ضرورتن واري غربت جي شرح 2009/10ع جي '''34.9٪''' مان گهٽجي 2019/20ع ۾ '''25.7٪''' ٿي وئي، جڏهن تہ خوراڪي يا انتهائي غربت ساڳئي عرصي ۾ 11.7٪ مان گهٽجي '''9.3٪''' ٿي.<ref name="HBS2019">{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/HBS%20Main%20Report_final%2031.12.2020%20printing%20%282%29.pdf |title=Zanzibar Household Budget Survey 2019/2020 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2020 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي 2022ع واري غربت جائزي موجب 2009ع کان 2019ع تائين غربت ۾ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي ٿي، پر معاشي واڌ جي ڀيٽ ۾ غربت گهٽجڻ جي رفتار نسبتاً سست رهي. وڏي تعداد ۾ ماڻهو غربت جي حد جي بلڪل ويجهو رهن ٿا، تنهنڪري قيمتن، روزگار يا آمدنيءَ ۾ ننڍيون خراب تبديليون به ڪيترن خاندانن کي ٻيهر غربت ۾ ڌڪي سگهن ٿيون.<ref name="ZanzibarPoverty2022" /> غربت جو جغرافيائي ورهاڱو به اڻبرابر آهي. 2019/20ع ۾ بنيادي ضرورتن واري غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ '''73.3٪''' ٻهراڙيءَ جي علائقن ۾ رهندا هئا، جڏهن تہ خوراڪي غربت ۾ رهندڙن مان 76.5٪ ٻهراڙيءَ ۾ هئا.<ref name="HBS2019" /> === بنيادي سهولتون === زنجبار ۾ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي تنزانيا جي ڪيترن ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً وڏي آهي. 2022ع جي Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار جي '''97.6٪ گهرن''' وٽ بهتر ڪيل پيئڻ جي پاڻي جو ذريعو موجود هو؛ آباديءَ جي لحاظ کان اهو انگ 97.8٪ هو.<ref name="DHS2022Water">{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/dhs/Tanzania_DHS-MIS_2022_Final_Report.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي سرڪاري شمارياتي خلاصن ۾ پڻ پاڻي، صفائي ۽ بجليءَ جي سهولتن ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي تفاوت ڏيکاريو ويو آهي. هڪ سرڪاري شمارياتي جدول موجب بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيل گهرن جو تناسب مجموعي طور تقريباً 57٪ هو، پر شهري علائقن ۾ اهو 86.6٪ ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 33.3٪ هو.<ref>{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026 }}</ref> === صحت جو نظام === زنجبار جو پنهنجو صحت کاتو ۽ صحت جي سهولتن جو نظام آهي، جنهن ۾ بنيادي صحت مرڪز، ضلعي ۽ علائقائي اسپتالون ۽ ريفرل ادارا شامل آهن. [[منازي موجا اسپتال]] انگوجا تي اهم ريفرل ۽ تدريسي اسپتال آهي، جڏهن تہ پيمبا ۽ انگوجا تي ضلعي ۽ علائقائي سطح جون ٻيون اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. گذريل سالن ۾ منازي موجا اسپتال ۽ ٻين صحت مرڪزن کي جديد بڻائڻ، نيون طبي خدمتون قائم ڪرڻ ۽ CT، MRI ۽ ٻين تشخيصي سهولتن تائين رسائي وڌائڻ لاءِ منصوبا شروع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite report |url=https://tanzaniagoaltrack.nbs.go.tz/content/platform/tanzania/reports/report-carousel-5.pdf |title=Evaluation of Zanzibar Vision 2020 |publisher=Zanzibar Planning Commission |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻارن جي موت ۽ زندگيءَ جي اميد === 2022ع جي [[تنزانيا جي آدمشماري|آبادي ۽ رهائش واري آدمشماري]] مطابق زنجبار ۾: * نون ڄاول ٻارن کان هڪ سال تائين موت جي شرح '''34.7 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ * هڪ کان پنجن سالن جي عمر واري ٻارن جي موت جي شرح '''22.2 في 1,000'''؛ * پنجن سالن کان گهٽ عمر جي مجموعي موت جي شرح '''54.9 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ ۽ * ڄمڻ وقت سراسري زندگيءَ جي اميد '''64.1 سال''' هئي.<ref name="Mortality2022">{{cite report |url=https://nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1752867160-Mortality%20Analysis.pdf |title=Census Results in Brief – Key Mortality Indicators, 2022 PHC |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عورتن جي زندگيءَ جي اميد 65.9 سال ۽ مردن جي 62.4 سال هئي. ساڳئي آدمشماريءَ ۾ زنجبار لاءِ ماءُ جي موت جي شرح '''196 في 100,000 زنده ڄمڻ''' ڄاڻائي وئي، جيڪا مکيه تنزانيا جي 146 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Mortality2022" /> === غذائيت === 2022ع واري Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان لڳ ڀڳ '''18٪''' [[قد جي گهٽ واڌ|stunting]] جو شڪار هئا، يعني سندن قد سندن عمر جي لحاظ کان گهٽ هو. اهو مکيه تنزانيا جي تقريباً 30٪ جي شرح کان گهٽ هو.<ref name="DHS2022Nutrition">{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/FR382/FR382.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[گهٽ وزن نسبت قد|wasting]] يا تيز غذائي کوٽ زنجبار ۾ نسبتاً وڌيڪ هئي: پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان تقريباً '''8٪''' wasting جو شڪار هئا، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها شرح تقريباً 3٪ هئي.<ref name="DHS2022Nutrition" /> زنجبار اندر پڻ علائقائي فرق موجود هئا. 2022ع ۾ stunting جي شرح [[اتر انگوجا علائقو|اتر انگوجا]] ۾ لڳ ڀڳ 29٪، [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 22٪، [[ڏکڻ پيمبا علائقو|ڏکڻ پيمبا]] ۽ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 17٪، ۽ [[مجيني مغربي علائقو|مجيني مغربي]] ۾ 13٪ هئي.<ref>{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/SR282/SR282.pdf |title=Tanzania DHS-MIS 2022 Summary Report |publisher=The DHS Program |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ايڇ آءِ وي/ايڊز === زنجبار ۾ عام بالغ آباديءَ ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز|HIV]] جي شرح مکيه تنزانيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. [[Tanzania HIV Impact Survey]] 2022–2023 موجب 15 سالن ۽ ان کان وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ HIV جي مجموعي شرح زنجبار ۾ '''0.4٪''' هئي، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها 4.5٪ هئي.<ref name="THIS2023">{{cite report |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/THIS2022-2023%20Final%20Report.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023: Final Report |publisher=National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and Tanzania Commission for AIDS |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنجن علائقن ۾ بالغ HIV جي شرح 0.2٪ کان 0.8٪ جي وچ ۾ هئي؛ سڀ کان گهٽ شرح [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 0.2٪ ۽ سڀ کان وڌيڪ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 0.8٪ رپورٽ ٿي.<ref>{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705491208-THIS2022-2023_Summary_Sheet.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023 Summary Sheet |publisher=National Bureau of Statistics |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عام آباديءَ جي گهٽ شرح باوجود ڪجهه وڌيڪ خطري وارن گروهن ۾ HIV جي شرح گهڻي آهي. 2023ع ۾ انگوجا تي ڪيل مربوط حياتياتي ۽ رويي واري سروي اهڙن گروهن ۾ عام آباديءَ کان گهڻو وڌيڪ HIV بار ڏيکاريو، جنهن سبب بچاءَ، جاچ ۽ علاج جون مخصوص خدمتون صحت پاليسيءَ جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite report |url=https://zhhtlsmz.go.tz/assets/uploads/ZIBBS2023_Report_CDCClearance_27Aug2025_CLEAN_Cleared.pdf |title=Zanzibar Integrated Bio-Behavioral Surveillance Survey 2023 |publisher=Zanzibar Integrated HIV, Hepatitis, Tuberculosis and Leprosy Programme |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === چونڊ سماجي ۽ صحت جا انگ === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار ۾ زندگيءَ جي معيار ۽ صحت جا چونڊ اشارا''' ! style="background:#264653;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#457B9D;color:white;" | سال / ذريعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | style="text-align:left;" | بنيادي ضرورتن واري غربت | '''25.7٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | 2009/10ع ۾ 34.9٪ هئي |- | style="text-align:left;" | انتهائي / خوراڪي غربت | '''9.3٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | گهٽ ۾ گهٽ خوراڪي ضرورتون پوريون نه ڪندڙ آبادي |- | style="text-align:left;" | بهتر پيئڻ جي پاڻي تائين گهرن جي رسائي | '''97.6٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | بهتر ڪيل پاڻيءَ جو ذريعو |- | style="text-align:left;" | ڄمڻ وقت زندگيءَ جي اميد | '''64.1 سال''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | مرد 62.4؛ عورتون 65.9 سال |- | style="text-align:left;" | ٻارڙن جي موت جي شرح | '''34.7 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | هڪ سال کان اڳ موت |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت | '''54.9 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | ماءُ جي موت جي شرح | '''196 / 100,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ stunting | '''18٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | دائمي غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ wasting | '''8٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | تيز غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | بالغ HIV شرح | '''0.4٪''' | 2022–23 THIS | style="text-align:left;" | 15 سال ۽ وڌيڪ عمر |} <small>نوٽ: مختلف اشارا مختلف سرڪاري سروي ۽ آدمشماريءَ مان آهن، تنهنڪري انهن جا حوالا سال ۽ طريقيڪار مطابق پڙهڻ گهرجن.<ref name="HBS2019" /><ref name="Mortality2022" /><ref name="DHS2022Nutrition" /><ref name="THIS2023" /></small> == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == [[File:Bububu railway train, circa 1905.jpg|thumb|تقريباً 1905ع ۾ [[بوبوبو]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] وچ ۾ هلندڙ ريل گاڏي]] ٻيٽ-جهڳٽو هجڻ سبب زنجبار جو تنزانيا جي مکيه سرزمين سان ڪو سڌو زميني رابطو ناهي. ماڻهن ۽ سامان جي اچ وڃ بنيادي طور [[سامونڊي آمدرفت|ٻيڙين ۽ فيرين]] ۽ [[هوائي آمدرفت]] وسيلي ٿئي ٿي، جڏهن تہ انگوجا ۽ پيمبا تي اندروني آمدرفت لاءِ روڊن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. زنجبار جي آمدرفت واري ڍانچي ۾ گذريل ڏهاڪن دوران وڏيون سيڙپڪاريون ٿيون آهن، خاص ڪري روڊن، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ نون فيري ٽرمينلن ۾. 2026ع تائين [[ماروهوبي]] ۾ نئون RoRo ۽ مسافر فيري ٽرمينل مرحليوار ڪم شروع ڪري چڪو هو، جڏهن تہ [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ نئين ٽرمينل، جهازن جي بيهڪ ۽ ٻين سهولتن جي توسيع هيٺ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === روڊ === زنجبار جي روڊن جو انتظام ۽ سار سنڀال بنيادي طور [[زنجبار روڊز ايجنسي]] (ZANROADS) جي ذميواري آهي. 2019ع جي Zanzibar Roads Agency Act تحت هي ادارو روڊن جي اڏاوت، انتظام ۽ سار سنڀال لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/public/document-category/acts/acts_2019/2019 |title=The Zanzibar Roads Agency Act |publisher=[[زنجبار جو ايوان نمائندگان]] |year=2019 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZANROADS موجب زنجبار جي روڊ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''1,800 ڪلوميٽر''' آهي. ان مان تقريباً 358 ڪلوميٽر مکيه روڊن جي درجي ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanroads.go.tz/ |title=Zanzibar Roads Agency |publisher=ZANROADS |access-date=9 September 2026 }}</ref> روڊن جي سار سنڀال لاءِ [[زنجبار روڊ فنڊ]] قائم آهي. 2001ع جي Zanzibar Roads Fund Act ۽ ان جي بعد وارين ترميمن تحت گڏ ڪيل رقم روڊن جي سار سنڀال لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جديد قانوني ترميمن سان فنڊ جي رقم Zanzibar Roads Agency ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ذميواري ناڻي واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري کي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/storage/documents/acts/english/all/1699442421.pdf |title=An Act to Amend Various Laws |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026 }}</ref> === عوامي آمدرفت === زنجبار اندر روزاني عوامي آمدرفت جو سڀ کان عام ذريعو '''[[دالا دالا]]''' آهي. اهي خانگي طور هلندڙ ننڍيون بسون يا مني بسون مقرر رستن تي مسافر کڻن ٿيون ۽ انگوجا ۽ پيمبا جي شهري توڙي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي ڳنڍين ٿيون. [[زنجبار شهر]] ۾ [[دراجاني مارڪيٽ]] ۽ [[مواناڪويريڪوي]] اهم دالا دالا مرڪز رهيا آهن. دراجاني کان خاص ڪري انگوجا جي اتر ۽ اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن گاڏيون هلن ٿيون، جڏهن تہ مواناڪويريڪوي کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ڏانهن رستا نڪرن ٿا. دالا دالا کان علاوه ٽيڪسي، موٽر سائيڪل ۽ خانگي گاڏيون پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. سياحت جي تيز واڌ سان زنجبار شهر ۽ اهم سياحتي علائقن ۾ روڊ ٽريفڪ ۽ پارڪنگ تي دٻاءُ وڌيو آهي. === سامونڊي آمدرفت === [[File:Stone Town Harbour, Zanzibar (10163070165).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو بندرگاهه]] [[File:Kilimanjaro V (34686973605).jpg|thumb|left|زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ هلندڙ تيز رفتار مسافر فيري]] سامونڊي آمدرفت زنجبار جي معيشت ۽ ماڻهن جي روزاني اچ وڃ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. [[انگوجا]]، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين وچ ۾ مسافر، گاڏيون ۽ واپاري سامان فيرين ۽ مال بردار جهازن ذريعي منتقل ڪيا وڃن ٿا. [[زنجبار پورٽس ڪارپوريشن]] (ZPC) زنجبار جي بندرگاهن جو سرڪاري انتظامي ادارو آهي. ان جي موجوده فهرست ۾ [[مالندي بندرگاهه|مالندي]]، [[مڪوڪوٽوني بندرگاهه|مڪوڪوٽوني]]، [[فومبا بندرگاهه|فومبا]]، [[مڪواني بندرگاهه|مڪواني]]، [[ويٽي بندرگاهه|ويٽي]] ۽ [[ويشا بندرگاهه|ويشا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://zpc.go.tz/?lang=en |title=Zanzibar Ports Corporation |publisher=Zanzibar Ports Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[مالندي بندرگاهه]] تاريخي طور انگوجا جو سڀ کان اهم سامونڊي واپاري ۽ مسافر بندرگاهه رهيو آهي. اهو [[اسٽون ٽائون]] ڀرسان واقع آهي ۽ ڊگهي عرصي تائين زنجبار جي درآمد، برآمد ۽ مسافر فيري خدمتن جو مرڪز رهيو آهي. زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ روزاني تيز رفتار مسافر فيريون هلن ٿيون. سيپٽمبر 2026ع جي شيڊيول موجب ڪجهه خدمتون ٻنهي شهرن وچ ۾ سفر تقريباً هڪ ڪلاڪ کان هڪ ڪلاڪ ويهن منٽن ۾ مڪمل ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.directferries.com/zanzibar_dar_es_salaam_ferry.htm |title=Zanzibar to Dar es Salaam Ferry Timetables |website=Direct Ferries |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ماروهوبي فيري ٽرمينل === زنجبار جي سامونڊي آمدرفت کي جديد بڻائڻ لاءِ [[ماروهوبي]] واٽر فرنٽ تي نئون مسافر ۽ گاڏي فيري ٽرمينل تعمير ڪيو ويو آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي RoRo ۽ مسافر سهولتن مئي 2026ع ۾ ڪم شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 18 جولاءِ 2026ع کان سڀ Landing Craft Tank ۽ RoRo مال بردار آپريشن ماروهوبي ٽرمينل ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جڏهن تہ مسافر، گاڏين ۽ مال کڻندڙ RoPax خدمتن جي مڪمل منتقلي آگسٽ 2026ع تائين رٿيل هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/zanzibar-shifts-roro-cargo-operations-to-maruhubi-as-ferry-terminal-nears-full-transition |title=Zanzibar shifts RoRo cargo operations to Maruhubi as ferry terminal nears full transition |publisher=ZF Development Company |date=17 July 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> نئين ٽرمينل ۾ گاڏين ۽ مال برداري لاءِ RoRo سهولتون، وزن ماپڻ وارو نظام، گودام، مسافر انتظارگاهون، مارڪيٽ ۽ لاجسٽڪ سهولتون شامل ڪيون پيون وڃن. منصوبي جو مقصد مالندي بندرگاهه تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ ٻيٽن جي سامونڊي واپار جي گنجائش وڌائڻ آهي. === سامونڊي حادثا === زنجبار جي سامونڊي تاريخ ۾ ڪجهه وڏا مسافر فيري حادثا پڻ ٿيا آهن. 10 سيپٽمبر 2011ع تي [[MV Spice Islander I]]، انگوجا کان پيمبا ويندي ٻڏي وئي. سرڪاري جاچ موجب ٻيڙي انتهائي حد تائين اوورلوڊ هئي. مختلف ابتدائي رپورٽن ۾ فوتين ۽ گم ٿيلن جا انگ مختلف هئا؛ بعد واري صدارتي ڪميشن 203 لاش هٿ اچڻ، 941 ماڻهن جي بچڻ ۽ 1,370 ماڻهن جي گم ٿيڻ جي رپورٽ ڏني.<ref>{{cite news |last=Sadallah |first=Mwinyi |title=Nine Charged over MV Spice Islander Sinking |url=http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |work=IPP Media |date=21 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622202429/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |archive-date=22 June 2013 }}</ref> 18 جولاءِ 2012ع تي [[MV Skagit]] [[چومبي ٻيٽ]] ڀرسان خراب سمنڊ ۾ اونڌي ٿي وئي. ٻيڙي دارالسلام کان انگوجا وڃي رهي هئي. حادثي ۾ ڪيترائي ماڻهو فوت يا گم ٿيا ۽ جاچ ۾ اوورلوڊنگ کي اهم سبب قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18899397 |title=Zanzibar ferry disaster: Hopes fade for missing |work=[[BBC News]] |date=19 July 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === هوائي آمدرفت === [[File:Abeid Amani Karume International Airport, 2013.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] زنجبار ۾ ٻه مکيه سرڪاري هوائي اڏا [[زنجبار ايئرپورٽس اٿارٽي]] جي انتظام هيٺ آهن: [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] انگوجا تي ۽ [[پيمبا ايئرپورٽ]] پيمبا تي.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/zaa-organization-background-2/ |title=ZAA Organization Background |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو زنجبار جو مکيه بين الاقوامي هوائي دروازو آهي. اهو [[زنجبار شهر]] کان لڳ ڀڳ 5 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ سان سڌيون يا ڳنڍيل هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/ |title=Zanzibar Airports Authority |publisher=Zanzibar Airports Authority |access-date=9 September 2026 }}</ref> هوائي اڏي جي توسيع 2026ع ۾ به جاري هئي. آگسٽ 2026ع ۾ Terminal 2 جي نئين عمارت 90 سيڪڙو مڪمل هئي ۽ ان کي ساليانو '''1.4 ملين مسافر''' سنڀالڻ جي گنجائش لاءِ تيار ڪيو پئي ويو. ساڳئي وقت نئون جهاز بيهارڻ وارو apron ۽ Terminal 2 ۽ Terminal 3 وچ ۾ رابطا پل پڻ تعمير هيٺ هئا.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=Zanzibar Airports Authority |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ريلوي === {{Main|زنجبار ۾ ريلوي}} زنجبار ۾ هن وقت ڪا فعال ريلوي ناهي، پر 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ انگوجا تي ننڍيون ريلويون هلنديون هيون. سڀ کان مشهور لائين [[اسٽون ٽائون]] ۽ [[بوبوبو]] وچ ۾ هئي. 1890ع واري ڏهاڪي ۾ ٺهيل ابتدائي ريلوي نظام سلطان جي محل ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندو هو. بعد ۾ بوبوبو ريلوي مسافرن ۽ مال لاءِ استعمال ٿي ۽ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي مسافر ريلوي خدمتن مان هڪ هئي. اها لائين آخرڪار بند ڪئي وئي ۽ ان جو گهڻو ڍانچو ختم ٿي ويو. === تجويز ڪيل زنجبار پل === زنجبار کي تنزانيا جي مکيه سرزمين سان سڌي زميني رابطي ذريعي ڳنڍڻ لاءِ هڪ وڏي پل جي تجويز وقت بوقت سامهون آئي آهي. تجويز ڪيل [[زنجبار پل]] جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''50 ڪلوميٽر''' ٻڌائي وئي آهي ۽ اها انگوجا کي دارالسلام ڀرسان مکيه سرزمين سان ڳنڍڻ لاءِ تصور ڪئي وئي آهي. 2023ع ۾ تنزانيا جي حڪومت ٻڌايو هو تہ منصوبي بابت هڪ چيني انجنيئرنگ ڪمپني سان ڳالهيون هلي رهيون هيون ۽ منصوبي جي اندازي لاڳت لڳ ڀڳ 2.7 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻائي وئي. پر 2025ع تائين منصوبي ۾ محدود عملي اڳڀرائي رپورٽ ٿي ۽ تعمير جي حتمي شروعاتي تاريخ مقرر نه ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.msn.com/en-gb/travel/news/the-incredible-new-2bn-bridge-in-africa-that-would-be-the-continent-s-longest/ar-AA1zykzW |title=The incredible new £2bn bridge in Africa that would be the continent's longest |website=MSN |date=20 February 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> جيڪڏهن لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر ڊگهي اها پل مڪمل ٿئي ٿي تہ اها آفريڪا جي موجوده ڊگهن پلن کان گهڻي ڊگهي هوندي؛ تنهن هوندي بہ اها اڃا تجويز ڪيل منصوبو آهي، تعمير هيٺ پل نه آهي. === آمدرفت جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي آمدرفت جو ڍانچو''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | مکيه ڍانچو ! style="background:#457B9D;color:white;" | جغرافيائي ڪردار ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | موجوده حيثيت |- | روڊ | لڳ ڀڳ 1,800 ڪلوميٽر جو نيٽ ورڪ | انگوجا ۽ پيمبا اندر زميني آمدرفت | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | عوامي آمدرفت | [[دالا دالا]]، ٽيڪسي ۽ ٻيون گاڏيون | شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا رستا | فعال |- | مسافر فيري | دارالسلام–زنجبار ۽ انگوجا–پيمبا | ٻيٽن ۽ مکيه سرزمين وچ ۾ رابطو | روزاني خدمتون |- | بندرگاهه | مالندي، ماروهوبي، فومبا، ويٽي، مڪواني ۽ ٻيا | مسافر ۽ واپاري آمدرفت | فعال / جديدڪاري هيٺ |- | هوائي آمدرفت | [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[پيمبا ايئرپورٽ]] | ملڪي ۽ بين الاقوامي رابطا | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | ريلوي | تاريخي اسٽون ٽائون–بوبوبو لائين | تاريخي اندروني آمدرفت | بند |- | تجويز ڪيل پل | لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر | انگوجا–مکيه تنزانيا | صرف تجويز |} == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] [[زمرو:تنزانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:تنزانيا جي ارضيات]] [[زمرو:آفريڪا جا تاريخي علائقا]] 5orfn3bn4lg2cd2trc9lmjxk2k9uvbz 14 59170 410565 395444 2026-09-08T16:17:31Z Memon2025 21315 /* */ 410565 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2025ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] rm30twnb1ci729sz32xytnk4x6rd6r9 0 59735 410534 409669 2026-09-08T12:44:05Z Ibne maryam 17680 410534 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature |name = آئرلينڊ جي پارليامينٽ |coa_pic = Oireachtas logo.svg |coa_res = 130px |session_room = Leinsterhouse.jpg |session_res = |house_type = ٻہ ايواني |body = |houses = [[دائل ايئرن|ڊائل ايئرن]]<br/>[[شانيد ايئرن]] |leader1_type = [[صدر]] |leader1 = [[ميخائيل ڊي ھگنس]] |election1 = 2018ع |leader2_type = ڪنهئلا (Ceann Comhairle) |leader2 = شان او فيورٽ |party2 = (فيئانا فئل) |election2 = 10 مارچ 2016ع |leader3_type= ڪاھيئرلخ (Cathaoirleach) |leader3 = مارڪ ڊئلي |party3 = (فيئانا فئل) |election3 = 29 جولاء 2020ع |members= 220 رڪن<br/> * 160 چائل ڊالا * 60 سينيٽر |house1 = {{longitem|[[ڊائل ائيرن]]}} |house2 = {{longitem|[[شانيد ايئرن]]}} |structure1 = Seanad Éireann.svg |structure1_res = 250px |structure2 = Current Seanad Éireann composition.svg |structure2_res = 250px |voting_system1 = سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ |last_election1 = آئرش عام چونڊون 2020ع |voting_system2 = اڻ سڌي چونڊ |last_election2 = شانيد ايئرن جي چونڊ 2020ع |meeting_place = لينسٽر ھائوس، [[ڊبلن]] |website = {{URL|oireachtas.ie}} |native_name=اريڪتاس ايئرن<br> Oireachtas Éireann}} '''اريڪتاس''' (Oireachtas؛ {{IPAc-en|ˈ|ɛr|ə|k|t|ə|s}} {{respell|ERR|ək|təs}}،<ref>{{cite Oxford Dictionaries|Oireachtas|accessdate=30 November 2013}}</ref> جنھن کي "اريڪتاس ايئرن" پڻ سڏيندا آهن، [[جمھوريا آئرلينڊ]] جي پارليامينٽ جو نالو آهي جيڪو ملڪ جي <small>1937</small>ع واري آئين تحت ڏنل نالو آهي<ref>The Oireachtas is described as the "National Parliament" in Article 15 of the [[Constitution of Ireland]], though this term is not an alternative official title.</ref> اھا ٻہ ايواني پارليامينٽ آھي جنھن ۾ مٿيون ايوان: [[دائل ائيرن]] ۽ ھيٺيون ايوان: [[شانيد ايئرن]] سڏبا آهن. اھي ٻئي ايوان [[ڊبلن]] جي لينسٽر ھائوس نالي عمارت ۾ واقع آھن جيڪا عمارت ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ آئرلينڊ جي ڊيوڪ جو محل ھئي. انھن ٻنھي ايوانن مان [[ھيٺيون ايوان]] يا [[ڊائل ائيرن]] بااختيار ايوان آھي جنھن جا رڪن عوام سڌي ريت ووٽ ذريعي چونڊيندو آھي. ==نالي جو مطلب== لفظ "اريڪتاس" آئرش ٻولي جي لفظ "اريڪت" (airecht) يا (oireacht) مان نڪتل آهي جنھن جي معنيَ "آزاد ماڻھن جي مجلس" آهي. اھو ايرڪت لفظ وري "ايرگ" لفظ مان نڪتل آهي جنھن جي معنيَ "آزاد ماڻھو" آهي. <ref>{{cite web|url=https://books.google.ie/books?id=2rwRDAAAQBAJ&pg=PA878&dq=oireacht&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjEjrKgxITiAhU1TBUIHQaMAK8Q6AEINzAC#v=onepage&q=oireacht&f=false|title=A New History of Ireland: Prehistoric and early Ireland|first1=Theodore William|last1=Moody|first2=Dáibhí Ó|last2=Cróinín|first3=Francis X.|last3=Martin|first4=Francis John|last4=Byrne|first5=Art|last5=Cosgrove|date=5 May 1976|publisher=Oxford University Press|via=Google Books}}</ref> اريڪتاس لفظ جو بطور قانون ساز مجلس پھريون ڀيرو استعمال "آئرش فري اسٽيٽ" واري دور ۾ ٿيو ھو. ==بناوت== ڊائل ائيرن اريڪتاس جو ھيٺيون ايوان آھي، جيڪو يونيورسل ووٽ واري بنياد تي عوام طرفان سڌي چونڊ ذريعي جڙندو آهي. ان ايوان جي رڪنن کي چونڊيندڙ ووٽر گھٽ ۾ گھٽ 18 سالن جي عمر جا ھوندا آھن. ان ايوان جي چونڊ ھر پنجن سالن بعد ٿيندي آهي. ھن ايوان جي تحليل ڪھڙي بہ وقت تيشخ جي. درخواست تي ٿي سگھي ٿي. ھن ايوان جي چونڊ ۾ متناسب نمائندگي لاء سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ وارو طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي. ھن ايوان جا 160 رڪن آھن. مٿئين ايوان شانيد جيڪو دراصل سينيٽ ھوندو آھي ان جي رڪنن جي چونڊ مختلف طريقن سان عمل ۾ ايندي آھي. 43 سينيٽرن کي ڪائونسلر يا پارليامينٽر چونڊيندا آهن. 11 جي چونڊ [[تيشخ|تيشخ (وزيراعظم)]] ڪندو آهي. 6 سينيٽرن جي چونڊ ٻن يونيورسٽين وارن تڪن ذريعي ٿيندي آهي. اھڙي طرح شانيد جا ڪل 60 رڪن ھوندا آھن. ملڪ جو صدر سڌي چونڊ ذريعي ستن سالن لاء چونڊيو ويندو آهي ۽ ساڳيو ماڻھو ٻن مدتن تائين اھل ھوندو آھي. اريڪتاس جي ٻنھي ايوانن جي رڪنن تي مشتمل مختلف شعبن لاء 13 جوائنٽ ڪاميٽيون ٺھيل ھونديون آھن. ==اختيار== ڪو بہ قانون منظور ڪرڻ لاء گھڻي ڀاڱي ٻنھي ايوانن جي منظوري لازمي آھي. جيڪڏهن دائل جي منظوري شانيد رد ڪري تہ بل ٻيھر ڊائل ۾ پيش ٿيندو آهي ۽ ٻيھر اتان منظوري حتمي ھوندي آھي جنھن بعد قانون جو بل صدر ڏانھن دستخطي منظوري لاء ويندو آهي اھڙي طرح قانون سازي مڪمل ٿي ويندي آهي. آئيني ترميم جو بل صدر جي دستخطي منظوري کان اڳ ريفرنڊم ذريعي عوامي منظوري وارو مرحلو طئي ڪندو آهي. اريڪتاس مان منظور ٿيل سمورن قانونن لاء صدر جي دستخطي منظوري لازمي ھوندي آھي. جيڪڏهن ڪنھن اريڪتاس جي منظور ڪيل قانوني بل بابت ڪو آئين مسئلو ھوندو آھي تہ صدر ان جو ريفرنس سپريم ڪورٽ ڏانھن ان جي آئيني حيثيت طئي ڪرڻ لاءِ موڪليندو آهي. شنيد جا اختيار محدود آهن جن سان صرف تاخير ٿيندي آهي باقي شنيد کي ويٽو جو اختيار ڪانہ آھي. اريڪتاس قانونسازي جا سمورا اختيار آھن ان کان سواءِ بجٽ لاء مالياتي بلن جي منظوري ڏيندي آهي. ڪورٽن اريڪتاس کي پنھنجا محدود اختيار مختلف ادارن ۽ حڪومتي وزيرن کي سونپڻ جو اختيار پڻ ڏنو آھي.<ref>{{Cite web|title = Bederev -v- Ireland & ors : Judgments & Determinations : Courts Service of Ireland|url = http://www.courts.ie/Judgments.nsf/bce24a8184816f1580256ef30048ca50/ad1638c8122f48ef80257e04003f88df?OpenDocument|website = www.courts.ie|accessdate = 2015-10-04}}</ref> اريڪتاس ماتحت قانونساز ادارا پڻ جوڙيندي آهي. آئين جي منظوري ڊائل ائيرن ۾ ورتي ويندي آهي، جنھن بعد ريفرينڊم ذريعي ملڪ جو عوام منظوري ڏيندو آهي. اريڪتاس کي فوجي ڪاروائي جي منظوري جو پڻ اختيار ڏنل آهي. بين الاقوامي معاھدن تحت مقامي قانونسازي جي منظوري پڻ اريڪتاس ڏيندي آهي ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻہ ايواني مجلس]] [[زمرو:جمھوريه آئرلينڊ]] [[زمرو:قومي قانون ساز مجلس]] 23n2t11atmie1r2sds870nbhy6uotzz 410535 410534 2026-09-08T12:46:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 410535 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature |name = آئرلينڊ جي پارليامينٽ |coa_pic = Oireachtas logo.svg |coa_res = 130px |session_room = Leinsterhouse.jpg |session_res = |house_type = ٻہ ايواني |body = |houses = [[دائل ايئرن|ڊائل ايئرن]]<br/>[[شانيد ايئرن]] |leader1_type = [[صدر]] |leader1 = [[ميخائيل ڊي ھگنس]] |election1 = 2018ع |leader2_type = ڪنهئلا (Ceann Comhairle) |leader2 = شان او فيورٽ |party2 = (فيئانا فئل) |election2 = 10 مارچ 2016ع |leader3_type= ڪاھيئرلخ (Cathaoirleach) |leader3 = مارڪ ڊئلي |party3 = (فيئانا فئل) |election3 = 29 جولاء 2020ع |members= 220 رڪن<br/> * 160 چائل ڊالا * 60 سينيٽر |house1 = {{longitem|[[ڊائل ائيرن]]}} |house2 = {{longitem|[[شانيد ايئرن]]}} |structure1 = Seanad Éireann.svg |structure1_res = 250px |structure2 = Current Seanad Éireann composition.svg |structure2_res = 250px |voting_system1 = سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ |last_election1 = آئرش عام چونڊون 2020ع |voting_system2 = اڻ سڌي چونڊ |last_election2 = شانيد ايئرن جي چونڊ 2020ع |meeting_place = لينسٽر ھائوس، [[ڊبلن]] |website = {{URL|oireachtas.ie}} |native_name=اريڪتاس ايئرن<br> Oireachtas Éireann}} '''اريڪتاس''' (<small>Oireachtas</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|ɛr|ə|k|t|ə|s}})،<ref>{{cite Oxford Dictionaries|Oireachtas|accessdate=30 November 2013}}</ref> جنھن کي اريڪتاس ايئرن پڻ سڏيندا آهن، [[جمھوريا آئرلينڊ]] جي پارليامينٽ جو نالو آهي جيڪو ملڪ جي <small>1937</small>ع واري آئين تحت ڏنل نالو آهي<ref>The Oireachtas is described as the "National Parliament" in Article 15 of the [[Constitution of Ireland]], though this term is not an alternative official title.</ref> اھا ٻہ ايواني پارليامينٽ آھي جنھن ۾ مٿين ايوان کي [[دائل ائيرن]] ۽ ھيٺين ايوان کي [[شانيد ايئرن]] سڏبا آهن. اھي ٻئي ايوان [[ڊبلن]] جي لينسٽر ھائوس نالي عمارت ۾ واقع آھن جيڪا عمارت ارڙهين صدي عيسوي ۾ آئرلينڊ جي ڊيوڪ جو محل ھئي. انھن ٻنھي ايوانن مان [[ھيٺيون ايوان]] يا [[ڊائل ائيرن]] با اختيار ايوان آھي، جنھن جا رڪن عوام سڌي ريت ووٽ ذريعي چونڊيندا آھن. ==نالي جو مطلب== لفظ "اريڪتاس" آئرش ٻولي جي لفظ "اريڪت" (airecht) يا (oireacht) مان نڪتل آهي جنھن جي معنيَ "آزاد ماڻھن جي مجلس" آهي. اھو ايرڪت لفظ وري "ايرگ" لفظ مان نڪتل آهي جنھن جي معنيَ "آزاد ماڻھو" آهي. <ref>{{cite web|url=https://books.google.ie/books?id=2rwRDAAAQBAJ&pg=PA878&dq=oireacht&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjEjrKgxITiAhU1TBUIHQaMAK8Q6AEINzAC#v=onepage&q=oireacht&f=false|title=A New History of Ireland: Prehistoric and early Ireland|first1=Theodore William|last1=Moody|first2=Dáibhí Ó|last2=Cróinín|first3=Francis X.|last3=Martin|first4=Francis John|last4=Byrne|first5=Art|last5=Cosgrove|date=5 May 1976|publisher=Oxford University Press|via=Google Books}}</ref> اريڪتاس لفظ جو بطور قانون ساز مجلس پھريون ڀيرو استعمال "آئرش فري اسٽيٽ" واري دور ۾ ٿيو ھو. ==بناوت== ڊائل ائيرن اريڪتاس جو ھيٺيون ايوان آھي، جيڪو يونيورسل ووٽ واري بنياد تي عوام طرفان سڌي چونڊ ذريعي جڙندو آهي. ان ايوان جي رڪنن کي چونڊيندڙ ووٽر گھٽ ۾ گھٽ 18 سالن جي عمر جا ھوندا آھن. ان ايوان جي چونڊ ھر پنجن سالن بعد ٿيندي آهي. ھن ايوان جي تحليل ڪھڙي بہ وقت تيشخ جي. درخواست تي ٿي سگھي ٿي. ھن ايوان جي چونڊ ۾ متناسب نمائندگي لاء سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ وارو طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي. ھن ايوان جا 160 رڪن آھن. مٿئين ايوان شانيد جيڪو دراصل سينيٽ ھوندو آھي ان جي رڪنن جي چونڊ مختلف طريقن سان عمل ۾ ايندي آھي. 43 سينيٽرن کي ڪائونسلر يا پارليامينٽر چونڊيندا آهن. 11 جي چونڊ [[تيشخ|تيشخ (وزيراعظم)]] ڪندو آهي. 6 سينيٽرن جي چونڊ ٻن يونيورسٽين وارن تڪن ذريعي ٿيندي آهي. اھڙي طرح شانيد جا ڪل 60 رڪن ھوندا آھن. ملڪ جو صدر سڌي چونڊ ذريعي ستن سالن لاء چونڊيو ويندو آهي ۽ ساڳيو ماڻھو ٻن مدتن تائين اھل ھوندو آھي. اريڪتاس جي ٻنھي ايوانن جي رڪنن تي مشتمل مختلف شعبن لاء 13 جوائنٽ ڪاميٽيون ٺھيل ھونديون آھن. ==اختيار== ڪو بہ قانون منظور ڪرڻ لاء گھڻي ڀاڱي ٻنھي ايوانن جي منظوري لازمي آھي. جيڪڏهن دائل جي منظوري شانيد رد ڪري تہ بل ٻيھر ڊائل ۾ پيش ٿيندو آهي ۽ ٻيھر اتان منظوري حتمي ھوندي آھي جنھن بعد قانون جو بل صدر ڏانھن دستخطي منظوري لاء ويندو آهي اھڙي طرح قانون سازي مڪمل ٿي ويندي آهي. آئيني ترميم جو بل صدر جي دستخطي منظوري کان اڳ ريفرنڊم ذريعي عوامي منظوري وارو مرحلو طئي ڪندو آهي. اريڪتاس مان منظور ٿيل سمورن قانونن لاء صدر جي دستخطي منظوري لازمي ھوندي آھي. جيڪڏهن ڪنھن اريڪتاس جي منظور ڪيل قانوني بل بابت ڪو آئين مسئلو ھوندو آھي تہ صدر ان جو ريفرنس سپريم ڪورٽ ڏانھن ان جي آئيني حيثيت طئي ڪرڻ لاءِ موڪليندو آهي. شنيد جا اختيار محدود آهن جن سان صرف تاخير ٿيندي آهي باقي شنيد کي ويٽو جو اختيار ڪانہ آھي. اريڪتاس قانونسازي جا سمورا اختيار آھن ان کان سواءِ بجٽ لاء مالياتي بلن جي منظوري ڏيندي آهي. ڪورٽن اريڪتاس کي پنھنجا محدود اختيار مختلف ادارن ۽ حڪومتي وزيرن کي سونپڻ جو اختيار پڻ ڏنو آھي.<ref>{{Cite web|title = Bederev -v- Ireland & ors : Judgments & Determinations : Courts Service of Ireland|url = http://www.courts.ie/Judgments.nsf/bce24a8184816f1580256ef30048ca50/ad1638c8122f48ef80257e04003f88df?OpenDocument|website = www.courts.ie|accessdate = 2015-10-04}}</ref> اريڪتاس ماتحت قانونساز ادارا پڻ جوڙيندي آهي. آئين جي منظوري ڊائل ائيرن ۾ ورتي ويندي آهي، جنھن بعد ريفرينڊم ذريعي ملڪ جو عوام منظوري ڏيندو آهي. اريڪتاس کي فوجي ڪاروائي جي منظوري جو پڻ اختيار ڏنل آهي. بين الاقوامي معاھدن تحت مقامي قانونسازي جي منظوري پڻ اريڪتاس ڏيندي آهي ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻہ ايواني مجلس]] [[زمرو:جمھوريه آئرلينڊ]] [[زمرو:قومي قانون ساز مجلس]] dnze5msleue5e86rb3364xus1gv6uzs 0 59736 410532 410522 2026-09-08T12:24:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 410532 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature |name = آئرلينڊ جي سينيٽ |native_name = شانيد ايئرن<br>Seanad Éireann |coa_pic = Oireachtas_logo.svg |coa_res = 130px |session_room=SeanadEireann-800.jpg |house_type = مٿيون ايوان |body = [[اريڪتاس]] |legislature = |leader1_type = ڪاھيئرلخ |leader1 = مارڪ ڊئلي |party1 = (فيئانا فئل) |election1 = 29 جون 2020ع |leader2_type = ليئس ڪاھيئرلخ |leader2 = خالي |party2 = |election2 = |leader3_type = شانيد جو ليڊر |leader3 = ريگينا ڊوھرٽي |party3 = (فائين گئل) |election3 = 27 جون 2020ع |leader4_type = ڊپٽي ليڊر |leader4 = ليزا چيمبرز |party4 = (فيئانا فئل) |election4 = 29 جون 2020ع |leader5_type = مخالفت ڌر جا ليڊر |leader5 = ايوانا باچڪ (ليبر پارٽي) ۽ نيئل او ڊونگئلي (شن فئين) |party5 = |election5 = 29 جون 2020 |members = 60 |structure1 = Seanad Éireann.svg |structure1_res = 250px |structure1_alt = |last_election1 = آئرش شانيد جون چونڊون، 2020ع |meeting_place = شانيد چيمبر <br/>لينسٽر ھائوس، [[ڊبلن]] |website = {{URL|oireachtas.ie}} }} '''شانيد ايئرن''' (Seanad Éireann)،<ref>{{cite Oxford Dictionaries|Seanad|accessdate=30 November 2013}}</ref> جيڪا آئرلينڊ جي سينيٽ ۽ آئرلينڊ جي [[اريڪتاس|اريڪتاس (پارليامينٽ)]] جو مٿيون ايوان آھي. ان جا رڪن سينيٽر سڏبا آهن. [[اريڪتاس]] جي ھيٺين ايوان [[ڊائل ائيرن]] جي برعڪس ھن ايوان جي رڪنن جي سڌي چونڊ ڪانہ ٿيندي آهي. ان جا اختيار بہ دائل ائيرن جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان کي ويٽو جو اختيار ڪانہ آھي. ڪو بہ بل ڊائل ائيرن کان منظور ٿي پوء شانيد ۾ ايندو آهي ۽ سينيٽ جي رد ڪرڻ بعد ٻيھر ڊائل ائيرن ۾ پيش ٿيندو آهي جنھن جي منظوري حتمي ھوندي آھي. ان جي رڪنن جي چونڊ مختلف طريقن سان عمل ۾ ايندي آھي. 43 سينيٽرن کي ڪائونسلر يا پارليامينٽر چونڊيندا آهن. 11 جي چونڊ [[تيشخ|تشيخ (وزيراعظم)]] ڪندو آهي. 6 سينيٽرن جي چونڊ ٻن يونيورسٽين وارن تڪن ذريعي ٿيندي آهي. اھڙي طرح شانيد جا ڪل 60 رڪن ھوندا آھن. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جمھوريه آئرلينڊ]] [[زمرو:مٿيون قومي ايوان]] c246whhf9zv0nq1xken16tmoohpk9la 410533 410532 2026-09-08T12:26:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 410533 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature |name = آئرلينڊ جي سينيٽ |native_name = شانيد ايئرن<br>Seanad Éireann |coa_pic = Oireachtas_logo.svg |coa_res = 130px |session_room=SeanadEireann-800.jpg |house_type = مٿيون ايوان |body = اريڪتاس |legislature = |leader1_type = ڪاھيئرلخ |leader1 = مارڪ ڊئلي |party1 = (فيئانا فئل) |election1 = 29 جون 2020ع |leader2_type = ليئس ڪاھيئرلخ |leader2 = خالي |party2 = |election2 = |leader3_type = شانيد جو ليڊر |leader3 = ريگينا ڊوھرٽي |party3 = (فائين گئل) |election3 = 27 جون 2020ع |leader4_type = ڊپٽي ليڊر |leader4 = ليزا چيمبرز |party4 = (فيئانا فئل) |election4 = 29 جون 2020ع |leader5_type = مخالفت ڌر جا ليڊر |leader5 = ايوانا باچڪ (ليبر پارٽي) ۽ نيئل او ڊونگئلي (شن فئين) |party5 = |election5 = 29 جون 2020 |members = 60 |structure1 = Seanad Éireann.svg |structure1_res = 250px |structure1_alt = |last_election1 = آئرش شانيد جون چونڊون، 2020ع |meeting_place = شانيد چيمبر <br/>لينسٽر ھائوس، [[ڊبلن]] |website = {{URL|oireachtas.ie}} }} '''شانيد ايئرن''' (<small>Seanad</small> <small>Éireann</small>)،<ref>{{cite Oxford Dictionaries|Seanad|accessdate=30 November 2013}}</ref> جيڪا [[جمھوريا آئرلينڊ|آئرلينڊ]] جي سينيٽ ۽ آئرلينڊ جي [[اريڪتاس|اريڪتاس (پارليامينٽ)]] جو مٿيون ايوان آھي. ان جا رڪن سينيٽر سڏبا آهن. [[اريڪتاس]] جي ھيٺين ايوان [[ڊائل ائيرن]] جي برعڪس ھن ايوان جي رڪنن جي سڌي چونڊ ڪانہ ٿيندي آهي. ان جا اختيار بہ دائل ائيرن جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان کي ويٽو جو اختيار ڪانہ آھي. ڪو بہ بل ڊائل ائيرن کان منظور ٿي پوء شانيد ۾ ايندو آهي ۽ سينيٽ جي رد ڪرڻ بعد ٻيھر ڊائل ائيرن ۾ پيش ٿيندو آهي جنھن جي منظوري حتمي ھوندي آھي. ان جي رڪنن جي چونڊ مختلف طريقن سان عمل ۾ ايندي آھي. 43 سينيٽرن کي ڪائونسلر يا پارليامينٽر چونڊيندا آهن. 11 جي چونڊ [[تيشخ|تشيخ (وزيراعظم)]] ڪندو آهي. 6 سينيٽرن جي چونڊ ٻن يونيورسٽين وارن تڪن ذريعي ٿيندي آهي. اھڙي طرح شانيد جا ڪل 60 رڪن ھوندا آھن. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جمھوريه آئرلينڊ]] [[زمرو:مٿيون قومي ايوان]] 8atcxayo59juvy17n9k5lh81zr28c8n 0 59737 410526 410524 2026-09-08T12:10:46Z Ibne maryam 17680 410526 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = آئرلينڊ جي اسيمبلي | native_name = ڊائل ايئرن<br> Dáil Éireann | coa_pic = Oireachtas_logo.svg | coa_res = 130px | session_room = Dáil Chamber.jpg | house_type = [[اريڪتاس]] | body = [[ھيٺيون ايوان]] | leader1_type = ڪنهئلا<br>(Ceann Comhairle) | leader1 = شان او فيورٽ | party1 = <!-- The CC does not take a party whip --> | election1 = ڪنهئلا جي چونڊ، 2016 | leader2_type = لئيس ڪنهئلا | leader2 = ڪيٿرئن ڪونولي | party2 = آزاد اميدوار | leader3_type = [[تيشخ]] | leader3 = ميخال مارٽن | party3 = (فيئانا فئل) | leader4_type = مخالفت ڌر جو اڳواڻ | leader4 = ميري ميڪڊونلڊ | party4 = (شن فئين) | leader5_type = تيشخ جي معاملن جو وزير مملڪت | leader5 = جيڪ چيمبرس | party5 = (فيئانا فئل) | leader6_type = چيف وھپ | leader6 = پاٽرڪ ميڪ لَاسوَن | party6 = (شن فئين) | legislature = | members = 160 | structure1 = Current Dáil Éireann composition.svg | structure1_res = 300px | voting_system1 = سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ | last_election1 = آئرش چونڊون 2020ع | next_election1 =20فيبروري 2025ع جي لڳ ڀڳ | meeting_place = ڊائل چيمبر<br>لينسٽر ھائوس، [[ڊبلن]] | website = {{URL|oireachtas.ie}} }} '''ڊائل ايئرن''' (Dáil Éireann؛ {{IPAc-en|audio=ga-Dáil_Éireann.ogg|d|ɔɪ|l|_|ˈ|ɛər|ən}})،<ref>{{cite Oxford Dictionaries|Dáil|accessdate=30 November 2013}}</ref> مختصر طور "ڊائل"(Dáil)، [[اريڪتاس|آئرلينڊ جي اسيمبلي يا آئرلينڊ جي اريڪتاس]] جي نالي سان پارليامينٽ جي ھيٺين ۽ مکيه ايوان جو نالو آهي. ھي ايوان آئرلينڊ جي آئين <small>1937</small>ع تحت ڪم ڪندو آهي. ڊائل ائيرن [[اريڪتاس]] جو ھيٺيون ايوان آھي، جيڪو يونيورسل ووٽ واري بنياد تي عوام طرفان سڌي چونڊ ذريعي جڙندو آهي. ان ايوان جي رڪنن کي چونڊيندڙ ووٽر گھٽ ۾ گھٽ 18 سالن جي عمر جا ھوندا آھن. ان ايوان جي چونڊ ھر پنجن سالن بعد ٿيندي آهي. ايوان جي تحليل ڪنهن به وقت [[تيشخ|آئرلينڊ جي صدر]] جي درخواست تي ٿي سگھي ٿي. ھن ايوان جي چونڊ ۾ متناسب نمائندگي لاء سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ وارو طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي. ھن ايوان جا <small>160</small> رڪن آھن جن کي آئرش ٻولي ۾ چائل ڊالا (<small>Teachta</small> <small>Dála</small>) سڏيندا آهن جنھن جي معنيَ ڊائل جو رڪن آهي. ھن ايوان جي اسپيڪر کي "ڪنهئلا" (<small>Comhairle</small>) چوندا آهن ڊپٽي اسپيڪر کي "لئيس ڪنهئلا" سڏيندا آهن. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جمھوريه آئرلينڊ]] [[زمرو:قومي هيٺيان ايوان]] b3k28ctm12lkeau2xqkuiepsll1kevz 410527 410526 2026-09-08T12:12:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 410527 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = آئرلينڊ جي اسيمبلي | native_name = ڊائل ايئرن<br> Dáil Éireann | coa_pic = Oireachtas_logo.svg | coa_res = 130px | session_room = Dáil Chamber.jpg | house_type = [[اريڪتاس]] | body = [[ھيٺيون ايوان]] | leader1_type = ڪنهئلا<br>(Ceann Comhairle) | leader1 = شان او فيورٽ | party1 = <!-- The CC does not take a party whip --> | election1 = ڪنهئلا جي چونڊ، 2016 | leader2_type = لئيس ڪنهئلا | leader2 = ڪيٿرئن ڪونولي | party2 = آزاد اميدوار | leader3_type = [[تيشخ]] | leader3 = ميخال مارٽن | party3 = (فيئانا فئل) | leader4_type = مخالفت ڌر جو اڳواڻ | leader4 = ميري ميڪڊونلڊ | party4 = (شن فئين) | leader5_type = تيشخ جي معاملن جو وزير مملڪت | leader5 = جيڪ چيمبرس | party5 = (فيئانا فئل) | leader6_type = چيف وھپ | leader6 = پاٽرڪ ميڪ لَاسوَن | party6 = (شن فئين) | legislature = | members = 160 | structure1 = Current Dáil Éireann composition.svg | structure1_res = 300px | voting_system1 = سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ | last_election1 = آئرش چونڊون 2020ع | next_election1 =20فيبروري 2025ع جي لڳ ڀڳ | meeting_place = ڊائل چيمبر<br>لينسٽر ھائوس، [[ڊبلن]] | website = {{URL|oireachtas.ie}} }} '''ڊائل ايئرن''' (<small>Dáil</small> <small>Éireann</small>؛ {{IPAc-en|audio=ga-Dáil_Éireann.ogg|d|ɔɪ|l|_|ˈ|ɛər|ən}})،<ref>{{cite Oxford Dictionaries|Dáil|accessdate=30 November 2013}}</ref> مختصر طور "ڊائل" (<small>Dáil</small>)، [[اريڪتاس|آئرلينڊ جي اسيمبلي يا آئرلينڊ جي اريڪتاس]] جي نالي سان پارليامينٽ جي ھيٺين ۽ مکيه ايوان جو نالو آهي. ھي ايوان آئرلينڊ جي آئين <small>1937</small>ع تحت ڪم ڪندو آهي. ڊائل ائيرن [[اريڪتاس]] جو ھيٺيون ايوان آھي، جيڪا يونيورسل ووٽ واري بنياد تي عوام طرفان سڌي چونڊ ذريعي جڙندو آهي. ان ايوان جي رڪنن کي چونڊيندڙ ووٽر گھٽ ۾ گھٽ 18 سالن جي عمر جا ھوندا آھن. ان ايوان جي چونڊ ھر پنجن سالن بعد ٿيندي آهي. ايوان جي تحليل ڪنهن به وقت [[تيشخ|آئرلينڊ جي صدر]] جي درخواست تي ٿي سگھي ٿي. ھن ايوان جي چونڊ ۾ متناسب نمائندگي لاء سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ وارو طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي. ھن ايوان جا <small>160</small> رڪن آھن جن کي آئرش ٻولي ۾ چائل ڊالا (<small>Teachta</small> <small>Dála</small>) سڏيندا آهن جنھن جي معنيَ ڊائل جو رڪن آهي. ھن ايوان جي اسپيڪر کي "ڪنهئلا" (<small>Comhairle</small>) چوندا آهن ڊپٽي اسپيڪر کي "لئيس ڪنهئلا" سڏيندا آهن. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جمھوريه آئرلينڊ]] [[زمرو:قومي هيٺيان ايوان]] svfsgvzh6c83tcpm3l0dl0h2vqczwtd 410528 410527 2026-09-08T12:14:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 410528 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = آئرلينڊ جي اسيمبلي | native_name = ڊائل ايئرن<br> Dáil Éireann | coa_pic = Oireachtas_logo.svg | coa_res = 130px | session_room = Dáil Chamber.jpg | house_type = [[اريڪتاس]] | body = [[ھيٺيون ايوان]] | leader1_type = ڪنهئلا<br>(Ceann Comhairle) | leader1 = شان او فيورٽ | party1 = <!-- The CC does not take a party whip --> | election1 = ڪنهئلا جي چونڊ، 2016 | leader2_type = لئيس ڪنهئلا | leader2 = ڪيٿرئن ڪونولي | party2 = آزاد اميدوار | leader3_type = [[تيشخ]] | leader3 = ميخال مارٽن | party3 = (فيئانا فئل) | leader4_type = مخالفت ڌر جو اڳواڻ | leader4 = ميري ميڪڊونلڊ | party4 = (شن فئين) | leader5_type = تيشخ جي معاملن جو وزير مملڪت | leader5 = جيڪ چيمبرس | party5 = (فيئانا فئل) | leader6_type = چيف وھپ | leader6 = پاٽرڪ ميڪ لَاسوَن | party6 = (شن فئين) | legislature = | members = 160 | structure1 = Current Dáil Éireann composition.svg | structure1_res = 300px | voting_system1 = سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ | last_election1 = آئرش چونڊون 2020ع | next_election1 =20فيبروري 2025ع جي لڳ ڀڳ | meeting_place = ڊائل چيمبر<br>لينسٽر ھائوس، [[ڊبلن]] | website = {{URL|oireachtas.ie}} }} '''ڊائل ايئرن''' (<small>Dáil</small> <small>Éireann</small>؛ {{IPAc-en|audio=ga-Dáil_Éireann.ogg|d|ɔɪ|l|_|ˈ|ɛər|ən}})،<ref>{{cite Oxford Dictionaries|Dáil|accessdate=30 November 2013}}</ref> مختصر طور "ڊائل" (<small>Dáil</small>)، [[اريڪتاس|آئرلينڊ جي اسيمبلي يا آئرلينڊ جي اريڪتاس]] جي نالي سان پارليامينٽ جي ھيٺين ۽ مکيه ايوان جو نالو آهي. ھي ايوان آئرلينڊ جي آئين <small>1937</small>ع تحت ڪم ڪندو آهي. ڊائل ائيرن [[اريڪتاس]] جو ھيٺيون ايوان آھي، جيڪا يونيورسل ووٽ واري بنياد تي عوام طرفان سڌي چونڊ ذريعي جڙندو آهي. ان ايوان جي رڪنن کي چونڊيندڙ ووٽر گھٽ ۾ گھٽ 18 سالن جي عمر جا ھوندا آھن. ان ايوان جي چونڊ ھر پنجن سالن بعد ٿيندي آهي. ايوان جي تحليل ڪنهن به وقت [[تيشخ|آئرلينڊ جي حڪومتي سربراهه]] جي درخواست تي ٿي سگھي ٿي. ھن ايوان جي چونڊ ۾ متناسب نمائندگي لاء سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ وارو طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي. ھن ايوان جا <small>160</small> رڪن آھن جن کي آئرش ٻولي ۾ چائل ڊالا (<small>Teachta</small> <small>Dála</small>) سڏيندا آهن جنھن جي معنيَ ڊائل جو رڪن آهي. ھن ايوان جي اسپيڪر کي "ڪنهئلا" (<small>Comhairle</small>) چوندا آهن ڊپٽي اسپيڪر کي "لئيس ڪنهئلا" سڏيندا آهن. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جمھوريه آئرلينڊ]] [[زمرو:قومي هيٺيان ايوان]] edkj93g91vnsfw8lud2eljj1o85bsrk 410529 410528 2026-09-08T12:15:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 410529 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = آئرلينڊ جي اسيمبلي | native_name = ڊائل ايئرن<br> Dáil Éireann | coa_pic = Oireachtas_logo.svg | coa_res = 130px | session_room = Dáil Chamber.jpg | house_type = [[اريڪتاس]] | body = ھيٺيون ايوان | leader1_type = ڪنهئلا<br>(Ceann Comhairle) | leader1 = شان او فيورٽ | party1 = <!-- The CC does not take a party whip --> | election1 = ڪنهئلا جي چونڊ، 2016 | leader2_type = لئيس ڪنهئلا | leader2 = ڪيٿرئن ڪونولي | party2 = آزاد اميدوار | leader3_type = [[تيشخ]] | leader3 = ميخال مارٽن | party3 = (فيئانا فئل) | leader4_type = مخالفت ڌر جو اڳواڻ | leader4 = ميري ميڪڊونلڊ | party4 = (شن فئين) | leader5_type = تيشخ جي معاملن جو وزير مملڪت | leader5 = جيڪ چيمبرس | party5 = (فيئانا فئل) | leader6_type = چيف وھپ | leader6 = پاٽرڪ ميڪ لَاسوَن | party6 = (شن فئين) | legislature = | members = 160 | structure1 = Current Dáil Éireann composition.svg | structure1_res = 300px | voting_system1 = سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ | last_election1 = آئرش چونڊون 2020ع | next_election1 =20فيبروري 2025ع جي لڳ ڀڳ | meeting_place = ڊائل چيمبر<br>لينسٽر ھائوس، [[ڊبلن]] | website = {{URL|oireachtas.ie}} }} '''ڊائل ايئرن''' (<small>Dáil</small> <small>Éireann</small>؛ {{IPAc-en|audio=ga-Dáil_Éireann.ogg|d|ɔɪ|l|_|ˈ|ɛər|ən}})،<ref>{{cite Oxford Dictionaries|Dáil|accessdate=30 November 2013}}</ref> مختصر طور "ڊائل" (<small>Dáil</small>)، [[اريڪتاس|آئرلينڊ جي اسيمبلي يا آئرلينڊ جي اريڪتاس]] جي نالي سان پارليامينٽ جي ھيٺين ۽ مکيه ايوان جو نالو آهي. ھي ايوان آئرلينڊ جي آئين <small>1937</small>ع تحت ڪم ڪندو آهي. ڊائل ائيرن [[اريڪتاس]] جو ھيٺيون ايوان آھي، جيڪا يونيورسل ووٽ واري بنياد تي عوام طرفان سڌي چونڊ ذريعي جڙندو آهي. ان ايوان جي رڪنن کي چونڊيندڙ ووٽر گھٽ ۾ گھٽ 18 سالن جي عمر جا ھوندا آھن. ان ايوان جي چونڊ ھر پنجن سالن بعد ٿيندي آهي. ايوان جي تحليل ڪنهن به وقت [[تيشخ|آئرلينڊ جي حڪومتي سربراهه]] جي درخواست تي ٿي سگھي ٿي. ھن ايوان جي چونڊ ۾ متناسب نمائندگي لاء سنگل ٽرانسفرئبل ووٽ وارو طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي. ھن ايوان جا <small>160</small> رڪن آھن جن کي آئرش ٻولي ۾ چائل ڊالا (<small>Teachta</small> <small>Dála</small>) سڏيندا آهن جنھن جي معنيَ ڊائل جو رڪن آهي. ھن ايوان جي اسپيڪر کي "ڪنهئلا" (<small>Comhairle</small>) چوندا آهن ڊپٽي اسپيڪر کي "لئيس ڪنهئلا" سڏيندا آهن. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جمھوريه آئرلينڊ]] [[زمرو:قومي هيٺيان ايوان]] 6ap33fku53hg6rsqmphcvbiimhrlaj0 14 62261 410588 395464 2026-09-08T16:42:53Z Memon2025 21315 410588 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:2002ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] e4qhyyotoxr6jwox140kur725raxm96 14 62262 410563 211233 2026-09-08T16:15:35Z Memon2025 21315 /* */ 410563 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] px96z2rcnj8tvwlgwsotm8peqqkbg8p 410564 410563 2026-09-08T16:16:13Z Memon2025 21315 /* */ 410564 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:2001ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] gh0fvdsbjbsz1jjuj89zo7zsbotil2y 14 69878 410575 253243 2026-09-08T16:27:17Z Memon2025 21315 /* */ 410575 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2021]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] 79m84udhx19brboa94ow7n936djzaeu 410576 410575 2026-09-08T16:28:41Z Memon2025 21315 /* */ 410576 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2021ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] [[زمرو:2021ع جون فوتگيون]] ekk3a03ykvaclu69bft45e47u8kegsu 14 72380 410568 242156 2026-09-08T16:20:56Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:2023ع جون وفاتون]] کي [[زمرو:2023ع جون فوتگيون]] ڏانھن چوريو 242156 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2020 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] 0xrok10qrzfjcm82r8uteci2pwk73d2 410572 410568 2026-09-08T16:24:05Z Memon2025 21315 /* */ 410572 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2023]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] [[زمرو:2020 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]] njh3hof9o5nks0n6tqnvnmdqhpmsf95 410573 410572 2026-09-08T16:24:59Z Memon2025 21315 /* */ 410573 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2023ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] [[زمرو:2020 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]] ss7o9j9fkuceldlzgz169kuoqvrovzv 14 76955 410566 400596 2026-09-08T16:18:18Z Memon2025 21315 /* */ 410566 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:2024ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] [[زمرو:2020 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]] 7vttpusda2v2lr0f7yxaaxjptk6psrp 14 80928 410587 299136 2026-09-08T16:41:28Z Memon2025 21315 410587 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2016ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] es6odxjl52wo3i4xllio8ed45khaesz 0 82890 410531 318986 2026-09-08T12:20:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410531 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer |name = '''پريم تنواڻي''' | honorific_prefix = | honorific_suffix = | native_name = پريم تنواڻي | image = | caption = | pseudonym = دادا پريم تنواڻي | birth_name = پريم | birth_date = | birth_place = رائيپور |death_date = 5 جون 2025 | death_place = ڇتيسڳڙھ، انڊيا | occupation = [[ليکڪ]]، تحقيقدان، ودوان | nationality = ھندستاني | alma_mater = | subject = | notableworks = سنڌي وياڪرڻ، لسانيات | spouse = | children = | awards = | signature = | influences = | influenced = }} '''پريم تنواڻي'''({{lang-en|Prem Tanwani}}) (وفات: 5 جون 2025ع) سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ناليوارو گياني، ليکڪ، محقق، ۽ [[ديوناگري اسڪرپٽ|ديوناگري لپيءَ]] جو سرگرم حامي هو<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.scribd.com/document/353029622/Sindhi-Writers-by-Bhagwan-Bhagchandani|title=Sindhi Writers by Bhagwan Bhagchandani {{!}} PDF {{!}} Sikhism|website=Scribd|language=en|access-date=2025-06-06}}</ref><ref>ڪتاب: سنڌي ليکڪ، ڀڳوان ڀاڳچنداڻي</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://humsari.com/the-legacy-of-dada-prem-tanwani-the-only-scholar-who-revived-the-ancient-civilization-and-language-of-sindh/|title=سنڌ جي پراچين تھذيب ۽ ٻوليءَ کي اجاڳر ڪندڙ يگاني عالم دادا پريم تنواڻيءَ جو وڇوڙو|last=Abro|first=Zahida|date=2025-06-11|website=Humsari|language=en-US|access-date=2025-06-11}}</ref>. هن سڄي ڄمار سنڌي ٻولي، [[سنڌي ادب|ساھت]]، ثقافت، ۽ قومي سڃاڻپ جي واڌاري لاءِ ارپي ڇڏي. ھو هڪ اهڙو نرالو فڪري ماڻھو هو، جيڪو نه رڳو علمي دنيا ۾، پر سوشل ميڊيا جي ذريعي به سنڌي ماڻھن ۾ ڏاڍو مقبول ۽ قابلِ عزت رهيو. == جيون خاڪو == پريم تنواڻي جو جنم ڀومي هندستان هئي، ۽ ابتدائي زندگيءَ جا گهڻا سال رائپور شهر ۾ گذاريائين، جتي هو هڪ اخبار جو ايڊيٽر ڊيٽر طور ڪم ڪندو رهيو. سندس اصل ڳوٺ لشڪري چانڊيو، ضلعي لاڙڪاڻو، سنڌ آهي، جنهن جي ياترا ڪرڻ سندس وڏي خواهش هئي، جيڪا پوري نه ٿي سگهي. ورهاڱي کان پوءِ سندس پريوار هندستان لڏپلاڻ ڪري ويو. پوءِ هو رائيپور شهر، ضلعي ۽ رياست [[ڇتيس ڳڙھ|ڇتيسڳڙھ]]، [[ڀارت]] ۾ مستقل طور آباد ٿيو. اتي ئي سندس سڄي زندگي علمي ۽ لساني سيوا ڪندي گذري. == پيشور زندگي == پريم تنواڻي ڪيترائي سال رائيپور ۾ اخبار سان لاڳاپيل رهيو ۽ ايڊيٽر طور ڪم ڪندو رهيو، ان کان پوءِ هن جو ڌيان سنڌي ٻولي، ادب ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو، جنھن ۾ پوريءَ ريت پاڻ ارپي ڇڏيو. == ٻولي ۽ ساھت سيوا== پريم تنواڻي سنڌي ٻوليءَ جو وڏو ڄاڻو هيو. پاڻ سنڌي ٻوليءَ جي جديد دور جي انهن نمايان ماڻهن مان هو، جن نه رُڳو ٻوليءَ سان لاڳاپو ڏيکاريو، پر ان کي نئين ٽھيءَ تائين پهچائڻ لاءِ علمي بنيادن تي ڪم ڪيو. هو خاص طور تي سنڌي ٻولي لاءِ ديوناگري لپيءَ جي وڏي پٺڀرائي ڪندو هو. ان موضوع تي هو بار بار وائيس نوٽس، لکتون، ۽ ٽيڪاٽٻڻي ڪندو هو. سندس آواز، اندازِ بيان ۽ دليل، ٻوليءَ سان سندس پيار جو عڪس هوندا هئا. ھن ڪيترائي لساني مضمون لکيا، ادبي پرچار ڪئي جيڪا سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري لاءِ اھم اثاثو آهي. ان سان گڏوگڏ سنڌي ٻولي، لپي، ۽ ادبي لاڙن تي سندس راءِ سميت سنڌي ادب، لسانيات، ۽ تاريخ بابت هن جي ڄاڻ ادبي حلقن کي گهرو فڪر ڏنو. سندس علمي اظهار خاص طور سوشل ميڊيا ۽ واٽس ايپ ذريعي عام سنڌي ماڻهن تائين پهچندو رهيو. === لکيل ڪتاب === # سواتنترا سنگرام اور سنڌ ڪا ہوڳدان<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_16-34-47_4bf1b589284435338c56e8f046107fcd.pdf |access-date=2025-06-06 |archive-date=2025-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250606064450/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_16-34-47_4bf1b589284435338c56e8f046107fcd.pdf |url-status=dead }}</ref> == فڪري لاڳاپو == دادا پريم تنواڻي سنڌ جي آزادي جو پڪو حامي هو. هو پنهنجي هر نياپي ۽ خطاب ۾ اها ڳالهه ورجائيندو هو ته "ھر سنڌيءَ جو رستو رُڳو سنڌ جو آجپو هجڻ گهرجي"، ۽ هر سنڌيءَ کي پنهنجي حصي جو قومي نڀائڻ گهرجي." سندس اهڙي بيباڪ راءِ کيس سنڌ جي آزادي پسند فڪري ڌارائن جو نمايان آواز بڻايو. == سوشل ميڊيا تي ڪردار == پريم جي سوشل ميڊيا وسيلي به تمام سٺي سڃاڻپ هئي. هو ورلڊ سنڌي فورم نالي واٽس ايپ گروپ جو سرگرم رڪن هو، جتي آمريڪا کان انڊونيشيا تائين سنڌي ڄاتل سڃاتل سنڌي ماڻهو شامل هئا. ان فورم جا سڀ ساٿي کيس سڪ سان "دادا پريم" ڪري سڏيندا هئا. هو سدائين فڪري، لساني، ۽ قومي معاملن تي اثرائتي راءِ ڏيندو هو. == لاڏاڻو == پريم تنواڻي 5 جون 2025ع ۾ لاڏاڻو ڪري ويو. سندس لاڏاڻي جي خبر سنڌي علمي، ادبي ۽ قومي حلقن لاءِ هڪ گھري ويراڳ ڇڏيو. سندس اڌوري خواهش، جيڪا سڄي زندگي ساڻس رهي، اها هئي سنڌ ۾ اباڻو ڳوٺ لشڪري چانڊيا، لاڙڪاڻي جو درشن ڪرڻ، جيڪا هن سان گڏ دفن ٿي وئي، پر سندس سيوا، فڪر، ۽ آواز سدائين سنڌ جي اتھاس جو ڀاڱو رهندا. == ورثو == پريم تنواڻي سنڌي ٻوليءَ، ديوناگري لپي، ۽ قومي شعور بابت جيڪا شعور جاڳايو، ان کي سدائين ياد ڪيو ويندو. هو سڄي انسانيت جو خيرخواهه هو، سندس زندگيءَ جو نچوڙ سندس ئي جملي ۾ سمايل آهي، جيڪو ھو پنهنجي نياپن جي پڇاڙيءَ ۾ چوندو هو: "جيئي سنڌ، جيئي هند، جيئي ساري دنيا!" == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] nktcydgkod9atre9yx34m8gzgbxq3us 0 85338 410609 348043 2026-09-08T17:56:28Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 410609 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | settlement_type = يونين ڪائونسل | name = ناڙا<br>Nara | image_skyline = Abbottabad_Thumb.png | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = ايبٽ آباد ضلعي جو نقشو | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ايبٽ آباد ضلعو]] | subdivision_type3 = [[تعلقو]] | subdivision_name3 = [[حويليان]] | population_total = 15,690 | population_as_of = | population_footnotes = <ref>[http://www.abbottabad.sdnpk.org/list_administrative.htm Census details of Unions Council in Abbottabad Tehsil] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627084639/http://www.abbottabad.sdnpk.org/list_administrative.htm |date=2007-06-27 }}</ref> | leader_title = ناظم | leader_name = سجاد<ref name="AbbGov">[http://www.abbottabad.gov.pk/Union-council/UCDetailPage.asp?name=Nara Nara Union Council]{{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | leader_title1 = نائب ناظم | leader_name1 = سليم اختر | website = | footnotes = }} '''ناڙا (اردو: )''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد]] جي 51 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] مان هڪ آهي، <ref>{{Citation |title=Administrative Units of District Abbottabad |url=http://www.abbottabad.sdnpk.org/adminunit.htm |accessdate=2025-09-30 |archive-date=2008-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807181536/http://www.abbottabad.sdnpk.org/adminunit.htm |dead-url=yes }}</ref> اها ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۾ حويليان تعلقي جو حصو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] flueyq4vehjuay5l2nfnh5ulr2kzale 410615 410609 2026-09-08T18:03:39Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 410615 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | settlement_type = يونين ڪائونسل | name = ناڙا<br>Nara | image_skyline = Abbottabad_Thumb.png | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = ايبٽ آباد ضلعي جو نقشو | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ايبٽ آباد ضلعو]] | subdivision_type3 = [[تعلقو]] | subdivision_name3 = [[حويليان]] | population_total = 15,690 | population_as_of = | population_footnotes = <ref>[http://www.abbottabad.sdnpk.org/list_administrative.htm Census details of Unions Council in Abbottabad Tehsil] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627084639/http://www.abbottabad.sdnpk.org/list_administrative.htm |date=2007-06-27 }}</ref> | leader_title = ناظم | leader_name = سجاد<ref name="AbbGov">[http://www.abbottabad.gov.pk/Union-council/UCDetailPage.asp?name=Nara Nara Union Council]{{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | leader_title1 = نائب ناظم | leader_name1 = سليم اختر | website = | footnotes = }} '''ناڙا (اردو: )''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد]] جي 51 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] مان هڪ آهي، <ref>{{Citation |title=Administrative Units of District Abbottabad |url=http://www.abbottabad.sdnpk.org/adminunit.htm |accessdate=2025-09-30 |archive-date=2008-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807181536/http://www.abbottabad.sdnpk.org/adminunit.htm |dead-url=yes }}</ref> اها ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۾ حويليان تعلقي جو حصو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] bejv51lg7o5aoh28vw5a60vi8gk614t 0 85659 410631 405177 2026-09-08T21:02:33Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Brontosaurus_at_TCMI_by_Volkan_Yuksel_7-11-09_DSC02702_PN_24387230_cs.jpg|Brontosaurus_at_TCMI_by_Volkan_Yuksel_7-11-09_DSC02702_PN_24387230_cs.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because 410631 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital and most populous city of Indiana, United States}} {{About|the capital city of the U.S. state of Indiana}} {{Infobox settlement | name = انڊياناپولس<br>Indianapolis | official_name = | settlement_type = رياستي راڄڌاني ۽ شهري-ڪائونٽي | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Indianapolis-1872528.jpg | alt1 = Downtown Indianapolis | caption1 = انڊياناپولس جو شهري مرڪز | image4 = Indiana_State_Capitol_Market_St_(bannerportada_esvoy).jpg | alt2 = Indiana Statehouse | caption4 = [[انڊيانا]] جو رياستي ايوان | image3 = Monument Circle, Indianapolis, Indiana, USA (cropped).jpg | alt3 = Soldiers' and Sailors' Monument | caption3 = سپاهين ۽ ملاحن جي يادگار | image2 = Indiana World War Memorial - July 2016 - Aonghus Flynn.jpg | alt4 = Indiana World War Memorial | caption2 = انڊيانا مهاڀاري جنگ جي يادگار | image5 = Go Racers - 2020 Indianapolis 500 200819-Z-KW817-1005.jpg | alt5 = Indianapolis Motor Speedway | caption5 = انڊياناپولس موٽر وي | image6 = Lucas Oil Stadium panoramic view from south end suite - WCNA Oct. 2024.jpg | alt6 = Lucas Oil Stadium | caption6 = لوقا آئل اسٽيڊيم | image7 = | alt7 = Children's Museum of Indianapolis | caption7 = ٻارن جو عجائب گهر }} | image_flag = Flag of Indianapolis.svg | image_seal = Seal of Indianapolis, Indiana.png | nicknames = <!-- DO NOT REMOVE NAPTOWN PER CURRENT CONSENSUS -->"Indy", "Circle City", "[[Crossroads of America]]", "Naptown", and [[Nicknames of Indianapolis|others]] | image_map = {{maplink | frame = yes | plain = yes | frame-align = center | frame-width = 270 | frame-height = 270 | frame-coord = {{coord|qid=Q6346}} | zoom = 9 | type = shape | marker = city | stroke-width = 2 | stroke-color = #0096FF | fill = #0096FF | id2 = Q6346 | type2 = shape-inverse | stroke-width2 = 2 | stroke-color2 = #5F5F5F | stroke-opacity2 = 0 | fill2 = #000000 | fill-opacity2 = 0 }} | map_caption = انڊياناپولس جو انٽرايڪٽيو نقشو | pushpin_map = | pushpin_mapsize = 200px | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|39|46|07|N|86|09|29|W|region:US-IN|display=inline,title}} ([[Soldiers' and Sailors' Monument (Indianapolis)|Soldiers' and Sailors' Monument]]) | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_type2 = رياست | subdivision_type3 = ڪائونٽي | subdivision_type4 = ٽائون شپ | subdivision_name = {{USA}} | subdivision_name2 = [[انڊيانا]] | subdivision_name3 = مئريون ڪائونٽي | subdivision_name4 = {{hlist|[[Center Township, Marion County, Indiana|Center]]|[[Decatur Township, Marion County, Indiana|Decatur]]|[[Franklin Township, Marion County, Indiana|Franklin]]|[[Lawrence Township, Marion County, Indiana|Lawrence]]|[[Perry Township, Marion County, Indiana|Perry]]|[[Pike Township, Marion County, Indiana|Pike]]|[[Warren Township, Marion County, Indiana|Warren]]|[[Washington Township, Marion County, Indiana|Washington]]|[[Wayne Township, Marion County, Indiana|Wayne]]}} | established_title = قيام | established_date = {{start date and age|1821|1|6}}<ref name="founding">{{cite book |editor1-last=Bodenhamer|editor1-first=David |editor2-last=Barrows|editor2-first=Robert |title=The Encyclopedia of Indianapolis |url=https://archive.org/details/encyclopediaofin0000unse_y6v0|year=1994 |publisher=[[Indiana University Press]] |location=Bloomington and Indianapolis |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofin0000unse_y6v0/page/1479 1479]–1480 |isbn=0-253-31222-1}}</ref> | established_title2 = قصبي جو درجو | established_date2 = {{start date and age|1831|9|3}}<ref name="founding"/> | established_title3 = شھر جو درجو | established_date3 = {{start date and age|1847|3|30}}<ref name="founding"/> | government_type = ميئر-ڪائونسل | governing_body = انڊياناپولس سٽي-ڪائونٽي ڪونسل | leader_title = ميئر | leader_name = جو هوگسيت (ڊيموڪريٽ) | unit_pref = Imperial | area_total_km2 = 952.95 | area_total_sq_mi = 367.93 | area_land_km2 = 936.64 | area_land_sq_mi = 361.64 | area_water_km2 = 16.30 | area_water_sq_mi = 6.29 | area_note = | elevation_m = 219 | elevation_ft = 718 | elevation_footnotes = <ref name="GNIS">{{cite GNIS|2395423|Indianapolis|access-date=April 10, 2021}}</ref> | population_total = 887642 | population_as_of = [[2020 United States census|2020]] | population_footnotes = | population_rank = {{ubl | [[List of North American cities by population|43rd]] in North America | [[List of United States cities by population|16th]] in the United States | [[List of cities in Indiana|1st]] in Indiana}} | population_density_sq_mi = 2454.50 | population_density_km2 = 947.69 | population_urban = 1,699,881 ([[List of United States urban areas|US: 32nd]]) | population_density_urban_km2 = 908.4 | population_density_urban_sq_mi = 2,352.6 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=[[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] |access-date=August 22, 2021}}</ref> | population_metro = 2111040 ([[List of metropolitan statistical areas|US: 33rd]]) | population_demonym = Indianapolitan<ref>{{cite Merriam-Webster |Indianapolitan |access-date=August 1, 2016}}</ref> | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Total Gross Domestic Product for Indianapolis-Carmel-Anderson, IN (MSA) |url= https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP26900 |website= fred.stlouisfed.org}}</ref><ref name="bea.gov">{{cite web |url = https://www.bea.gov/sites/default/files/2023-12/lagdp1223.pdf |title = Gross Domestic Product by County and Metropolitan Area, 2022|publisher = [[Bureau of Economic Analysis]] |website = www.bea.gov}}</ref> | demographics2_title1 = [[List of capitals in the United States|State capital]] and [[consolidated city-county]] | demographics2_info1 = $102.8 billion (2022) | demographics2_title2 = Indianapolis (MSA) | demographics2_info2 = $184.4 billion (2022) | postal_code_type = [[ZIP Code]]s | postal_code = {{Collapsible list|title=56 total ZIP codes:|46201–46209, 46213-46214, 46216-46222, 46224-46231, 46234-46237, 46239-46242, 46244, 46247, 46249-46251, 46253-46256, 46259-46260, 46262, 46268, 46277-46278, 46280, 46282-46283, 46285, 46288, 46290, 46298}} | area_codes = [[Area codes 317 and 463|317 and 463]] | blank_name = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] | blank_info = 18-36003<ref name="GR2">{{cite web |url=https://census.gov |publisher=[[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] |title=U.S. Census Bureau |access-date=January 31, 2008}}</ref> | blank1_name = [[GNIS]] feature ID | blank1_info = 2395423<ref name=GNIS/> | website = {{URL|indy.gov}} | footnotes = | pushpin_label = Indianapolis | established_title4 = سٽي-ڪائونٽي مجموعو | established_date4 = {{start date and age|1970|1|1}}<ref name="Unigov"/> | timezone = [[Eastern Time]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Eastern Daylight Time]] | utc_offset_DST = −4 | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web |title=2020 U.S. Gazetteer Files |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_18.txt |publisher=[[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] |access-date=March 16, 2022}}</ref> | leader_title1 = آبادي | leader_name1 = ڪل: 887642 (2020) شهري: 1,699,881 (32) ميٽرو: 2111040 (33) | total_type = انڊياناپولس شهري-ڪائونٽي }} '''انڊياناپولس''' (<small>Indianapolis</small>)، <ref>{{cite book|title=[[English Pronouncing Dictionary]]|last=Jones|first=Daniel|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2003|isbn=3-12-539683-2|editor1=Peter Roach|place=Cambridge|author-link=Daniel Jones (phonetician)|orig-year=1917|editor2=James Hartmann|editor3=Jane Setter}}</ref> عام طور تي "انڊي" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آمريڪي رياست [[انڊيانا]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ ميريون ڪائونٽي جي ڪائونٽي سيٽ آهي. انڊياناپولس رياست جي مرڪزي حصي ۾، وائٽ نديءَ جي اولهه ڪناري سان گڏ ميداني علائقي تائين ڦهليل آهي. شهر جو سرڪاري نعرو، "آمريڪا جو ڪراس روڊ"، ان جي هڪ ٽرانسپورٽ جي مرڪز جي طور تي تاريخي اهميت ۽ ان جي ٻين وڏين اتر آمريڪي مارڪيٽن سان، نسبتي قربت، کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Indy Chamber2">{{cite web|url=http://www.indychamber.com/files/1414/2429/3865/Metro_Indy_GCI_Export_Plan_low_resolution.pdf|title=Metro Indianapolis Export Plan|publisher=Indy Chamber|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022095403/http://www.indychamber.com/files/1414/2429/3865/Metro_Indy_GCI_Export_Plan_low_resolution.pdf|archive-date=October 22, 2016|access-date=August 16, 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="NPS2">{{cite web|url=http://www.nps.gov/nr/travel/indianapolis/introessay.htm|title=Capital at the Crossroads of America–Indianapolis: A Discover Our Shared Heritage Travel Itinerary|publisher=National Park Service (U.S. Dept. of the Interior)|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824155322/http://www.nps.gov/nr/travel/indianapolis/introessay.htm|archive-date=August 24, 2007|access-date=March 24, 2016|url-status=dead}}</ref> <small>'''2020ع'''</small> جي آدمشماري ۾، خاص شهر جي آبادي <small>'''8,87,642'''</small> هئي. انڊياناپولس آمريڪا جو <small>'''16'''</small>هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. [[شڪاگو]] ۽ [[ڪولمبس]]، [[اوهايو]]، کان پوءِ مڊ ويسٽ ۾، [[فينڪس، ايريزونا|فينڪس]]، [[آسٽن]] ۽ ڪولمبس کان پوءِ، ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ آمريڪا ۾ چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو رياستي گاديءَ جو هنڌ آهي. انڊياناپولس ميٽروپوليٽن علائقو، <small>'''21'''</small> لک (<small>'''2.1'''</small> ملين) رهاڪن جو گهر، آمريڪا ۾ <small>'''33'''</small>هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقو آهي. 26 لک (<small>'''2.6'''</small> ملين) کان وڌيڪ آبادي سان. گڏيل شمارياتي علائقو <small>'''28'''</small> هين نمبر تي آهي. انڊياناپولس 950 چورس ڪلوميٽر (368 چورس ميل) تي پکڙيل آهي، جيڪا ان کي ملڪ ۾ زميني علائقي جي لحاظ کان 18هون سڀ کان وڌيڪ وسيع شهر بڻائي ٿو. اصلي ماڻهو 10,000 ق.م. جي شروعات ۾ هن علائقي ۾ آباد هئا. <small>'''1818'''</small>ع ۾، ليناپ سينٽ ميري جي معاهدي مطابق قبائلي پنهنجي زمينون ڇڏي ڏنيون. <small>'''1821'''</small>ع ۾، انڊياناپولس کي انڊيانا جي رياستي حڪومت جي نئين گادي لاءِ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي قائم ڪيو ويو. شهر جي اليگزينڊر رالسٽن ۽ الياس پِم فورڊهام پاران 2.6 چورس ڪلوميٽر (هڪ چورس ميل) گرڊ تي منصوبابندي ڪيو ويو هو. نيشنل ۽ مشي گن روڊن جي مڪمل ٿيڻ ۽ بعد ۾ ريل جي آمد شهر جي پوزيشن کي هڪ وڏي پيداوار ۽ تجارتي مرڪز جي حيثيت سان مضبوط ڪيو. 1970 جي شهر-ڪائونٽي جي استحڪام کان وٺي، جيڪو يونيگوف جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، مقامي حڪومتي انتظاميه ميئر جي سربراهي ۾ چونڊيل 25 ميمبرن جي شهر-ڪائونٽي ڪائونسل جي هدايت هيٺ ڪم ڪري ٿي. انڊيناپولس آمريڪا ۾ 28 هين وڏي ميٽروپوليٽن معيشت جو مرڪز آهي. اهم صنعتن ۾ واپار، ٽرانسپورٽ ۽ يوٽيلٽيز (تعليم ۽ صحت جون خدمتون. پيشه ورانه ۽ ڪاروباري خدمتون. حڪومت. تفريح ۽ مهمان نوازي ۽ پيداوار شامل آهن. شهر ۾ شوقين راندين ۽ آٽو ريسنگ ۾ قابل ذڪر خاص مارڪيٽون آهن. همعصر انڊيناپولس ٻن وڏين ليگ راندين ٽيمن جو گهر آهي. ٽي فارچون 500 ڪمپنيون. اٺ يونيورسٽي ڪيمپس. ۽ ڪيترائي ثقافتي ادارا (دنيا جو سڀ کان وڏو ٻارن جو عجائب گھر سميت). شهر شايد دنيا جي سڀ کان وڏي سنگل ڊي راندين جي تقريب (انڊيناپولس 500) جي ميزباني لاءِ مشهور آهي. شهر جي تاريخي جڳهن ۽ ضلعن ۾. انڊيناپولس يادگارن جي سڀ کان وڏي مجموعي جو گھر آهي (واشنگٽن ڊي سي کان ٻاهر آمريڪا ۾ فوجين ۽ جنگ جي زخمين لاءِ وقف) * حوالا: At the [[2020 United States census|2020 census]], the [[Indianapolis (balance)|balance]] population was 887,642.<ref name="QuickFacts22"/> Indianapolis is the [[List of United States cities by population|16th-most populous]] city in the U.S., the third-most populous city in the [[Midwestern United States|Midwest]] after [[Chicago]] and [[Columbus, Ohio]], and the fourth-most populous state capital in the nation after [[Phoenix, Arizona|Phoenix]], [[Austin, Texas|Austin]], and Columbus. The [[Indianapolis metropolitan area]] is the [[Metropolitan statistical area|33rd-most populous]] metropolitan statistical area in the U.S., home to 2.1 million residents.<ref name="IBRC MSA"/> With a population of more than 2.6 million, the combined statistical area [[Combined statistical area|ranks 28th]].<ref name="IBRC CSA"/> Indianapolis proper covers {{convert|368|sqmi|km2|}}, making it the [[List of United States cities by area|18th-most extensive]] city by land area in the country. [[Indigenous peoples of the Americas|Indigenous peoples]] inhabited the area dating to as early as 10,000 BC.<ref name="Jones">{{cite web|author1=James R. Jones III, PhD.|author2=Amy L. Johnson|url=https://www.in.gov/dnr/historic/files/HP_earlypeoples.pdf|title=Early Peoples of Indiana|date=2016|publisher=Indiana Department of Natural Resources Division of Historic Preservation and Archaeology|access-date=August 11, 2020|archive-date=July 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725090311/https://www.in.gov/dnr/historic/files/HP_earlypeoples.pdf|url-status=dead}}</ref> In 1818, the [[Lenape]] relinquished their tribal lands in the [[Treaty of St. Mary's]].<ref name="Ency"/> In 1821, Indianapolis was established as a [[planned city]] for the new seat of Indiana's state government. The city was [[plat]]ted by [[Alexander Ralston]] and [[Elias Pym Fordham]] on a {{convert|1|sqmi|km2|adj=on}} grid. Completion of the [[National Road|National]] and [[Michigan Road|Michigan]] roads and later arrival of rail solidified the city's position as a major manufacturing and commercial center.<ref>{{cite encyclopedia|editor1-last=Bodenhamer|editor1-first=David|editor2-last=Barrows|editor2-first=Robert|title=The Encyclopedia of Indianapolis|year=1994|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington & Indianapolis|pages=190}}</ref> Since the 1970 [[Consolidated city-county|city-county consolidation]], known as [[Unigov]], local government administration operates under the direction of an elected 25-member [[Indianapolis City-County Council|city-county council]] headed by the [[List of mayors of Indianapolis|mayor]]. Indianapolis anchors the [[List of U.S. metropolitan areas by GDP|28th largest]] metropolitan economy in the U.S.<ref name="FRED">{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP26900 |title=Total Gross Domestic Product for Indianapolis-Carmel-Anderson, IN (MSA) [NGMP26900] |work=[[U.S. Bureau of Economic Analysis]] |publisher=FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis |access-date=May 20, 2023}}</ref> Prominent industries include trade, transportation, and utilities; education and health services; professional and business services; government; leisure and hospitality; and manufacturing.<ref name="industries">{{cite web |url=https://www.bls.gov/regions/midwest/summary/blssummary_indianapolis.pdf |date=April 3, 2024 |title=Indianapolis Area Economic Summary |publisher=U.S. Department of Labor Bureau of Labor Statistics |access-date=April 15, 2024}}</ref> The city has notable [[niche market]]s in [[amateur sports]] and [[auto racing]].<ref name="employment industries">{{cite web|author1=Rick Mattoon|author2=Norman Wang|url=https://www.clustermapping.us/sites/default/files/files/resource/Industry%20clusters%20and%20economic%20development%20in%20the%20Seventh%20District%27s%20largest%20cities.pdf|title=Industry clusters and economic development in the Seventh District's largest cities|date=2014|publisher=Economic Perspectives|pages=56–58|access-date=August 16, 2016|archive-date=October 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022095357/https://www.clustermapping.us/sites/default/files/files/resource/Industry%20clusters%20and%20economic%20development%20in%20the%20Seventh%20District%27s%20largest%20cities.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Naptown">{{cite video |people=Ted Greene and Jon Sweeney |date=January 20, 2012 |title=Naptown to Super City |url=http://video.wfyi.org/video/2282207842/ |medium=television broadcast |publisher=[[WFYI (TV)|WFYI]] |access-date=March 26, 2016 |archive-date=December 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171218204404/http://video.wfyi.org/video/2282207842/ |url-status=dead }}</ref> Contemporary Indianapolis is home to two [[Major professional sports leagues in the United States and Canada|major league]] sports teams, three [[Fortune 500|''Fortune'' 500]] companies, eight university campuses, and numerous cultural institutions, including [[The Children's Museum of Indianapolis|the world's largest children's museum]].<ref>{{cite news|first=Andrew|last=Clark|date=May 21, 2018|url=https://www.indystar.com/story/news/2018/05/21/fortune-500-list-indiana-companies-anthem-eli-lilly-cummins-simon-thor/628546002/|title=Fortune 500 list: Indiana RV manufacturer makes it for the first time|work=The Indianapolis Star|access-date=August 2, 2019}}</ref><ref>{{cite news|first=Samm|last=Quinn|date=January 2, 2020|url=https://www.ibj.com/articles/childrens-musuem-reports-record-attendance-in-2019|title=Children's museum reports record attendance in 2019|work=Indianapolis Business Journal|access-date=August 12, 2020}}</ref> The city is perhaps best known for hosting the world's largest single-day sporting event, the [[Indianapolis 500]].<ref name="Keefer">{{cite news |last=Keefer |first=Zak |date=April 30, 2016 |url=https://www.indystar.com/story/sports/motor/2016/04/30/how-indianapolis-500-became-more-than-race/83247608/ |title=How the Indianapolis 500 became more than a race |newspaper=The Indianapolis Star |publisher=Gannett Co. |access-date=May 29, 2022}}</ref><ref name="Davidson">{{cite encyclopedia |title=Indianapolis 500-Mile Race |encyclopedia=Digital Encyclopedia of Indianapolis |orig-date=1994 |year=2021 |last=Davidson |first=Donald |publisher=Indianapolis Public Library |url=https://indyencyclopedia.org/indianapolis-500-mile-race/ |access-date=May 29, 2022}}</ref> Among the city's [[National Register of Historic Places listings in Marion County, Indiana|historic sites and districts]], Indianapolis is home to the largest collection of monuments dedicated to veterans and war casualties in the U.S. outside of [[Washington, D.C.]]<ref name="MemorialsMonuments">{{cite news|first=Dawn|last=Mitchell|date=May 25, 2015|url=http://www.indystar.com/story/news/2015/05/25/monumental-indianapolis/27909621/|title=Monumental Indianapolis: Touring Indianapolis memorials|work=The Indianapolis Star|access-date=March 25, 2016}}</ref><ref name="IWM">{{cite web|title=Message from the Executive Director|url=http://www.in.gov/iwm/2408.htm|publisher=Indiana War Memorial|access-date=March 25, 2016}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:انڊياناپولس]] [[زمرو:انڊيانا رياست]] [[زمرو:انڊيانا رياست جا شھر]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جا شھر]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ رياستي راڄڌانيون]] 6tcr0inwejui6az2jihgppqtqtlki9b 0 86246 410554 338212 2026-09-08T13:26:04Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410554 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪمپونگ پنٽو مالم | settlement_type = [[ڳوٺ]] ۽ پاڙو | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Brunei | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = برونائي ۾ جاء | pushpin_label_position = none | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = <!-- subdivisions --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Brunei}} | subdivision_type1 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = برونائي-موارا ضلعو | subdivision_type2 = [[تعلقو|موڪيم]] | subdivision_name2 = موڪيم ڪوٽا باتو | established_title = قيام | established_date = <!-- area --> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_note = | area_rank = | area_total_km2 = | area_total_ha = <!-- population --> | population_footnotes = <ref name="census 2016" /> | population_as_of = 2016 | population_total = 319 | population_density_km2 = auto <!-- miscellaneous -->| timezone1 = [[Brunei Darussalam Time|BNT]] | utc_offset1 = +8 | postal_code_type = Postcode | postal_code = BD1317 | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = | image_skyline = Kampong Pintu Malim Mosque close-up.jpg | image_caption = ڪمپونگ پنٽو مالم جي مسجد | native_name = Kampung Pintu Malim | leader_title = پنچ | leader_name = حنيفه جنيد (Hanipah Junit)<ref>{{Cite book |url=https://www.moha.gov.bn/Downloads/2023/DirektoriPMKK_V04%20APRIL2024.pdf |title=BUKU DIREKTORI TELEFON PENGHULU-PENGHULU MUKIM DAN KETUA-KETUA KAMPUNG NEGARA BRUNEI DARUSSALAM |date=April 2024 |publisher=Bahagian Perancangan Daerah, [[Ministry of Home Affairs (Brunei)|Ministry of Home Affairs]] |volume=4 |location=Brunei |pages=12 |language=ms |access-date=2025-10-27 |archive-date=2025-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815025603/https://www.moha.gov.bn/Downloads/2023/DirektoriPMKK_V04%20APRIL2024.pdf |url-status=dead }}</ref> }} '''ڪيمپونگ پنٽو مالم''' ([[مالي ٻولي|ملئي]]: Kampung Pintu Malim) يا صرف '''پنٽو مالم'''، [[برونائي]] جي برونائي-موارا ضلعي ۾ هڪ ڳوٺ آهي. اهو ملڪ جي گاديءَ واري شهر [[بندر سري بيگاوان|بندر سيري بيگوان]] جو هڪ پاڙو پڻ آهي. سال 2016ع ۾ ڳوٽ جي آبادي 319 هئي.<ref name="census 2016">{{حوالو ويب|url=http://www.deps.gov.bn/DEPD%20Documents%20Library/DOS/KBPP/finalreport2016/KBPP_2016.pdf|title=Population and Housing Census Update Final Report 2016|last=<!--Not stated-->|date=December 2018|website=www.deps.gov.bn|publisher=Department of Statistics|page=|access-date=27 July 2021}}</ref> اهو مڪيم ڪوٽا باتو جي ڳوٺن مان هڪ آهي. ڳوٽ جو پوسٽ ڪوڊ BD1317 آهي.<ref name="postcode">{{حوالو ويب|url=http://post.gov.bn/Documents/Buku%20Poskod%20Edisi%20ke%202%20(Kemaskini%2026122018).pdf|title=Buku Poskod Edisi Kedua (Kemaskini 26 Disember 2018)|last=<!--Not stated-->|date=26 December 2018|website=post.gov.bn|publisher=[[Brunei Postal Services Department]]|page=|language=ms|access-date=27 July 2021}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:برونائي]] [[زمرو:برونائي جا ڳوٽ]] 9zff8czifr82ynxloy4nhlk2bq341cm 0 86248 410553 338215 2026-09-08T13:26:02Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410553 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪمپونگ مانگس | settlement_type = [[ڳوٺ]] ۽ [[پاڙو]] | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Brunei | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = برونائي ۾ لوڪيشن | pushpin_label_position = none | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = <!-- subdivisions --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Brunei}} | subdivision_type1 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = برونائي-موارا | subdivision_type2 = [[تعلقو|موڪيم]] | subdivision_name2 = بيراڪاس 'B' | established_title = قيام | established_date = 1936ع | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_note = | area_rank = | area_total_km2 = | area_total_ha = <!-- population --> | population_footnotes = <ref name="census 2016" /> | population_as_of = 2016ع | population_total = 4,229 | population_density_km2 = auto <!-- miscellaneous -->| timezone1 = [[Brunei Darussalam Time|BNT]] | utc_offset1 = +8 | postal_code_type = Postcode | postal_code = BC3615 | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = | official_name = Kampong Manggis | native_name = Kampung Manggis | native_name_lang = ms | image_skyline = Bandar Seri Begawan 9 September 2023 05.jpg | leader_title = پنچ | leader_name = عمر محمد علي<ref>{{Cite book |url=https://www.moha.gov.bn/Downloads/2023/DirektoriPMKK_V04%20APRIL2024.pdf |title=BUKU DIREKTORI TELEFON PENGHULU-PENGHULU MUKIM DAN KETUA-KETUA KAMPUNG NEGARA BRUNEI DARUSSALAM |date=April 2024 |publisher=Bahagian Perancangan Daerah, [[Ministry of Home Affairs (Brunei)|Ministry of Home Affairs]] |volume=4 |location=Brunei |pages=8 |language=ms |access-date=2025-10-27 |archive-date=2025-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815025603/https://www.moha.gov.bn/Downloads/2023/DirektoriPMKK_V04%20APRIL2024.pdf |url-status=dead }}</ref> | image_caption = ڪمپونگ مانگس ڳوٺ جو مرڪز }} '''ڪمپونگ مانگس (Kampong Manggis)'''، برونائي-مورا ضلعي، [[برونائي]] ۾ هڪ [[ڳوٺ]] ۽ گڏوگڏ راڄڌاني [[بندر سري بيگاوان|بندر سيري بيگاوان]] ۾ هڪ پاڙو آهي. سال 2016ع ۾ ڳوٽ جي آبادي 4,229 هئي.<ref name="census 2016">{{حوالو ويب|url=http://www.deps.gov.bn/DEPD%20Documents%20Library/DOS/KBPP/finalreport2016/KBPP_2016.pdf|title=Population and Housing Census Update Final Report 2016|last=<!--Not stated-->|date=December 2018|website=www.deps.gov.bn|publisher=Department of Statistics|page=|access-date=23 July 2021}}</ref> اهو مقيم برڪاس 'بي' جي ڳوٺن مان هڪ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:برونائي]] [[زمرو:برونائي جا ڳوٽ]] sw3vowl8k62swm3axymdkpncwqnac7c 0 86249 410552 338217 2026-09-08T13:26:01Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410552 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪمپونگ سلامبيگار | native_name = Kampung Salambigar | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Brunei | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Brunei | pushpin_label_position = none | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = <!-- subdivisions --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Brunei}} | subdivision_type1 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = برونائي-موارا | subdivision_type2 = [[تعلقو|مقيم]] | subdivision_name2 = مقيم بيراڪاس "B" | established_title = قيام | established_date = 1920ع | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_note = | area_rank = | area_total_km2 = | area_total_ha = <!-- population --> | population_footnotes = <ref name="census 2016" /> | population_as_of = 2016 | population_total = 1,884 | population_density_km2 = auto <!-- miscellaneous -->| timezone1 = [[Brunei Darussalam Time|BNT]] | utc_offset1 = +8 | postal_code_type = Postcode | postal_code = BC1515 | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = | image_skyline = Kampong Salambigar 24 February 2024.jpg | image_caption = سلامبيگار ڳوٺ جو مدرسو | leader_title = پنچ | leader_name = عبدالرحمان صفر<ref>{{Cite book |url=https://www.moha.gov.bn/Downloads/2023/DirektoriPMKK_V04%20APRIL2024.pdf |title=BUKU DIREKTORI TELEFON PENGHULU-PENGHULU MUKIM DAN KETUA-KETUA KAMPUNG NEGARA BRUNEI DARUSSALAM |date=April 2024 |publisher=Bahagian Perancangan Daerah, [[Ministry of Home Affairs (Brunei)|Ministry of Home Affairs]] |volume=4 |location=Brunei |pages=8 |language=ms |access-date=2025-10-27 |archive-date=2025-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815025603/https://www.moha.gov.bn/Downloads/2023/DirektoriPMKK_V04%20APRIL2024.pdf |url-status=dead }}</ref> }} '''ڪمپونگ سلامبيگار، (Kampong Salabigar)،''' [[برونائي]] جي برونائي-موارا ضلعي ۾ هڪ ڳوٺ آهي. سال 2016ع ۾ ڳوٽ جي آبادي 1,884 هئي.<ref name="census 2016">{{حوالو ويب|url=http://www.deps.gov.bn/DEPD%20Documents%20Library/DOS/KBPP/finalreport2016/KBPP_2016.pdf|title=Population and Housing Census Update Final Report 2016|last=<!--Not stated-->|date=December 2018|website=www.deps.gov.bn|publisher=Department of Statistics|page=|access-date=26 July 2021}}</ref> اهو مقيم برڪاس 'بي' جي ڳوٺن مان هڪ آهي. ڳوٺ جو پوسٽ ڪوڊ BC1515 آهي.<ref name="postcode">{{حوالو ويب|url=http://post.gov.bn/Documents/Buku%20Poskod%20Edisi%20ke%202%20(Kemaskini%2026122018).pdf|title=Buku Poskod Edisi Kedua (Kemaskini 26 Disember 2018)|last=<!--Not stated-->|date=26 December 2018|website=post.gov.bn|publisher=[[Brunei Postal Services Department]]|page=|language=ms|access-date=26 July 2021}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=https://brn.postcodebase.com/all/bc1515|title=Kampong Salambigar, Berakas 'B', Brunei Muara: BC1515|website=brn.postcodebase.com|access-date=1 August 2018}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:برونائي]] [[زمرو:برونائي جا ڳوٽ]] 5wf3nd4fhur90bt3qdanhd2oqse38hz 14 88271 410608 348045 2026-09-08T17:55:51Z Memon2025 21315 /* */ 410608 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] 4qsyql3594x0qm58bxopmm5n2ye55z3 410610 410608 2026-09-08T17:57:00Z Memon2025 21315 /* */ 410610 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 94576 410771 369819 2026-09-09T07:41:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 410771 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:علائقا بلحاظ قسم]] 8u3unn47coimqaurfwkqj1h5j2csc1r 14 94951 410773 371495 2026-09-09T07:43:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 410773 wikitext text/x-wiki [[زمرو:معيشت]] [[زمرو:علائقا بلحاظ قسم]] sx19ib3jxx5131boycmbgr504szdo3r 14 96547 410770 377205 2026-09-09T07:41:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 410770 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سياسي جاگرافي]] [[زمرو:علائقا بلحاظ قسم]] 9x09m4cx9i1oqhiexlx206zb3du0ysn 14 99231 410772 387396 2026-09-09T07:42:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 410772 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سياسي جاگرافي]] [[زمرو:علائقا بلحاظ قسم]] navz6nxosgqyivvidv0luj9kv3n0s04 14 100131 410652 407936 2026-09-08T21:28:04Z Ibne maryam 17680 /* */ 410652 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ آبادي واري جايون]] [[زمرو:پاڪستان جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:ڳتيل آبادي واريون جايون بلحاظ قسم بلحاظ ملڪ]] c792a7jgejqf2l94gjipywae5ej99uj 14 100458 410775 395386 2026-09-09T07:48:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 410775 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1785ع جا قيام]] [[زمرو:علائقا بلحاظ قيام جو سال]] 1dojok2nxiyp8d4qgx84zdxxs9ahppc 14 100483 410562 403192 2026-09-08T16:14:52Z Memon2025 21315 /* */ 410562 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] 7fo12j23mjt53wgsibntl00gg3u7iw2 14 100493 410584 395448 2026-09-08T16:37:42Z Memon2025 21315 /* */ 410584 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2019ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] 0sadrprf5gr19eyf6aarc39amihtxrc 14 100494 410585 395449 2026-09-08T16:38:46Z Memon2025 21315 410585 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2017ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] 82d1rixcglelbmiiqdibe85018qj1l9 14 100496 410591 395451 2026-09-08T16:46:55Z Memon2025 21315 410591 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2014ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] 990ujz36newh718msqewecfxmvm6vvy 14 100497 410592 395452 2026-09-08T16:48:11Z Memon2025 21315 410592 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2013ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] ecfa1ma6jk7rb1il3yhveowpxkywdzv 14 100502 410590 395459 2026-09-08T16:45:27Z Memon2025 21315 410590 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2007ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] gjcshmty5cccl85r0oi8l2j668pgjdq 14 100506 410589 395463 2026-09-08T16:44:00Z Memon2025 21315 410589 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2003ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] 5zm12owbfqnxhdxabwp13gxkfe9nmhg 14 100554 410774 395687 2026-09-09T07:44:47Z Ibne maryam 17680 410774 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:علائقا بلحاظ قسم]] kh5apqa4s5fbcg5fuh643ywste6y0s5 14 100586 410651 395944 2026-09-08T21:27:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 410651 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جا قصبا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:خيبر پختونخوا ۾ آبادي واريون جايون]] moorx2q5lwhejvjhcgrab4dfz7be8b8 14 101005 410583 400542 2026-09-08T16:35:45Z Memon2025 21315 مواد کي "[[زمرو:2026ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]" سان مٽايو ويو 410583 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2026ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 04r3nhq6g7ol3yri65iz4f6gyxjl00x 0 101058 410556 409077 2026-09-08T13:58:02Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410556 wikitext text/x-wiki [[File:The_Auxiliary_Territorial_Service_in_Britain_during_the_Second_World_War_TR2604.jpg|thumb|عالمي جنگ (II) دوران لنڊن ۾ هڪ گهريلو سائنس ڪورس پڙهايو پيو وڃي.]] [[File:Home_ec_mary_norris_seattle.gif|thumb|گھر جي معاشيات جو استاد هڪ مظاهرو ڏئي رهيو آهي، [[سياٽل]]، 1953ع]] [[File:RSWittgensteinLehrküchev1985unbek.jpg|thumb|1985 ۾ وٽگنسٽائن ريفينسٽين اسڪولن ۾ هڪ تربيتي ڪلاس]] '''گھريلو معاشيات''' (Home Economics)، جنهن کي '''گھر جي معاشيات'''، '''گھر جي سائنس'''، '''گھر سازي جي فن''' يا '''خانداني ۽ صارف سائنس''' پڻ سڏيو ويندو آهي، <ref>{{حوالو ويب|quote=2023-03-08|archivedate=2023-03-07}}</ref> انساني ترقي، ذاتي ۽ خانداني ماليات، صارف جي مسئلن، رهائش ۽ گهر جي اندروني ڊيزائن، غذائيت ۽ کاڌي جي تياري، انهي سان گڏ ڪپڙي ۽ لباس سان لاڳاپيل هڪ موضوع آهي. <ref name="faq">{{حوالو ويب|quote=2015-01-11|archivedate=2015-01-11}}</ref> جيتوڻيڪ تاريخي طور تي گهڻو ڪري سيڪنڊري اسڪول يا هاءِ اسڪول ۾ پڙهايو ويندو هو، پر اڄڪلهه گھر جي معاشيات جا ڪورس تمام گهٽ عام آهن. گھر جي معاشيات ''زندگي جي صلاحيتن تي ٻڌل تعليم'' جي تصور سان گڏ آهي. گھر جي معاشيات جا ڪورس سڄي دنيا ۾ ۽ ڪيترن ئي تعليمي سطحن تي پيش ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور تي، انهن ڪورسن جو مقصد گهر جي ڪم کي پيشه ورانه بڻائڻ، عورتن لاءِ ذهني اطمينان فراهم ڪرڻ، سماج ۾ عورتن جي ڪم جي قدر تي زور ڏيڻ ۽ انهن کي روايتي صنفي ڪردارن لاءِ تيار ڪرڻ هو. <ref name=":1">{{Cite news |last=Danovich |first=Tove |date=June 14, 2018 |title=Despite A Revamped Focus On Real-Life Skills, 'Home Ec' Classes Fade Away |url=https://www.npr.org/sections/thesalt/2018/06/14/618329461/despite-a-revamped-focus-on-real-life-skills-home-ec-classes-fade-away |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116152611/https://www.npr.org/sections/thesalt/2018/06/14/618329461/despite-a-revamped-focus-on-real-life-skills-home-ec-classes-fade-away |archive-date=November 16, 2020 |access-date=November 14, 2020 |work=NPR}}</ref> <ref name=":0">{{Cite journal|date=January 2006}}</ref> خانداني ۽ صارف سائنس [[ثانوي تعليم]] ۾ هڪ اختياري يا گهربل ڪورس طور، ادارن ۾ هڪ جاري تعليمي ڪورس طور ۽ [[ابتدائي تعليم|پرائمري]] سطح تي سيکاريا ويندا آهن. 1850ع جي ڏهاڪي ۾ اسڪاٽلينڊ ۾ شروع ٿيندڙ، اهو هڪ عورت جي غلبي وارو ڪورس هو، جنهن ۾ عورتن کي گهر ٺاهڻ سيکاريو ويندو هو ۽ سلائي کي مکيه مهارت سمجهيو ويندو هو. 20 صدي جي شروعات ۾ آمريڪي ايسوسيئيشن آف فيملي اينڊ ڪنزيومر سائنسز ڏٺو ته آمريڪي نوجوان پيشه ورانه صلاحيتون سکڻ جي خواهشمند هئا. سياست گھريلو معاشيات جي تعليم ۾ ڪردار ادا ڪيو ۽ اهو صدي جي آخر تائين نه هو جڏهن ڪورس عورت جي تسلط کان هاڻي ٻنهي جنسن لاءِ لازمي ٿي ويو. <ref name="faq">{{حوالو ويب|quote=2015-01-11|archivedate=2015-01-11}}</ref> هاڻي خاندان ۽ صارف سائنس کي ڪيريئر ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن جي وسيع مضمون ۾ شامل ڪيو ويو آهي، هڪ پروگرام جيڪو ماهر تجارت، اپلائيڊ سائنسز، جديد ٽيڪنالاجيون ۽ ڪيريئر جي تياري سيکاري ٿو. <ref name="auto">{{حوالو ويب|date=2013-05-15|quote=2021-04-03|archivedate=2019-08-07}}</ref> گذريل صديءَ دوران موضوع جي وسيع ٿيڻ جي باوجود، تعليمي ادارن پاران پيش ڪيل گھريلو معاشيات جي ڪورسن ۾ وڏي گهٽتائي آئي آهي. <ref name="auto1">{{Cite book |last=Noddings |first=Nel |url=https://books.google.com/books?id=30rpWaadUPwC&q=homemaking+in+21st+century&pg=PR5 |title=Education and Democracy in the 21st Century |date=2013 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0807753965 |access-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221219042332/https://books.google.com/books?id=30rpWaadUPwC&q=homemaking+in+21st+century&pg=PR5 |archive-date=2022-12-19 |url-status=live}}</ref> [[File:Domestic_Science_Kitchen,_YWCA,_Minneapolis,_Minn_A.jpg|thumb|گهريلو سائنس ڪچن، منياپولس، [[منيسوٽا]]]] ==اصطلاحيات== ==ملڪن جي لحاظ کان== ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|معاشيات|تعليم|سماج}} * صارفين جي معاشيات * گھريلو ٽيڪنالاجي * [[انساني ڀلائي جو اڀياس]] (Euthenics) * خاندان (معاشيات) * گھر سنڀاليندڙ * انساني ماحوليات * گھريلو معاشيات جي ڳجهي تاريخ ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات لاء== * Apple, Rima D., and Joyce Coleman, " 'As Members of the Social Whole': A History of Social Reform as a Focus of Home Economics, 1895–1940." ''Family and Consumer Sciences Research Journal 32.2'' (2003): 104-126. * Biltekoff, Charlotte. " 'Strong men and women are not products of improper food': Domestic science and the history of eating and identity." ''Journal for the Study of Food and Society'' 6.1 (2002): 60-69. [http://www.charlottebiltekoff.com/uploads/2/2/6/4/22641274/strong_men_and_women_2002.pdf online] * Dreilinger Danielle, ''The secret history of home economics: How trailblazing women harnessed the power of home and changed the way we live'' (Norton, 2021) [https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=vgYDEAAAQBAJ&oi=fnd&pg=PT11&dq=%22History+of+home+economics%22&ots=KOt4yZrXLL&sig=ZxqwMTYWjk5bcSwdPprm2LssVdM online] * Elias, Megan J. "No place like home: A survey of American home economics history." ''History Compass'' 9.1 (2011): 97-105. [https://www.academia.edu/download/82055746/j.1478-0542.2010.00752.x20220312-3219-gmfvym.pdf online] * {{Cite book |first=Carolyn M. |last=Goldstein |title=Creating Consumers: Home Economists in Twentieth-Century America |location=Chapel Hill, NC |publisher=University of North Carolina Press |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=6uIWFfewB3QC |isbn=978-0807872383}} * {{Cite book |last=Lee |first=Tsz Ngong |title=Historical Dictionary of American Education |url=https://archive.org/details/historicaldictio00alte | url-access=limited |editor=Altenbaugh, Richard J. |year=1999 |isbn=978-0313285905 |chapter=Home Economics |pages=[https://archive.org/details/historicaldictio00alte/page/n192 175]–176 |publisher=Greenwood Press}} * McGregor, Sue LT. "Home economics 5.0: In readiness for industry 5.0 and society 5.0." ''International Journal of Home Economics'' 17.2 (2024): 110-128. On role of AI. [https://www.ifhe.org/fileadmin/IJHE-Vol-17-Iss-2-2024_complete.pdf#page=113 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251027195333/https://www.ifhe.org/fileadmin/IJHE-Vol-17-Iss-2-2024_complete.pdf#page=113 |date=2025-10-27 }} * Pendergast, Donna. "The role of home economics education in the 21st century: the COVID-19 pandemic as a disruptor, accelerator, and future shaper." ''CEPS Journal'' 11.4 (2021): 13-32; worldwide coverage. [https://www.pedocs.de/volltexte/2022/23791/pdf/cepsj_2021_4_Pendergast_The_role.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260731093758/https://www.pedocs.de/volltexte/2022/23791/pdf/cepsj_2021_4_Pendergast_The_role.pdf |date=2026-07-31 }} * Philippy, David, and Marco P. Vianna Franco. "Ecology and environment in home economics." in ''Environment and Ecology in the History of Economic Thought'' (Routledge, 2024) pp. 69-88. * {{Cite book |last=Solomon |first=Barbara Miller |title=In the Company of Educated Women |year=1985 |isbn=978-0300033144 |publisher=Yale University Press | url-access= registration |url=https://archive.org/details/incompanyofeduca00solo}} * {{Cite book |last=Tolley |first=Kim |title=The Science Education of American Girls |url=https://archive.org/details/scienceeducation0000toll_f7k3 |year=2003 |isbn=978-0415934732 |publisher=RoutledgeFalmer}} * Stage, Sarah, and Virginia Bramble Vincenti, eds. ''Rethinking home economics: Women and the history of a profession'' (Cornell University Press, 1997) [https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=o_jL-Uf1s1UC&oi=fnd&pg=PR9&dq=%22History+of+home+economics%22&ots=_9UuxKv6WL&sig=ts4VCRUWcWNC8YqBSh8102EbfKo online. ] * {{Cite book |last=Walker |first=Melissa |title=Historical Dictionary of Women's Education in the United States |editor=Eisenmann, Linda |year=1998 |isbn=978-0313293238 |chapter=Home Economics |pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000unse_w6z4/page/201 201–206]|publisher=Bloomsbury Academic |chapter-url=https://archive.org/details/historicaldictio0000unse_w6z4/page/201}} * {{Cite book |last=Woody |first=Thomas |title=A History of Women's Education in the United States |year=1929 |edition=1966 reprint |volume=2 |publisher=Octagon Press}} * [https://web.archive.org/web/20200919163414/https://heia.com.au/images/Journal9/JHEIA92-6.pdf/ Nutrition Education - Making it work By Dr. Janet Reynolds ] * [http://homeeccohort2012.pbworks.com/w/file/fetch/57342024/Vaines_ref_practicePIPHE.pdf People and Practice: International Issues for Home Economists by Elanour Vaines, Doris Badir and Dianne Kieren ] * [http://homeeccohort2012.pbworks.com/w/file/fetch/57342058/thomas_smith.pdf Toward an Ideal of the Person Educated in Home Economics: An Invitation to Dialogue by Jane Thomas and Gale Smith ] * [http://homeeccohort2012.pbworks.com/w/file/fetch/58511298/Sustainable%20food%20futures.pdf Sustainable food futures: Lessons for home economics pedagogy and practice by Martin Caraher and Janet Reynolds ] * {{cite book |last1=Shapiro |first1=Laura |author-link=Laura Shapiro |title=Perfection Salad |url=https://archive.org/details/perfectionsaladw0000shap_b8k3 |date=2008 |publisher=University of California Press}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== '''Societies and associations''' * [http://www.ifhe.org International Federation for Home Economics (IFHE)] * [http://www.aafcs.org/ American Association of Family and Consumer Sciences] * [http://www.neafcs.org/ National Extension Association of Family and Consumer Sciences] * [http://bctf.ca/thesa/ Teachers of Home Economics Specialist Association ] '''Resources''' * [https://rmc.library.cornell.edu/homeEc/masterlabel.html "What Was Home Economics?" web pages at the Cornell University library on the history and influence of home economics] * [http://www.csrees.usda.gov/familyscience.cfm USDA Cooperative State Research, Education, and Extension Service] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071204020927/http://www.csrees.usda.gov/familyscience.cfm |date=2007-12-04 }} * [https://hearth.library.cornell.edu/ Home Economics Archive: Tradition, Research, History (HEARTH)] * [http://www.familyconsumersciences.com Family Consumer Science Lesson Plans] * [https://web.archive.org/web/20110429204901/http://www.doe.in.gov/octe/facs/NASAFACS/index.html National Standards for Family and Consumer Sciences Education (India)] * [http://www.fcclainc.org/ Family, Career and Community Leaders of America (FCCLA)] {{Authority control}} [[زمرو:گهريلو معاشيات]] [[زمرو:اطلاقي سائنس]] [[زمرو:گهريلو زندگي]] [[زمرو:زندگي جا ھنر]] [[زمرو:انساني ڀلائي جو اڀياس]] jqgjw4it4r1zkubejz4vlye5ajertv4 14 101475 410574 403193 2026-09-08T16:25:50Z Memon2025 21315 410574 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:2022ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] tn2luexy43oyjyj6fu85ntrjav7hbj3 0 101957 410530 408538 2026-09-08T12:16:41Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410530 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature|name=پرتگال ۾ مذهبي احتساب جي پوتر آفس جي جنرل ڪائونسل<br>General Council of the Holy Office of the Inquisition in Portugal|native_name={{small|''Conselho Geral do Santo Ofício da Inquisição''}}|transcription_name=پرتگالي مذهبي احتساب<br>Portuguese Inquisition|coa_pic=Selo utilizado pela Inquisição Portuguesa.gif|coa_caption=مذهبي احتساب جي مهر|house_type=پرتگالي بادشاهت جي هيٺيان ڪونسل|established=23 مئي، 1536ع|disbanded=31 مارچ، 1821ع|members=Consisted of a [[Grand Inquisitor]], who headed the ''General Council of the Holy Office''|voting_system1=Grand Inquisitor chosen by the Crown and named by the Pope|meeting_place=[[Portuguese Empire]]<br>Headquarters: [[Estaus Palace]], [[Lisbon]]|footnotes=See also:<br>[[Medieval Inquisition]]<br>[[Spanish Inquisition]]<br>[[Goa Inquisition]]}} [[File:Inquisicao.jpg|thumb|right|300px|Executions by fire after an ''auto de fé'' in [[Lisbon]]'s [[Terreiro do Paço]].]] '''پرتگالي مذهبي احتساب''' ([[پورچوگيزي ٻولي|پرتگالي]] : ''<small>Inquisição</small> <small>Portuguesa</small>'')، جيڪو سرڪاري طور تي '''پرتگال ۾ مذهبي احتساب جي پوتر آفس جي جنرل ڪائونسل''' جي نالي سان مشهور آهي، باضابطه طور تي سال 1536ع ۾ بادشاهه جان III جي ڊگهي عرصي کان درخواست تي پرتگال ۾ قائم ڪيو ويو. اهو [[اسپيني مذهبي احتساب]] ۽ [[رومي مذهبي احتساب]] سان گڏ وسيع [[عيسائي مذهبي احتساب]] جي ٽن مختلف مظهر مان هڪ هو، جيڪو [[وچين دور جي مذهبي احتساب]] کان پوءِ واري دور ۾ به هلندو رهيو. [[گووا]] ۾ مذهبي احتساب نوآبادياتي دور جي پرتگالي هندستان ۾ پرتگالي مذهبي احتساب جو هڪ واڌارو هو. پرتگالي مذهبي احتساب جو سلسلو سال 1821ع ۾ ختم ٿيو. ==پڻ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[وچون دور]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==وڌيڪ پڙهن== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://web.archive.org/web/20070930192008/http://ttonline.iantt.pt/dserve.exe?dsqServer=calm6&dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqDb=Catalog&dsqCmd=overview.tcl&dsqSearch=(RefNo='PT-TT-TSO') Index of the court proceedings and other documents of the Portuguese Inquisition] {{in lang|pt}} *[http://www.jhse.org/content/publications ''Lists of the Portuguese Inquisition''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927045222/http://www.jhse.org/content/publications |date=2015-09-27 }}, in two volumes: Volume I Lisbon 1540–1778; Volume II Evora 1542–1763 and Goa 1650–1653. *[http://www.jhse.org/content/publications JHSE Publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927045222/http://www.jhse.org/content/publications |date=2015-09-27 }} {{Antisemitism footer|state=expanded}} {{Authority control}} [[زمرو:پرتگال ۾ مذهبي احتساب]] [[زمرو:پرتگال]] [[زمرو:يورپ ۾ ارڙھين صدي]] [[زمرو:عيسائيت جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جي مذهبي تاريخ]] [[زمرو:پرتگال جي مذهبي تاريخ]] [[زمرو:يورپ ۾ مذھبي اُڪسائيل ڏاڍائي]] [[زمرو:پرتگال ۾ مذھبي اُڪسائيل ڏاڍائي]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور ۾ عيسائين جي يهودي مخالف سوچ]] [[زمرو:پرتگال ۾ ڪيٿولڪ مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڪنوورسوز (مذهب تبديل ڪندڙ يهودين) جي تاريخ]] [[زمرو:برازيل جي يهودين جي تاريخ]] [[زمرو:ڪيپ ورڊي يهودين جي تاريخ]] [[زمرو:پرتگالي يهودين جي تاريخ]] [[زمرو:پرتگال ۾ يهوديت]] [[زمرو:سيفارڊي يهودين بابت موضوع]] [[زمرو:پرتگال ۾ 1536ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:1821ع ۾ ختم ٿيل ادارا]] [[زمرو:مڪائو جي يهودين جي تاريخ]] miyks0wfgpcjy0gl9yeqg43zb6wk2p1 14 102386 410769 410328 2026-09-09T07:40:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 410769 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آباد جڳھون]] [[زمرو:علائقا بلحاظ قسم]] kis0vza0khs32gxl4n42e39kh4sz1vc 0 102406 410536 410398 2026-09-08T13:06:53Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 410536 wikitext text/x-wiki '''ڪائروپريڪٽڪ ('''<small>Chiropractic</small> {{IPAc-en|ˌ|k|aɪ|r|oʊ|ˈ|p|r|æ|k|t|ɪ|k}}) <ref>{{حوالو ويب|date=2025-02-06}}</ref> عضلاتي نظام جي ميڪاني خرابين، خاص طور تي [[ڪرنگھو|ڪرنگھن]] جي، تشخيص، علاج ۽ روڪٿام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Nelson">{{Cite journal|title=Chiropractic as spine care: a model for the profession|jstor=free}}</ref> مکيه ڪائروپريٽڪ علاج جي ٽيڪنڪ ۾ دستي علاج شامل آهي پر ان ۾ مشقون ۽ صحت ۽ طرز زندگي جي صلاح مشورا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="content-of-practice">{{Cite book |title=Chiropractic in the United States: Training, Practice, and Research |vauthors=Mootz RD, Shekelle PG |publisher=Agency for Health Care Policy and Research |year=1997 |veditors=Cherkin DC, Mootz RD |location=Rockville, MD |pages=67–91 |chapter=Content of practice |oclc=39856366 |chapter-url=http://chiroweb.com/archives/ahcpr/chapter3.htm}} AHCPR Pub No. 98-N002.</ref> گهڻا ڪئروپرٽڪ علاج ڳوليندڙ پٺي جي هيٺان سور جي علاج لاءِ ائين ڪندا آهن.<ref name="Hurwitz">{{Cite journal|title=A comparative analysis of chiropractic and general practitioner patients in North America: findings from the joint Canada/United States Survey of Health, 2002-03|journal=BMC Health Services Research|volume=6|year=2006|pmc=1458338|doi=10.1186/1472-6963-6-49|pmid=16600038|jstor=free}}</ref> ٻين علاج جي پيشن جهڙوڪ اوسٽيوپيٿي (<small>osteopathy</small>) ۽ جسماني علاج سان گڏ، ڪائروپريڪٽڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ چڱي طرح قائم آهي.<ref name="global-strategy">{{حوالو ويب|quote=2008-04-18|archivedate=2008-06-25}}</ref> <ref name="Norris">{{Cite journal|year=2001|title=How 'we' are different from 'them': occupational boundary maintenance in the treatment of musculo-skeletal problems|jstor=free}}</ref> ڪيترائي ڪائروپريڪٽر، اڪثر ڪري غيررسمي طور تي ڪائروس (<small>chiros</small>) جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور تي جيڪي فيلڊ جي شروعاتي تاريخ ۾ آهن، تجويز ڪيو آهي ته ميڪاني خرابيون عام صحت کي متاثر ڪن ٿيون<ref name="Nelson"/>۽ اهو ته [[ڪرنگھو|ڪرنگھن]] جي اڊجسٽمنٽ (<small>spinal</small> <small>adjustment</small>) عام صحت کي بهتر بڻائي ٿو. ڪئروپرڪٽر وٽ ڊاڪٽر آف ڪائروپريڪٽڪ (<small>DC</small>) جي ڊگري ٿي سگهي ٿي ۽ ان کي "ڊاڪٽر" سڏيو ويندو آهي پر اهو ڊاڪٽر آف ميڊيسن (<small>MD</small>) يا ڊاڪٽر آف اوسٽيوپيٿڪ ميڊيسن (<small>DO</small>) نه هوندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2019-12-18|archivedate=2019-12-18|quote=2020-03-27}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=December 20, 2018|archivedate=December 19, 2019|quote=2019-12-18}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي ڪائروپريڪٽرز پاڻ کي بنيادي سنڀال فراهم ڪندڙ سمجهن ٿا،<ref name="Ernst-eval">{{Cite journal|title=Chiropractic: a critical evaluation|date=May 2008|jstor=free}}</ref> <ref name="CooperMcKee2003">{{Cite journal|title=Chiropractic in the United States: trends and issues}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ ڪلينڪل ٽريننگ ان عهدي جي گهرجن کي پورو نٿي ڪري.<ref name="Nelson" /> ڪو به مؤثر ثبوت ناهي ته پرائمري يا سار سنڀال جي ڪائروپريٽڪ ايڊجسٽمينٽ ڪنهن به علامتن يا بيمارين لاءِ اثرائتي آهي، جنهن ۾ پٺي جو سور به شامل آهي.<ref name="ErnstMaintenance2009">{{Cite journal|title=Chiropractic maintenance treatment, a useful preventative approach?|year=2009}}</ref> <ref name="chronic">{{Cite journal|title=A Comprehensive Review of Alternative Therapies for the Management of Chronic Pain Patients: Acupuncture, Tai Chi, Osteopathic Manipulative Medicine, and Chiropractic Care|date=January 2021}}</ref> <ref name="Ernst-eval"/> <small>2011</small> ۾ <small>45</small> منظم جائزي جي هڪ تنقيدي جائزي مان اهو نتيجو نڪتو ته مطالعي ۾ شامل ڊيٽا "يقين سان اهو ظاهر ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو ته اسپائنل مينيپوليشن ڪنهن به حالت لاءِ هڪ مؤثر مداخلت آهي."<ref name="Posadzki-Ernst">{{Cite journal|title=Spinal manipulation: an update of a systematic review of systematic reviews|journal=The New Zealand Medical Journal|volume=124|year=2011|pmid=21952385}}</ref> گهٽ معياري مطالعي، اثرائتي بابت غير يقيني صورتحال ۽ ناکافي ثبوتن جي ڪري قيمت جي اثرائتي بابت نتيجا محدود آهن.<ref name=":1">{{Cite journal|title=Cost-Effectiveness of Complementary Therapies in the United Kingdom&nbsp;– A Systematic Review†|url=http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425|archivedate=2008-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511154423/http://ecam.oxfordjournals.org/cgi/content/full/3/4/425 |date=2008-05-11 }}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal|title=What is the most cost-effective treatment for patients with low back pain? a systematic review}}</ref> ڪائروپريڪٽڪ هٿرادو جي حفاظت کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪافي ڊيٽا موجود ناهي.<ref name="Gouveia">{{Cite journal|title=Safety of chiropractic interventions: a systematic review|journal=Spine|volume=34|issue=11|pages=E405–13|year=2009|pmid=19444054|doi=10.1097/BRS.0b013e3181a16d63|url=http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf|archivedate=2016-09-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919152855/http://www.chiropratiquelasource.com/recherches/safety.pdf |date=2016-09-19 }}</ref> اهو اڪثر ڪري، نادر ڪيسن ۾ سنگين يا موتمار پيچيدگين سان، هلڪي کان وچولي خراب اثرات سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="Ernst-adverse">{{Cite journal|title=Adverse effects of spinal manipulation: a systematic review|pages=330–38|year=2007|archivedate=2010-05-16}} </ref> سرويڪل هٿرادو جي ڪري، ورٽيبرل آرٽري جي ڊائيسيڪشن جي خطري جي درجي بابت تڪرار آهي، جيڪو [[اڌ رنگ|فالج]] ۽ موت جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Haynes">{{Cite journal|title=Assessing the risk of stroke from neck manipulation: a systematic review|year=2012}}</ref> هن ٽيڪنڪ سان ڪيتريون ئي موتون لاڳاپيل آهن<ref name="Ernst-adverse" /> ۽ اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهو تعلق سببي آهي،<ref name="Ernst-2010">{{Cite journal|title=Vascular accidents after neck manipulation: cause or coincidence?|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=6|pages=673–77|year=2010|pmid=20518945|doi=10.1111/j.1742-1241.2009.02237.x|jstor=free}}</ref> <ref name="Ernst-death" /> هڪ دعويٰ جنهن تي ڪيترن ئي ڪائروپريڪٽرز پاران تڪرار ڪيو ويو آهي.<ref name="Ernst-death">{{Cite journal|title=Deaths after chiropractic: a review of published cases|journal=International Journal of Clinical Practice|volume=64|issue=8|pages=1162–65|year=2010|pmid=20642715|doi=10.1111/j.1742-1241.2010.02352.x|jstor=free}}</ref> ڪائيروپريڪڪ ڪيترن ئي جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي. روحانيت پسند ڊي ڊي پامر <small>1890</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ڪئروپريٽڪ قائم ڪئي،<ref name="Martin">{{Cite journal|title=Chiropractic and the social context of medical technology, 1895-1925|journal=Technology and Culture|volume=34|issue=4|pages=808–34|date=October 1993|pmid=11623404|doi=10.2307/3106416}}</ref> دعويٰ ڪئي ته هن کي اهو هڪ ڊاڪٽر جيڪو 50 سال اڳ فوت ٿي چڪو هو کان "ٻئي دنيا" مان مليو هو. پنهنجي تاريخ ۾، ڪئروپريٽڪ تڪراري رهي آهي.<ref name="DeVocht">{{Cite journal|title=History and overview of theories and methods of chiropractic: a counterpoint}}</ref> <ref name="Homola">{{Cite journal|title=Chiropractic: history and overview of theories and methods|url=https://zenodo.org/record/889994}}</ref> ان جو بنياد ثبوت تي ٻڌل دوائن سان ٽڪراءُ ۾ آهي ۽ اهو ورٽيبرل ذيلي لڪسيشن ۽ روحاني ذهانت (<small>Innate Intelligence)</small> جهڙن جعلي سائنسي خيالن تي ٻڌل آهي.<ref name="History-Primer2">{{حوالو ويب|quote=2008-06-16|archivedate=19 June 2013|archiveurl=Joseph C. Keating, Jr}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[ايڪيوپنڪچر]] * [[آيورويد|آيوورويڊا]] * [[حاشيائي سائنس|جعلي سائنس]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين لنڪس== {{sister project links|d=Q658096|c=Category:Chiropractic|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=1922 Encyclopædia Britannica/Chiropractic |m=no|mw=no|species=no}} * ڪائروپرئڪٽرن جي عالمي فيڊريشن - [http://www.wfc.org website] {{Authority control}} [[زمرو:ڪائروپرئڪٽڪ|ڪائروپرئڪٽڪ]] [[زمرو:مينوئل ٿراپي]] [[زمرو:مينوئل طب]] [[زمرو:حاشيائي سائنس]] [[زمرو:درد جو انتظام]] [[زمرو:1895ع ۾ متعارف ٿيل]] boex331w394kz02yg7xvb9m0qd1k9r9 0 102417 410537 410519 2026-09-08T13:08:01Z Ibne maryam 17680 410537 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = [[List of popes|Pope]] | name = Innocent III | title = [[Bishop of Rome]] | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = Detail of a fresco at the cloister Sacro Speco, {{circa|1219}} | church = [[Catholic Church]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = [[Celestine III]] | successor = [[Honorius III]] | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = [[Ottaviano di Paoli]] | consecration = 22 February 1198 | cardinal = September 1190 | created_cardinal_by = [[Clement III]] | birth_name = Lotario de' Conti di Segni | birth_date = 1160/1161 | birth_place = [[Gavignano]], Papal&nbsp;States | parents = Trasimondo de' Conti di Segni<br/>Clarissa Scotti | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 July 1216 (aged 55) | death_place = [[Perugia]], Papal&nbsp;States | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تثليثي عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ دفن ٿيندڙ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] sdbeqir368l8njigangbomwsoif09p6 410555 410537 2026-09-08T13:47:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 410555 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = pope | honorific_prefix = پوپ | name = انوسينٽ ٽيون | title = روم جو بشپ | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = سال 1219ع ۾ سيڪرو اسپيڪو ڪلوئسٽر تي ٺهيل هڪ فريسڪو جي تفصيل | church = [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] | term_start = 8 January 1198 | term_end = 16 July 1216 | predecessor = سيلسٽائين ٽيون | successor = هونوريوس ٽيون | ordination = 21 February 1198 | consecrated_by = اوٽئويانو ڊي پاولي | consecration = 22 فيبروري 1198ع | cardinal = سيپٽمبر 1190ع | created_cardinal_by = پوپ ڪليمينٽ III | birth_name = لوٽاريو ڪونٽي ڊي سيگني | birth_date = . * روم جو بشپ * روم * * سيپٽمبر 1190 * Nocera جو Raynald. مارچ 1198ع. Adhémar de Peirat. 7 اپريل 1198ع جان آف ليگلين. 18 سيپٽمبر 1198 Worcester جو Mauger. 4 جون 1200 البرٽ لونگهي. 22 جون 1203 مالڪيا آف ليسمور. 5 نومبر 1203 توماسو مورسيني. 27 مارچ 1205 پيٽر ڊي روچس. 25 سيپٽمبر 1205 Albrecht de Kevenburg. 24 ڊسمبر 1206 Guillaume Amanevi. 1207. Patrae Veteres جو Antelm. 29 اپريل 1207 اسٽيفن لانگٽن. 17 جون 1207 Gérard de Cros. 1209. Andrea de Celano. 1214. فليپو آف ٽرويا. آڪٽوبر 1214 عيسائين کي پروشيا. 1215. سينا جي بونفيگلي. 10 اپريل 1216 سلويسٽر آف ايوشام. | birth_place = گئوگنئنو، پاپل رياستون | parents = ٽرانسمونڊو ڪونٽي ڊي سيگني<br/>ڪلريسا اسڪوٽي | previous_post = {{Indented plainlist| * [[Cardinal-Deacon]] of [[San Giorgio in Velabro|St. George in Velabro]] and [[Santi Sergio e Bacco|Sts.&nbsp;Sergius and Bacchus]] (1190–1191) * [[Cardinal-Priest]] of [[Santa Pudenziana|St. Pudentiana]] (1191–1198) }} | death_date = 16 جولاءِ 1216ع (عمر 55) | death_place = پيروگيا، پاپل رياستون | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = Innocent | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = Ottaviano di Paoli | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 = [[Bishop of Leighlin#Pre-Reformation bishops|John of Leighlin]] | consecration date 3 = 18 September 1198 | bishop 4 = [[Mauger of Worcester]] | consecration date 4 = 4 June 1200 | bishop 5 = [[Ekbert von Andechs-Meranien]] | consecration date 5 = | bishop 6 = [[Roman Catholic Diocese of Ferentino#Bishops of Ferentino|Albert Longhi]] | consecration date 6 = 22 June 1203 | bishop 7 = [[Bishop of Lismore, Ireland#List of bishops of Lismore|Malachias of Lismore]] | consecration date 7 = 5 November 1203 | bishop 8 = [[Tommaso Morsini]] | consecration date 8 = 27 March 1205 | bishop 9 = [[Peter des Roches]] | consecration date 9 = 25 September 1205 | bishop 10 = [[Albert I of Käfernburg|Albrecht de Kevenburg]] | consecration date 10 = 24 December 1206 | bishop 11 = [[Guillaume II Amanieu de Genève|Guillaume Amanevi]] | consecration date 11 = 1207 | bishop 12 = [[Antelm of Cluny|Antelm of Patrae Veteres]] | consecration date 12 = 29 April 1207 | bishop 13 = [[Stephen Langton]] | consecration date 13 = 17 June 1207 | bishop 14 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bourges#Bishops of Bourges|Gérard de Cros]] | consecration date 14 = 1209 | bishop 15 = [[Roman Catholic Archdiocese of Bari-Bitonto#Bishops and Archbishops of the diocese|Andrea de Celano]] | consecration date 15 = 1214 | bishop 16 = [[Roman Catholic Diocese of Troia#Ordinaries|Filippo of Troia]] | consecration date 16 = October 1214 | bishop 17 = [[Christian of Oliva|Christian to the Prussians]] | consecration date 17 = 1215 | bishop 18 = [[Roman Catholic Archdiocese of Siena–Colle di Val d'Elsa–Montalcino#Bishops and Archbishops of Siena|Bonfigli of Siena]] | consecration date 18 = 10 April 1216 | bishop 19 = [[Sylvester of Worcester|Silvester of Evesham]] | consecration date 19 = 3 July 1216 }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تثليثي عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ دفن ٿيندڙ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] qj2lo1zuh31yil5cpt5cx2gqcpyfbwq 410625 410555 2026-09-08T20:33:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 410625 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = پوپ | honorific_prefix = پوپ | name = انوسينٽ ٽيون | title = روم جو بشپ | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = سال 1219ع ۾ سيڪرو اسپيڪو ڪلوئسٽر تي ٺهيل هڪ فريسڪو جي تفصيل | church = [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] | term_start = 8 جنوري، 1198ع | term_end = 16 جولائي، 1216ع | predecessor = سيلسٽائين ٽيون | successor = هونوريوس ٽيون | ordination = 21 فيبروري، 1198ع | consecrated_by = اوٽئويانو ڊي پاولي | consecration = 22 فيبروري 1198ع | cardinal = سيپٽمبر 1190ع | created_cardinal_by = پوپ ڪليمينٽ III | birth_name = لوٽاريو ڪونٽي ڊي سيگنيتا | birth_date = 1261ع | birth_place = گئوگنئنو، پاپل رياستون | parents = ٽرانسمونڊو ڪونٽي ڊي سيگني<br/>ڪلريسا اسڪوٽي | previous_post = {{Indented plainlist| * ويلابرو ۾ سينٽ جارج ۽ سينٽ سرجيئس باخس جو ڪارڊينل-ڊيڪون (1190–1191) * سانتا پوڊينشيانا جو ڪارڊينل پادري (1191–1198) }} | death_date = 16 جولاءِ 1216ع (عمر 55) | death_place = پيروگيا، پاپل رياستون | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = انوسينٽ | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = اوٽاويانو ڊي پاولي | co-consecrators = | date of consecration = 22 February 1198 | place of consecration = [[Rome]] | elevated by = [[Pope Clement III]] | date of elevation = September 1190 | sources = | bishop 1 = [[Raynald of Nocera]] | consecration date 1 = March 1198 | bishop 2 = [[Roman Catholic Archdiocese of Poitiers#Bishops|Adhémar de Peirat]] | consecration date 2 = 7 April 1198 | bishop 3 =جان آف ليگلين | consecration date 3 = 18 سيپٽمبر 1198ع | bishop 4 = وورسيسٽر جو ماوجير | consecration date 4 = 4 جون 1200ع | bishop 5 = ايڪبر ٽ وون انڊيخس-ميرانن | consecration date 5 = | bishop 6 = البرٽ لونگهي | consecration date 6 =22 جون 1203ع | bishop 7 = لسمور جو ملاخياس | consecration date 7 = 5 نومبر 1203ع | bishop 8 = توماسو مورسيني | consecration date 8 = 27 مارچ 1205ع | bishop 9 =پيٽر ڊي روچس | consecration date 9 = 25 سيپٽمبر 1205ع | bishop 10 = البريخت ڊي ڪيونبرگ | consecration date 10 = 24 ڊسمبر 1206ع | bishop 11 = گويلام امانيوي | consecration date 11 = 1207ع | bishop 12 = پيٽرائي ويٽيرس جو اينٽيلم | consecration date 12 = 29 اپريل 1207ع | bishop 13 =اسٽيفن لانگٽن | consecration date 13 =17 جون 1207ع | bishop 14 = گيرارڊ ڊي ڪروس | consecration date 14 = 1209ع | bishop 15 = آندريا سيلانو | consecration date 15 = 1214ع | bishop 16 = ٽرويا جو فليپو | consecration date 16 =آڪٽوبر 1214ع | bishop 17 = پروشيا ڏانهن عيسائي | consecration date 17 = 1215ع | bishop 18 =سينا جو بونفيگلي | consecration date 18 = 10 اپريل 1216ع | bishop 19 = سلويسٽر آف ايوشام | consecration date 19 =3 جولائي، 1216ع }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تثليثي عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ دفن ٿيندڙ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] taf6hty80mtf4l5g73zcl9wusve6nle 410626 410625 2026-09-08T20:42:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 410626 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = پوپ | honorific_prefix = پوپ | name = انوسينٽ ٽيون | title = روم جو بشپ | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = سال 1219ع ۾ سيڪرو اسپيڪو ڪلوئسٽر تي ٺهيل هڪ فريسڪو جي تفصيل | church = [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] | term_start = 8 جنوري، 1198ع | term_end = 16 جولائي، 1216ع | predecessor = سيلسٽائين ٽيون | successor = هونوريوس ٽيون | ordination = 21 فيبروري، 1198ع | consecrated_by = اوٽئويانو ڊي پاولي | consecration = 22 فيبروري 1198ع | cardinal = سيپٽمبر 1190ع | created_cardinal_by = پوپ ڪليمينٽ III | birth_name = لوٽاريو ڪونٽي ڊي سيگنيتا | birth_date = 1161ع | birth_place = گئوگنئنو، پاپل رياستون | parents = ٽرانسمونڊو ڪونٽي ڊي سيگني<br/>ڪلريسا اسڪوٽي | previous_post = {{Indented plainlist| * ويلابرو ۾ سينٽ جارج ۽ سينٽ سرجيئس باخس جو ڪارڊينل-ڊيڪون (1190–1191) * سانتا پوڊينشيانا جو ڪارڊينل پادري (1191–1198) }} | death_date = 16 جولاءِ 1216ع (عمر 55) | death_place = پيروگيا، پاپل رياستون | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = انوسينٽ | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = اوٽاويانو ڊي پاولي | co-consecrators = | date of consecration =22 فيبروري، 1198ع | place of consecration = [[روم]] | elevated by = پوپ ڪليمينٽ ٽيون | date of elevation = سيپٽمبر 1190 ع | sources = | bishop 1 = نوڪيرا جو رئنالڊ | consecration date 1 = مارچ 1198ع | bishop 2 =پوائٽرئ جو آرڪڊايوسيس | consecration date 2 = 7 اپريل 1198ع | bishop 3 =جان آف ليگلين | consecration date 3 = 18 سيپٽمبر 1198ع | bishop 4 = وورسيسٽر جو ماوجير | consecration date 4 = 4 جون 1200ع | bishop 5 = ايڪبر ٽ وون انڊيخس-ميرانن | consecration date 5 = | bishop 6 = البرٽ لونگهي | consecration date 6 =22 جون 1203ع | bishop 7 = لسمور جو ملاخياس | consecration date 7 = 5 نومبر 1203ع | bishop 8 = توماسو مورسيني | consecration date 8 = 27 مارچ 1205ع | bishop 9 =پيٽر ڊي روچس | consecration date 9 = 25 سيپٽمبر 1205ع | bishop 10 = البريخت ڊي ڪيونبرگ | consecration date 10 = 24 ڊسمبر 1206ع | bishop 11 = گويلام امانيوي | consecration date 11 = 1207ع | bishop 12 = پيٽرائي ويٽيرس جو اينٽيلم | consecration date 12 = 29 اپريل 1207ع | bishop 13 =اسٽيفن لانگٽن | consecration date 13 =17 جون 1207ع | bishop 14 = گيرارڊ ڊي ڪروس | consecration date 14 = 1209ع | bishop 15 = آندريا سيلانو | consecration date 15 = 1214ع | bishop 16 = ٽرويا جو فليپو | consecration date 16 =آڪٽوبر 1214ع | bishop 17 = پروشيا ڏانهن عيسائي | consecration date 17 = 1215ع | bishop 18 =سينا جو بونفيگلي | consecration date 18 = 10 اپريل 1216ع | bishop 19 = سلويسٽر آف ايوشام | consecration date 19 =3 جولائي، 1216ع }} }} '''پوپ انوسينٽ III''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني; {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تثليثي عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ دفن ٿيندڙ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] eazrpkaoyej0f1i9hs71318sikr2whg 410627 410626 2026-09-08T20:43:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 410627 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = پوپ | honorific_prefix = پوپ | name = انوسينٽ ٽيون | title = روم جو بشپ | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = سال 1219ع ۾ سيڪرو اسپيڪو ڪلوئسٽر تي ٺهيل هڪ فريسڪو جي تفصيل | church = [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] | term_start = 8 جنوري، 1198ع | term_end = 16 جولائي، 1216ع | predecessor = سيلسٽائين ٽيون | successor = هونوريوس ٽيون | ordination = 21 فيبروري، 1198ع | consecrated_by = اوٽئويانو ڊي پاولي | consecration = 22 فيبروري 1198ع | cardinal = سيپٽمبر 1190ع | created_cardinal_by = پوپ ڪليمينٽ III | birth_name = لوٽاريو ڪونٽي ڊي سيگنيتا | birth_date = 1161ع | birth_place = گئوگنئنو، پاپل رياستون | parents = ٽرانسمونڊو ڪونٽي ڊي سيگني<br/>ڪلريسا اسڪوٽي | previous_post = {{Indented plainlist| * ويلابرو ۾ سينٽ جارج ۽ سينٽ سرجيئس باخس جو ڪارڊينل-ڊيڪون (1190–1191) * سانتا پوڊينشيانا جو ڪارڊينل پادري (1191–1198) }} | death_date = 16 جولاءِ 1216ع (عمر 55) | death_place = پيروگيا، پاپل رياستون | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = انوسينٽ | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = اوٽاويانو ڊي پاولي | co-consecrators = | date of consecration =22 فيبروري، 1198ع | place of consecration = [[روم]] | elevated by = پوپ ڪليمينٽ ٽيون | date of elevation = سيپٽمبر 1190 ع | sources = | bishop 1 = نوڪيرا جو رئنالڊ | consecration date 1 = مارچ 1198ع | bishop 2 =پوائٽرئ جو آرڪڊايوسيس | consecration date 2 = 7 اپريل 1198ع | bishop 3 =جان آف ليگلين | consecration date 3 = 18 سيپٽمبر 1198ع | bishop 4 = وورسيسٽر جو ماوجير | consecration date 4 = 4 جون 1200ع | bishop 5 = ايڪبر ٽ وون انڊيخس-ميرانن | consecration date 5 = | bishop 6 = البرٽ لونگهي | consecration date 6 =22 جون 1203ع | bishop 7 = لسمور جو ملاخياس | consecration date 7 = 5 نومبر 1203ع | bishop 8 = توماسو مورسيني | consecration date 8 = 27 مارچ 1205ع | bishop 9 =پيٽر ڊي روچس | consecration date 9 = 25 سيپٽمبر 1205ع | bishop 10 = البريخت ڊي ڪيونبرگ | consecration date 10 = 24 ڊسمبر 1206ع | bishop 11 = گويلام امانيوي | consecration date 11 = 1207ع | bishop 12 = پيٽرائي ويٽيرس جو اينٽيلم | consecration date 12 = 29 اپريل 1207ع | bishop 13 =اسٽيفن لانگٽن | consecration date 13 =17 جون 1207ع | bishop 14 = گيرارڊ ڊي ڪروس | consecration date 14 = 1209ع | bishop 15 = آندريا سيلانو | consecration date 15 = 1214ع | bishop 16 = ٽرويا جو فليپو | consecration date 16 =آڪٽوبر 1214ع | bishop 17 = پروشيا ڏانهن عيسائي | consecration date 17 = 1215ع | bishop 18 =سينا جو بونفيگلي | consecration date 18 = 10 اپريل 1216ع | bishop 19 = سلويسٽر آف ايوشام | consecration date 19 =3 جولائي، 1216ع }} }} '''پوپ انوسينٽ ٽيون''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني؛ {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تثليثي عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ دفن ٿيندڙ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] 375y03bheb4za7ci07ofno9yvmzrb4i 410628 410627 2026-09-08T20:43:57Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[پوپ انوسينٽ III]] کي [[پوپ انوسينٽ ٽيون]] ڏانھن چوريو 410627 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = پوپ | honorific_prefix = پوپ | name = انوسينٽ ٽيون | title = روم جو بشپ | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = سال 1219ع ۾ سيڪرو اسپيڪو ڪلوئسٽر تي ٺهيل هڪ فريسڪو جي تفصيل | church = [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] | term_start = 8 جنوري، 1198ع | term_end = 16 جولائي، 1216ع | predecessor = سيلسٽائين ٽيون | successor = هونوريوس ٽيون | ordination = 21 فيبروري، 1198ع | consecrated_by = اوٽئويانو ڊي پاولي | consecration = 22 فيبروري 1198ع | cardinal = سيپٽمبر 1190ع | created_cardinal_by = پوپ ڪليمينٽ III | birth_name = لوٽاريو ڪونٽي ڊي سيگنيتا | birth_date = 1161ع | birth_place = گئوگنئنو، پاپل رياستون | parents = ٽرانسمونڊو ڪونٽي ڊي سيگني<br/>ڪلريسا اسڪوٽي | previous_post = {{Indented plainlist| * ويلابرو ۾ سينٽ جارج ۽ سينٽ سرجيئس باخس جو ڪارڊينل-ڊيڪون (1190–1191) * سانتا پوڊينشيانا جو ڪارڊينل پادري (1191–1198) }} | death_date = 16 جولاءِ 1216ع (عمر 55) | death_place = پيروگيا، پاپل رياستون | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = انوسينٽ | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = اوٽاويانو ڊي پاولي | co-consecrators = | date of consecration =22 فيبروري، 1198ع | place of consecration = [[روم]] | elevated by = پوپ ڪليمينٽ ٽيون | date of elevation = سيپٽمبر 1190 ع | sources = | bishop 1 = نوڪيرا جو رئنالڊ | consecration date 1 = مارچ 1198ع | bishop 2 =پوائٽرئ جو آرڪڊايوسيس | consecration date 2 = 7 اپريل 1198ع | bishop 3 =جان آف ليگلين | consecration date 3 = 18 سيپٽمبر 1198ع | bishop 4 = وورسيسٽر جو ماوجير | consecration date 4 = 4 جون 1200ع | bishop 5 = ايڪبر ٽ وون انڊيخس-ميرانن | consecration date 5 = | bishop 6 = البرٽ لونگهي | consecration date 6 =22 جون 1203ع | bishop 7 = لسمور جو ملاخياس | consecration date 7 = 5 نومبر 1203ع | bishop 8 = توماسو مورسيني | consecration date 8 = 27 مارچ 1205ع | bishop 9 =پيٽر ڊي روچس | consecration date 9 = 25 سيپٽمبر 1205ع | bishop 10 = البريخت ڊي ڪيونبرگ | consecration date 10 = 24 ڊسمبر 1206ع | bishop 11 = گويلام امانيوي | consecration date 11 = 1207ع | bishop 12 = پيٽرائي ويٽيرس جو اينٽيلم | consecration date 12 = 29 اپريل 1207ع | bishop 13 =اسٽيفن لانگٽن | consecration date 13 =17 جون 1207ع | bishop 14 = گيرارڊ ڊي ڪروس | consecration date 14 = 1209ع | bishop 15 = آندريا سيلانو | consecration date 15 = 1214ع | bishop 16 = ٽرويا جو فليپو | consecration date 16 =آڪٽوبر 1214ع | bishop 17 = پروشيا ڏانهن عيسائي | consecration date 17 = 1215ع | bishop 18 =سينا جو بونفيگلي | consecration date 18 = 10 اپريل 1216ع | bishop 19 = سلويسٽر آف ايوشام | consecration date 19 =3 جولائي، 1216ع }} }} '''پوپ انوسينٽ ٽيون''' (Innocentius III; پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني؛ {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} 1160/1161 - 16 جولاءِ 1216ع) 8 جنوري 1198ع کان 1216ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پوپ رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو. هو پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسيائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي ڪينن قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پاڪ زمين (Palestine) جي خلاف صليبي جنگن، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪيٿرن جي خلاف البيگينسين صليبي جنگجي هدايت ڪئي. هن 1202 &#x2013; 1214 جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪو قسطنطنيه جي تباهي سان ختم ٿيو. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ بعد ۾ صليبي جنگين کي خارج ڪيو ويو، انوسينٽ بيچيني سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ جي خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کان پوءِ ''فرينڪوڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ بازنطيني سلطنت، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ 1261 ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تثليثي عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ دفن ٿيندڙ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] 375y03bheb4za7ci07ofno9yvmzrb4i 410630 410628 2026-09-08T20:56:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 410630 wikitext text/x-wiki {{short description|Head of the Catholic Church from 1198 to 1216}} {{Infobox person | type = پوپ | honorific_prefix = پوپ | name = انوسينٽ ٽيون | title = روم جو بشپ | image = Pope Innocent III (Monastery of Subiaco).jpg | caption = سال 1219ع ۾ سيڪرو اسپيڪو ڪلوئسٽر تي ٺهيل هڪ فريسڪو جي تفصيل | church = [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] | term_start = 8 جنوري، 1198ع | term_end = 16 جولائي، 1216ع | predecessor = سيلسٽائين ٽيون | successor = هونوريوس ٽيون | ordination = 21 فيبروري، 1198ع | consecrated_by = اوٽئويانو ڊي پاولي | consecration = 22 فيبروري 1198ع | cardinal = سيپٽمبر 1190ع | created_cardinal_by = پوپ ڪليمينٽ III | birth_name = لوٽاريو ڪونٽي ڊي سيگنيتا | birth_date = 1161ع | birth_place = گئوگنئنو، پاپل رياستون | parents = ٽرانسمونڊو ڪونٽي ڊي سيگني<br/>ڪلريسا اسڪوٽي | previous_post = {{Indented plainlist| * ويلابرو ۾ سينٽ جارج ۽ سينٽ سرجيئس باخس جو ڪارڊينل-ڊيڪون (1190–1191) * سانتا پوڊينشيانا جو ڪارڊينل پادري (1191–1198) }} | death_date = 16 جولاءِ 1216ع (عمر 55) | death_place = پيروگيا، پاپل رياستون | coat_of_arms = C o a Inocentius III.png | other = انوسينٽ | module = {{Ordination | embed = yes | ordained deacon by = | date of diaconal ordination = | place of diaconal ordination = | ordained priest by = | date of priestly ordination = | place of priestly ordination = | consecrated by = اوٽاويانو ڊي پاولي | co-consecrators = | date of consecration =22 فيبروري، 1198ع | place of consecration = [[روم]] | elevated by = پوپ ڪليمينٽ ٽيون | date of elevation = سيپٽمبر 1190 ع | sources = | bishop 1 = نوڪيرا جو رئنالڊ | consecration date 1 = مارچ 1198ع | bishop 2 =پوائٽرئ جو آرڪڊايوسيس | consecration date 2 = 7 اپريل 1198ع | bishop 3 =جان آف ليگلين | consecration date 3 = 18 سيپٽمبر 1198ع | bishop 4 = وورسيسٽر جو ماوجير | consecration date 4 = 4 جون 1200ع | bishop 5 = ايڪبر ٽ وون انڊيخس-ميرانن | consecration date 5 = | bishop 6 = البرٽ لونگهي | consecration date 6 =22 جون 1203ع | bishop 7 = لسمور جو ملاخياس | consecration date 7 = 5 نومبر 1203ع | bishop 8 = توماسو مورسيني | consecration date 8 = 27 مارچ 1205ع | bishop 9 =پيٽر ڊي روچس | consecration date 9 = 25 سيپٽمبر 1205ع | bishop 10 = البريخت ڊي ڪيونبرگ | consecration date 10 = 24 ڊسمبر 1206ع | bishop 11 = گويلام امانيوي | consecration date 11 = 1207ع | bishop 12 = پيٽرائي ويٽيرس جو اينٽيلم | consecration date 12 = 29 اپريل 1207ع | bishop 13 =اسٽيفن لانگٽن | consecration date 13 =17 جون 1207ع | bishop 14 = گيرارڊ ڊي ڪروس | consecration date 14 = 1209ع | bishop 15 = آندريا سيلانو | consecration date 15 = 1214ع | bishop 16 = ٽرويا جو فليپو | consecration date 16 =آڪٽوبر 1214ع | bishop 17 = پروشيا ڏانهن عيسائي | consecration date 17 = 1215ع | bishop 18 =سينا جو بونفيگلي | consecration date 18 = 10 اپريل 1216ع | bishop 19 = سلويسٽر آف ايوشام | consecration date 19 =3 جولائي، 1216ع }} }} '''پوپ انوسينٽ ٽيون''' (<small>Innocentius</small> <small>III</small>؛ پيدائش: لوٽيريو ڊي ڪونٽي ڊي سيگني؛ {{Efn|Anglicized as '''Lothar of Segni'''}} <small>1160/1161 - 16</small> جولاءِ <small>1216</small>ع) <small>8</small> جنوري <small>1198</small>ع کان <small>1216</small>ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ پاپل رياستن جو حاڪم هو. پوپ انوسينٽ وچئين دور جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور ۽ بااثر پوپن مان هڪ هو. هن يورپ جي عيسائي رياستن تي وسيع اثر وڌو، يورپ جي سڀني بادشاهن تي برتري جو دعويٰ ڪيو ۽ پنهنجي ڊڪريٽل ۽ چوٿين ليٽران ڪائونسل ذريعي ڪيٿولڪ چرچ جي ڪليسائي معاملن جي سڌارن جي حمايت ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندو هو. ان جي نتيجي ۾ مغربي عيسائي قانون ۾ ڪافي سڌارو آيو. ان کان علاوه، هو شهزادن ۽ بادشاهن کي پنهنجن فيصلن جي اطاعت ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ پابندي ۽ ٻين تنقيدن جي استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي، جيتوڻيڪ اهي تدبيرون هڪجهڙائي سان ڪامياب نه هيون. انوسينٽ [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جو دائرو تمام گهڻو وڌايو، [[مسلم اسپين|مسلم آئبيريا]] ۽ پوتر سر زمين (<small>Holy Land</small>، [[بيت المقدس]]) جي خلاف [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]]، انهي سان گڏ ليوونيا جي بالٽڪ ۽ فنڪ بت پرستن جي خلاف ليوونيا صليبي جنگ ۽ ڏکڻ فرانس ۾ ڪٿارن (<small>Cathars</small>) جي خلاف البيجينيسيئن صليبي جنگن جي هدايت ڪئي. هن <small>1202-1214</small>ع جي چوٿين صليبي جنگ کي منظم ڪيو، جيڪي [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] جي تباهي سان ختم ٿي. جيتوڻيڪ قسطنطنيه تي حملو سندس واضح حڪمن جي خلاف ٿيو ۽ پوء صليبي جنگ جي فهرست کان خارج ڪيو ويو، انوسينٽ ڪاوڙ سان هن نتيجي کي قبول ڪيو، ان کي لاطيني ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گهرن کي]] ٻيهر متحد ڪرڻ لاء خدا جي مرضي طور ڏٺو. انهي واقعي ۾، قسطنطنيه جي تباهي ۽ ان کانپوءِ ''فرانڪرتيا'' جي دور لاطيني ۽ يوناني گرجا گهرن جي وچ ۾ دشمني کي وڌايو؛ [[بازنطيني سلطنت]]، جيتوڻيڪ هڪ تمام ڪمزور حالت ۾ سال <small>1261</small>ع ۾ بحال ڪئي وئي.{{Sfn|Moore|2003|pp=102–134}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikiquote}} {{wikisource|works=or}} * [https://web.archive.org/web/20110211163550/http://www.historyofthepopes.com/GalleryofHistory/INNOCENT_III_THE-GREAT/Life-Door.html Innocent III The Great. An Essay on His Life and Times. By C. H. C. Pirie-Gordon (btm format)] * [https://www.newadvent.org/cathen/08013a.htm Innocent III] at the Catholic Encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20070225125651/http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Single%20frames/Portraits/Innocent_III.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace – Portrait (Subiaco) and Tomb (Lateran) of Innocent III] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Innocent III's Opera Omnia] * [https://books.google.com/books?id=jJnyxg3xxTEC&dq=on+the+dignity+of+human+nature+pope+innocent+iii&pg=PA306 Cambridge History of Renassiance Philosophy] * [http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm History Medren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413104546/http://historymedren.about.com/library/who/blwwinnocent3.htm |date=13 April 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090319022621/http://ecole.evansville.edu/glossary/albigenses.html Ecole Glossary] * [https://web.archive.org/web/20101010122301/http://crusades.boisestate.edu/ Crusades] * [https://www.fordham.edu/halsall/basis/lateran4.html Lateran Council] * [https://catholicism.org/pope-innocent-iii-and-the-marks-of-a-great-papacy.html Pope Innocent III and the Marks of a Great Papacy], article at Catholicism.org * [https://web.archive.org/web/20150810053756/http://bogomilism.eu/Studies/Bugger%20case.html Traces of the Bogomil Movement in English] * [http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii Pope Innocent III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807062539/http://www.bl.uk/people/pope-innocent-iii |date=7 August 2022 }} at the British Library * {{DNB-Portal|118555642|NAME=Innozenz III.}} * {{DDB|Person|118555642}} * {{Geschichtsquellen Person|118555642|Innocentius III papa}} * [http://www.eckhart.de/index.htm?papste.htm#Inno3 Meister Eckhart und seine Zeit – Päpste – Innozenz III.] * [https://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1198-1216-_Innocentius_III.html Complete works by Migne Patrologia Latina mit Inhaltsverzeichnis] * Deed by Innocence III for the Stendal Cathedral Chapter, 6 May 1206, {{LBALink|5652}} {{s-start}} {{s-rel|ca}} {{s-bef|before=[[Celestine III]]}} {{s-ttl|title=[[Pope]]|years=1198–1216}} {{s-aft|after=[[Honorius III]]}} {{s-end}} {{Popes}} {{History of the Catholic Church}} {{Portal bar|Biography|Christianity|History|Italy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Innocent 03}} : . . [[زمرو:پوپ اِنوسنٽ ٽيون| ]] [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:ڪيٿولڪزم]] [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:عيسائي مذهبي پيشوا]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:1161ع جون پيدائشون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:1216ع جون فوتگيون|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تثليثي عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:اطالوي رومن ڪيٿولڪ ليکڪ]] [[زمرو:ڪونٽي ڊي سيگني|لوٽاريو]] [[زمرو:ڪارڊينل-ڀائٽيا|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:پنجين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:چوٿين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ليوونين صليبي جنگ جا عيسائي|اِنوسنٽ]] [[زمرو:روم جي ميٽروپوليٽن شهر جا ماڻهو]] [[زمرو:البجنسين صليبي جنگ جا ماڻهو|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي ڪارڊينل|ڪونٽي، لوٽاريو]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا اطالوي قانون دان|اِنوسنٽ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ]] [[زمرو:سينٽ جان ليٽرن جي آرڪ بيسيليڪا ۾ دفن ٿيندڙ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا قيامت بابت اڳڪٿي ڪندڙ|اِنوسنٽ]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ|اِنوسنٽ]] dfixmqbm4h83j1541qi3r6vt42n4amj 14 102425 410551 410504 2026-09-08T13:24:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 410551 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اطالوي پوپ]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ]] [[زمرو:ٻارهين صدي جا پوپ]] [[زمرو:تيرهين صدي جا پوپ]] i7zj3zwbszjnhvvvt0yvt03aev76807 14 102437 410538 2026-09-08T13:09:42Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٻارهين صدي جا ليکڪ]] [[زمرو:لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ]] 410538 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻارهين صدي جا ليکڪ]] [[زمرو:لاطيني ٻوليءَ جا ليکڪ]] 5t63ky8gptxafmp0kal579zqffy6we1 410543 410538 2026-09-08T13:14:56Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ٻارهين صدي جا ليکڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410543 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لاطيني ٻولي]] [[زمرو:ليکڪ بلحاظ ٻولي]] 408igeozf6364uyl86fzfozzotik069 14 102438 410539 2026-09-08T13:11:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٻارهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ليکڪ بلحاظ صدي]] [[زمرو:ليکڪ بلحاظ دور]] 410539 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻارهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ليکڪ بلحاظ صدي]] [[زمرو:ليکڪ بلحاظ دور]] cksjyk30yyjd93b79l050mfaksgrxcd 14 102439 410540 2026-09-08T13:12:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ دور]] 410540 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ دور]] 8u4g3eojtspdwa3ufy0mpwfqrjog9lr 14 102440 410541 2026-09-08T13:13:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]] 410541 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]] fxjts8thpivuv8pm60zltc93jjbxi1f 410542 410541 2026-09-08T13:13:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 410542 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ليکڪ بلحاظ دور]] [[زمرو:زمرا بلحاظ صدي]] ryyzn2cnv625ghkrh74mcwivngve8pu 14 102441 410544 2026-09-08T13:16:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ٻوليون]] 410544 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ٻوليون]] dz9x2qp20xs9ld0kqsdafo048c6776b 14 102442 410545 2026-09-08T13:18:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:ٻارهين صدي عيسوي]] 410545 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:ٻارهين صدي عيسوي]] bdbic33won586oz7j0tin5rrv33dm9p 14 102443 410547 2026-09-08T13:19:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]] 410547 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:تيرهين صدي عيسوي]] 5jtghvpnl2oglw273va52qai9egcpk9 14 102444 410548 2026-09-08T13:22:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:اطالوي ماڻهو]] 410548 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پوپ]] [[زمرو:اطالوي ماڻهو]] e9w0yift951ya3n5n991a0n8vtkclqc 14 102445 410549 2026-09-08T13:22:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ قوميت]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] 410549 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ قوميت]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] mzg6nhdma3bfm7vcyj71oessmu3iypp 410550 410549 2026-09-08T13:23:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 410550 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] iq4forxxrecqf6eg2gt45s1ofaqdh06 14 102446 410559 2026-09-08T16:10:28Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:موت]] 410559 wikitext text/x-wiki [[زمرو:موت]] ou896lo3uzn7x2jw5lxr46y4075t0xo 14 102447 410569 2026-09-08T16:20:56Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:2023ع جون وفاتون]] کي [[زمرو:2023ع جون فوتگيون]] ڏانھن چوريو 410569 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:2023ع جون فوتگيون}} qvstunkz6l3mbuba3varx2l9ne6mclf 14 102448 410577 2026-09-08T16:29:03Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2021ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] 410577 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2021ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:21هين صدي جون فوتگيون]] cj22zxa3eta26vp9nbw25d4n5k16es5 14 102449 410581 2026-09-08T16:33:29Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:2018ع ۾ وفات]] کي [[زمرو:2018ع جون فوتگيون]] ڏانھن چوريو 410581 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:2018ع جون فوتگيون}} fhi6ivmofx0osvfof6nhre9hyq2sws7 14 102450 410599 2026-09-08T17:03:28Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:قرآن]] 410599 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قرآن]] ordsvbpurjby7wwyp1gmgv2lhm0k48h 14 102451 410600 2026-09-08T17:04:21Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:راڳي]] [[زمرو:پاڪستاني ماڻهو]] 410600 wikitext text/x-wiki [[زمرو:راڳي]] [[زمرو:پاڪستاني ماڻهو]] d39fm7722193wcit0gnx6q10cwtbb6x 14 102452 410601 2026-09-08T17:05:18Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:نعت خوان]] [[زمرو:پاڪستاني ماڻهو]] 410601 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نعت خوان]] [[زمرو:پاڪستاني ماڻهو]] ev5rmmsfvjwlksqpqontk5fu6ly7gun 0 102453 410605 2026-09-08T17:52:05Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1320311685|Havelian]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410605 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' ( {{langx|ur|{{nq|حویلیاں}}}}) پاڪستان جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. 0gxd0r5bxm0koq5pwwfm9w42qd5hup8 410606 410605 2026-09-08T17:54:13Z Memon2025 21315 /* */ 410606 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان جي]] [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا]] 18q981qbjt8ccidk7yalcmyjejix6vo 410607 410606 2026-09-08T17:54:37Z Memon2025 21315 /* */ 410607 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا]] 3pk8kyr54x5rbmwhuo2c1eituxqwv56 410611 410607 2026-09-08T17:58:07Z Memon2025 21315 /* */ 410611 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] b8w9pu77xyptw38ftlh811zr5ne4art 410612 410611 2026-09-08T18:00:23Z Memon2025 21315 /* */ 410612 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] opurq3hagja94pp5i91sqrjbck4x2y3 410614 410612 2026-09-08T18:02:42Z Memon2025 21315 410614 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] ti8ksbea4wbvlgoolx8zoq1ljo35pcm 410616 410614 2026-09-08T18:09:31Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 410616 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] m94o9nwlj91ccx9w54hiujgez1k9wi6 410636 410616 2026-09-08T21:14:30Z Ibne maryam 17680 410636 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==حوالا== {{Infobox settlement | name = Havelian | native_name = {{Nastaliq|حویلیاں}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = Municipality | image_skyline = Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg | image_alt = | image_caption = Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Pakistan]] | subdivision_type1 = Province | subdivision_name1 = [[Khyber Pakhtunkhwa]] | subdivision_type2 = District | subdivision_name2 = [[Abbottabad District|Abbottabad]] | subdivision_type3 = Tehsil | subdivision_name3 = [[Havelian Tehsil]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 12.5 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 37,509 | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Postal code | postal_code = 22500 | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} {{Short description| Municipality in Pakistan}} '''Havelian''' ({{langx|ur|{{nq|حویلیاں}}}} {{IPA|ur|ɦəˈʋeːlɪjãː|}}) is the second largest municipality in the [[Abbottabad District]], in the [[Hazara Division]], [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of Pakistan. It serves as the headquarters for [[Havelian Tehsil]]. The word literally translates into English as "mansions". The outskirts of the city are also home to one of the largest ordnance factories of Pakistan, [[Pakistan Ordnance Factories]] Havelian. An ordnance depot also exists in the vicinity of the city and the factory. ==History== In the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == Geography == Havelian is located on the [[Karakoram Highway]] and on the banks of [[Dor River]], about 15.5 kilometers south west of Abbottabad,<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> and is also an important rail transit route.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> == Transport<!--'Havelian Dry Port' redirects here--> == Havelian's main public transport consist of auto rickshaws, modified [[Suzuki]] pickup vehicles, tongs, which can accommodate anywhere from 8 to 13 people at a time. Taxis and automobiles for hire are also available. Vans and buses are frequently used for connecting Havelian to the surrounding cities and towns in the region. Prime Minister [[Nawaz Sharif]] performed the groundbreaking ceremony of the [[M-15 motorway (Pakistan)|Hazara Motorway]], a road link of the [[China-Pakistan Economic Corridor]], on November 29, 2014. The 60-kilometre, 4-lane expressway will cost Rs33 billion. The Hazara Motorway will reduce the drive time from [[Islamabad]] to Havelian to just 30 minutes, additionally providing a road to the '''Havelian Dry Port'''<!--boldface per WP:R#PLA--> project. The project anticipates hundreds of thousands of employment opportunities, possibilities of new business ideas, and a socio-economic uplift of the whole region. CM KPK Parveez Khattak announced a bypass from Havelian to Damtor and another bypass from the Havelian city to Havelian Village. The CM also announced a network of roads in Havelian.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> ==Railway== [[Havelian railway station|Havelian]] is the last railway station while traveling to the northern areas of Pakistan in KPK province. Havelian is the terminus of a branch railway. In February 2007, consultants investigated the construction of a railway link to [[Transport in the People's Republic of China|China]]. The line would cross the 4,730m-high [[Khunjerab Pass]].<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==References== {{reflist}} ==External links== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[Category:Populated places in Abbottabad District]] [[Category:Populated places along the Silk Road]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] rmgfmfz4kvakjc7pe687nx72ccsqigh 410638 410636 2026-09-08T21:15:00Z Ibne maryam 17680 410638 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==History== In the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == Geography == Havelian is located on the [[Karakoram Highway]] and on the banks of [[Dor River]], about 15.5 kilometers south west of Abbottabad,<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> and is also an important rail transit route.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> == Transport<!--'Havelian Dry Port' redirects here--> == Havelian's main public transport consist of auto rickshaws, modified [[Suzuki]] pickup vehicles, tongs, which can accommodate anywhere from 8 to 13 people at a time. Taxis and automobiles for hire are also available. Vans and buses are frequently used for connecting Havelian to the surrounding cities and towns in the region. Prime Minister [[Nawaz Sharif]] performed the groundbreaking ceremony of the [[M-15 motorway (Pakistan)|Hazara Motorway]], a road link of the [[China-Pakistan Economic Corridor]], on November 29, 2014. The 60-kilometre, 4-lane expressway will cost Rs33 billion. The Hazara Motorway will reduce the drive time from [[Islamabad]] to Havelian to just 30 minutes, additionally providing a road to the '''Havelian Dry Port'''<!--boldface per WP:R#PLA--> project. The project anticipates hundreds of thousands of employment opportunities, possibilities of new business ideas, and a socio-economic uplift of the whole region. CM KPK Parveez Khattak announced a bypass from Havelian to Damtor and another bypass from the Havelian city to Havelian Village. The CM also announced a network of roads in Havelian.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> ==Railway== [[Havelian railway station|Havelian]] is the last railway station while traveling to the northern areas of Pakistan in KPK province. Havelian is the terminus of a branch railway. In February 2007, consultants investigated the construction of a railway link to [[Transport in the People's Republic of China|China]]. The line would cross the 4,730m-high [[Khunjerab Pass]].<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==References== {{reflist}} ==External links== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[Category:Populated places in Abbottabad District]] [[Category:Populated places along the Silk Road]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] 5yhvmo1hjob38os6gd8mk3p18ghy700 410639 410638 2026-09-08T21:16:00Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 410639 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==History== In the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == Geography == Havelian is located on the [[Karakoram Highway]] and on the banks of [[Dor River]], about 15.5 kilometers south west of Abbottabad,<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> and is also an important rail transit route.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> == Transport<!--'Havelian Dry Port' redirects here--> == Havelian's main public transport consist of auto rickshaws, modified [[Suzuki]] pickup vehicles, tongs, which can accommodate anywhere from 8 to 13 people at a time. Taxis and automobiles for hire are also available. Vans and buses are frequently used for connecting Havelian to the surrounding cities and towns in the region. Prime Minister [[Nawaz Sharif]] performed the groundbreaking ceremony of the [[M-15 motorway (Pakistan)|Hazara Motorway]], a road link of the [[China-Pakistan Economic Corridor]], on November 29, 2014. The 60-kilometre, 4-lane expressway will cost Rs33 billion. The Hazara Motorway will reduce the drive time from [[Islamabad]] to Havelian to just 30 minutes, additionally providing a road to the '''Havelian Dry Port'''<!--boldface per WP:R#PLA--> project. The project anticipates hundreds of thousands of employment opportunities, possibilities of new business ideas, and a socio-economic uplift of the whole region. CM KPK Parveez Khattak announced a bypass from Havelian to Damtor and another bypass from the Havelian city to Havelian Village. The CM also announced a network of roads in Havelian.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> ==Railway== [[Havelian railway station|Havelian]] is the last railway station while traveling to the northern areas of Pakistan in KPK province. Havelian is the terminus of a branch railway. In February 2007, consultants investigated the construction of a railway link to [[Transport in the People's Republic of China|China]]. The line would cross the 4,730m-high [[Khunjerab Pass]].<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==References== {{reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] blpg43tvahl1ukouw3y39a0594m7rdy 410642 410639 2026-09-08T21:18:37Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 410642 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==History== In the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == Geography == Havelian is located on the [[Karakoram Highway]] and on the banks of [[Dor River]], about 15.5 kilometers south west of Abbottabad,<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> and is also an important rail transit route.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> == Transport<!--'Havelian Dry Port' redirects here--> == Havelian's main public transport consist of auto rickshaws, modified [[Suzuki]] pickup vehicles, tongs, which can accommodate anywhere from 8 to 13 people at a time. Taxis and automobiles for hire are also available. Vans and buses are frequently used for connecting Havelian to the surrounding cities and towns in the region. Prime Minister [[Nawaz Sharif]] performed the groundbreaking ceremony of the [[M-15 motorway (Pakistan)|Hazara Motorway]], a road link of the [[China-Pakistan Economic Corridor]], on November 29, 2014. The 60-kilometre, 4-lane expressway will cost Rs33 billion. The Hazara Motorway will reduce the drive time from [[Islamabad]] to Havelian to just 30 minutes, additionally providing a road to the '''Havelian Dry Port'''<!--boldface per WP:R#PLA--> project. The project anticipates hundreds of thousands of employment opportunities, possibilities of new business ideas, and a socio-economic uplift of the whole region. CM KPK Parveez Khattak announced a bypass from Havelian to Damtor and another bypass from the Havelian city to Havelian Village. The CM also announced a network of roads in Havelian.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> ==Railway== [[Havelian railway station|Havelian]] is the last railway station while traveling to the northern areas of Pakistan in KPK province. Havelian is the terminus of a branch railway. In February 2007, consultants investigated the construction of a railway link to [[Transport in the People's Republic of China|China]]. The line would cross the 4,730m-high [[Khunjerab Pass]].<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==References== {{reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:سلڪ روڊ تي واقع آباد هنڌ]] k4vr1bzskg1kvt00s0f95kx6y7111et 410643 410642 2026-09-08T21:19:16Z Ibne maryam 17680 added [[Category:خيبر پختونخوا ۾ آبادي واريون جايون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410643 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==History== In the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == Geography == Havelian is located on the [[Karakoram Highway]] and on the banks of [[Dor River]], about 15.5 kilometers south west of Abbottabad,<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> and is also an important rail transit route.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> == Transport<!--'Havelian Dry Port' redirects here--> == Havelian's main public transport consist of auto rickshaws, modified [[Suzuki]] pickup vehicles, tongs, which can accommodate anywhere from 8 to 13 people at a time. Taxis and automobiles for hire are also available. Vans and buses are frequently used for connecting Havelian to the surrounding cities and towns in the region. Prime Minister [[Nawaz Sharif]] performed the groundbreaking ceremony of the [[M-15 motorway (Pakistan)|Hazara Motorway]], a road link of the [[China-Pakistan Economic Corridor]], on November 29, 2014. The 60-kilometre, 4-lane expressway will cost Rs33 billion. The Hazara Motorway will reduce the drive time from [[Islamabad]] to Havelian to just 30 minutes, additionally providing a road to the '''Havelian Dry Port'''<!--boldface per WP:R#PLA--> project. The project anticipates hundreds of thousands of employment opportunities, possibilities of new business ideas, and a socio-economic uplift of the whole region. CM KPK Parveez Khattak announced a bypass from Havelian to Damtor and another bypass from the Havelian city to Havelian Village. The CM also announced a network of roads in Havelian.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> ==Railway== [[Havelian railway station|Havelian]] is the last railway station while traveling to the northern areas of Pakistan in KPK province. Havelian is the terminus of a branch railway. In February 2007, consultants investigated the construction of a railway link to [[Transport in the People's Republic of China|China]]. The line would cross the 4,730m-high [[Khunjerab Pass]].<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==References== {{reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:سلڪ روڊ تي واقع آباد هنڌ]] [[زمرو:خيبر پختونخوا ۾ آبادي واريون جايون]] nz7rcm7m4up05o0pg1zh366b53osa8w 410644 410643 2026-09-08T21:19:43Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:سلڪ روڊ تي واقع آباد هنڌ]]; added [[Category:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410644 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==History== In the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == Geography == Havelian is located on the [[Karakoram Highway]] and on the banks of [[Dor River]], about 15.5 kilometers south west of Abbottabad,<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> and is also an important rail transit route.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> == Transport<!--'Havelian Dry Port' redirects here--> == Havelian's main public transport consist of auto rickshaws, modified [[Suzuki]] pickup vehicles, tongs, which can accommodate anywhere from 8 to 13 people at a time. Taxis and automobiles for hire are also available. Vans and buses are frequently used for connecting Havelian to the surrounding cities and towns in the region. Prime Minister [[Nawaz Sharif]] performed the groundbreaking ceremony of the [[M-15 motorway (Pakistan)|Hazara Motorway]], a road link of the [[China-Pakistan Economic Corridor]], on November 29, 2014. The 60-kilometre, 4-lane expressway will cost Rs33 billion. The Hazara Motorway will reduce the drive time from [[Islamabad]] to Havelian to just 30 minutes, additionally providing a road to the '''Havelian Dry Port'''<!--boldface per WP:R#PLA--> project. The project anticipates hundreds of thousands of employment opportunities, possibilities of new business ideas, and a socio-economic uplift of the whole region. CM KPK Parveez Khattak announced a bypass from Havelian to Damtor and another bypass from the Havelian city to Havelian Village. The CM also announced a network of roads in Havelian.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> ==Railway== [[Havelian railway station|Havelian]] is the last railway station while traveling to the northern areas of Pakistan in KPK province. Havelian is the terminus of a branch railway. In February 2007, consultants investigated the construction of a railway link to [[Transport in the People's Republic of China|China]]. The line would cross the 4,730m-high [[Khunjerab Pass]].<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==References== {{reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:خيبر پختونخوا ۾ آبادي واريون جايون]] 172e7k130hc31rzjyn02vb71jxvaw74 410650 410644 2026-09-08T21:26:08Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 410650 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==History== In the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == Geography == Havelian is located on the [[Karakoram Highway]] and on the banks of [[Dor River]], about 15.5 kilometers south west of Abbottabad,<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> and is also an important rail transit route.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> == Transport<!--'Havelian Dry Port' redirects here--> == Havelian's main public transport consist of auto rickshaws, modified [[Suzuki]] pickup vehicles, tongs, which can accommodate anywhere from 8 to 13 people at a time. Taxis and automobiles for hire are also available. Vans and buses are frequently used for connecting Havelian to the surrounding cities and towns in the region. Prime Minister [[Nawaz Sharif]] performed the groundbreaking ceremony of the [[M-15 motorway (Pakistan)|Hazara Motorway]], a road link of the [[China-Pakistan Economic Corridor]], on November 29, 2014. The 60-kilometre, 4-lane expressway will cost Rs33 billion. The Hazara Motorway will reduce the drive time from [[Islamabad]] to Havelian to just 30 minutes, additionally providing a road to the '''Havelian Dry Port'''<!--boldface per WP:R#PLA--> project. The project anticipates hundreds of thousands of employment opportunities, possibilities of new business ideas, and a socio-economic uplift of the whole region. CM KPK Parveez Khattak announced a bypass from Havelian to Damtor and another bypass from the Havelian city to Havelian Village. The CM also announced a network of roads in Havelian.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> ==Railway== [[Havelian railway station|Havelian]] is the last railway station while traveling to the northern areas of Pakistan in KPK province. Havelian is the terminus of a branch railway. In February 2007, consultants investigated the construction of a railway link to [[Transport in the People's Republic of China|China]]. The line would cross the 4,730m-high [[Khunjerab Pass]].<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==References== {{reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] 9keuolghqha9t552sssyk8jsrtv7jp3 410653 410650 2026-09-08T21:29:21Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 410653 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==History== In the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == Geography == Havelian is located on the [[Karakoram Highway]] and on the banks of [[Dor River]], about 15.5 kilometers south west of Abbottabad,<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> and is also an important rail transit route.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> == Transport<!--'Havelian Dry Port' redirects here--> == Havelian's main public transport consist of auto rickshaws, modified [[Suzuki]] pickup vehicles, tongs, which can accommodate anywhere from 8 to 13 people at a time. Taxis and automobiles for hire are also available. Vans and buses are frequently used for connecting Havelian to the surrounding cities and towns in the region. Prime Minister [[Nawaz Sharif]] performed the groundbreaking ceremony of the [[M-15 motorway (Pakistan)|Hazara Motorway]], a road link of the [[China-Pakistan Economic Corridor]], on November 29, 2014. The 60-kilometre, 4-lane expressway will cost Rs33 billion. The Hazara Motorway will reduce the drive time from [[Islamabad]] to Havelian to just 30 minutes, additionally providing a road to the '''Havelian Dry Port'''<!--boldface per WP:R#PLA--> project. The project anticipates hundreds of thousands of employment opportunities, possibilities of new business ideas, and a socio-economic uplift of the whole region. CM KPK Parveez Khattak announced a bypass from Havelian to Damtor and another bypass from the Havelian city to Havelian Village. The CM also announced a network of roads in Havelian.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> ==Railway== [[Havelian railway station|Havelian]] is the last railway station while traveling to the northern areas of Pakistan in KPK province. Havelian is the terminus of a branch railway. In February 2007, consultants investigated the construction of a railway link to [[Transport in the People's Republic of China|China]]. The line would cross the 4,730m-high [[Khunjerab Pass]].<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] li5fjiu0zat5eqrybmgrhfia7jdbwvf 410657 410653 2026-09-08T21:36:06Z Ibne maryam 17680 410657 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==History== In the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == Geography == Havelian is located on the [[Karakoram Highway]] and on the banks of [[Dor River]], about 15.5 kilometers south west of Abbottabad,<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> and is also an important rail transit route.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> ==اچ وڃ== حويليان ۾ عوامي اچ وڃ جو بنيادي ذريعو آٽو رڪشا، تبديل ٿيل سوزوڪي پڪ اپ گاڏيون ۽ ٽانگا آهن، جن ۾ هڪ ئي وقت 8 کان 13 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش هوندي آهي. ٽيڪسيون ۽ ڪرائي تي ملندڙ گاڏيون پڻ موجود آهن. حويليان کي علائقي جي ڀرپاسي وارن شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍڻ لاءِ وينن (vans) ۽ بسن جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. وزيراعظم نواز شريف 29 نومبر 2014ع تي چين-پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور (CPEC) جي هڪ روڊ لنڪ، ”هزاره موٽروي“ جو سنگ بنياد رکيو. 60 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 4 لين واري هن ايڪسپريس وي تي 33 ارب رپين جي لاڳت ايندي. هزاره موٽروي اسلام آباد کان حويليان تائين سفر جي وقت کي گهٽائي صرف 30 منٽ ڪري ڇڏيندو ۽ ان سان گڏوگڏ حويليان ڊرائي پورٽ (Dry Port) منصوبي تائين به روڊ جي سهولت فراهم ٿيندي. هن منصوبي مان لکين روزگار جا موقعا، نون ڪاروباري خيالن جا امڪان ۽ سموري علائقي جي سماجي ۽ معاشي بهتري جي اميد ڪئي پئي وڃي. خيبر پختونخوا جي وڏي وزير پرويز خٽڪ حويليان کان "دمتور" تائين ۽ حويليان شهر کان حويليان ڳوٺ تائين هڪ ٻئي بائي پاس جو اعلان ڪيو. وڏو وزير حويليان ۾ روڊن جي نيٽ ورڪ جو پڻ اعلان ڪيو. Havelian's main public transport consist of auto rickshaws, modified [[Suzuki]] pickup vehicles, tongs, which can accommodate anywhere from 8 to 13 people at a time. Taxis and automobiles for hire are also available. Vans and buses are frequently used for connecting Havelian to the surrounding cities and towns in the region. Prime Minister [[Nawaz Sharif]] performed the groundbreaking ceremony of the [[M-15 motorway (Pakistan)|Hazara Motorway]], a road link of the [[China-Pakistan Economic Corridor]], on November 29, 2014. The 60-kilometre, 4-lane expressway will cost Rs33 billion. The Hazara Motorway will reduce the drive time from [[Islamabad]] to Havelian to just 30 minutes, additionally providing a road to the '''Havelian Dry Port'''<!--boldface per WP:R#PLA--> project. The project anticipates hundreds of thousands of employment opportunities, possibilities of new business ideas, and a socio-economic uplift of the whole region. CM KPK Parveez Khattak announced a bypass from Havelian to Damtor and another bypass from the Havelian city to Havelian Village. The CM also announced a network of roads in Havelian.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> ==Railway== [[Havelian railway station|Havelian]] is the last railway station while traveling to the northern areas of Pakistan in KPK province. Havelian is the terminus of a branch railway. In February 2007, consultants investigated the construction of a railway link to [[Transport in the People's Republic of China|China]]. The line would cross the 4,730m-high [[Khunjerab Pass]].<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] ilhop8yol5lysgggwwap270sggzstjo 410660 410657 2026-09-08T21:40:28Z Ibne maryam 17680 /* Railway */ 410660 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==History== In the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == Geography == Havelian is located on the [[Karakoram Highway]] and on the banks of [[Dor River]], about 15.5 kilometers south west of Abbottabad,<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> and is also an important rail transit route.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> ==اچ وڃ== حويليان ۾ عوامي اچ وڃ جو بنيادي ذريعو آٽو رڪشا، تبديل ٿيل سوزوڪي پڪ اپ گاڏيون ۽ ٽانگا آهن، جن ۾ هڪ ئي وقت 8 کان 13 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش هوندي آهي. ٽيڪسيون ۽ ڪرائي تي ملندڙ گاڏيون پڻ موجود آهن. حويليان کي علائقي جي ڀرپاسي وارن شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍڻ لاءِ وينن (vans) ۽ بسن جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. وزيراعظم نواز شريف 29 نومبر 2014ع تي چين-پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور (CPEC) جي هڪ روڊ لنڪ، ”هزاره موٽروي“ جو سنگ بنياد رکيو. 60 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 4 لين واري هن ايڪسپريس وي تي 33 ارب رپين جي لاڳت ايندي. هزاره موٽروي اسلام آباد کان حويليان تائين سفر جي وقت کي گهٽائي صرف 30 منٽ ڪري ڇڏيندو ۽ ان سان گڏوگڏ حويليان ڊرائي پورٽ (Dry Port) منصوبي تائين به روڊ جي سهولت فراهم ٿيندي. هن منصوبي مان لکين روزگار جا موقعا، نون ڪاروباري خيالن جا امڪان ۽ سموري علائقي جي سماجي ۽ معاشي بهتري جي اميد ڪئي پئي وڃي. خيبر پختونخوا جي وڏي وزير پرويز خٽڪ حويليان کان "دمتور" تائين ۽ حويليان شهر کان حويليان ڳوٺ تائين هڪ ٻئي بائي پاس جو اعلان ڪيو. وڏو وزير حويليان ۾ روڊن جي نيٽ ورڪ جو پڻ اعلان ڪيو. Havelian's main public transport consist of auto rickshaws, modified [[Suzuki]] pickup vehicles, tongs, which can accommodate anywhere from 8 to 13 people at a time. Taxis and automobiles for hire are also available. Vans and buses are frequently used for connecting Havelian to the surrounding cities and towns in the region. Prime Minister [[Nawaz Sharif]] performed the groundbreaking ceremony of the [[M-15 motorway (Pakistan)|Hazara Motorway]], a road link of the [[China-Pakistan Economic Corridor]], on November 29, 2014. The 60-kilometre, 4-lane expressway will cost Rs33 billion. The Hazara Motorway will reduce the drive time from [[Islamabad]] to Havelian to just 30 minutes, additionally providing a road to the '''Havelian Dry Port'''<!--boldface per WP:R#PLA--> project. The project anticipates hundreds of thousands of employment opportunities, possibilities of new business ideas, and a socio-economic uplift of the whole region. CM KPK Parveez Khattak announced a bypass from Havelian to Damtor and another bypass from the Havelian city to Havelian Village. The CM also announced a network of roads in Havelian.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> == ريلوي == خيبر پختونخوا صوبي ۾ پاڪستان جي اتر وارن علائقن ڏانهن سفر دوران حويليان آخري ريلوي اسٽيشن آهي. حويليان هڪ برانچ ريلوي جو "ٽرمينس" (آخري اسٽيشن) پڻ آهي. فيبروري <small>2007</small>ع ۾، صلاحڪارن چين تائين ريلوي لنڪ جي تعمير بابت جائزو ورتو. اها ريلوي لائين <small>4,730</small> ميٽر اچي "خنجراب لڪ" (<small>Khunjerab Pass</small>) مان گذرندي.<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] bdfu9p0at7n1qwnvc3ds8c5gqe9fk7d 410662 410660 2026-09-08T21:41:43Z Ibne maryam 17680 /* اچ وڃ */ 410662 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. ==History== In the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == Geography == Havelian is located on the [[Karakoram Highway]] and on the banks of [[Dor River]], about 15.5 kilometers south west of Abbottabad,<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> and is also an important rail transit route.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> ==اچ وڃ== حويليان ۾ عوامي اچ وڃ جو بنيادي ذريعو آٽو رڪشا، تبديل ٿيل سوزوڪي پڪ اپ گاڏيون ۽ ٽانگا آهن، جن ۾ هڪ ئي وقت 8 کان 13 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش هوندي آهي. ٽيڪسيون ۽ ڪرائي تي ملندڙ گاڏيون پڻ موجود آهن. حويليان کي علائقي جي ڀرپاسي وارن شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍڻ لاءِ وينن (vans) ۽ بسن جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. وزيراعظم نواز شريف 29 نومبر 2014ع تي چين-پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور (CPEC) جي هڪ روڊ لنڪ، ”هزاره موٽروي“ جو سنگ بنياد رکيو. 60 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 4 لين واري هن ايڪسپريس وي تي 33 ارب رپين جي لاڳت ايندي. هزاره موٽروي اسلام آباد کان حويليان تائين سفر جي وقت کي گهٽائي صرف 30 منٽ ڪري ڇڏيندو ۽ ان سان گڏوگڏ حويليان ڊرائي پورٽ (Dry Port) منصوبي تائين به روڊ جي سهولت فراهم ٿيندي. هن منصوبي مان لکين روزگار جا موقعا، نون ڪاروباري خيالن جا امڪان ۽ سموري علائقي جي سماجي ۽ معاشي بهتري جي اميد ڪئي پئي وڃي. خيبر پختونخوا جي وڏي وزير پرويز خٽڪ حويليان کان "دمتور" تائين ۽ حويليان شهر کان حويليان ڳوٺ تائين هڪ ٻئي بائي پاس جو اعلان ڪيو. وڏو وزير حويليان ۾ روڊن جي نيٽ ورڪ جو پڻ اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> == ريلوي == خيبر پختونخوا صوبي ۾ پاڪستان جي اتر وارن علائقن ڏانهن سفر دوران حويليان آخري ريلوي اسٽيشن آهي. حويليان هڪ برانچ ريلوي جو "ٽرمينس" (آخري اسٽيشن) پڻ آهي. فيبروري <small>2007</small>ع ۾، صلاحڪارن چين تائين ريلوي لنڪ جي تعمير بابت جائزو ورتو. اها ريلوي لائين <small>4,730</small> ميٽر اچي "خنجراب لڪ" (<small>Khunjerab Pass</small>) مان گذرندي.<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] 9z14p9qq7trvypeau4zt4arzmpmu6li 410663 410662 2026-09-08T21:49:08Z Ibne maryam 17680 /* History */ 410663 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. == تاريخ == 1890ع واري ڏهاڪي ۾، برطانوي جيالاجسٽ (ارضياتي ماهر) چارلس اسٽيورٽ مڊل مس (<small>Charles Stewart</small> <small>Middlemiss</small>) حويليان جو ذڪر ڪيو هو. هن اهو ذڪر ان وقت ڪيو جڏهن هو "جيالاجيڪل سروي آف انڊيا" (جيڪا برطانوي دور جي هڪ سرڪاري مهم هئي) جي سلسلي ۾ هزارا واري علائقي ۾ ارضياتي ميداني تحقيق (fieldwork) ڪري رهيو هو. هن حويليان کي ڊور نديءَ جي وهڪري سان آباد "ڪجهه وڏن ڳوٺن" مان هڪ طور بيان ڪيو. the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == Geography == Havelian is located on the [[Karakoram Highway]] and on the banks of [[Dor River]], about 15.5 kilometers south west of Abbottabad,<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> and is also an important rail transit route.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> ==اچ وڃ== حويليان ۾ عوامي اچ وڃ جو بنيادي ذريعو آٽو رڪشا، تبديل ٿيل سوزوڪي پڪ اپ گاڏيون ۽ ٽانگا آهن، جن ۾ هڪ ئي وقت 8 کان 13 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش هوندي آهي. ٽيڪسيون ۽ ڪرائي تي ملندڙ گاڏيون پڻ موجود آهن. حويليان کي علائقي جي ڀرپاسي وارن شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍڻ لاءِ وينن (vans) ۽ بسن جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. وزيراعظم نواز شريف 29 نومبر 2014ع تي چين-پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور (CPEC) جي هڪ روڊ لنڪ، ”هزاره موٽروي“ جو سنگ بنياد رکيو. 60 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 4 لين واري هن ايڪسپريس وي تي 33 ارب رپين جي لاڳت ايندي. هزاره موٽروي اسلام آباد کان حويليان تائين سفر جي وقت کي گهٽائي صرف 30 منٽ ڪري ڇڏيندو ۽ ان سان گڏوگڏ حويليان ڊرائي پورٽ (Dry Port) منصوبي تائين به روڊ جي سهولت فراهم ٿيندي. هن منصوبي مان لکين روزگار جا موقعا، نون ڪاروباري خيالن جا امڪان ۽ سموري علائقي جي سماجي ۽ معاشي بهتري جي اميد ڪئي پئي وڃي. خيبر پختونخوا جي وڏي وزير پرويز خٽڪ حويليان کان "دمتور" تائين ۽ حويليان شهر کان حويليان ڳوٺ تائين هڪ ٻئي بائي پاس جو اعلان ڪيو. وڏو وزير حويليان ۾ روڊن جي نيٽ ورڪ جو پڻ اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> == ريلوي == خيبر پختونخوا صوبي ۾ پاڪستان جي اتر وارن علائقن ڏانهن سفر دوران حويليان آخري ريلوي اسٽيشن آهي. حويليان هڪ برانچ ريلوي جو "ٽرمينس" (آخري اسٽيشن) پڻ آهي. فيبروري <small>2007</small>ع ۾، صلاحڪارن چين تائين ريلوي لنڪ جي تعمير بابت جائزو ورتو. اها ريلوي لائين <small>4,730</small> ميٽر اچي "خنجراب لڪ" (<small>Khunjerab Pass</small>) مان گذرندي.<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] dwvqvk11e8pmr6cfxpk92zjcprij220 410664 410663 2026-09-08T21:53:06Z Ibne maryam 17680 /* Geography */ 410664 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. == تاريخ == 1890ع واري ڏهاڪي ۾، برطانوي جيالاجسٽ (ارضياتي ماهر) چارلس اسٽيورٽ مڊل مس (<small>Charles Stewart</small> <small>Middlemiss</small>) حويليان جو ذڪر ڪيو هو. هن اهو ذڪر ان وقت ڪيو جڏهن هو "جيالاجيڪل سروي آف انڊيا" (جيڪا برطانوي دور جي هڪ سرڪاري مهم هئي) جي سلسلي ۾ هزارا واري علائقي ۾ ارضياتي ميداني تحقيق (fieldwork) ڪري رهيو هو. هن حويليان کي ڊور نديءَ جي وهڪري سان آباد "ڪجهه وڏن ڳوٺن" مان هڪ طور بيان ڪيو. the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == جاگرافي == حويليان شاهراهه قراقرم هاءِ وي ۽ ڊور نديءَ جي ڪناري تي واقع آهي؛ هي شهر [[ايبٽ آباد]] کان تقريباً 15.5 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> ۽ ريلوي جي آمدرفت جو هڪ اهم رستو پڻ آهي.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> == Demographics == === Population === {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> ==اچ وڃ== حويليان ۾ عوامي اچ وڃ جو بنيادي ذريعو آٽو رڪشا، تبديل ٿيل سوزوڪي پڪ اپ گاڏيون ۽ ٽانگا آهن، جن ۾ هڪ ئي وقت 8 کان 13 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش هوندي آهي. ٽيڪسيون ۽ ڪرائي تي ملندڙ گاڏيون پڻ موجود آهن. حويليان کي علائقي جي ڀرپاسي وارن شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍڻ لاءِ وينن (vans) ۽ بسن جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. وزيراعظم نواز شريف 29 نومبر 2014ع تي چين-پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور (CPEC) جي هڪ روڊ لنڪ، ”هزاره موٽروي“ جو سنگ بنياد رکيو. 60 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 4 لين واري هن ايڪسپريس وي تي 33 ارب رپين جي لاڳت ايندي. هزاره موٽروي اسلام آباد کان حويليان تائين سفر جي وقت کي گهٽائي صرف 30 منٽ ڪري ڇڏيندو ۽ ان سان گڏوگڏ حويليان ڊرائي پورٽ (Dry Port) منصوبي تائين به روڊ جي سهولت فراهم ٿيندي. هن منصوبي مان لکين روزگار جا موقعا، نون ڪاروباري خيالن جا امڪان ۽ سموري علائقي جي سماجي ۽ معاشي بهتري جي اميد ڪئي پئي وڃي. خيبر پختونخوا جي وڏي وزير پرويز خٽڪ حويليان کان "دمتور" تائين ۽ حويليان شهر کان حويليان ڳوٺ تائين هڪ ٻئي بائي پاس جو اعلان ڪيو. وڏو وزير حويليان ۾ روڊن جي نيٽ ورڪ جو پڻ اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> == ريلوي == خيبر پختونخوا صوبي ۾ پاڪستان جي اتر وارن علائقن ڏانهن سفر دوران حويليان آخري ريلوي اسٽيشن آهي. حويليان هڪ برانچ ريلوي جو "ٽرمينس" (آخري اسٽيشن) پڻ آهي. فيبروري <small>2007</small>ع ۾، صلاحڪارن چين تائين ريلوي لنڪ جي تعمير بابت جائزو ورتو. اها ريلوي لائين <small>4,730</small> ميٽر اچي "خنجراب لڪ" (<small>Khunjerab Pass</small>) مان گذرندي.<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] 7nr8d4sk9we7rh8f3safkarl95r86ve 410665 410664 2026-09-08T21:54:50Z Ibne maryam 17680 /* آباديءَ جا انگ اکر */ 410665 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. == تاريخ == 1890ع واري ڏهاڪي ۾، برطانوي جيالاجسٽ (ارضياتي ماهر) چارلس اسٽيورٽ مڊل مس (<small>Charles Stewart</small> <small>Middlemiss</small>) حويليان جو ذڪر ڪيو هو. هن اهو ذڪر ان وقت ڪيو جڏهن هو "جيالاجيڪل سروي آف انڊيا" (جيڪا برطانوي دور جي هڪ سرڪاري مهم هئي) جي سلسلي ۾ هزارا واري علائقي ۾ ارضياتي ميداني تحقيق (fieldwork) ڪري رهيو هو. هن حويليان کي ڊور نديءَ جي وهڪري سان آباد "ڪجهه وڏن ڳوٺن" مان هڪ طور بيان ڪيو. the 1890s Havelian, referred to as Huveliyan, was mentioned by British geologist [[Charles Stewart Middlemiss]] when he was doing a survey of the area as part of his geological fieldwork in [[Hazara region|Hazara]] for the colonial era [[Geological Survey of India]], he described it as one of a "few large villages" that lay along the course of the Dore river.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == جاگرافي == حويليان شاهراهه قراقرم هاءِ وي ۽ ڊور نديءَ جي ڪناري تي واقع آهي؛ هي شهر [[ايبٽ آباد]] کان تقريباً 15.5 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> ۽ ريلوي جي آمدرفت جو هڪ اهم رستو پڻ آهي.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> ==اچ وڃ== حويليان ۾ عوامي اچ وڃ جو بنيادي ذريعو آٽو رڪشا، تبديل ٿيل سوزوڪي پڪ اپ گاڏيون ۽ ٽانگا آهن، جن ۾ هڪ ئي وقت 8 کان 13 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش هوندي آهي. ٽيڪسيون ۽ ڪرائي تي ملندڙ گاڏيون پڻ موجود آهن. حويليان کي علائقي جي ڀرپاسي وارن شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍڻ لاءِ وينن (vans) ۽ بسن جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. وزيراعظم نواز شريف 29 نومبر 2014ع تي چين-پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور (CPEC) جي هڪ روڊ لنڪ، ”هزاره موٽروي“ جو سنگ بنياد رکيو. 60 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 4 لين واري هن ايڪسپريس وي تي 33 ارب رپين جي لاڳت ايندي. هزاره موٽروي اسلام آباد کان حويليان تائين سفر جي وقت کي گهٽائي صرف 30 منٽ ڪري ڇڏيندو ۽ ان سان گڏوگڏ حويليان ڊرائي پورٽ (Dry Port) منصوبي تائين به روڊ جي سهولت فراهم ٿيندي. هن منصوبي مان لکين روزگار جا موقعا، نون ڪاروباري خيالن جا امڪان ۽ سموري علائقي جي سماجي ۽ معاشي بهتري جي اميد ڪئي پئي وڃي. خيبر پختونخوا جي وڏي وزير پرويز خٽڪ حويليان کان "دمتور" تائين ۽ حويليان شهر کان حويليان ڳوٺ تائين هڪ ٻئي بائي پاس جو اعلان ڪيو. وڏو وزير حويليان ۾ روڊن جي نيٽ ورڪ جو پڻ اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> == ريلوي == خيبر پختونخوا صوبي ۾ پاڪستان جي اتر وارن علائقن ڏانهن سفر دوران حويليان آخري ريلوي اسٽيشن آهي. حويليان هڪ برانچ ريلوي جو "ٽرمينس" (آخري اسٽيشن) پڻ آهي. فيبروري <small>2007</small>ع ۾، صلاحڪارن چين تائين ريلوي لنڪ جي تعمير بابت جائزو ورتو. اها ريلوي لائين <small>4,730</small> ميٽر اچي "خنجراب لڪ" (<small>Khunjerab Pass</small>) مان گذرندي.<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] pdtj5r3ejhogx26kymlf0kedrzz29dd 410666 410665 2026-09-08T21:56:05Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 410666 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. == تاريخ == 1890ع واري ڏهاڪي ۾، برطانوي جيالاجسٽ (ارضياتي ماهر) چارلس اسٽيورٽ مڊل مس (<small>Charles Stewart</small> <small>Middlemiss</small>) حويليان جو ذڪر ڪيو هو. هن اهو ذڪر ان وقت ڪيو جڏهن هو "جيالاجيڪل سروي آف انڊيا" (جيڪا برطانوي دور جي هڪ سرڪاري مهم هئي) جي سلسلي ۾ هزارا واري علائقي ۾ ارضياتي ميداني تحقيق (fieldwork) ڪري رهيو هو. هن حويليان کي ڊور نديءَ جي وهڪري سان آباد "ڪجهه وڏن ڳوٺن" مان هڪ طور بيان ڪيو.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == جاگرافي == حويليان شاهراهه قراقرم هاءِ وي ۽ ڊور نديءَ جي ڪناري تي واقع آهي؛ هي شهر [[ايبٽ آباد]] کان تقريباً 15.5 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> ۽ ريلوي جي آمدرفت جو هڪ اهم رستو پڻ آهي.<ref>[https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94]</ref> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> ==اچ وڃ== حويليان ۾ عوامي اچ وڃ جو بنيادي ذريعو آٽو رڪشا، تبديل ٿيل سوزوڪي پڪ اپ گاڏيون ۽ ٽانگا آهن، جن ۾ هڪ ئي وقت 8 کان 13 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش هوندي آهي. ٽيڪسيون ۽ ڪرائي تي ملندڙ گاڏيون پڻ موجود آهن. حويليان کي علائقي جي ڀرپاسي وارن شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍڻ لاءِ وينن (vans) ۽ بسن جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. وزيراعظم نواز شريف 29 نومبر 2014ع تي چين-پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور (CPEC) جي هڪ روڊ لنڪ، ”هزاره موٽروي“ جو سنگ بنياد رکيو. 60 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 4 لين واري هن ايڪسپريس وي تي 33 ارب رپين جي لاڳت ايندي. هزاره موٽروي اسلام آباد کان حويليان تائين سفر جي وقت کي گهٽائي صرف 30 منٽ ڪري ڇڏيندو ۽ ان سان گڏوگڏ حويليان ڊرائي پورٽ (Dry Port) منصوبي تائين به روڊ جي سهولت فراهم ٿيندي. هن منصوبي مان لکين روزگار جا موقعا، نون ڪاروباري خيالن جا امڪان ۽ سموري علائقي جي سماجي ۽ معاشي بهتري جي اميد ڪئي پئي وڃي. خيبر پختونخوا جي وڏي وزير پرويز خٽڪ حويليان کان "دمتور" تائين ۽ حويليان شهر کان حويليان ڳوٺ تائين هڪ ٻئي بائي پاس جو اعلان ڪيو. وڏو وزير حويليان ۾ روڊن جي نيٽ ورڪ جو پڻ اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> == ريلوي == خيبر پختونخوا صوبي ۾ پاڪستان جي اتر وارن علائقن ڏانهن سفر دوران حويليان آخري ريلوي اسٽيشن آهي. حويليان هڪ برانچ ريلوي جو "ٽرمينس" (آخري اسٽيشن) پڻ آهي. فيبروري <small>2007</small>ع ۾، صلاحڪارن چين تائين ريلوي لنڪ جي تعمير بابت جائزو ورتو. اها ريلوي لائين <small>4,730</small> ميٽر اچي "خنجراب لڪ" (<small>Khunjerab Pass</small>) مان گذرندي.<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] chgsvljhe10zn6vj0iahe3h4rqdg4wj 14 102454 410613 2026-09-08T18:00:53Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] 410613 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] 3b7p7kxan2py8dnvfxrayiwy4muh3y7 0 102455 410629 2026-09-08T20:43:58Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[پوپ انوسينٽ III]] کي [[پوپ انوسينٽ ٽيون]] ڏانھن چوريو 410629 wikitext text/x-wiki #چوريو [[پوپ انوسينٽ ٽيون]] sg3iryo2z15gpust484acjdorlzvt7n 14 102456 410646 2026-09-08T21:23:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] 410646 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] 5jf8i61sk5a5mtw0t9otyx04cd2bcsd 14 102457 410647 2026-09-08T21:24:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون آباد جڳهيون]] 410647 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون آباد جڳهيون]] b2q7rogsa228byiru8gmi1t3hdweohz 14 102458 410648 2026-09-08T21:24:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا ۾ آبادي واريون جايون]] 410648 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا ۾ آبادي واريون جايون]] 126gcbyntcvcxa00blfrjbe2satbb9t 10 102459 410649 2026-09-08T21:25:18Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Sidebar with collapsible lists |name = Baháʼí sidebar |basestyle = background-color: #FF8C00; |bodystyle = border-collapse:collapse; |bodyclass = hlist |titlestyle = font-size:150%; |pretitle = [[:زمرو:بهائي مذهب|بهائي مذهب بابت مضمونن جي سلسلي]] جو حصو |title = [[بهائي مذهب]] |imagestyle = |image = [[File:Bahai star.svg|class=skin-invert|80px|link=بهائي علامتون#نو ڪنڊو تارو]] |headingstyle =... 410649 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists |name = Baháʼí sidebar |basestyle = background-color: #FF8C00; |bodystyle = border-collapse:collapse; |bodyclass = hlist |titlestyle = font-size:150%; |pretitle = [[:زمرو:بهائي مذهب|بهائي مذهب بابت مضمونن جي سلسلي]] جو حصو |title = [[بهائي مذهب]] |imagestyle = |image = [[File:Bahai star.svg|class=skin-invert|80px|link=بهائي علامتون#نو ڪنڊو تارو]] |headingstyle = background:#FF8C00;color:white; |contentstyle = |listtitlestyle = text-align:center;background:#FF8C00;padding-left:0.2em; |list1title = مرڪزي شخصيتون |list1 = * [[بهاءُالله]] * [[باب]] * [[عبدالبهاء]] |list2title = بنيادي اصول |list2 = * [[بهائي تعليمات|تعليمات]] * [[بهائي مذهب ۾ خدا|خدا جي وحدانيت]] * [[بهائي مذهب ۽ انسانيت جي وحدت|انسانيت جي وحدت]] * [[بهائي مذهب ۽ مذهبن جي وحدت|مذهبن جي وحدت]] * [[بهائي قانون|قانون]] * [[بهائي مذهب ۾ دعا|دعا]] * [[بهائي ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] * [[اوڻيهين ڏينهن جي دعوت]] |list3title = اهم مقدس لکڻيون |list3 = * ''[[ڪتاب اقدس]]'' * ''[[ڪتاب ايقان]]'' * ''[[لڪل لفظ]]'' * ''[[ڪجهه جواب ڏنل سوال]]'' * [[بهائي ادب|ٻيون لکڻيون]] |list4title = ادارا |list4 = * [[بهاءُالله جو عهد ۽ ميثاق]] * [[بهائي انتظام|انتظامي نظام]] * [[ولي امر (بهائي مذهب)|ولايتِ امر]] * [[بيت العدل اعظم]] * [[روحاني مجلس|روحاني مجلسون]] |list5title = تاريخ |list5 = * [[بهائي مذهب جي تاريخ|بهائي تاريخ]] * [[بهائي وقتي سلسلو|وقتي سلسلو]] * [[بابيت]] * [[بهائين تي ظلم ۽ جبر|ظلم ۽ جبر]] |list6title = شخصيتون |list6 = * [[شوقي افندي]] * [[ايادي امرالله]] * [[بهاءُالله جا حواري|حواري]] * [[بهائين جي فهرست|ٻيا بهائي]] * [[بابيت|بابي]] ** [[حروف الحي]] ** [[ملا حسين بشروئي]] ** [[طاهره قرة العين]] |list7title = ماڳ |list7 = * [[بهائي عبادتگاهه|عبادتگاهه]] * [[بهاءُالله جو روضو]] ** [[قبله (بهائي مذهب)|قبله]] * [[باب جو روضو]] * [[سياه چال]] * [[بهائي عالمي مرڪز|عالمي مرڪز]] * [[بهائي زيارت|زيارت]] * [[حيفا]] * [[عڪا، اسرائيل|عڪا]] |list8title = ٻيا موضوع |list8 = * [[سماجي ۽ معاشي ترقي ۽ بهائي مذهب|سماجي ۽ معاشي ترقي]] * [[تدريجي وحي (بهائي)|تدريجي وحي]] * [[بهائي ڪائناتيات|ڪائناتيات]] * [[بهائي علامتون|علامتون]] * [[بهائي مذهب تي تنقيد|تنقيد]] * [[هم جنس پرستي بابت بهائي نظريا|هم جنس پرستي]] * [[بهائي مذهب ۽ صنفي برابري|صنفي برابري]] * [[سائنس بابت بهائي نظريا|سائنس]] * [[بهائي پيشنگويون|پيشنگويون]] * [[بهائي انگ اکر|انگ اکر]] * [[بهائي املا|املا]] |belowstyle = border-top:1px solid #FF8C00;border-bottom:1px solid #FF8C00;padding-bottom:0.4em; |below = * [[File:Bahai star.svg|16px|class=skin-invert-image|link=بهائي علامتون#نو ڪنڊو تارو]] [[:زمرو:بهائي مذهب|زمرو]] }}<noinclude> {{documentation |content = == پڻ ڏسو == * [[:Template:Baháʼí]] [[زمرو:بهائي سانچا| ]] [[زمرو:مذهب ۽ عقيدي جا پاسي وارا سانچا|بهائي]] }}</noinclude> ic5n380qz0vqbwpjidjikxogpa8vl0y 10 102460 410656 2026-09-08T21:36:01Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Sidebar |name = Baháʼí texts sidebar |bodyclass = plainlist |bodystyle = width:auto;border:1px solid #060; |titlestyle = font-size:150%; |title = [[بهائي ادب|بهائي مذهب جا متن ۽ مقدس لکڻيون]] |imagestyle = padding:0 0.2em 0.8em; |image = [[File:Bahai star.svg|80px|link=بهائي علامتون#نو ڪنڊو تارو]]{{#if:{{{1|}}} |<div style="padding-top:0.6em">[[File:{{{1|}}}|120px|alt=|link=]]</div>}} |headingstyle = background:#... 410656 wikitext text/x-wiki {{Sidebar |name = Baháʼí texts sidebar |bodyclass = plainlist |bodystyle = width:auto;border:1px solid #060; |titlestyle = font-size:150%; |title = [[بهائي ادب|بهائي مذهب جا متن ۽ مقدس لکڻيون]] |imagestyle = padding:0 0.2em 0.8em; |image = [[File:Bahai star.svg|80px|link=بهائي علامتون#نو ڪنڊو تارو]]{{#if:{{{1|}}} |<div style="padding-top:0.6em">[[File:{{{1|}}}|120px|alt=|link=]]</div>}} |headingstyle = background:#005e07;color:white; |contentstyle = padding-top:0.3em;padding-bottom:0.6em;font-style:italic; |heading1 = [[بهاءُالله|{{color|white|بهاءُالله}}]] جون لکڻيون |content1 = * [[يادگيريءَ جا ڏينهن]] * [[شيخ جي پٽ ڏانهن خط]] * [[چار واديون]] * [[الاهي اسرارن جا جواهر]] * [[بهاءُالله جي لکڻين مان چونڊ|چونڊ لکڻيون]] * [[ڪتاب اقدس]] * [[ڪتاب ايقان]] * [[ڪتاب بديع]] * [[لڪل لفظ]] * [[ست واديون]] * [[رب الافواج جو سڏ]] * [[وحدت جو خيمو]] * [[ڪتاب اقدس کان پوءِ نازل ٿيل بهاءُالله جون تختيون|بهاءُالله جون تختيون]] * [[بهاءُالله جي لکڻين جي فهرست]] |heading2 = [[باب|{{color|white|باب}}]] جون لکڻيون |content2 = * [[بيان فارسي]] * [[بيان عربي]] * [[باب جي لکڻين مان چونڊ|باب جون لکڻيون]] |heading3 = [[عبدالبهاء|{{color|white|عبدالبهاء}}]] جون لکڻيون |content3 = * [[پيرس جون تقريرون]] * [[الاهي تمدن جو راز]] * [[ڪجهه جواب ڏنل سوال]] * [[الاهي منصوبي جون تختيون]] * [[ڊاڪٽر فوريل ڏانهن تختي]] * [[هيگ ڏانهن تختي]] * [[عبدالبهاء جي وصيت ۽ عهدنامو|وصيت ۽ عهدنامو]] |heading4 = [[شوقي افندي|{{color|white|شوقي افندي}}]] جون لکڻيون |content4 = * [[خدا گذري ٿو]] * [[الاهي عدل جو ظهور]] * [[واعدي جو ڏينهن اچي ويو آهي]] }}<noinclude> {{documentation |content = == پڻ ڏسو == *[[:Template:Baháʼí texts]] }} [[زمرو:بهائي سانچا|متن]] </noinclude> legog8pinimvlwtvfsr1s4nomyxda4j 10 102461 410703 2026-09-08T23:16:49Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <span style="display:none" data-plural="0"></span><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 410703 wikitext text/x-wiki <span style="display:none" data-plural="0"></span><noinclude> {{documentation}} </noinclude> ewzg4ka7f7yytuobvjjcuhlzqnkigmb 10 102462 410726 2026-09-09T00:09:07Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <!-- هيٺ ڏنل چارٽ آخر ڇا ڏيکاري ٿو؟ --> انتظامي مقصدن لاءِ، گجرات کي بنيادي طور زميني محصول جي انتظام کي آسان بڻائڻ لاءِ ڍانچي جي لحاظ کان [[گجرات جا ضلعا|ضلعن]] (زِلا)، [[هندستان ۾ ذيلي ورهاست|پرانتن]] (ذيلي ورهاستن)، [[گجرات جا تعلقا|تعلقن]] ۽ [[روينيو ڳوٺ|ڳوٺن]] ۾ ورهايو و... 410726 wikitext text/x-wiki <!-- هيٺ ڏنل چارٽ آخر ڇا ڏيکاري ٿو؟ --> انتظامي مقصدن لاءِ، گجرات کي بنيادي طور زميني محصول جي انتظام کي آسان بڻائڻ لاءِ ڍانچي جي لحاظ کان [[گجرات جا ضلعا|ضلعن]] (زِلا)، [[هندستان ۾ ذيلي ورهاست|پرانتن]] (ذيلي ورهاستن)، [[گجرات جا تعلقا|تعلقن]] ۽ [[روينيو ڳوٺ|ڳوٺن]] ۾ ورهايو ويو آهي. رياست 34 ضلعن، 122 پرانتن، 265 تعلقن ۽ 18,584 روينيو ڳوٺن ۾ ورهايل آهي.<ref>https://m.economictimes.com/news/india/gujarat-govt-announces-creation-of-17-new-talukas-count-rises-to-265-in-state/articleshow/124093107.cms</ref><ref>https://panchayat.gujarat.gov.in/en/panchyati-raj</ref><ref>{{cite web|url=https://nregastrep.nic.in/netnrega/homestciti.aspx?state_code=11&state_name=GUJARAT&lflag=eng|title=گجرات جون انتظامي ورهاستون}}</ref></br> شهري انتظام لاءِ 17 [[ميونسپل ڪارپوريشن|ميونسپل ڪارپوريشنون]] ۽ 152 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽيون]] آهن، جڏهن تہ ٻهراڙيءَ جي انتظام لاءِ 33 [[ضلعي پنچائت|ضلعي پنچائتون]]، 247 [[پنچائت سمتي|تعلقا پنچائتون]] ۽ 16,778 [[گرام پنچائت|گرام پنچائتون]] آهن. انهن مقامي ادارن جي ميمبرن ۽ ڪائونسلن لاءِ چونڊون هر پنجن سالن کان پوءِ ٿينديون آهن.<ref>https://udd.gujarat.gov.in/corporations.php</ref> <ref>https://communi.gujarat.gov.in/en/list-municipalities</ref><ref>https://panchayat.gujarat.gov.in/en/grampanchayat-distlist</ref><ref>https://sec.gujarat.gov.in/overview-dtl.htm</ref> {{tree chart/start}} {{tree chart| | | | | | | | India | India = [[هندستان جي حڪومت|هندستان]]}} {{tree chart| | | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | | | Gujarat | Gujarat = [[گجرات جي حڪومت|گجرات]]}} {{tree chart| | | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | | | Dis | Dis = [[گجرات جا ضلعا|ضلعا]]}} {{tree chart| |,|-|-|-|v|-|-|^|-|-|v|-|-|.}} {{tree chart|BL| |MC| | | |MU| |CC| |BL =[[هندستان ۾ ذيلي ورهاست|پرانت]]<br />(ذيلي ورهاستون) |MC=[[گجرات ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنون]]<br />(مها نگر پاليڪا) |MU=[[گجرات ۾ ميونسپلٽيون|ميونسپلٽيون]]<br />(نگر پاليڪا) |CC=[[گجرات ۾ نگر پنچائت|شهري ڪائونسل]]<br />(نگر پنچائت) }} {{tree chart| |!| | | |`|-|-|-|-|-|+|-|-|'}} {{tree chart|VI| | | | | | | |WA|VI=[[گجرات جا تعلقا|تعلقو]]<br />(تحصيل)|WA=[[وارڊ (چونڊ ورهاست)|وارڊ]]}} {{tree chart/end}} <noinclude> {{documentation}} [[زمرو:گجرات سانچا]] </noinclude> 2uupfsabvkq744uhfkcic0atbgaiqdh 0 102463 410734 2026-09-09T06:22:37Z Abid -28 22833 /* */ ڳوٺ امام بخش شر جو نئون صفحو ٺاهيو 410734 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = امام بخش شر | native_name = Imam Bux Shar | settlement_type = ڳوٺ | country = پاڪستان | province = سنڌ | district = ضلعو خيرپور | tehsil = تحصيل نارا | coordinates = {{coord|27.0589351|68.9109020|region:PK|display=inline,title}} }} '''ام بخش شر''' ضلعي [[خيرپور]] جي [[تعلقي نارا]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ [[چونڊڪو]] جي ويجهو واقع آهي. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.openstreetmap.org/?mlat=27.0589351&mlon=68.9109020 OpenStreetMap] * [https://mapcarta.com/29993964 Mapcarta] == حوالا == {{reflist}}== 4nona870r9kc1pcqy0kj773i62ops92 410738 410734 2026-09-09T06:30:06Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410738 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = امام بخش شر | native_name = Imam Bux Shar | settlement_type = ڳوٺ | country = پاڪستان | province = سنڌ | district = ضلعو خيرپور | tehsil = تحصيل نارا | coordinates = {{coord|27.0589351|68.9109020|region:PK|display=inline,title}} }} '''ام بخش شر''' ضلعي [[خيرپور]] جي [[تعلقي نارا]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ [[چونڊڪو]] جي ويجهو واقع آهي. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.openstreetmap.org/?mlat=27.0589351&mlon=68.9109020 OpenStreetMap] * [https://mapcarta.com/29993964 Mapcarta] == حوالا == {{reflist}}== [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] gz3avmqg5t81bxtodqe1intbd44i5an 410743 410738 2026-09-09T06:34:36Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 410743 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = امام بخش شر | native_name = Imam Bux Shar | settlement_type = ڳوٺ | country = پاڪستان | province = سنڌ | district = ضلعو خيرپور | tehsil = تحصيل نارا | coordinates = {{coord|27.0589351|68.9109020|region:PK|display=inline,title}} }} '''ام بخش شر''' ضلعي [[خيرپور]] جي [[تعلقي نارا]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ [[چونڊڪو]] جي ويجهو واقع آهي. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.openstreetmap.org/?mlat=27.0589351&mlon=68.9109020 OpenStreetMap] * [https://mapcarta.com/29993964 Mapcarta] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نارا تعلقو]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:پاڪستان جا ڳوٺ]] [[زمرو:خيرپور ضلعي جا ڳوٺ]] 836cde5mj01sw3yw76q7u1anrhlwy8j 410745 410743 2026-09-09T06:41:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 410745 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = امام بخش شر | native_name = Imam Bux Shar | settlement_type = ڳوٺ | country = | province = سنڌ | district = ضلعو خيرپور | tehsil = تحصيل نارا | coordinates = {{coord|27.0589351|68.9109020|region:PK|display=inline,title}} |subdivision_name={{پرچم|پاڪستان}}|subdivision_name1={{flag|Sindh}}|subdivision_name2=[[خيرپور ضلعو]]|subdivision_name3=[[نارا تعلقو]]|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_type3=[[تعلقو]]|subdivision_type4=آبادي}} '''امام بخش شر''' ضلعي [[خيرپور]] جي [[نارا تعلقو|تعلقي نارا]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ [[چونڊڪو]] جي ويجهو واقع آهي. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.openstreetmap.org/?mlat=27.0589351&mlon=68.9109020 OpenStreetMap] * [https://mapcarta.com/29993964 Mapcarta] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نارا تعلقو]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:پاڪستان جا ڳوٺ]] [[زمرو:خيرپور ضلعي جا ڳوٺ]] mjj3lh5u7i4z0tbg05m46n2zeegtrdt 10 102464 410736 2026-09-09T06:25:59Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly>{{Sidebar with collapsible lists | name = Politics of Tanzania | bodyclass = vcard | bodystyle = width:{{{width|18.0em}}}; | wraplinks = true | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | headingstyle = padding-top:0;text-align:left;padding-bottom:0.5em; | liststyle = padding-top:0;text-align:left; | title = {{Politics sidebar title |country=تنزانيا |image=Coat of arms of tanzania.svg |size=100px |title=تنزانيا }} | list1name = Constitution | lis... 410736 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Sidebar with collapsible lists | name = Politics of Tanzania | bodyclass = vcard | bodystyle = width:{{{width|18.0em}}}; | wraplinks = true | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | headingstyle = padding-top:0;text-align:left;padding-bottom:0.5em; | liststyle = padding-top:0;text-align:left; | title = {{Politics sidebar title |country=تنزانيا |image=Coat of arms of tanzania.svg |size=100px |title=تنزانيا }} | list1name = Constitution | list1title = [[تنزانيا جو آئين|آئين]] | list1 = * [[تنزانيا ۾ انساني حق|انساني حق]] | list2name = Government | list2title = [[تنزانيا جي ڪابينا|حڪومت]] | list2 = * [[تنزانيا جو صدر|صدر]] ([[تنزانيا جي رياستي سربراهن جي فهرست|فهرست]]) *: [[ساميا سلوحو حسن]] * [[تنزانيا جو نائب صدر|نائب صدر]] *: [[ايمانوئل نچمبي]] * [[تنزانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ([[تنزانيا جي وزيراعظمن جي فهرست|فهرست]]) *: [[ميگولو نچمبا]] | list3name = Legislature | list3title = [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي|قانون ساز ادارو]] | list3 = * [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪرن جي فهرست|اسپيڪر]] *: [[موسا زنگو]] | list4name = Judiciary | list4title = [[تنزانيا جي عدليه|عدليه]] | list4 = * [[تنزانيا جو چيف جسٽس|چيف جسٽس]] *: [[ابراهيم حميس جمعه]] * [[تنزانيا جي اپيل ڪورٽ|اپيل ڪورٽ]] * [[تنزانيا جي هاءِ ڪورٽ|هاءِ ڪورٽ]] | list5name = Elections | list5title = [[تنزانيا ۾ چونڊون|چونڊون]] | list5 = * تازيون چونڊون *: {{hlist |عام: [[2015ع تنزانيا جون عام چونڊون|2015ع]] |[[2020ع تنزانيا جون عام چونڊون|2020ع]] |[[2025ع تنزانيا جون عام چونڊون|''2025ع'']] }} * [[تنزانيا جي سياسي جماعتن جي فهرست|سياسي جماعتون]] | list6name = Admin | list6title = [[تنزانيا جون انتظامي ورهاستون|انتظامي ورهاستون]] | list6 = * [[تنزانيا جا علائقا|علائقا]] * [[تنزانيا جا ضلعا|ضلعا]] | list7name = Foreign | list7title = [[تنزانيا جا پرڏيهي لاڳاپا|پرڏيهي لاڳاپا]] | list7 = * [[پرڏيهي معاملن ۽ اوڀر آفريڪي سهڪار واري وزارت|پرڏيهي معاملن ۽ اوڀر آفريڪي سهڪار واري وزارت]] *: [[تنزانيا جو پرڏيهي وزير|وزير]]: [[محمود ثابت ڪومبو]] ---- * [[تنزانيا جي سفارتي مشنن جي فهرست|تنزانيا جا سفارتي مشن]] / [[تنزانيا ۾ سفارتي مشنن جي فهرست|تنزانيا ۾ سفارتي مشن]] ---- * [[تنزانيا جي قوميت جو قانون|قوميت جو قانون]] * [[تنزانيا جو پاسپورٽ|پاسپورٽ]] * [[تنزانيا جي شهرين لاءِ ويزا جون گهرجون|ويزا جون گهرجون]] * [[تنزانيا جي ويزا پاليسي|ويزا پاليسي]] | list8name = Zanzibar | list8title = [[زنجبار]] | list8 = * [[زنجبار جو صدر|صدر]] *: [[حسين علي مويني]] * [[زنجبار جو نائب صدر|نائب صدر]] *: پهريون: ''خالي'' *: ٻيو: [[حمد سليمان عبدالله]] * [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] *: [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] *: [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | below = {{portal-inline|تنزانيا}} {{Politics sidebar below|Tanzania}} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 7azfu6oq7j4rpfqzhkznf07s869q2a9 14 102465 410744 2026-09-09T06:35:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:خيرپور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] 410744 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خيرپور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] mterxmi6s0eg0g5ccjqhwog833vaxqn 0 102466 410756 2026-09-09T07:24:38Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1373613906|Zanzibar City]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410756 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=زنجبار شهر<br> Zanzibar City|native_name={{small|{{native phrase|sw|Jiji la Zanzibar}}}}|nickname=Home of Stonetown|type=[[Districts of Tanzania|District]] & [[List of cities in Tanzania|Port city]] of [[Mjini Magharibi Region]]|named_for=<!-- images and maps ----------->|caption=|image_map=Mjini District in Unguja Mjini Magharibi 2022.svg|map_caption=Location in Mjini Magharibi Region|coordinates={{coord|6.165|S|39.199|E|display=title,inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Tanzania}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=[[Mjini Magharibi Region]]|seat_type=راڄڌاني|seat=اسٽون ٽائون|area_total_km2=15.4|area_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Magharibi]]|government_type=Municipal|leader_title=Mayor|leader_name=Khatib Abdulrahman Khatib <!-- Population ----------------------->|population_demonym=Wamjini|population_as_of=2022|population_total=219,007|population_density_km2=auto|population_rank=[[Districts of Tanzania|2nd in Mjini Maharibi]]|demographics_type1=[[List of ethnic groups in Tanzania|Ethnic groups]]|demographics1_title1=Settler|demographics1_title2=Native|website=}} '''زنزيبار شهر''' يا '''مجيني ضلعو (Zanzibar''' ، {{Audio|Zanzibar.ogg|Pronunciation}}) عام طور تي '''زانزيبار''' ( ''ولايا يا زانزيبار مجني'' يا [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۾ ''جيجي لا زانزيبار'' ) جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي، [[تنزانيا]] ۾ مجني ماغريبي علائقي جي ٻن انتظامي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعو 15.4 چورس ڪلوميٽر (5.9 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=23 July 2022|archivedate=19 June 2022}}</ref> ضلعي جي اولهه ۾ [[هندي سمنڊ]] سان پاڻي جي حد آهي. هي ضلعو اوڀر ۾ مغاريبي ضلعي سان لڳل آهي. ضلعي جي گادي اسٽون ٽائون ۾ آهي. هي شهر [[زنجبار]] ٻيٽ تي سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو زنجبار ٻيٽ جي مکيه ٻيٽ، انگوجا جي اولهه ڪناري تي، زنجبار چينل جي پار، تنزانيا جي تمام وڏي شهر [[دارالسلام]] جي اتر ۾ واقع آهي. هي شهر زنجبار شهري/اولهه علائقي جي گاديءَ جو هنڌ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سال 2022ع ۾ ان جي آبادي 2,19,007 هئي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2024-02-11}}</ref> زنجبار شهر ٻن مکيه حصن، اسٽون ٽائون ۽ نگ'امبو (لفظي طور تي: "ٻيو پاسو") تي مشتمل آهي؛ ٻئي علائقا تاريخي طور تي هڪ نديءَ (creek) سان ورهايل هئا جڏهن کان ڀرجي ويو هو، نديءَ جي اسٽون ٽائون پاسي واري گهٽي کي اصل ۾ ڪريڪ روڊ سڏيو ويندو هو پر بعد ۾ ان جو نالو بدلائي بينجمن مڪاپا روڊ رکيو ويو. <ref name="ztg">{{حوالو ويب|quote=November 25, 2010|archivedate=July 18, 2011}}</ref> اسٽون ٽائون شهر جو تاريخي مرڪز آهي، جيڪو [[زنجبار جي سلطنت|زنجبار سلطنت]] جو اڳوڻو گاديءَ جو هنڌ هو؛ ان جي منفرد فن تعمير ۽ ثقافت جي ڪري، ان کي سال 2000ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] قرار ڏنو ويو. <ref>{{حوالو ويب|quote=June 18, 2008|archivedate=July 24, 2008}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=24 February 2022}}</ref> نگ'امبو هڪ تمام وڏو، جديد علائقو آهي جيڪو زنجبار انقلاب کان پوءِ اسٽون ٽائون جي چوڌاري ترقي ڪئي، جنهن ۾ آفيسن جون عمارتون ۽ وڏا اپارٽمينٽ جهڙوڪ ميچنزاني پاڙي جا بلاڪ شامل آهن. <ref name="ztg" /> زنجبار شهر کي عابد اماني ڪروم انٽرنيشنل ايئرپورٽ ذريعي ڪيتريون ئي بين الاقوامي ۽ مقامي ايئر لائنون خدمت فراهم ڪن ٿيون. itxufoq4egjm2lcv7pxvtxzn7tq0afa 14 102467 410764 2026-09-09T07:35:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تنزانيا جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] 410764 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تنزانيا جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] 6hwbh2tbh2l8qp6wauuj57z1u6lpppa 14 102468 410765 2026-09-09T07:36:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تنزانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آفريڪا جا نيم خودمختيار علائقا]] 410765 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تنزانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آفريڪا جا نيم خودمختيار علائقا]] 188h5ovqerc8nwm65j3a8135ql5gxlx 14 102469 410766 2026-09-09T07:37:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جا علائقا]] [[زمرو:نيم خودمختيار علائقا]] 410766 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آفريڪا جا علائقا]] [[زمرو:نيم خودمختيار علائقا]] rk8crk05hq1q8ctagjcxz4s0ynlmri6 14 102470 410767 2026-09-09T07:38:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:سياسي جاگرافي]] 410767 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:سياسي جاگرافي]] oo4nlnb0t4kjmgh5xdqckzycaz1kw4h 410768 410767 2026-09-09T07:39:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 410768 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سياسي جاگرافي]] [[زمرو:علائقا بلحاظ قسم]] 9x09m4cx9i1oqhiexlx206zb3du0ysn 14 102471 410776 2026-09-09T07:49:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1785ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410776 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1785ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] e09q7gx015gzks66qyqbtel9y0yfq5u 14 102472 410777 2026-09-09T07:49:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 410777 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102473 410778 2026-09-09T07:50:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 410778 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علائقا]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] asoy90pxpvhglwot37cijlntn8qyy36 14 102474 410786 2026-09-09T08:06:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:فينٽم جاگرافيائي خاصيتون]] 410786 wikitext text/x-wiki [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:فينٽم جاگرافيائي خاصيتون]] 57uh2mipz5p1fpxqwjbj6q9yuh9epyw 14 102475 410787 2026-09-09T08:07:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] 410787 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] rvojjwcz0jkejnffjee62r6ei3dijzy 14 102476 410789 2026-09-09T08:08:29Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جڳهون]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] 410789 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جڳهون]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ مقام]] t7c9ipw5it1tagxucohochtkdhmuftg 10 102477 410794 2026-09-09T08:14:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: {{سانچو:ڌرتيء جا علائقا}} 410794 wikitext text/x-wiki {{سانچو:ڌرتيء جا علائقا}} mfphuun8bm3bbksdsszn1u5t0lfkvx9 410795 410794 2026-09-09T08:16:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 410795 wikitext text/x-wiki {{سانچو:ڌرتيء جا علائقا}} [[زمرو:ڌرتي]] [[زمرو:زمين]] [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:سانچا]] 9fabrc9kcl0o68507vjsfrao9ydicxi 410796 410795 2026-09-09T08:17:03Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سانچو:Regions of the world]] کي [[سانچو:زمين جا علائقا]] ڏانھن چوريو 410795 wikitext text/x-wiki {{سانچو:ڌرتيء جا علائقا}} [[زمرو:ڌرتي]] [[زمرو:زمين]] [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:سانچا]] 9fabrc9kcl0o68507vjsfrao9ydicxi 410805 410796 2026-09-09T08:33:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 410805 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = ڌرتيء جا علائقا | flag alias = Flag of Japan.svg | flag alias-1870 = Merchant flag of Japan (1870).svg | flag alias-1945 = Flag of Allied Occupied Japan.svg | border-1945 = | flag alias-1947 = Merchant flag of Japan (1870).svg | flag alias-ryukyu = Civil ensign of the Ryukyu Islands (1952–1967).svg | border-ryukyu = | flag alias-naval = Naval Ensign of Japan.svg | flag alias-Coast Guard = Ensign of the Japanese Coast Guard.svg | link alias-naval = Japan Maritime Self-Defense Force | link alias-Coast Guard = Japanese Coast Guard | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1870 | var2 = 1945 | var3 = 1947 | var4 = ryukyu | var5 = Coast Guard | redir1 = JPN | related1 = سلطنت جاپان </noinclude> }}<noinclude> </noinclude> [[زمرو:ڌرتي]] [[زمرو:زمين]] [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:سانچا]] ie12bffg693xdmpaiqoztnn70kh1t5d 410808 410805 2026-09-09T08:37:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 410808 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = ڌرتيء جا علائقا Wikipedia Search Notifications (22) User menu Category:Regions Category Talk Language Watch View history Edit More Wikimedia Commons logo Wikimedia Commons has media related to Regions. The main article for this category is Region. A region is a named area of the planet Earth. vte Earth's primary regions and subregions Hemispheres Eastern HemisphereNorthern HemisphereSouthern HemisphereWestern HemisphereLand and water hemispheres Landmasses and continents Africa North Maghreb Sub-Saharan CentralEast HornGreat LakesSouthernWest Antarctica East Antarctica Antarctic PlateauTransantarctic MountainsWest Antarctica Antarctic Peninsula Australia Mainland AustraliaNew GuineaTasmania Eurasia Asia East Northeast Southeast MainlandMaritime Central Aral SeaAralkum DesertCaspian Sea North SiberiaUralRussian Far EastNortheast South Indian subcontinentSubregions West Arabian PeninsulaCaucasus South CaucasusLevant Dead SeaLevantine corridorLevantine SeaNear East Other Himalayan Indian Himalayan RegionInner Asia Greater Central Asia Europe Eastern BalkansCaucasus North CaucasusSouth CaucasusSouthern RussiaEuropean RussiaSoutheastern Northern BalticBritish IslesNordicNorthwesternScandinavia Scandinavian Peninsula Southern MediterraneanMiddle EastItaly Italian PeninsulaSoutheastern Balkan PeninsulaSouthwestern Iberian Peninsula Western AtlanticLow CountriesNorthwestern Other Central EuropeBy language CelticGermanicRomanceSlavicMacaronesia North America Northern America CaliforniasGreenlandGreat LakesPacific NorthwestWestern North America United States AppalachiaEastern East CoastNorthernSoutheastSouthwest U.S. Census regions South South AtlanticWest South CentralEast South CentralNortheast Middle AtlanticNew EnglandWest PacificMountainMidwest East North CentralWest North Central Canada AtlanticCanadian PrairiesCentralEasternNorthernWestern Middle America Aridoamerica Northern MexicoMesoamerica BajíoHuastecaTierra CalienteValley of Mexico Caribbean GreaterDutchWesternWest Indies Central America Northern TriangleMosquito Coast South America Amazon Plain Amazon BasinAmazon RainforestAndean StatesBrazilian HighlandsCaribbean South America ColombianVenezuelanThe GuianasSouthern Cone PatagoniaTierra del Fuego Zealandia North ZealandiaSouth Zealandia Other divisions Africa-EurasiaAmericaOceania AustralasiaMelanesiaMicronesiaPolynesia Geopolitical regions Global EastHeartlandNorthNorthwestSouthSoutheastSouthwest Asia-Pacific Far EastPacific AsiaSinosphere Greater ChinaIndosphere Greater India Europe, the Middle East and Africa Mediterranean Greater Middle East Middle East and North AfricaMiddle EastArab world MashriqMaghrebGreater Iran Iranian Plateau Americas AngloDutchFrench Latin America and the Caribbean LatinIbero HispanicPortuguese Worlds New WorldOld WorldThree Worlds First WorldSecond WorldThird WorldFourth WorldEastern WorldWestern World Islands By continent AfricaAmericas North America CaribbeanCentral AmericaSouth AmericaAntarcticaAsiaEurope by areaby populationOceania AustraliaNew Zealand By ocean ArcticAtlantic Baltic SeaBlack SeaCaribbean SeaIrish SeaMediterranean Sea Adriatic SeaAegean SeaIonian SeaIndian Persian GulfPacific East China SeaSouth China SeaSouthern Waterbodies Lakes listsRiversSeas Oceans Antarctic/Southern Antarctic ConvergenceArcticAtlanticIndianPacific Great Barrier ReefMariana Trench Challenger DeepRing of FireWorld Ocean Rim ArcticAtlanticHimalayanIndo-Mediterranean Indian OceanMediterraneanPacific Polar AntarcticArctic Tectonic plates African PlateAntarctic PlateArabian PlateCaribbean PlateCocos PlateEurasian PlateIndo-Australian Plate Australian PlateIndian PlateJuan de Fuca PlateNazca PlateNorth American PlatePacific PlatePhilippine Sea PlateScotia PlateSomali PlateSouth American Plate Continents of Earth / List of seas / Physical Earth Subcategories This category has the following 40 subcategories, out of 40 total. Centuries by region (4 C) Regions by continent (14 C) Regions by country (6 C) - Regions of the Arctic (28 C, 15 P) * Categories by region (58 C) Indexes of topics by region (1 C, 14 P) Lists by region (19 C, 22 P) > Fictional regions (3 C, 28 P) A Agricultural regions (1 C, 12 P) Regional airlines (8 C, 15 P) B Belt regions (9 C, 57 P) Biogeographic realms (13 C, 14 P) C Regional climate effects (63 P) Cross-border regions (2 C, 5 P) Cultural regions (30 C, 103 P) E Economic regions (3 C, 4 P) Ecoregions (19 C, 35 P) G Geographical areas (23 C, 2 P) Geographical regions (15 C, 16 P) Global regions (4 C, 6 P) H Historical regions (11 C, 5 P) L Land grants (2 C, 22 P) M Macroregions (2 C, 5 P) Mesoregions (1 C, 1 P) Microregions (3 C, 2 P) Military districts and regions (1 C, 6 P) N Natural regions (5 C, 13 P) O Oceans (25 C, 48 P) P Physiographic divisions (12 C, 22 P) Regions of Pluto (16 P) Polar regions (6 C, 2 P) R Regional nicknames (4 C, 22 P) Regionalism (politics) (15 C, 60 P) Rim regions (2 C, 9 P) Regional rivalries (5 C, 17 P) S Statistical regions (6 C, 1 P) Subtropics (2 C, 5 P) T Tracts (35 P) Tropics (13 C, 22 P) Ω Wikipedia categories named after regions (297 C) Pages in category "Regions" The following 15 pages are in this category, out of 15 total. This list may not reflect recent changes. Region A Region (administrative) Administrative centre C Consular district D Regional development G Geofence M Macroregion Mesoregion Mesoregion (geography) Microregion O Regional organization P List of physiographic regions R Regionalisation Regionalism (politics) S Subregion Last edited 3 years ago by Robby Wikipedia Wikimedia Foundation Powered by MediaWiki Page was rendered with Parsoid. Content is available under CC BY-SA 4.0 unless otherwise noted. Privacy policy Contact Wikipedia Legal & safety contacts Code of Conduct Developers Statistics Cookie statement Terms of Use Desktop view | flag alias = Flag of Japan.svg | flag alias-1870 = Merchant flag of Japan (1870).svg | flag alias-1945 = Flag of Allied Occupied Japan.svg | border-1945 = | flag alias-1947 = Merchant flag of Japan (1870).svg | flag alias-ryukyu = Civil ensign of the Ryukyu Islands (1952–1967).svg | border-ryukyu = | flag alias-naval = Naval Ensign of Japan.svg | flag alias-Coast Guard = Ensign of the Japanese Coast Guard.svg | link alias-naval = Japan Maritime Self-Defense Force | link alias-Coast Guard = Japanese Coast Guard | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1870 | var2 = 1945 | var3 = 1947 | var4 = ryukyu | var5 = Coast Guard | redir1 = JPN | related1 = سلطنت جاپان </noinclude> }}<noinclude> </noinclude> [[زمرو:ڌرتي]] [[زمرو:زمين]] [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:سانچا]] jdlecv7e9siqq5y1zze8koajj86tyhn 410810 410808 2026-09-09T08:40:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 410810 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = ڌرتيء جا علائقا vte Earth's primary regions and subregions Hemispheres Eastern HemisphereNorthern HemisphereSouthern HemisphereWestern HemisphereLand and water hemispheres Landmasses and continents Africa North Maghreb Sub-Saharan CentralEast HornGreat LakesSouthernWest Antarctica East Antarctica Antarctic PlateauTransantarctic MountainsWest Antarctica Antarctic Peninsula Australia Mainland AustraliaNew GuineaTasmania Eurasia Asia East Northeast Southeast MainlandMaritime Central Aral SeaAralkum DesertCaspian Sea North SiberiaUralRussian Far EastNortheast South Indian subcontinentSubregions West Arabian PeninsulaCaucasus South CaucasusLevant Dead SeaLevantine corridorLevantine SeaNear East Other Himalayan Indian Himalayan RegionInner Asia Greater Central Asia Europe Eastern BalkansCaucasus North CaucasusSouth CaucasusSouthern RussiaEuropean RussiaSoutheastern Northern BalticBritish IslesNordicNorthwesternScandinavia Scandinavian Peninsula Southern MediterraneanMiddle EastItaly Italian PeninsulaSoutheastern Balkan PeninsulaSouthwestern Iberian Peninsula Western AtlanticLow CountriesNorthwestern Other Central EuropeBy language CelticGermanicRomanceSlavicMacaronesia North America Northern America CaliforniasGreenlandGreat LakesPacific NorthwestWestern North America United States AppalachiaEastern East CoastNorthernSoutheastSouthwest U.S. Census regions South South AtlanticWest South CentralEast South CentralNortheast Middle AtlanticNew EnglandWest PacificMountainMidwest East North CentralWest North Central Canada AtlanticCanadian PrairiesCentralEasternNorthernWestern Middle America Aridoamerica Northern MexicoMesoamerica BajíoHuastecaTierra CalienteValley of Mexico Caribbean GreaterDutchWesternWest Indies Central America Northern TriangleMosquito Coast South America Amazon Plain Amazon BasinAmazon RainforestAndean StatesBrazilian HighlandsCaribbean South America ColombianVenezuelanThe GuianasSouthern Cone PatagoniaTierra del Fuego Zealandia North ZealandiaSouth Zealandia Other divisions Africa-EurasiaAmericaOceania AustralasiaMelanesiaMicronesiaPolynesia Geopolitical regions Global EastHeartlandNorthNorthwestSouthSoutheastSouthwest Asia-Pacific Far EastPacific AsiaSinosphere Greater ChinaIndosphere Greater India Europe, the Middle East and Africa Mediterranean Greater Middle East Middle East and North AfricaMiddle EastArab world MashriqMaghrebGreater Iran Iranian Plateau Americas AngloDutchFrench Latin America and the Caribbean LatinIbero HispanicPortuguese Worlds New WorldOld WorldThree Worlds First WorldSecond WorldThird WorldFourth WorldEastern WorldWestern World Islands By continent AfricaAmericas North America CaribbeanCentral AmericaSouth AmericaAntarcticaAsiaEurope by areaby populationOceania AustraliaNew Zealand By ocean ArcticAtlantic Baltic SeaBlack SeaCaribbean SeaIrish SeaMediterranean Sea Adriatic SeaAegean SeaIonian SeaIndian Persian GulfPacific East China SeaSouth China SeaSouthern Waterbodies Lakes listsRiversSeas Oceans Antarctic/Southern Antarctic ConvergenceArcticAtlanticIndianPacific Great Barrier ReefMariana Trench Challenger DeepRing of FireWorld Ocean Rim ArcticAtlanticHimalayanIndo-Mediterranean Indian OceanMediterraneanPacific Polar AntarcticArctic Tectonic plates African PlateAntarctic PlateArabian PlateCaribbean PlateCocos PlateEurasian PlateIndo-Australian Plate Australian PlateIndian PlateJuan de Fuca PlateNazca PlateNorth American PlatePacific PlatePhilippine Sea PlateScotia PlateSomali PlateSouth American Plate Continents of Earth / List of seas / Physical Earth Subcategories This category has the following 40 subcategories, out of 40 total. Centuries by region (4 C) Regions by continent (14 C) Regions by country (6 C) - Regions of the Arctic (28 C, 15 P) * Categories by region (58 C) Indexes of topics by region (1 C, 14 P) Lists by region (19 C, 22 P) > Fictional regions (3 C, 28 P) A Agricultural regions (1 C, 12 P) Regional airlines (8 C, 15 P) B Belt regions (9 C, 57 P) Biogeographic realms (13 C, 14 P) C Regional climate effects (63 P) Cross-border regions (2 C, 5 P) Cultural regions (30 C, 103 P) E Economic regions (3 C, 4 P) Ecoregions (19 C, 35 P) G Geographical areas (23 C, 2 P) Geographical regions (15 C, 16 P) Global regions (4 C, 6 P) H Historical regions (11 C, 5 P) L Land grants (2 C, 22 P) M Macroregions (2 C, 5 P) Mesoregions (1 C, 1 P) Microregions (3 C, 2 P) Military districts and regions (1 C, 6 P) N Natural regions (5 C, 13 P) O Oceans (25 C, 48 P) P Physiographic divisions (12 C, 22 P) Regions of Pluto (16 P) Polar regions (6 C, 2 P) R Regional nicknames (4 C, 22 P) Regionalism (politics) (15 C, 60 P) Rim regions (2 C, 9 P) Regional rivalries (5 C, 17 P) S Statistical regions (6 C, 1 P) Subtropics (2 C, 5 P) T Tracts (35 P) Tropics (13 C, 22 P) Ω Wikipedia categories named after regions (297 C) Pages in category "Regions" The following 15 pages are in this category, out of 15 total. This list may not reflect recent changes. Region A Region (administrative) Administrative centre C Consular district D Regional development G Geofence M Macroregion Mesoregion Mesoregion (geography) Microregion O Regional organization P List of physiographic regions R Regionalisation Regionalism (politics) S Subregion | link alias-naval = Japan Maritime Self-Defense Force | link alias-Coast Guard = Japanese Coast Guard | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1870 | var2 = 1945 | var3 = 1947 | var4 = ryukyu | var5 = Coast Guard | redir1 = JPN | related1 = سلطنت جاپان </noinclude> }}<noinclude> </noinclude> [[زمرو:ڌرتي]] [[زمرو:زمين]] [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:سانچا]] f2836qd4ridrb315e878t2t3yorvwg8 410811 410810 2026-09-09T08:43:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 410811 wikitext text/x-wiki {{ { {{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}} } | alias = ڌرتيء جا علائقا vte Earth's primary regions and subregions Hemispheres Eastern HemisphereNorthern HemisphereSouthern HemisphereWestern HemisphereLand and water hemispheres Landmasses and continents Africa North Maghreb Sub-Saharan CentralEast HornGreat LakesSouthernWest Antarctica East Antarctica Antarctic PlateauTransantarctic MountainsWest Antarctica Antarctic Peninsula Australia Mainland AustraliaNew GuineaTasmania Eurasia Asia East Northeast Southeast MainlandMaritime Central Aral SeaAralkum DesertCaspian Sea North SiberiaUralRussian Far EastNortheast South Indian subcontinentSubregions West Arabian PeninsulaCaucasus South CaucasusLevant Dead SeaLevantine corridorLevantine SeaNear East Other Himalayan Indian Himalayan RegionInner Asia Greater Central Asia Europe Eastern BalkansCaucasus North CaucasusSouth CaucasusSouthern RussiaEuropean RussiaSoutheastern Northern BalticBritish IslesNordicNorthwesternScandinavia Scandinavian Peninsula Southern MediterraneanMiddle EastItaly Italian PeninsulaSoutheastern Balkan PeninsulaSouthwestern Iberian Peninsula Western AtlanticLow CountriesNorthwestern Other Central EuropeBy language CelticGermanicRomanceSlavicMacaronesia North America Northern America CaliforniasGreenlandGreat LakesPacific NorthwestWestern North America United States AppalachiaEastern East CoastNorthernSoutheastSouthwest U.S. Census regions South South AtlanticWest South CentralEast South CentralNortheast Middle AtlanticNew EnglandWest PacificMountainMidwest East North CentralWest North Central Canada AtlanticCanadian PrairiesCentralEasternNorthernWestern Middle America Aridoamerica Northern MexicoMesoamerica BajíoHuastecaTierra CalienteValley of Mexico Caribbean GreaterDutchWesternWest Indies Central America Northern TriangleMosquito Coast South America Amazon Plain Amazon BasinAmazon RainforestAndean StatesBrazilian HighlandsCaribbean South America ColombianVenezuelanThe GuianasSouthern Cone PatagoniaTierra del Fuego Zealandia North ZealandiaSouth Zealandia Other divisions Africa-EurasiaAmericaOceania AustralasiaMelanesiaMicronesiaPolynesia Geopolitical regions Global EastHeartlandNorthNorthwestSouthSoutheastSouthwest Asia-Pacific Far EastPacific AsiaSinosphere Greater ChinaIndosphere Greater India Europe, the Middle East and Africa Mediterranean Greater Middle East Middle East and North AfricaMiddle EastArab world MashriqMaghrebGreater Iran Iranian Plateau Americas AngloDutchFrench Latin America and the Caribbean LatinIbero HispanicPortuguese Worlds New WorldOld WorldThree Worlds First WorldSecond WorldThird WorldFourth WorldEastern WorldWestern World Islands By continent AfricaAmericas North America CaribbeanCentral AmericaSouth AmericaAntarcticaAsiaEurope by areaby populationOceania AustraliaNew Zealand By ocean ArcticAtlantic Baltic SeaBlack SeaCaribbean SeaIrish SeaMediterranean Sea Adriatic SeaAegean SeaIonian SeaIndian Persian GulfPacific East China SeaSouth China SeaSouthern Waterbodies Lakes listsRiversSeas Oceans Antarctic/Southern Antarctic ConvergenceArcticAtlanticIndianPacific Great Barrier ReefMariana Trench Challenger DeepRing of FireWorld Ocean Rim ArcticAtlanticHimalayanIndo-Mediterranean Indian OceanMediterraneanPacific Polar AntarcticArctic Tectonic plates African PlateAntarctic PlateArabian PlateCaribbean PlateCocos PlateEurasian PlateIndo-Australian Plate Australian PlateIndian PlateJuan de Fuca PlateNazca PlateNorth American PlatePacific PlatePhilippine Sea PlateScotia PlateSomali PlateSouth American Plate Continents of Earth / List of seas / Physical Earth Subcategories This category has the following 40 subcategories, out of 40 total. Centuries by region (4 C) Regions by continent (14 C) Regions by country (6 C) - Regions of the Arctic (28 C, 15 P) * Categories by region (58 C) Indexes of topics by region (1 C, 14 P) Lists by region (19 C, 22 P) > Fictional regions (3 C, 28 P) A Agricultural regions (1 C, 12 P) Regional airlines (8 C, 15 P) B Belt regions (9 C, 57 P) Biogeographic realms (13 C, 14 P) C Regional climate effects (63 P) Cross-border regions (2 C, 5 P) Cultural regions (30 C, 103 P) E Economic regions (3 C, 4 P) Ecoregions (19 C, 35 P) G Geographical areas (23 C, 2 P) Geographical regions (15 C, 16 P) Global regions (4 C, 6 P) H Historical regions (11 C, 5 P) L Land grants (2 C, 22 P) M Macroregions (2 C, 5 P) Mesoregions (1 C, 1 P) Microregions (3 C, 2 P) Military districts and regions (1 C, 6 P) N Natural regions (5 C, 13 P) O Oceans (25 C, 48 P) P Physiographic divisions (12 C, 22 P) Regions of Pluto (16 P) Polar regions (6 C, 2 P) R Regional nicknames (4 C, 22 P) Regionalism (politics) (15 C, 60 P) Rim regions (2 C, 9 P) Regional rivalries (5 C, 17 P) S Statistical regions (6 C, 1 P) Subtropics (2 C, 5 P) T Tracts (35 P) Tropics (13 C, 22 P) Ω Wikipedia categories named after regions (297 C) Pages in category "Regions" The following 15 pages are in this category, out of 15 total. This list may not reflect recent changes. Region A Region (administrative) Administrative centre C Consular district D Regional development G Geofence M Macroregion Mesoregion Mesoregion (geography) Microregion O Regional organization P List of physiographic regions R Regionalisation Regionalism (politics) S Subregion | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1870 | var2 = 1945 | var3 = 1947 </noinclude> }}<noinclude> </noinclude> [[زمرو:ڌرتي]] [[زمرو:زمين]] [[زمرو:دنيا]] [[زمرو:سانچا]] l65glfxwgoz5mx6xiztaxm99jt0jnxj 410829 410811 2026-09-09T11:45:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 410829 wikitext text/x-wiki {{ | alias = ڌرتيء جا علائقا vte * زمين جا بنيادي علائقا ۽ ذيلي علائقا ** اڌ گول *** [[اوڀرين اڌ گول]] *** [[اترين اڌ گول]] *** [[ڏاکڻي اڌ گول]] *** [[اولهائين اڌ گول]] *** خشڪي ۽ پاڻي وارا دائرا * خشڪي جا وڏا علائقا ۽ کنڊ ** [[آفريڪا]] *** [[اتر آفريڪا]] **** [[المغرب]] *** [[سب-صحارا آفريڪا]] *** [[وچ آفريڪا]] *** [[اوڀر آفريڪا]] **** [[آفريڪي سڱ]] *** عظيم ڍنڍون *** [[ڏاکڻي آفريڪا]] ** [[انٽارڪٽيڪا]] *** اولهه انٽارڪٽيڪا *** اوڀر انٽارڪٽيڪا *** انٽارڪٽڪ پليٽيو *** ٽرانس-انٽارڪٽڪ جبل *** اولهه انٽارڪٽيڪا *** انٽارڪٽڪ جزيره نما ** [[اوشينيا]] *** [[آسٽريليا (کنڊ)|مکيه سرزمين آسٽريليا]] **** [[آسٽريليا]] **** [[نيو گني]] **** [[تسمانيا]] ** [[يوريشيا]] ** [[ايشيا]] *** [[اوڀر ايشيا]] *** [[اتر ايشيا]] *** [[اتر اوڀر ايشيا]] *** [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] *** [[مکيه سرزمين ايشيا]] *** [[سامونڊي ايشيا]] (Maritime) *** [[وچ ايشيا]] **** [[ارال سمنڊ]] **** ارالڪم ريگستان **** [[ڪيسپين سمنڊ]] *** [[سائبيريا]] *** [[اتر سائبيريا]] *** [[يورال جبلن جو سلسلو|يورال]] *** روس جو ڏور اوڀر وارو علائقو ** [[اتر اوڀر ايشيا]] ** [[ڏکڻ ايشيا]] *** [[ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍو کنڊ]] *** [[ايشيا جا ذيلي علائقا]] * [[اولهه ايشيا]] * [[عرب جزيري نما|عربستان]] * [[قفقاز]] * [[ڏکڻ قفقاز]] * [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام]] * مردار سمنڊ * ليوانٽائن لنگهه (ڪوريڊور) * ليوانٽائن سمنڊ * ويجهو اوڀر * ٻيا خطا * [[هماليا|هماليه وارو علائقو]] * هندستاني هماليه وارو خطو * اندرين ايشيا * وسيع ايشيا ** [[وچ ايشيا]] * [[يورپ]] ** [[اوڀر يورپ]] *** [[بلقان]] *** [[قفقاز]] **** اتر قفقاز **** ڏکڻ قفقاز *** ڏکڻ روس *** يورپي روس *** [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] *** [[اترين يورپ|اتر يورپ]] *** [[بالٽڪ علائقو]] *** [[برطانوي ٻيٽ]] *** [[نورڊڪ ملڪ|نارڊڪ علائقو]] *** [[اتر-اولهه يورپ]] **** [[اسڪينڊينيويا]] **** اسڪينڊينيويائي جزيره نما *** ڏکڻ ميڊيٽرينين *** [[وچ اوڀر]] *** [[اٽلي]] **** [[اطالوي جزيري نما]] *** ڏکڻ-اوڀر يورپ **** بلقان جزيره نما *** [[ڏاکڻي يورپ]] *** [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] *** اوڀرين ائٽلانٽڪ *** لو ڪنٽريز (هيٺانهان ملڪ) * اتر-اولهه يورپ * ٻيا *** [[وچ يورپ]] *** ٻوليءَ جي لحاظ کان **** سيلٽڪ **** جرمنڪ **** رومانس **** سلاوڪ ** [[اتر آمريڪا]] *** [[گرين لينڊ]] *** [[نيو انگلينڊ]] *** [[ڪينيڊا]] * Prairies Central Eastern Northern Western Middle America Aridoamerica Northern Mexico Mesoamerica Bajío Huasteca Tierra Caliente Valley of Mexico Caribbean Greater Dutch Western West Indies Central America Northern Triangle Mosquito Coast South America Amazon Plain Amazon Basin Amazon Rainforest Andean States Brazilian Highlands Caribbean South America Colombian Venezuelan The Guianas Southern Cone Patagonia Tierra del Fuego Zealandia North Zealandia South Zealandia Other divisions Africa-Eurasia AmericaOceania Australasia Melanesia Micronesia Polynesia Geopolitical regions Global East Heartland North Northwest South Southeast Southwest Asia-Pacific Far East Pacific Asia Sinosphere Greater China Indosphere Greater India Europe, the Middle East and Africa Mediterranean Greater Middle East Middle East and North Africa Middle East Arab world Mashriq Maghreb Greater Iran Iranian Plateau Americas Anglo Dutch French Latin America and the Caribbean Latin Ibero Hispanic Portuguese Worlds New World Old World Three Worlds First World Second World Third World Fourth World Eastern World Western World Islands By continent Africa Americas North America Caribbean Central America South America Antarctica Asia Europe by area by population Oceania Australia New Zealand By ocean Arctic Atlantic Baltic Sea Black Sea Caribbean Sea Irish Sea Mediterranean Sea Adriatic Sea Aegean Sea Ionian Sea Indian Persian Gulf Pacific East China Sea South China Sea Southern Water bodies Lakes lists Rivers Seas Oceans Antarctic/Southern Antarctic Convergence Arctic Atlantic Indian Pacific Great Barrier Reef Mariana Trench Challenger Deep Ring of Fire World Ocean Rim Arctic Atlantic Himalayan Indo-Mediterranean Indian Ocean Mediterranean Pacific Polar Antarctic Arctic Tectonic plates African Plate Antarctic Plate Arabian Plate Caribbean Plate Cocos Plate Eurasian Plate Indo-Australian Plate Australian Plate Indian Plate Juan de Fuca Plate Nazca Plate North American Plate Pacific Plate Philippine Sea Plate Scotia Plate Somali Plate South American Plate Continents of Earth / List of seas / Physical Earth Subregion }} 1alyiopfj7amlqu9lz5r2cim5hjpzvj 10 102478 410797 2026-09-09T08:17:03Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سانچو:Regions of the world]] کي [[سانچو:زمين جا علائقا]] ڏانھن چوريو 410797 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سانچو:زمين جا علائقا]] jbtg27p37cnwe6nsbqqsjtop5fmnuve